antravṛddhiḥ
See also
antravṛddhi.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 56.
antravṛddhiḥ , strī, puṃ, (antrajanyā vṛddhiḥ, śāka-
pārthivāditvāt samāsaḥ madhyapadalopaśca .) roga-
viśeṣaḥ . tannidānādi yathā, —
“vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ .
dhāraṇe raṇabhārādhvaviṣamāṅgapravarttanaiḥ ..
kṣobhaṇaiḥ kṣobhitānyaiśca kṣudrāntāvayavaṃ yadā .
pavano dviguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet ..
kuryyādvaṃkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā” .
dhāraṇaṃ upasthitasya vegasya . īraṇaṃ anupasthitasya
vegasya preraṇaṃ .
“viṣamāṅgapravarttanaṃ vakratvenāṅgamoṭanaṃ” .
anyāni kṣobhaṇāni ca balavadvigrahakaṭhoradhanurā-
karṣaṇādīni . taiḥ kṣobhitaḥ saṃdūṣya sañcālitaḥ
pavanaḥ yadā kṣudrāntrāvayavaṃ dviguṇīkṛtya svaniveśā-
dadho nayet . tadā vaṃkṣaṇasandhisthaḥ san vaṃkṣaṇa-
sandhau granthirūpaṃ śvayathuṃ kuryyāt ityarthaḥ .. * ..
upekṣitāyā antravṛddheravasthāmāha .
“upekṣamāṇasya marudvivṛddhi-
mādhmānaruk stambhavatīñca kuryyāt .
sa pīḍito'ntaḥ svanavān prayāti
pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ ..
upekṣamāṇasya vṛddhimityarthaḥ . marudvṛddhiṃ muṣka-
vṛddhiṃ . ādhmānaruk stambhavatīṃ kuryyāt . tatrā-
dhmānamudare ruk vṛddhayormuṣkayoḥ stambho gātre tad-
yuktāṃ kuryyāt ityarthaḥ . bhojo'pyāha .
“antraṃ dviguṇamādāya vāto nayati vaṃkṣaṇaṃ .
vaṃkṣaṇāttadrujā yuktaṃ phalakoṣyāṃ prapadyate” ..
sa muṣkavṛddhiḥ . antaḥ udare pradhmāpayan āga-
manamārgamucchūnaṃ kurvvan eti prayāti .. * .. a-
sādhyamāha .
“yaścāntrāvayavaśliṣṭānmuṣkayorvvātasañcayāt .
syādantravṛddhiḥ so'sādhyo vātavṛddhisamākṛtiḥ” ..
sa kīdṛk syādityākāṅkṣāyāmāha . vātavṛddhi-
samākṛtiḥ .. * .. sāmīpyādatraiva bradhnamāha .
“atyabhiṣyandigurvvannaśuṣkapūtyāmiṣāśanāt .
karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṃkṣaṇasandhiṣu ..
jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṃ taṃ bradhnamiti nirdiśet” .. * ..
atha vṛddheścikitsā .
“vṛddhāvatyāsanaṃ mārgamupavāsaṃ gurūṇi ca .
vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tyajet ..
vātavṛddhau pibet snigdhaṃ yathāprāptaṃ virecanaṃ .
sakṣīraṃ vā pibet tailaṃ māsameraṇḍasambhavaṃ ..
guggulveraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa pibennaraḥ .
vātavṛddhiṃ jayatyāśu cirakālānubandhinīṃ ..
pittagranthikrameṇainaṃ pittavṛddhimupācaret .
jalaukābhirharedraktaṃ vṛddhau pittasamudbhave ..
candanaṃ madhukaṃ padmamuśīraṃ nīlamutpalaṃ ..
kṣīrapiṣṭapralepena dāhaśotharujāpahaṃ ..
trikaṭuḥ triphalākvāthaṃ sakṣāraṃ lavaṇaṃ pibet .
virecanamidaṃ śreṣṭhaṃ kaphavṛddhivināśanaṃ ..
lepanaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaṃ svedanaṃ rūkṣameva ca .
pariṣekopanāhau ca sarvvamuṣṇamiheṣyate ..
muhurmuhurjalaukābhiḥ śoṇitaṃ raktaje haret .
pibedvirecanaṃ vāpi śarkarākṣaudrasaṃyutaṃ ..
śītamālepanaṃ sarvvaṃ sarvvaṃ pittaharaṃ tathā .
pittavṛddhikramaṃ kuryyādāme pakve ca raktaje ..
svedomedaḥ samutthe tu lepayet surasādinā .
śiro virecanadravyaiḥ sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ ..
saṃsedya mūtraprabhavaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet .
sīvanyāḥ pārśvato'dhastāt vidhyadvrīhimukhena vai ..
muṣkaśothamagacchantyāmantravṛddhau vicakṣaṇaḥ” .
vrīhimukhena śastraviśeṣeṇa . agacchantyāṃ asra-
vatyāṃ ..
“tailameraṇḍajaṃ pītvā balāsiddhaṃ payonvita .
ādhmānaśūlopacitāmantravṛddhiṃ jayennaraḥ ..
rāsnāyaṣṭyamṛtairaṇḍavalāragvadhagokṣuraiḥ .
paṭolena vṛṣeṇāpi vidhinā vihitaṃ mṛtaṃ ..
ruvutailena saṃyuktamantravṛddhiṃ vyapohati” .
rāsnādikvāthaḥ .. * ..
“gandharvvahastatailena vṛṣeṇāpi yutaṃ pibet .
viśālāmūlajaṃ cūṇaṃ vṛddhiṃ hanyānna saṃśayaḥ” ..
viśālā indravāruṇī .. * ..
“vacāsarṣapakalkena pralepaḥ śothanāśanaḥ .
śigrutvaksarṣapaiḥ piṣṭaiḥ śothaśleṣmānilāpahaḥ ..
śuddhasūtaṃ dvidhāgandhaṃ mṛtānyetāni yojayet .
lohaṃ raṅgaṃ tathā tāmraṃ kāṃsyañcātha viśodhitaṃ .
tālakaṃ tutthakaṃ vāpi tathā śaṅkhaṃ varāṭakaṃ ..
trikaṭu triphalā cavyaṃ viḍaṅgaṃ vṛddhadārakaṃ ..
karccūraṃ māgadhīmūlaṃ pāṭhāṃ sahavuṣāṃ vacāṃ .
elāvījaṃ devakāṣṭhaṃ tathā lavaṇapañcakaṃ ..
elādisamabhāgāni cūrṇayedatha kārayet .
kaṣāyeṇa harītakyā vaṭikāṃ ṭaṅkasammitāṃ ..
ekāṃ tāṃ vaṭikāṃ yastu nigiledvāriṇā saha .
aṇḍavṛddhirasādhyo'pi tasya naśyati satvaraṃ” ..
vṛddhivādhikāvaṭī .. * .. atha bradhnasya cikitsā .
“bhṛṣṭaścairaṇḍatailena samyak kalko'bhayābhavaḥ .
kṛṣṇāsaindhavasaṃyukto bradhnarogaharaḥ paraḥ ..
ajājīhavuṣākuṣṭhaṃ gomedavadarānvitaṃ .
kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ tallepo bradhnajit paraḥ” ..
gomedaṃ patraṃ . tathā ca nirghaṇṭau dhanvantariḥ .
“patraṃ halāhvayaṃ rāmaṃ gomedaṃ vasanāhvayaṃ” .
itivṛddhibradhnadhikāraḥ . iti bhāvaprakāśaḥ ..