• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • anuprāsaḥ

    See also anuprāsa.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    p. 75, col. 1.
    anuprāsaḥ [anugataḥ rasādyanuguṇaṃ prakṛṣṭamāsaṃ varṇanyāsaṃ samavarṇaracanāṃ samavarṇoccāraṇaṃ vā] Alliteration, repetition of similar letters, syllables or sounds; varṇasāmyamanuprāsaḥ K. P. 9; ( svaravaisādṛśye'pi vyaṃjanasadṛśatvaṃ varṇasāmyaṃ rasādyanugataḥ prakṛṣṭo nyāsaḥ; anuprāsaḥ śabdasāmyaṃ vaiṣamyepi svarasya yat S. D. 633.) anuprāsa is of

    5 kinds; (a) cheka° or single alliteration; bakulagaṃdhānaṃdhīkurvan, kāverīvāripāvanaḥ pavanaḥ; mūrdhnāmudvṛttakṛttāviralagarala &c. K. P. 7. (b) vṛtti° or harmonious. (c) śruti° or melodious. (d) aṃtya° or final; as maṃdaṃ hasaṃtaḥ pulakaṃ vahaṃtaḥ. (e) lāṭa°; smerarājīvanayane nayane kiṃ nimīlite. For definitions and examples see S. D. 633-38 and K. P. 9th Ullāsa.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    vol. 1, p. 100.
    anuprāsaḥ [anugataḥ rasādyanuguṇaṃ prakṛṣṭamāsaṃ varṇanyāsaṃ samavarṇa- racanāṃ samavarṇoccāraṇaṃ vā] Alliteration, repetition of similar letters, syllables or sounds; varṇasāmyamanuprāsaḥ K. P.9; (svaravaisādṛśye'pi vyañjanasadṛśatvaṃ varṇasāmyaṃ sasādyānugataḥ prakṛṣṭo nyāsaḥ; anuprāsaḥ śabdasāmyaṃ vaiṣamye'pi svarasya yat S. D.633.) anuprāsa is of 5 kinds; (a) cheka˚ or single alliteration; bakulagandhā- nandhīkurvan, kāverīvāripāvanaḥ pavanaḥ, mūrdhnāmudvṛttakṛttāviralagarala &c. K. P.7. (b) vṛtti˚ or harmonious. udā° unmīlanmadhugandha- lubdhamadhupavyādhūtacūtāṅkurakrīḍatkokilakākalīkalakalairudgīrṇakarṇajvarāḥ | nīyante pathikaiḥ kathaṃkathamapi dhyānāvadhānakṣaṇaprāptaprāṇasamāsamāgamarasollā- sairamī vāsarāḥ || (c) śruti˚ or melodious. udā˚ dṛśā dagdhaṃ manasijaṃ jīvayanti dṛśaiva yāḥ | virūpākṣasya jayinīstāḥ stumo vāmalocanāḥ || (d) antya˚ or final; as mandaṃ hasantaḥ pulakaṃ vahantaḥ. (e) lāṭa˚; smerarājīvanayane nayane kiṃ nimīlite | paśya nirjītakandarpe kandarpavaśagaṃ priyam || For definitions and examples see S. D. 633-38 and K. P.9th Ullāsa.

    Vācaspatyam

    p. 178, col. 2.
    anuprāsaḥ pu0 anugataḥ rasādyanuguṇaṃ prakṛṣṭamāsaṃ varṇanyāsaṃ
    samavarṇaracanāṃ samavarṇoccāraṇaṃ vā gatasa0 . alaṅkāra-
    prasiddhe svaravaiṣamye'pi samavarṇṇānāṃ tulyaracanārūpe anu-
    prāsaḥ śabdasāmyaṃ vaiṣasye'pi svarasya yat (sā0 da0) ukte
    śabdālaṅkārabhede . sa ca pañcadhā te ca sodāharaṇamuktā
    darpaṇe yathā cheko vyañjanasaṅghasya sakṛt sāgyamanekadhā .
    chekaśchekānuprāsaḥ . anekadheti svarūpataḥ kramataśca . rasaḥ
    sara ityādikramabhedena sādṛśyaṃ nāsyālaṅkārasya viṣayaḥ .
    yathā ādāya vakulagandhānandhīkurvvan pade pade bhrama-
    rān . ayameti mandamandaṃ kāverīvāripāvanaḥ pavanaḥ ..
    atra gandhānandhīti saṃyuktayoḥ, kāverīvārītyasaṃyuktayoḥ .
    pāvanaḥ pavana iti bahūnāṃ vyañjanānāṃ sakṛdāvṛttiḥ .
    cheko vidagdhaḥ tatprayojyatvādeṣa chekānuprāsaḥ . ane-
    kasyaikadhā sāmyamasakṛdvāpyanekadhā . ekasya sakṛdapyeṣa
    vṛttryanuprāsa ucyate .. ekadhā svarūpata eva na tu
    kramato'pi . anekadhā svarūpataḥ kramataśca . sakṛdapītyapi-
    śabdādasakṛdapi . yathā unmīlanmudhagandhalubdhamadhupavyā-
    dhūtacūtāṅkurakrīḍatkokilakākalīkalakalairudgorṇakarṇajvarāḥ .
    nīyante pathikaiḥ kathaṃ kathamapi dhyānāvadhānakṣaṇaprāpta-
    prāṇasamāsamāgamarasollāsairamī vāsarāḥ . atra raso-
    llāsairamī iti rasayorekadhaiva sāgyam . na tu tenaiva krame-
    ṇāpi . dvitīye pāde tu kalayorasakṛt tenaiva krameṇa
    ca . prathame ekasya takārasya sakṛt . rasaviṣayavyāpāravatī
    varṇaracanā vṛttistadanugatatvena prakarṣeṇa vyasanāddhattyanuprāsaḥ .
    uccāryyatvādyadaikatra sthāne tāluradādike . sādṛśyaṃ vyañjana-
    syaiva śrutyanuprāsa ucyate .. yathā dṛśā dagdhaṃ manasijaṃ
    jīvayanti dṛśaiva yāḥ . virūpākṣasya jayinīstāḥ stumo
    vāmalocanāḥ .. atra jīvayantīti yā iti
    jayinīriti atra jakārayakārayorekatra sthāne tālau
    uccāryyatvāt sādṛśyam . eva dantyakaṇṭhyānānapyudāhāryyam .
    eṣa ca sahṛdayānāmatīva śrutisukhāvahatvācchrutyanuprāsaḥ .
    vyañjanaṃ cedyathāvasthaṃ sahādyena svareṇa tu . āvarttyate'ntya-
    yojyatvādantyānuprāsa eva tat .. yathāvasthamiti yathā
    sambhavamanusvāravisargasvarasaṃyuktākṣaraviśiṣṭam . eṣa ca
    prāyeṇa pādasya padasya cānte prayojyaḥ . pādāntago yathā
    keśaḥ kāśastavakavikāsaḥ kāyaḥ prakaṭitakarabhavilāsaḥ .
    cakṣurdagdhavarāṭakakalpaṃ tyajati na cetaḥ kāmamanalpam ..
    padāntago yathā . mandaṃ hasantaḥ pulakaṃ vahanta ityādi .
    śabdārthayoḥ paunaruktyaṃ bhede tātparyyamātrataḥ . lāṭānuprāsa
    ityukto'nuprāsaḥ pañcadhā tataḥ iti . yathā smera-
    rājīvanayane! nayane kiṃ nimīlite? . paśya nirjita-
    kandarpaṃ kandarpavaśagaṃ priyam .. atra vibhaktyarthasyāpaunaruktye'pi
    mukhyatarasya prātipadikāṃśadyītyadharmmirūpasyābhinnārthatvāllā-
    ṭānuprāsatvameva . nayane tasyaiva nayane atra dvitīya
    nayanaśabdo bhāgyavattādiguṇaviśiṣṭatvarūpatātparyyamātreṇa
    bhinnārthaḥ . yathā vā . yasya na savidhe dayitā davadahana-
    stuhinadīdhitistasya . yasya ca savidhe dayitā davadahana-
    stuhinadīdhitistasya .. atrānekapadānāṃ paunarukyam .
    eṣa ca prāyeṇa lāṭajanapriyatvāllāṭānuprāsa iti .

    Śabdakalpadruma

    vol. 1, p. 50.
    anuprāsaḥ , puṃ, (rasādyanugatatvena prakarṣeṇa varṇānāmāsaḥ
    nyāsaḥ, anu + pra + as + ghañ .) tulyavarṇa-
    vinyāsaḥ . yathā, varṇasāmyamanuprāsaḥ iti
    kāvyaprakāśaḥ ..
    varṇāvṛttiranuprāsaḥ pade pāde vidhīyate .
    iti kāvyacandrikā . asya vivaraṇaṃ alaṅkāra-
    śabde draṣṭavyam .. (varṇasāmyarūpaḥ śabdālaṅkāra-
    viśeṣaḥ, atra varṇānāmeva sādṛśyaṃ jñeyaṃ, svara-
    mātre'pi sādṛśyaṃ vaicitryābhāvāt na gaṇitaṃ . sa
    tu pañcavidhaḥ, chekānuprāso vṛttyanuprāsaḥ śrutyanu-
    prāso'ntyānuprāso lāṭānuprāsaśceti . anuprāsaḥ
    śabdasāmyaṃ vaiṣagye'pi svarasya yat . iti sā-
    hityadarpaṇe .)