annaprāśanaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 60.
annaprāśanaṃ , klī, (annasya prāśanaṃ bhojanaṃ yasmin
tat . anna + pra + aśa + bhāve lyuṭ .) ṣaṣṭhe
māsi aṣṭame vā bālakasya pañcame māsi saptame
vā bālikāyāḥ prathamānnabhakṣaṇarūpasaṃskāraḥ . iti
smṛtiḥ .. tasya kramaḥ . śobhanadine kṛtasnānaḥ kṛta-
vṛddhiśrāddhaḥ pitā śucināmānamagniṃ saṃsthāpyaṃ
virūpākṣajapāntāṃ kuśaṇḍikāṃ samāpya prakṛta-
karmmārambhe prādeśapramāṇāṃ dhṛtāktāṃ samidhaṃ tūṣṇī-
magnau hutvā mahāvyāhṛtihomaṃ kuryyāt . tataḥ
ājyena tattanmantraiḥ pañcāhutīrjuhuyāt . tataḥ
pañcaprāṇānāṃ homaḥ . tato mahāvyāhṛtihomaṃ
kṛtvā prādeśapramāṇāṃ ghṛtāktāṃ samidhaṃ tūṣṇīmagnau
hutvā prakṛtaṃ karmma samāpya udīcyaṃ śāṭyāyana-
homādivāmadevyagānāntaṃ karmma nirvvartya mantreṇa
kumārasya mukhe annaṃ dadyāt . tataḥ karmmakāra-
yitṛbrāhmaṇāya dakṣiṇāṃ dadyāt . iti bhavadeva-
bhaṭṭaḥ .. tasya vihitadinādi yathā, —
“tato'nnaprāśanaṃ ṣaṣṭhe māsi kāryyaṃ yathāvidhi .
aṣṭame vātha karttavyaṃ yadveṣṭaṃ maṅgalaṃ kule” ..
ṣaṣṭha iti mukhyaḥ kalpaḥ prāguktanyāyāt . kṛtya-
cintāmaṇau .
“annasya prāśanaṃ kāryyaṃ māsi ṣaṣṭhe'ṣṭame budhaiḥ .
strīṇāntu pañcame māsi saptame prajagau muniḥ ..
dvādaśīsaptamīnandāriktāsu pañcaparbbasu .
balamāyuryaśo hanyāt śiśūnāmannabhakṣaṇaṃ” ..
bhujabalabhīme .
“ṣaṣṭhe māsi niśākare śubhakare riktetare vā tithau
saumyādityasitendujīvadivase pakṣe ca kṛṣṇetare .
prājeśāditi pauṣṇavaiṣṇavayugairhastādiṣaṭkottarai-
rāgneyāppatipitryabhaiśca nitarāmannādibhakṣaṃ śubhaṃ” ..
yugairiti prājeśādau pratyekaṃ sambadhyate . tathā-
trāpi tithyādividdhamṛkṣaṃ vivarjjayet .
“ṣṭaṣadvandvadhanurmmīnakanyālagne'nnabhakṣaṇaṃ .
trikoṇāṣṭakayūkāntyagrahā yadvattathāphalaṃ ..
duṣṭaḥ śaśadharo lagnāt ṣaṣṭhāṣṭastho'nnabhakṣaṇe” .
mārkaṇḍeyaḥ .
“devatā puratastasya pituraṅkagatasya ca .
alaṅkṛtasya dātavyamannaṃ pātre ca kāñcane ..
madhvājyakanakopetaṃ prāśayet pāyasaṃ tataḥ .
kṛtaprāśanamutsaṅge māturbbālantu taṃ nyaset ..
devāgrato'tha vinyasya śilpabhāṇḍāni sarvvaśaḥ .
śāstrāṇi caiva śastrāṇi tataḥ paśyettu lakṣaṇaṃ ..
prathamaṃ yat spṛśedbālaḥ śilpabhāṇḍaṃ svayaṃ tathā .
jīvikā tasya bālasya tenaiva tu bhaviṣyati” ..
iti jyotistattvaṃ ..