Blog
Sanskrit
About
anuprāsaḥ
See also
anuprāsa .
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 75, col. 1 .
anuprāsaḥ [
anugataḥ rasādyanuguṇaṃ prakṛṣṭamāsaṃ varṇanyāsaṃ samavarṇaracanāṃ samavarṇoccāraṇaṃ vā ] Alliteration, repetition of similar letters, syllables or sounds;
varṇasāmyamanuprāsaḥ K. P. 9; (
svaravaisādṛśye'pi vyaṃjanasadṛśatvaṃ varṇasāmyaṃ rasādyanugataḥ prakṛṣṭo nyāsaḥ; anuprāsaḥ śabdasāmyaṃ vaiṣamyepi svarasya yat S. D. 633.)
anuprāsa is of
5 kinds; (
a )
cheka° or single alliteration;
bakulagaṃdhānaṃdhīkurvan ,
kāverīvāripāvanaḥ pavanaḥ; mūrdhnāmudvṛttakṛttāviralagarala &c.
K. P. 7. (
b )
vṛtti° or harmonious. (
c )
śruti° or melodious. (
d )
aṃtya° or final; as
maṃdaṃ hasaṃtaḥ pulakaṃ vahaṃtaḥ . (
e )
lāṭa° ;
smerarājīvanayane nayane kiṃ nimīlite . For definitions and examples see
S. D. 633-38 and
K. P. 9th Ullāsa.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 100 .
anuprāsaḥ [anugataḥ rasādyanuguṇaṃ prakṛṣṭamāsaṃ varṇanyāsaṃ samavarṇa - racanāṃ samavarṇoccāraṇaṃ vā ] Alliteration, repetition of similar letters, syllables or sounds; varṇasāmyamanuprāsaḥ K. P.9; (svaravaisādṛśye'pi vyañjanasadṛśatvaṃ varṇasāmyaṃ sasādyānugataḥ prakṛṣṭo nyāsaḥ ; anuprāsaḥ śabdasāmyaṃ vaiṣamye'pi svarasya yat S. D.633.) anuprāsa is of 5 kinds; (a ) cheka ˚ or single alliteration; bakulagandhā - nandhīkurvan , kāverīvāripāvanaḥ pavanaḥ , mūrdhnāmudvṛttakṛttāviralagarala &c. K. P.7. (b ) vṛtti ˚ or harmonious. udā ° unmīlanmadhugandha - lubdhamadhupavyādhūtacūtāṅkurakrīḍatkokilakākalīkalakalairudgīrṇakarṇajvarāḥ | nīyante pathikaiḥ kathaṃkathamapi dhyānāvadhānakṣaṇaprāptaprāṇasamāsamāgamarasollā - sairamī vāsarāḥ || (c ) śruti ˚ or melodious. udā ˚ dṛśā dagdhaṃ manasijaṃ jīvayanti dṛśaiva yāḥ | virūpākṣasya jayinīstāḥ stumo vāmalocanāḥ || (d ) antya ˚ or final; as mandaṃ hasantaḥ pulakaṃ vahantaḥ . (e ) lāṭa ˚; smerarājīvanayane nayane kiṃ nimīlite | paśya nirjītakandarpe kandarpavaśagaṃ priyam || For definitions and examples see S. D. 633-38 and K. P.9th Ullāsa.
Vācaspatyam
☞
p. 178, col. 2 .
anuprāsaḥ pu0 anugataḥ rasādyanuguṇaṃ prakṛṣṭamāsaṃ varṇanyāsaṃ samavarṇaracanāṃ samavarṇoccāraṇaṃ vā gatasa0 . alaṅkāra- prasiddhe svaravaiṣamye'pi samavarṇṇānāṃ tulyaracanārūpe “anu- prāsaḥ śabdasāmyaṃ vaiṣasye'pi svarasya yat (sā0 da0) ukte śabdālaṅkārabhede . sa ca pañcadhā te ca sodāharaṇamuktā darpaṇe yathā “cheko vyañjanasaṅghasya sakṛt sāgyamanekadhā ” . chekaśchekānuprāsaḥ . anekadheti svarūpataḥ kramataśca . rasaḥ sara ityādikramabhedena sādṛśyaṃ nāsyālaṅkārasya viṣayaḥ . yathā “ādāya vakulagandhānandhīkurvvan pade pade bhrama- rān . ayameti mandamandaṃ kāverīvāripāvanaḥ pavanaḥ ” .. atra gandhānandhīti saṃyuktayoḥ, kāverīvārītyasaṃyuktayoḥ . pāvanaḥ pavana iti bahūnāṃ vyañjanānāṃ sakṛdāvṛttiḥ . cheko vidagdhaḥ tatprayojyatvādeṣa chekānuprāsaḥ . “ane- kasyaikadhā sāmyamasakṛdvāpyanekadhā . ekasya sakṛdapyeṣa vṛttryanuprāsa ucyate ” .. ekadhā svarūpata eva na tu kramato'pi . anekadhā svarūpataḥ kramataśca . sakṛdapītyapi- śabdādasakṛdapi . yathā “unmīlanmudhagandhalubdhamadhupavyā- dhūtacūtāṅkurakrīḍatkokilakākalīkalakalairudgorṇakarṇajvarāḥ . nīyante pathikaiḥ kathaṃ kathamapi dhyānāvadhānakṣaṇaprāpta- prāṇasamāsamāgamarasollāsairamī vāsarāḥ ” . atra raso- llāsairamī iti rasayorekadhaiva sāgyam . na tu tenaiva krame- ṇāpi . dvitīye pāde tu kalayorasakṛt tenaiva krameṇa ca . prathame ekasya takārasya sakṛt . rasaviṣayavyāpāravatī varṇaracanā vṛttistadanugatatvena prakarṣeṇa vyasanāddhattyanuprāsaḥ . “uccāryyatvādyadaikatra sthāne tāluradādike . sādṛśyaṃ vyañjana- syaiva śrutyanuprāsa ucyate ” .. yathā “dṛśā dagdhaṃ manasijaṃ jīvayanti dṛśaiva yāḥ . virūpākṣasya jayinīstāḥ stumo vāmalocanāḥ ” .. atra “jīvayantīti ” “yā iti ” “jayinīriti ” atra jakārayakārayorekatra sthāne tālau uccāryyatvāt sādṛśyam . eva dantyakaṇṭhyānānapyudāhāryyam . eṣa ca sahṛdayānāmatīva śrutisukhāvahatvācchrutyanuprāsaḥ . “vyañjanaṃ cedyathāvasthaṃ sahādyena svareṇa tu . āvarttyate'ntya- yojyatvādantyānuprāsa eva tat ” .. “yathāvasthamiti ” yathā sambhavamanusvāravisargasvarasaṃyuktākṣaraviśiṣṭam . eṣa ca prāyeṇa pādasya padasya cānte prayojyaḥ . pādāntago yathā “keśaḥ kāśastavakavikāsaḥ kāyaḥ prakaṭitakarabhavilāsaḥ . cakṣurdagdhavarāṭakakalpaṃ tyajati na cetaḥ kāmamanalpam ” .. padāntago yathā . “mandaṃ hasantaḥ pulakaṃ vahanta ityādi . “śabdārthayoḥ paunaruktyaṃ bhede tātparyyamātrataḥ . lāṭānuprāsa ityukto'nuprāsaḥ pañcadhā tataḥ ” iti . yathā “smera- rājīvanayane! nayane kiṃ nimīlite? . paśya nirjita- kandarpaṃ kandarpavaśagaṃ priyam .. atra vibhaktyarthasyāpaunaruktye'pi mukhyatarasya prātipadikāṃśadyītyadharmmirūpasyābhinnārthatvāllā- ṭānuprāsatvameva . “nayane tasyaiva nayane ” atra dvitīya nayanaśabdo bhāgyavattādiguṇaviśiṣṭatvarūpatātparyyamātreṇa bhinnārthaḥ . yathā vā . “yasya na savidhe dayitā davadahana- stuhinadīdhitistasya . yasya ca savidhe dayitā davadahana- stuhinadīdhitistasya ” .. atrānekapadānāṃ paunarukyam . eṣa ca prāyeṇa lāṭajanapriyatvāllāṭānuprāsa ” iti .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 50 .
anuprāsaḥ , puṃ, (rasādyanugatatvena prakarṣeṇa varṇānāmāsaḥ nyāsaḥ, anu + pra + as + ghañ .) tulyavarṇa- vinyāsaḥ . yathā, — “varṇasāmyamanuprāsaḥ ” iti kāvyaprakāśaḥ .. “varṇāvṛttiranuprāsaḥ pade pāde vidhīyate ” . iti kāvyacandrikā . asya vivaraṇaṃ alaṅkāra- śabde draṣṭavyam .. ( “varṇasāmyarūpaḥ śabdālaṅkāra- viśeṣaḥ, atra varṇānāmeva sādṛśyaṃ jñeyaṃ, svara- mātre'pi sādṛśyaṃ vaicitryābhāvāt na gaṇitaṃ . sa tu pañcavidhaḥ, chekānuprāso vṛttyanuprāsaḥ śrutyanu- prāso'ntyānuprāso lāṭānuprāsaśceti . anuprāsaḥ śabdasāmyaṃ vaiṣagye'pi svarasya yat ” . iti sā- hityadarpaṇe .)