• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • antravṛddhiḥ

    See also antravṛddhi.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 56.
    antravṛddhiḥ , strī, puṃ, (antrajanyā vṛddhiḥ, śāka-
    pārthivāditvāt samāsaḥ madhyapadalopaśca .) roga-
    viśeṣaḥ . tannidānādi yathā, —
    “vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ .
    dhāraṇe raṇabhārādhvaviṣamāṅgapravarttanaiḥ ..
    kṣobhaṇaiḥ kṣobhitānyaiśca kṣudrāntāvayavaṃ yadā .
    pavano dviguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet ..
    kuryyādvaṃkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā” .
    dhāraṇaṃ upasthitasya vegasya . īraṇaṃ anupasthitasya
    vegasya preraṇaṃ .
    “viṣamāṅgapravarttanaṃ vakratvenāṅgamoṭanaṃ” .
    anyāni kṣobhaṇāni ca balavadvigrahakaṭhoradhanurā-
    karṣaṇādīni . taiḥ kṣobhitaḥ saṃdūṣya sañcālitaḥ
    pavanaḥ yadā kṣudrāntrāvayavaṃ dviguṇīkṛtya svaniveśā-
    dadho nayet . tadā vaṃkṣaṇasandhisthaḥ san vaṃkṣaṇa-
    sandhau granthirūpaṃ śvayathuṃ kuryyāt ityarthaḥ .. * ..
    upekṣitāyā antravṛddheravasthāmāha .
    “upekṣamāṇasya marudvivṛddhi-
    mādhmānaruk stambhavatīñca kuryyāt .
    sa pīḍito'ntaḥ svanavān prayāti
    pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ ..
    upekṣamāṇasya vṛddhimityarthaḥ . marudvṛddhiṃ muṣka-
    vṛddhiṃ . ādhmānaruk stambhavatīṃ kuryyāt . tatrā-
    dhmānamudare ruk vṛddhayormuṣkayoḥ stambho gātre tad-
    yuktāṃ kuryyāt ityarthaḥ . bhojo'pyāha .
    “antraṃ dviguṇamādāya vāto nayati vaṃkṣaṇaṃ .
    vaṃkṣaṇāttadrujā yuktaṃ phalakoṣyāṃ prapadyate” ..
    sa muṣkavṛddhiḥ . antaḥ udare pradhmāpayan āga-
    manamārgamucchūnaṃ kurvvan eti prayāti .. * .. a-
    sādhyamāha .
    “yaścāntrāvayavaśliṣṭānmuṣkayorvvātasañcayāt .
    syādantravṛddhiḥ so'sādhyo vātavṛddhisamākṛtiḥ” ..
    sa kīdṛk syādityākāṅkṣāyāmāha . vātavṛddhi-
    samākṛtiḥ .. * .. sāmīpyādatraiva bradhnamāha .
    “atyabhiṣyandigurvvannaśuṣkapūtyāmiṣāśanāt .
    karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṃkṣaṇasandhiṣu ..
    jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṃ taṃ bradhnamiti nirdiśet” .. * ..
    atha vṛddheścikitsā .
    “vṛddhāvatyāsanaṃ mārgamupavāsaṃ gurūṇi ca .
    vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tyajet ..
    vātavṛddhau pibet snigdhaṃ yathāprāptaṃ virecanaṃ .
    sakṣīraṃ vā pibet tailaṃ māsameraṇḍasambhavaṃ ..
    guggulveraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa pibennaraḥ .
    vātavṛddhiṃ jayatyāśu cirakālānubandhinīṃ ..
    pittagranthikrameṇainaṃ pittavṛddhimupācaret .
    jalaukābhirharedraktaṃ vṛddhau pittasamudbhave ..
    candanaṃ madhukaṃ padmamuśīraṃ nīlamutpalaṃ ..
    kṣīrapiṣṭapralepena dāhaśotharujāpahaṃ ..
    trikaṭuḥ triphalākvāthaṃ sakṣāraṃ lavaṇaṃ pibet .
    virecanamidaṃ śreṣṭhaṃ kaphavṛddhivināśanaṃ ..
    lepanaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaṃ svedanaṃ rūkṣameva ca .
    pariṣekopanāhau ca sarvvamuṣṇamiheṣyate ..
    muhurmuhurjalaukābhiḥ śoṇitaṃ raktaje haret .
    pibedvirecanaṃ vāpi śarkarākṣaudrasaṃyutaṃ ..
    śītamālepanaṃ sarvvaṃ sarvvaṃ pittaharaṃ tathā .
    pittavṛddhikramaṃ kuryyādāme pakve ca raktaje ..
    svedomedaḥ samutthe tu lepayet surasādinā .
    śiro virecanadravyaiḥ sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ ..
    saṃsedya mūtraprabhavaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet .
    sīvanyāḥ pārśvato'dhastāt vidhyadvrīhimukhena vai ..
    muṣkaśothamagacchantyāmantravṛddhau vicakṣaṇaḥ” .
    vrīhimukhena śastraviśeṣeṇa . agacchantyāṃ asra-
    vatyāṃ ..
    “tailameraṇḍajaṃ pītvā balāsiddhaṃ payonvita .
    ādhmānaśūlopacitāmantravṛddhiṃ jayennaraḥ ..
    rāsnāyaṣṭyamṛtairaṇḍavalāragvadhagokṣuraiḥ .
    paṭolena vṛṣeṇāpi vidhinā vihitaṃ mṛtaṃ ..
    ruvutailena saṃyuktamantravṛddhiṃ vyapohati” .
    rāsnādikvāthaḥ .. * ..
    “gandharvvahastatailena vṛṣeṇāpi yutaṃ pibet .
    viśālāmūlajaṃ cūṇaṃ vṛddhiṃ hanyānna saṃśayaḥ” ..
    viśālā indravāruṇī .. * ..
    “vacāsarṣapakalkena pralepaḥ śothanāśanaḥ .
    śigrutvaksarṣapaiḥ piṣṭaiḥ śothaśleṣmānilāpahaḥ ..
    śuddhasūtaṃ dvidhāgandhaṃ mṛtānyetāni yojayet .
    lohaṃ raṅgaṃ tathā tāmraṃ kāṃsyañcātha viśodhitaṃ .
    tālakaṃ tutthakaṃ vāpi tathā śaṅkhaṃ varāṭakaṃ ..
    trikaṭu triphalā cavyaṃ viḍaṅgaṃ vṛddhadārakaṃ ..
    karccūraṃ māgadhīmūlaṃ pāṭhāṃ sahavuṣāṃ vacāṃ .
    elāvījaṃ devakāṣṭhaṃ tathā lavaṇapañcakaṃ ..
    elādisamabhāgāni cūrṇayedatha kārayet .
    kaṣāyeṇa harītakyā vaṭikāṃ ṭaṅkasammitāṃ ..
    ekāṃ tāṃ vaṭikāṃ yastu nigiledvāriṇā saha .
    aṇḍavṛddhirasādhyo'pi tasya naśyati satvaraṃ” ..
    vṛddhivādhikāvaṭī .. * .. atha bradhnasya cikitsā .
    “bhṛṣṭaścairaṇḍatailena samyak kalko'bhayābhavaḥ .
    kṛṣṇāsaindhavasaṃyukto bradhnarogaharaḥ paraḥ ..
    ajājīhavuṣākuṣṭhaṃ gomedavadarānvitaṃ .
    kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ tallepo bradhnajit paraḥ” ..
    gomedaṃ patraṃ . tathā ca nirghaṇṭau dhanvantariḥ .
    “patraṃ halāhvayaṃ rāmaṃ gomedaṃ vasanāhvayaṃ” .
    itivṛddhibradhnadhikāraḥ . iti bhāvaprakāśaḥ ..