• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ancu


    Vācaspatyam

    p. 82, col. 1.
    ancu is an alternate of aca. aca(ancu) gatau pūjāyāñca pa0 saka0 seṭ . tatra aca
    idit ñīdicca (ancu) avyaktaśabde ca . añcati āñcīt
    ancugatau acyāt pūjāyāmañcyāt . kta aktaḥ
    pūjāyāmubhayoḥ añcitaḥ acivarttamāne kta añcitaḥ .
    ancuktvā añcitvāaktvā aciañcitvā . ayamañcati
    pañcaśarānucara iti sā0 ṭī0 . pra + prakarṣe pūrvvadik-
    kālavṛttau ca prāñcati prāṅ(pūrvvakālaḥ) prācī (pūrvvā dik)
    parā + pratigatau, ābhimukhyābhāve, paścādbhāve, bahirbhāve ca
    parāñcati (parāgacchati) parāṅ (bāhyaḥ) . apa +
    apasaraṇe apāñcati . sam + sundaragamane, yathocita-
    gamane ca samañcati samyaṅ . anu + paścādgatau . anva-
    ñcati anvaṅ . ud + ūrddhvagamane, uttaradigvṛttau ca
    udañcati (udgacchati) udañcadromāñcamiti udaṅ deśaḥ
    udīcī (uttarā dik) . pari + samantādgatau . paryyañcati .
    prati + pratīpagatau, paścādgatau, paścādvarttitve ca pratyañcati
    (pratīpaṃ gacchati) . pratyaṅ, pratīcī (paścimā dik) . ātmani
    vyāptyarthakapratinā yogāt pratyakśabdaḥ tasya sarvaviṣaya-
    vyāpakatvāt pratyaktvam . ni + nyūnībhāve nyañcati nyaṅ
    nyagbhāvaḥ nyakkāraḥ . ava + adhogatau, dakṣiṇadigvṛttau
    ca . avāñcati avāṅ (adhomukhaḥ) avācī (dakṣiṇā dik)
    yathā ca uttaradakṣiṇayoḥ ūrddhādhobhāvastayā avākśabde
    vakṣyate .
    p. 194, col. 2.
    ancu gatau acivat 82 pṛ0 dṛśyam .

    Kṛdantarūpamālā

    p. 22.
    (24) “ancu gatipūjanayoḥ” (I-bhvādiḥ-188-sa-para. se.)

    ‘gatiyācanayorañcatyañcate, ṇau viśeṣaṇe . añcayatyañcatītyekaṃ gatipūjanayorapi ..’

    iti (ślo 50) devaḥ .

    añcakaḥ-ñcikā, añcakaḥ-ñcikā, añciciṣakaḥ-ṣikā;

    añcitā-trī, añcayitā-trī, añciciṣitā-trī;

    añcan-ntī, añcayan-ntī, añciciṣan-ntī;

    añciṣyan-tī-ntī, añcayiṣyan-tī-ntī, añciciṣiṣyan-tī-ntī;

    añcayamānaḥ, añcayiṣyamāṇaḥ; 1 prāṅ, udaṅ, devadryaṅ, tiryaṅ, adh A yaṅ, nyaṅ A, sadhyraṅ, sadhrī B ;

    añcitam 2 -taḥ C -tavān, aktam-ktaḥ-ktavān, 3 samaknaḥ-samaknavān, añcitam-taḥ-tavān, añciciṣitam-taḥ-tavān;

    añcaḥ, añcaḥ, añciciṣuḥ, añcicayiṣuḥ;

    añcitavyam, añcayitavyam, añciciṣitavyam;

    añcanīyam, añcanīyam, añciciṣaṇīyam;

    aṅkyam, 4 añcyam, añcyam, añciciṣyam;

    īṣadañcaḥ, durañcaḥ, svañcaḥ;

    añc 5 yamānaḥ, acyamānaḥ, añcyamānaḥ, añciciṣyamāṇaḥ;

    añcaḥ, 6 udaṅkaḥ, D aṅkaḥ, añcaḥ, añciciṣaḥ;

    añcitum, aktum, añcayitum, añciciṣitum;

    añcā, añcanā, añciciṣā, añcicayiṣā;

    añcanam, udakodañcanaḥ, añcanam, añciciṣaṇam;

    añcitvā, aktvā, añcayitvā, añciciṣitvā;

    samañcya, samacya, prāñcya, samañciciṣya;

    añcam 2, añcitvā 2, aktvā 2, añcam 2, añcayitvā 2, añciciṣam 2; añciciṣitvā 2

    [Footnote]1. ‘ṛtvigū—’ (3-2-59) ityādinā

    kvin . ‘aniditāṃ—’ (6-4-24)

    iti nalope, ‘ugidacāṃ—’ (7-1-70)

    iti num . numo nakārasya, ‘kvinpratya-

    yasya kuḥ’ (8-2-62) iti kutvam .

    [Footnote]A. ‘adhyaṅ śastrabhṛtāṃ rāmaḥ nyañcastaṃ prāpya madvidhāḥ’ bha. 5-36.

    [Footnote]A. ‘adhyaṅ śastrabhṛtāṃ rāmaḥ nyañcastaṃ prāpya madvidhāḥ’ bha. 5-36.

    [Footnote]B. ‘sītāṃ saumitriṇā tyaktāṃ sadhrīcīṃ trasnumekikām’ bha. 6-7.

    [Footnote]2. ‘añceḥ pūjāyām’ (7-2-53) itīṭ .

    gatau tu nalopaḥ .

    [Footnote]C. ‘uccairañcitalāṅgūlaḥ śiro'ñcitveva saṃvahan’ bha. 9-40.

    [Footnote]3. ‘añco'napādāne’ (8-2-48) iti

    niṣṭhānatvam . apādāne tu ‘udakta-

    mudakaṃ kūpāt’ iti bhavati .

    ‘udito vā’ (7-2-56) iti

    ktvāyāṃ iḍvikalpāt ‘yasya vibhāṣā’

    (7-2-15) itīṇṇiṣedhaḥ .

    [Footnote]4. gatyarthe niṣṭhāyāmaniṭtvāt kutvam .

    pūjāyāṃ ‘añceḥ pūjāyām’ (7-2-53)

    iti seṭtvāt kutvābhāvaḥ .

    ‘cajoḥ ku ghiṇṇyatoḥ’ (7-3-52)

    iti kutvam .

    [Footnote]5. ‘nāñceḥ pūjāyām’ (6-4-30) iti

    pūjāyāṃ nalopaniṣedhaḥ . gatau tu

    ‘aniditām—’ (6-4-24) iti

    nalopaḥ .

    [Footnote]6. ‘udaṅko'nudake’ (3-3-123) iti

    ghañanto nipātitaḥ .

    [Footnote]D. ‘hṛdayodaṅkasaṃsthānaṃ kṛtāntā''nāyasannibham’ bha. 7-83.

    p. 24.
    (25) “ancu gatau yācane ca” (I-bhvādiḥ-862. ubha. saka. se.)

    ‘gatiyācanayorañcatyañcate, ṇau viśeṣaṇe . añcayatyañcatītyekaṃ gatipūjana-

    yorapi ..’ iti (ślo 50) devaḥ . śānaci-añcamānaḥ, añciṣyamāṇaḥ, añci-

    ciṣamāṇaḥ, añciciṣiṣyamāṇaḥ, ityādirūpāṇi adhikāni . avaśiṣṭāni

    gatipūjanārthaka (24) dhātau gatyarthakadhātuvat jñeyāni . ‘aci’ iti pāṭhe tu

    niṣṭhāyāṃ añcitaḥ ityekameva rūpam . ‘aniditām—’ (6-4-24) iti

    nalopo na bhavati . “acu” iti pāṭhe tu acan-acantī ityādirūpāṇi .

    ktvāyām, ‘udito vā’ (7-2-56) itīḍvikalpaḥ—acitvā-aktvā iti

    rūpe . niṣṭhāyāṃ tu ‘yasya vibhāṣā’ (7-2-15) iti vacanāt aktam-ityekameva

    rūpam .

    p. 24.
    (26) ‘ancu viśeṣaṇe’ (X-curādiḥ-1739. ubha. se.)

    viśeṣaṇam = vyāvartanam . uditkaraṇāt vibhāṣito ṇic . ‘gati-

    yācanayorañcatyañcate ṇau viśeṣaṇe . añcayatyañcatītyekaṃ gatipūjanayorapi ..’

    iti (ślo-50) devaḥ . ṇicpakṣe gatipūjanārthakadhātau (24) ṇijantarūpāṇīva,

    ṇijabhāvapakṣe ca bhauvādikagatyarthakā (24) ñcudhātuvadrūpāṇīti ca jñeyāni ..