• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • annaṃ

    See also ana, anam, anas, anaḥ, anna, annam, annaḥ.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    p. 97, col. 2.
    annaṃ [ad-kta; anityanena, an-nan; according to Yāska, from ad, adyate atti ca bhūtāni; or from ā-nam, ā ābhimukhyena hyetannataṃ prahvībhūtaṃ bhavati bhojanāya bhūtānāṃ]

    1 Food (in general); adyate'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate T. Up.; medo'sṛṅmāṃsamajjāsthi vadaṃtyannaṃ manīṣiṇaḥ Ms. 3. 182; ahamannaṃ bhavānbhoktā H. 1. 54 I am your prey &c.; carāṇāmannamacarāḥ Ms. 5. 29.

    2 Food as representing the lowest form in which the Supreme Soul is manifested, being the coarsest and last of the 5 vestures (kośa) in which the soul is clothed and passes from body to body in the long process of metempsychosis “the nutrimentitious vesture or visible body in the world of sense” (sthūlaśarīra called annamayakośa).

    3 Boiled rice; annena vyaṃjanaṃ P. II. 1. 34.

    4 Corn (bread corn); (āpaḥ) annamasṛjaṃta tasmādyatra kva ca varṣati tadeva bhūyiṣṭhamannaṃ bhavati Ch. Up.; ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ . Ms. 3. 76; kṛta° 9. 219; 10. 86, 12. 65.

    5 Water.

    6 Earth (pṛthivyā annahetutvādannaśabdavācyatā).

    7 N. of Viṣṇu.

    nnaḥ The sun (sa hi annahetuvṛṣṭihetuḥ).

    Comp.

    akālaḥ = anākāla q. v.

    attṛ, ādin āhārin eating food.

    ada a.

    1 eating food.

    2 having a good appetite (dīptāgni). (pb) (

    daḥ) N. of Viṣṇu.

    adyaṃ proper food, food in general; Ms. 3. 82, 4. 112, 11. 144.

    ācchādanaṃ, vastraṃ food and clothing, food and raiment, the bare necessaries of life.

    āyuḥ (annāyu) consisting of, living by, food, desirous of food ( annabaṃdhanaḥ, annajīvanaḥ).

    kālaḥ hour of dinner; meal-time.

    kiṭṭaḥ = °mala q. v.

    kūṭaḥ a large heap of boiled rice.

    koṣṭhakaḥ

    1 a cupboard; granary.

    2 Viṣṇu.

    3 the sun.

    gatiḥ f. the passage of food, gullet (cf. bahiḥsrotas).

    gaṃdhiḥ dysentery, diarrhœa.

    ja, jāta a. produced from food as the primitive substance.

    jalaṃ food and water, bare subsistence.

    tejas a. having the vigour caused by food.

    da, dātṛ, dāyin, prada a.

    1 giving food; vāridastṛptimāpnoti sukhamakṣayyamannadaḥ Ms. 4. 229.

    2 epithet of Śiva.

    N. of Durgā or Annapūrṇā.

    dāsaḥ [annena pālito dāsaḥ śāka. ta.] a servant who works for food only, one who becoms a servant or slave by getting food only.

    devatā the deity supposed to preside over articles of food.

    doṣaḥ

    1 sin arising from eating prohibited food; Ms. 5. 4.

    2 a defect in the food eaten; derangement of food or the humours of the body; ālasyādannadoṣācca mṛtyurviprāñ jighāṃsati Ms. 5. 4.

    dveṣaḥ dislike of food, loss of appetite.

    patiḥ lord or possessor of food, epithet of Savitṛ, Agni, and Śiva.

    pākaḥ cooking of food; digestion of food (by the fire in the stomach).

    a. purifying food, epithet of the Sun.

    pūrṇa a. filled with, possessed of, food. (

    rṇā) a form of Durgā (the goddess of plenty); °īśvarī N. of Durgā or a form of Bhairavī.

    peyaṃ = vājapeyaṃ q. v.

    pralaya a. being dissolved into food after death.

    prāśaḥ,

    prāśanaṃ the ceremony of giving a new-born child food to eat for the first time, one of the 16 Saṃskāras performed between the 5th and 8th month (usually in the sixth, Ms. 2. 34) with preliminary oblations to fire (Mar. uṣṭāvaṇa); Ms. 2. 34; Y. 1. 12.

    brahman, ātman m. Brahma as represented by food.

    bhakta a. [annārthaṃ bhaktaḥ dāsaḥ] = annadāsa q. v.

    bhuj a. eating food, epithet of Śiva.

    maya a. see below.

    malaṃ

    1 excrement, feces; P. VI. 1. 148 Sk.

    2 spirituous (pb) liquor; surā vai malamannānāṃ Ms. 11. 94.

    rakṣā precautions as to eating food.

    rasaḥ essence of food, chyle; food and drink, nutriment; nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān tebhyo dadau Rām.

    vastraṃ = °ācchādanaṃ q. v.

    vikāraḥ

    1 transformation of food, assimilation.

    2 disorder of the stomach caused by indigestion.

    3 seminal discharge (of man); semen itself; cf. annādretaḥ saṃbhavati.

    vyavahāraḥ the law or custom relating to food, i. e. the custom of eating together or not with other persons.

    śeṣaḥ leavings of food, offal.

    saṃskāraḥ consecration of food.

    homaḥ a sacrifice (with 10 materials) connected with the Aśvamedha sacrifice.

    Śabdakalpadruma

    vol. 1, p. 57.
    annaṃ , klī, (ad + karmmaṇi ktaḥ .) svinnataṇḍulaṃ .
    yathā,
    śasyaṃ kṣetragataṃ prāhuḥ satuṣaṃ dhānyamucyate .
    āmaṃ vituṣamityuktaṃ svinnamannamudāhṛtaṃ ..
    iti śrāddhatattvadhṛtavaśiṣṭhavacanaṃ .. tatparyyāyaḥ .
    bhaktaṃ 2 andhaḥ 3 bhismā 4 odanaṃ 5 dīdiviḥ 6 .
    ityamaraḥ .. bhissā 7 . iti taṭṭīkā .. krūraṃ 8 .
    iti rājanirghaṇṭaḥ .. aṭṭaṃ 9 kasipuḥ 10 jīvātuḥ
    11 . iti jaṭādharaḥ .. kūraṃ 12 āpūpikaṃ 13
    jīvantiḥ 14 prasādanaṃ 15 . iti śabdaratnā-
    valī .. * .. asya guṇāḥ . buddhiśukraprītipuṣṭi-
    dhātvindriyabalakāritvaṃ . gurutvaṃ . kṣudhākṣayaroga-
    śramakārśyanāśitvañca .. * .. navānnaguṇāḥ . śleṣma-
    kāritvaṃ . svādutvaṃ . susnigdhatvaṃ . vṛṃhaṇatvaṃ . guru-
    tvañca .. * .. purāṇānnaguṇāḥ . virasatvaṃ . rūkṣatvaṃ .
    pathyatvaṃ . agnikāritvañca .. * .. uṣṇānnaguṇāḥ .
    praśaṃsanīyatvaṃ . hṛdyatvaṃ . agnikāritvaṃ . vāyuśleṣma-
    nāśitvaṃ . raktapittaprakopakāritvañca .. * .. atyu-
    ṣṇānnaguṇaḥ . balanāśitvaṃ .. * .. śītaśuṣkānnayo-
    rguṇaḥ . durjjaratvaṃ .. * .. atiklinnānnaguṇaḥ . glāni-
    kāritvaṃ .. * .. taṇḍulānvitānnaguṇaḥ . durjaratvaṃ .. * ..
    jaladhautasadyo'nnaguṇāḥ . śīghrapākitvaṃ . himatvaṃ .
    laghutvañca .. * .. rātristhitajalayuktānnaguṇau . tri-
    doṣakopakāritvaṃ . rūkṣatvañca .. * .. bhṛṣṭataṇḍulānna-
    guṇau . laghutvaṃ . agnipradīpanatvañca . iti rāja-
    vallabhaḥ .. * .. dhānyaṃ . iti rājanirghaṇṭaḥ .. viṣṇuḥ .
    iti tasya sahasranāmabhadhye paṭhitaṃ .. adanīyadravya-
    mātraṃ .. annasādhanaṃ yathā,
    sudhautāṃstaṇḍulān sphītāṃstoye pañcaguṇe pacet .
    tadbhaktaṃ prasṛtaṃ coṣṇaṃ viṣadaṃ guṇavanmataṃ ..
    tadguṇāḥ .
    bhaktaṃ vahnikaraṃ pathyaṃ tarpaṇaṃ rocanaṃ laghu .
    adhautamasrutaṃ śītaṃ gurvvarucyaṃ kaphapradaṃ ..
    iti bhāvaprakāśaḥ .. * .. taddānaphalaṃ yathā,
    vāridastṛptimāyāti sukhamakṣayyamannadaḥ ..
    annasya prajāpatirddevatā . akṣayasukhaprāptiḥ phalaṃ .
    pratigrahe muṣṭigrahaṇaṃ . iti śuddhitattvaṃ .. api ca,
    brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ annadānāt praṇaśyati .
    annadaḥ pāpakarmmāpi pūtaḥ svarge mahīyate ..
    iti prāyaścittatattvaṃ .. * .. atha prajāpatidaivatānna-
    dānāvarttaḥ . tatra annadānastutiḥ . brahmapurāṇe .
    anne pratiṣṭhitā lokā annamāśvakṣayaṃ paraṃ .
    tasmādannaṃ praśaṃsanti sadaiva pitṛmānavāḥ ..
    annasya hi pradānena naro yāti parāṃ gatiṃ .
    sarvvakāmasamāyuktaḥ pretya cehādhikaṃ śubhaṃ ..
    tathā,
    annamūrjjasvalaṃ loke dattvorjjasvī bhavennaraḥ .
    satāṃ panthānamāśritya sarvvapāpaiḥ pramucyate ..
    mahābhārate .
    annadaḥ paśumān puttrī dhanavān bhogavānapi .
    prāṇavāṃścāpi bhavati rūpavāṃśca tathā nṛpa ..
    tathā,
    annadasya manuṣyasya balamojo yaśāṃsi ca .
    kīrttiśca varddhate śaśvattriṣu lokeṣu pāṇḍava ..
    āgneyapurāṇe . annastutyanantaraṃ .
    tasmādannaṃ sadā dehi śraddhayā nṛpasattama .
    brahmahatyādikaṃ pāpaṃ annadasya praṇaśyati ..
    tathā,
    annadānāt paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati .
    puṇyaṃ yaśasyamāyudhyaṃ balapuṣṭivivarddhanaṃ ..
    sarvvamannasya dānena bhavatīti viniścayaḥ .
    mahākāñcanacitrāṇi sevitānyapsarogaṇaiḥ ..
    annadasyopatiṣṭhanti vimānāni surālaye .
    bhakṣyabhojyamayāḥ śailā divyarūpādyalaṅkṛtāḥ ..
    hṛṣṭapuṣṭajanā nityamupatiṣṭhanti cāgrataḥ .
    hastyaśvarathayānaiśca krīḍamānāśca te narāḥ ..
    padmapurāṇe .
    āparbbatanadī vāpī pṛthivī sarvvakāmadā .
    vidhinā tena sā dattā yo'nnaṃ dadāti sarvvadā .
    kṣudhite yaḥ prayaccheta annaṃ śraddhāsamanvitaḥ .
    brahmaṇo bhavane sa vai brahmaṇā saha modate ..
    cāndravāruṇalokāśca yāmyāḥ kauverakāstathā .
    goloko brahmalokaśca sarvve cānne pratiṣṭhitāḥ ..
    dadat kanyāmalaṅkṛtya hastyaśvañca mahādhanaṃ .
    annadānasya caitāni kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīṃ ..
    viṣṇudharmmāttare .
    yāvato grasate grāsān vidvān vipraḥ susaṃskṛtaḥ .
    annapradasya tāvantaḥ kratavaḥ parikīrttitāḥ .. * ..
    athānnadānadharmmāḥ . yamaḥ .
    ādareṇa ca bhaktyā ca yadannamupadīyate .
    tat prīṇayati pātrāṇi māmṛtaṃ mānavarjjitaṃ ..
    durlabhastu mudā dātā mudā bhoktā ca durlabhaḥ .
    mudā dātā ca bhoktā ca tāvubhau svargagāminau ..
    yo'nnaṃ bahumataṃ bhuṅkte yaścānnaṃ nāvamanyate .
    yaścānnaṃ prītito dadyāt tasyānnamupatiṣṭhate ..
    prītito'nnañca yo dadyāt gṛhnīyātyo'bhipūjya ca .
    prītito'kṣayamaśrāti pūjitaḥ svargamaśnute ..
    yo dadyādvipriyeṇānnaṃ yaścānnaṃ nābhinandati .
    tāvubhau narake magnau vasetāṃ śaradāṃ śataṃ .. * ..
    athānnadānaviśeṣaphalaviśeṣaparibhāṣā .
    kūrmmapurāṇe .
    gṛhasthāyānnadānena phalaṃ nāpnoti mānavaḥ .
    āmamevāsya dātavyaṃ dattvāpnoti parāṃ gatiṃ ..
    annadānena pakvānnadānena phalaṃ nāpnoti .
    iti gṛhasthāyāmānnadānena yādṛśaṃ phalaṃ tādṛśaṃ
    pakvānnadānena nāpnotītyarthaḥ . gṛhasthasyāmānnadāne
    sati tasya pañcayajñaniṣpatteḥ .. * ..
    atha sāmānyānnadānaṃ nandipurāṇe .
    annādbhutāni jātāni devā hyannādyakāṅkṣiṇaḥ .
    na tasya pātrādividhirvvinā śrāddhaṃ prakīrttitaḥ ..
    tathā,
    api kīṭapataṅgānāṃ śunāṃ cāṇḍālayonināṃ .
    dattvānnaṃ lokamāpnoti prājāpatyaṃ samāsataḥ ..
    bāndhavebhyo'tithibhyo'nnaṃ puttrebhyo'nnaṃ prayacchataḥ .
    dīnāndhakṛpaṇānāñca svargaḥ syādannadāyināṃ ..
    grāsamātraṃ naro dattvā annānāmannagṛdhnave .
    svarge vaset samānāntu śataṃ bhogairmmanoramaiḥ ..
    grāse grāse phalaṃ hyetadvidhivat parikīrttitaṃ .
    etadevāyane proktaṃ dviguṇaṃ puṇyagauravaṃ ..
    annaṃ vinā kṛśāṅgasya dattvānnaṃ deśakālataḥ .
    phalaṃ pañcaguṇaṃ proktaṃ sarvvabhāvasamanvita ..
    sarvvabhāvasamanvita iti sambodhanaṃ . atra yaja-
    mānaḥ prāṇimātrebhyo gṛhītodapūrṇatāmrapātraḥ
    udaṅmukhaḥ saṅkalpya yatheṣṭakālāvadhi annaṃ dadyāt .
    tadyathā . om̐ nandipurāṇoktaprāṇimātrānnadāna-
    phalaprāptikāmo'haṃ prāṇibhyo'nnaṃ dāsye . tadavadhi
    yathāsambhavaṃ prāṇimātrebhyaḥ svagṛhe anyatra vā
    bhaktaśālāṃ kṛtvā avicchinnamannaṃ deyaṃ . ataeva
    dhārmmikāstāmrapaṭṭavilikhitāṃ bhūmiṃ samupakalpya
    ācandrārkasthāyinīṃ bhaktaśālāṃ dadāti .. * ..
    vāyupurāṇe .
    kṣipramatyuṣṇamakliṣṭaṃ dadyādannaṃ bubhukṣite .
    savyañjanaṃ sadā snigdhaṃ bhakṣyaṃ satkṛtya yatnataḥ ..
    kṣipramatithiprāptyanantarameva . akliṣṭamanupahataṃ .
    bhakṣyamapratiṣiddhaṃ .
    taruṇādityasaṅkāśaṃ vimānaṃ haṃsavāhanaṃ .
    annado labhate tisraḥ kalpakoṭīstathaiva ca ..
    annadānāt paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati .
    annādbhūtāni jāyante jīvanti ca na saṃśayaḥ ..
    jīvadānāt paraṃ dānaṃ na kiñcidapi vidyate .
    annājjīvati trailokyaṃ trailokyasyeha tatphalaṃ ..
    bubhukṣitebhyo'nnaṃ pūrvvavat saṃkalpya dadyāt .
    om̐ vāyupurāṇoktānnadānaphalaprāptikāmo'haṃ bubhu-
    kṣitebhyaḥ savyañjanaṃ snigdhamannaṃ dāsye . evaṃ saṅkalpya
    bubhukṣitānanviṣya tebhyo yathoktamannaṃ dadyāt .. * ..
    mahābhāṃrate .
    śrāntāya kṣudhitāyānnaṃ yaḥ prayacchati bhūmipa .
    svāyambhuvaṃ mahat sthānaṃ sa gacchati narādhipa ..
    śrāntāya kṣudhitāyānnaṃ pūrvvavat saṅkalpya dadyāt .
    om̐ svāyambhuvasthānaprāptikāmo'haṃ śrāntāya kṣudhi-
    tāyānnaṃ dāsye . iti saṅkalpya yathākāle śrāntaṃ
    kṣudhitamanusandhāyānnaṃ tasmai dadyāt .. * .. tathā,
    sadbhyo dadāti yaścānnaṃ sadaikāgramanā naraḥ .
    na sa durgāṇyavāpnoti hyevamāha parāśaraḥ ..
    abhīṣṭasamaye sadbrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrebhyo'nnaṃ
    pūrvvavat saṅkalpya dadyāt . om̐ mahābhāratoktasa-
    dgocarānnadānaphalaprāptikāmo'haṃ sadbhyo'nnaṃ dāsye .
    tataḥ prabhṛti abhimatakāle sadbhyo brāhmaṇādi-
    bhyo'nnaṃ dadyāt .. * .. tathā,
    yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani varttate .
    śrāntāyādṛṣṭapūrvvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat ..
    aparikliṣṭamanupahataṃ . yathoktaprāṇine'nnaṃ pūrvva-
    vat saṅkalpayet . om̐ mahāpuṇyaphalaprāptikāmo'haṃ
    śrāntāyādhvagāya adṛṣṭapūrvvāyānnaṃ dāsye . iti
    saṅkalpya yathākālamadhvagamanviṣya yathoktamannaṃ tasmai
    dadyāt . atrādhvani varttate iti śatṛnirddeśāt
    pathi gacchate pathikāya vartmani kuṭīṃ kṛtvā taru-
    tale cānnaṃ dadyāt .. * .. viṣṇudharmmottare .
    mṛṣṭānnaṃ mānavo dattvā mṛṣṭānnārthini kāṅkṣitaṃ .
    akṣayaṃ phalamāpnoti svargalokañca gacchati ..
    mṛṣṭaṃ saṃskṛtaṃ . savyañjanamannaṃ pūrvvavat saṅkalpya tada-
    rthibhyo dadyāt . viṣṇudharmmottaroktamṛṣṭānnākāṅkṣi-
    gocaramṛṣṭānnadānaphalaprāptikāmo'haṃ yathāśakti
    mṛṣṭānnārthibhyo mṛṣṭamannaṃ dāsye . iti saṅkalpya
    mṛṣṭānnārthino'nusandhāya tebhyo yathāśakti mṛṣṭānnaṃ
    dadyāt .. * .. tathānnadānaprakaraṇe .
    sahasrapariveśastu narakantu na gacchati .
    vimānenārkavarṇena svargaloke mahīyate ..
    sahasrapariveśaḥ sahasrāyamanuṣyebhyo'nnapradaḥ .. yathā-
    sambhavaṃ sahasrāya manuṣyebhyo nityamannaṃ pūrvvavat
    saṅkalpya dadyāt . om̐ viṣṇudharmmottaroktasahasra-
    pariveśanaphalaprāptikāmo'haṃ yathāsambhavaṃ sahasrāya
    manuṣyebhyo vyañjanādisahitamannaṃ dāsye . iti
    saṅkalpya yathāśakti nānādinaiḥ sahasraṃ manuṣyān
    bhojayet . devalaḥ .
    kṛtvāpi pātakaṃ karmma yo dadyādannamīpsitaṃ .
    brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa sa nihantyātmanastamaḥ ..
    viśeṣeṇa ityabhidhānāt abrāhmaṇe'pi phalametad-
    bhavatyeva . evañca sāmānyenānnadānamidaṃ . īpsita-
    mityarthinaṃ spṛṣṭvā yathāyathamabhimatamannamutpādya
    tebhyaḥpūrvvavat saṅkalpya dadyāt . om̐ brāhmaṇapramukha-
    nānāvarṇebhya ātmīyatamaḥkṣayakāmo'haṃ yathāsambhavaṃ
    īpsitamannaṃ dāsye . tataḥ prabhṛti yathāyathamupa-
    sthitebhya īpsitamannaṃ dadyāt . ityādi vallālasena-
    kṛtadānasāgare annadānāvarttaḥ ..