anantavrataṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 41.
anantavrataṃ , tri, (anantasya tannāmakadevasya vrataṃ ṣaṣṭhī-
tatpuruṣaḥ .) bhādraśuklacaturdaśīkarttavyamanantadevasya
vrataṃ . tadvidhiryathā . bhaviṣye, —
“anantavratametaddhi sarvvapāpaharaṃ śubhaṃ .
sarvvakāmapradaṃ nṝṇāṃ strīṇāñcaiva yudhiṣṭhira ..
tathā śuklacaturddaśyāṃ māsi mādrapade bhavet .
tasyānuṣṭhānamātreṇa sarvvapāpaṃ praṇaśyati” .. * ..
vratārambhapratiṣṭhayorvarjjyakālamāha jyotiṣe, —
“gurorbhṛgorastabālye vārddhake siṃhage gurau .
vakrijīvāṣṭaviṃśe'hni gurvvāditye daśāhike ..
pūrvvarāśāvanāyātāticāriguruvatsare .
prāgrāśigantṛjīvasya cāticāre tripakṣake ..
kampādyadbhutasaptāhe nīcasthejye malimluce .
bhānulaṅghitake māsi kṣaye rāhuyute gurau ..
pauṣādikacaturmmāse caraṇāṅkitavarṣaṇe .
ekenāhnā caikadine dvitīyena dinatraye ..
tṛtīyena tu saptāhe māṅgalyāni śubhānvitāḥ .
vidyārambhakarṇavedhau cūḍopanayanodvahān ..
tīrthasnānamanāvṛttaṃ tathānādisurekṣaṇaṃ .
parīkṣārāmayajñāṃśca puraścaraṇadīkṣaṇe ..
vratārambhapratiṣṭhe ca gṛhārambhapraveśane .
pratiṣṭhārambhaṇe devakūpādervarjjayanti hi ..
dvātriṃśaddivasāścāste jīvasya bhārgavasya ca .
dvāsaptatirmmahatyaste pādāste dvādaśakramāt ..
astāt prāk parayoḥ pakṣaṃ gurorvārddhakabālate .
pakṣaṃvṛddho mahāste tu bhṛgurbālo daśāhikaḥ ..
pādāste tu daśāhāni vṛddhobālo dinatrayaṃ” .. * ..
“madhyāhne bhojyavelāyāṃ samuttīryya sarittaṭe” .
dadarśa śīlā sā strīṇāṃ samūhaṃ raktavāsasāṃ ..
caturddaśyāmarccayantaṃ bhaktyā devaṃ pṛthak pṛthak” .
iti bhaviṣyottarīyānmadhyāhnavyāpinī tithi-
rgrāhyeti vācyaṃ . pūrvvāhno vai devānāmiti śrutyā-
dibhiḥ pūrvvāhne daivakṛtyavidhānāt . vidhyasama-
bhivyāhṛtārthavādena tadbādhāyogāt kintu tasyaiva
gauṇakālabodhakaṃ tat . kālamādhavīyo'pyevaṃ .
bhaviṣye'pi pūjāvidhāyako madhyāhno noktaḥ .
yathā, —
“kṛtvā darbhamayānantaṃ vāridhānyāṃ niveśya ca .
pūjayedgandhapuṣpādyairnaivedyairvividhairapi ..
caturddaśaphalairmūlairjalajaiḥ kusumairapi .
yavagodhūmaśālīnāṃ cūrṇenaikatarasya ca ..
kṛtvā pūpadvayaṃ tasmai dadyādekaṃ ghṛtānvitaṃ .
svayamekantu bhuñjīta kare baddhvā suḍorakaṃ ..
caturdaśagranthiyuktaṃ kuṅkumena vilepitaṃ .
suvinyastaṃ viṣṇu nāmapratigranthisamanvitaṃ .
caturdaśasūtramayaṃ sūtraṃ kārpāsameva ca” .. * ..
pūjāḍorakabandhanamantrastu ratnākare, —
“anantasaṃsāramahāsamudre
magnān samabhyuddhara vāsudeva .
anantarūpin viniyojayasva
anantarūpāya namo namaste” ..
iti mantramuktvā .
“anena ḍorakaṃ baddhvā bhoktavyaṃ susthamānasaiḥ” .
ityarddhaṃ bhaviṣyottarīyaṃ kālakaumudyāṃ likhita-
miti .. * .. tathā, —
“pāpo'haṃ pāpakarmmāhaṃ pāpātmā pāpasambhavaḥ .
trāhi māṃ puṇḍarīkākṣa sarvvapāpaharo bhava ..
adya me saphalaṃ janma jīvitañca sujīvitaṃ .
yattavāṅghriyugābjāgre mūrddhā me bhramarāyate” ..
ityābhyāṃ namaskuryyāt . anantakathāmapyatra śṛ-
ṇvanti . iti tithyāditattvaṃ .. * .. * .. atha
prayogaḥ . ācamya svastivācya saṅkalpaṃ kuryyāt, —
“adya bhādre māsi śukle pakṣe caturdaśyāṃ tithā-
vārabhya amukagotraḥ śrīamukaḥ dhanadhānyaputtra-
pauttrādyanavacchinnasantatiprāptikāmaḥ śrīviṣṇu-
prītikāmo vā caturdaśavarṣaparyyantaṃ bhagavadananta-
bhaṭṭārakapūjācaturdaśagranthiyuktaḍorakaramūlabandhana-
kathāśravaṇabrāhmaṇasaṃ pradānakātapasitataṇḍulaprastha-
dvayaghaṭitapūpārddhvopakalpanatadarddhātmakartṛkabhojana-
rūpamanantavratamahaṃ kariṣye” iti saṅkalpya sūktaṃ
paṭhet .. * .. tato guṇḍikayā aṣṭadalapadmaṃ nirmmāya
tanmadhye ghaṭamāropya śālagrāmaṃ vā caturdikṣu
dhvajāṃ niveśya yathoktavidhinā gaṇeśanavagrahadik-
pālaśivadurgālakṣmīnārāyaṇapūjāṃ kṛtvā śakraṃ dhyā-
yet, — “om̐ mahendraṃ mattairāvataskandhasthaṃ sahasranaya-
nojjvalaṃ . maṇikāñcanaghaṭitanānālaṅkārabhūṣitaṃ
vajrahattaṃ śacyanvitaṃ devagandharvvagaṇairvṛtaṃ munigaṇaiḥ
stūyamānaṃ” .. evaṃ dhyātvā mahendrāya namaḥ evaṃ
kameṇa saṃpūjya praṇamet, —
“om̐ śakraḥ surapatiścaiva vajrahasto mahābalaḥ .
airāvatagajārūḍhaḥ sahasrākṣo namo'stu te” ..
tato vṛhatpātre jalaṃ saṃsthāpya hastaṃ dattvā samudra-
māvāhayet, —
om̐ gaṅgecetyādināvāhya samudraṃ pūjayet .. * ..
tato bhūtaśuddhyādiprāṇāyāmāntaṃ kṛtvā anantaṃ
dhyāyet, —
“om̐ divyasiṃhāsanāsīnaṃ deveśaṃ garuḍadhvajaṃ .
śuklavarṇṇaṃ caturbāhuṃ nāgayajñopavītinaṃ ..
śaṅkhacakragadāpaṭhmadharaṃ pītāmbaraṃ vibhuṃ .
śriyā vāṇyā ca saṃśliṣṭaṃ kirīṭādisamujjvalaṃ ..
phaṇāśatasamāyuktaṃ jagannāthaṃ jagadguruṃ .
anantaṃ cintayeddevaṃ nāradādyairupastutaṃ” ..
evaṃ dhyātvā svaśirasi puṣpaṃ datvā mānasopacāraiḥ
saṃpūjya arghyaṃ saṃsthāpya .
āṃ hṛdayāya namaḥ evaṃ ṣaḍaṅgāni vinyasya puna-
rdhyātvāvāhayet .
“om̐ āgacchānanta deveśa patnībhyāṃ bāhanānvita .
gandharvvādigaṇopeta sānnidhyamiha kalpaya” ..
tataḥ pūjayet .
pādyaṃ gṛhītvā, —
“om̐ pādyaṃ gṛhāṇa deveśa surāsuramanoharaṃ .
tuṣṭo me bhava deveśa narasiṃha namo'stu te” ..
arghyaṃ gṛhītvā, —
“arghyaṃ gṛhāṇa deveśa sugandhikuṅkumānvitaṃ .
dūrvvākṣatasamāyuktaṃ namaste viśvamūrttaye” ..
ācamanīyaṃ gṛhītvā, —
“om̐ idamācamanīyante divyatoyodbhavaṃ prabho .
bhaktyā dattaṃ mayānanta namaste pannagādhipa” ..
evaṃ madhupakaṃ punarācamanīyaṃ snānīyaṃ vastrayugmañca
dadyāt .. * ..
gandhaḥ, —
“om̐ gandho'yaṃ devadeveśa kuḍkumāgurusambhavaḥ .
yathāśaktyā mayā datto deveśa pratigṛhyatāṃ” ..
puṣpaṃ, —
“om̐ puṣpaṃ gṛhāṇa bho'nanta sugandhidravyamuttamaṃ .
padmanābha namaste'stu kuśalaṃ kuru sarvvadā” ..
dhūpaḥ, —
“om̐ dhūpo'yaṃ te mahābhāga daśāṅgo'guruṇā saha .
mayā dattaḥ prabho viṣṇo gṛhyatāṃ suranāyaka” ..
dīpaḥ, —
“om̐ dīpaṃ gṛhāṇa bho'nanta jājñvalyamānamadbhataṃ .
tvaṃ gṛhāṇa sadā deva rakṣa māṃ ghorasāgarāt” ..
yajñopavītaṃ, —
“om̐ ṛgyajuḥsāmamantreṇa trivṛttaṃ paṭhmayoninā .
sāvitrīgranthisaṃyuktamupavītaṃ tavānagha” ..
naivedyaṃ, —
“om̐ nānābhakṣyasamāyuktaṃ caturddaśaphalairyutaṃ .
bhaktyā sampāditaṃ deva sapūpaṃ gṛhyatāṃ vibho” .. * ..
tato balabhadraṃ saṃpūjya stutiṃ kuryyāt, —
“om̐ balabhadraṃ mahātmānaṃ halinaṃ lāṅgalāyudhaṃ .
kādambarīmadonmattaṃ namāmi baladevakaṃ” ..
tata āvaraṇadevatāḥ pūjayet .
om̐ gaṇeśāya namaḥ . evaṃ lokapālebhyaḥ . nava-
grahebhyaḥ . aṣṭavasubhyaḥ . ekādaśarudrebhyaḥ . dvādaśā-
dityebhyaḥ . anantādināgebhyaḥ . matsyādidaśāva-
tārebhyaḥ . māsebhyaḥ . ṛtubhyaḥ . vatsarebhyaḥ .
dharmmāya . adharmmāya . jñānāya . ajñānāya .
vairāgyāya . avairāgyāya . aiśvaryyāya . anaiśvaryyāya .
śivāya . durgāyai . pṛthivyai . gaṅgāyai . yabhunāyai .
mahālakṣmyai . sarasvatyai . garuḍāya . śaṅkhāya . cakrāya .
gadāyai . padmāya . kaustubhāya . sūryyamaṇḍalāya .
somamaṇḍalāya . vahnimaṇḍalāya . vāyumaṇḍalāya .
sarvvebhyo devebhyaḥ . sarvvābhyo devībhyaḥ .. * ..
tataḥ stutiṃ paṭhet, —
“om̐ anantasaṃsāramahāsamudre
magnaṃ samabhyuddhara vāsudeva .
anantarūpin viniyojayasva
anantarūpāya namo namaste ..
namo'stvanantāya sahasramūrttaye
sahasnapādākṣiśirorubāhave .
sahasranāmne puruṣāya śāśvate
sahasrakoṭīyugadhāriṇe namaḥ ..
hṛdisthaṃ sarvvadevānāṃ indriyāṇāṃ guṇātigaṃ .
sarvvapāpaharaṃ devaṃ praṇamāmi janārddanaṃ ..
anantarūpeṇa bibharṣi pṛthvīṃ
anantalakṣmīṃ vidadhāsi tuṣṭaḥ .
anantabhogān pradadāsi tuṣṭaḥ
anantamokṣaṃ puruṣe prahṛṣṭaḥ ..
praṇamāmi hṛṣīkeśaṃ vāsudevaṃ jagadguruṃ .
sṛṣṭisthitivināśānāṃ karttāraṃ praṇamāmyahaṃ ..
rākṣasānāmariṃ naumi naumi daityavimarddakaṃ .
jagatāṃ hitakarttāraṃ naumi paṅkeruhekṣaṇaṃ ..
janmajanmakṛtaṃ yacca bālyayauvanavārddhake .
vṛddhimāpnotu tat puṇyaṃ pāpaṃ hara halāyudha ..
bhaktihīnaṃ kriyāhīnaṃ mantrahīnaṃ yadarccitaṃ .
yathoddiṣṭāsimāṃ pūjāṃ paripūrṇāṃ kuruṣva me ..
pāpo'haṃ pāpakarmmāhaṃ pāpātmā pāpasambhavaḥ .
trāhi māṃ puṇḍarīkākṣa hare saṃsārasāgarāt” ..
tato ghaṭasthajalena saṃprokṣya karamūle ḍorakaṃ
samarpayet .
“om̐ idaṃ ḍoramanantākhyaṃ caturddaśaguṇātmakaṃ .
sarvvadevamayaṃ biṣṇo svakare dhārayāmyahaṃ” ..
tato bhojyamutsṛjet .. * ..
tataḥ kathāṃ śṛṇuyāt .
yathā, —
araṇyavāsamuṣito yudhiṣṭhiranṛpo vaśī .
prāptastrailokyanāthena kṛṣṇena paramātmanā ..
kathokathanaṃ jātaṃ tayostatra priyāpriyaṃ .
viśeṣeṇa ca govindaṃ papraccha ca yudhiṣṭhiraḥ .. * ..
yudhiṣṭhira uvāca .
kena vratena deveśa vāñchitaṃ prāpyate phalaṃ .
niṣpāpāḥ sakalā lokāḥ bhavanti janmajanmani .. * ..
śrīkṛṣṇa uvāca .
asti vratamanantākhyaṃ yatkṛtaṃ surasadmani .
indrādyairlokapālaiśca tanme kathayataḥ śṭaṇu ..
śuklapakṣe caturddaśyāṃ māsi bhādrapade tathā .
tasyānuṣṭhānamātreṇa sarvvapāpaṃ praṇaśyati .. * ..
yudhiṣṭhira uvāca .
kṛṣṇa ko'yaṃ tvayākhyāto yo'nanta iti saṃjñitaḥ .
ko'yaṃ śeṣaśca nāgaśca anantastakṣakaḥ smṛtaḥ ..
paramañcottamaṃ vāpi utāho brahma ucyate .
ka eṣo'nantasaṃjño vai tanme brūhi janārddana .. * ..
śrīkṛṣṇa uvāca .
ananta ityahaṃ pārtha mama rūpaṃ nibodha tat .
ādityagatirūpeṇa yaḥ kāla upapadyate ..
kalākāṣṭhāmuhūrttādidinarātrivyavasthayā .
pakṣo māsa ṛturvvarṣaṃ yugakalpavyavasthayā ..
so'haṃ kālo'vatīrṇo'smi bhuvo bhārāvatāraṇāt .
dānavānāṃ vināśāya vasudevatanūdbhavaṃ ..
anantaṃ viddhi māṃ pārtha kṛṣṇaṃ viṣṇuṃ hariṃ śivaṃ .
brahmāṇaṃ bhāskaraṃ śeṣaṃ sarvvavyāpinamīśvaraṃ ..
pratyayārthaṃ mayā pārtha viśvarūpaṃ nibodha tat .
pūrvvameva mahābāho yogidhyeyamanuttamaṃ .. * ..
yadhiṣṭhira uvāca .
anantavratamāhātmyaṃ vidhiṃ vidhividāṃ vara .
kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tasya anuṣṭhānañca tasya kiṃ ..
kena vā tatkṛtaṃ pūrvvaṃ loke kena prakāśitaṃ .
tatsarvvaṃ bahu vistāryya brūhi nārāyaṇa prabho .. * ..
śrīkṛṣṇa uvāca .
āsītpurā kṛtayuge sumanturnāma vai dvijaḥ .
vaśiṣṭhagotrajo vidvān śīlavān vijitendriyaḥ ..
patnī tasyābhavaddīkṣā satī satyavrate sthitā .
cāritraśīlasampannā surūpā bhṛguvaṃśajā ..
tasyāḥ kālena saṃjātā duhitā sarvvalakṣaṇā .
śīlā nāmnā suśīlā sā varddhate pitṛveśmani ..
mātā tasyāstu kālena jvaradāhaprapīḍitā .
samāgatya nadītoye mṛtā svargapuraṃ yayau ..
kṛtaṃ sumantunā tasyāḥ karmma yat pāralaukikaṃ .
tataḥ sumantuḥ saṃtyajya duḥkhaṃ śokaṃ kramāt punaḥ .
nāpatnīko gṛhī dharmmaṃ karttumarhati vai kvacit .
iti sañcintya manasā vivāhotsukamānasaḥ ..
devalasya muneḥ kanyāṃ karkaśāṃ pariṇītavān .
sā karkaśātiduḥśīlā sadā niṣṭhurabhāṣiṇī ..
kopanā pratikūlā ca nirllajjā kalahapriyā .
adakṣā gṛhakṛtyeṣu dakṣā bhojanakarmmaṇi ..
kalahena tu santuṣṭā ruṣṭā bandhujanān prati .
sā tu śīlā piturgehe varddhitā ca dine dine
karoti sakhibhiḥ sārddhaṃ śiśukrīḍāmanuttamāṃ .
gṛhāntarasthaladvāradehalītoraṇādiṣu ..
caturaṅgakavarṇaiśca raktapītasitāsitaiḥ .
svastikaṃ paṭhmaśaṅkhau ca maṇḍayantī punaḥ punaḥ ..
kurvvantī pratyahaṃ bālā devatātithipūjanaṃ .
gṛhakṛtye sadā dakṣā pituratyantavallabhā ..
kālena kiyatā viprastāṃ dṛṣṭvā yauvanodgatāṃ .
kasmai deyā mayā kanyā iti cintānvito'bhavat ..
tato daivavaśāttatra kauṇḍinyaḥ samupāgataḥ .
muniśreṣṭho mahābhāgaḥ kulīno dharmmatatparaḥ ..
manasā cintayāmāsa sumantuḥ sutapāḥ sudhīḥ .
asmai bhāgyavaśācchīlā pratipādyā prayatnataḥ ..
iti kṛtvā matiṃ vipro dadau kanyāṃ śubhe dine .
kanyāmalaṅkṛtāṃ sādhvīṃ śīlāṃ candranibhānanāṃ ..
gṛhyoktavedavidhinā vivāhamakarottadā .
tato homādikaṃ karmma samāpya samaye muniḥ ..
sumantuḥ karkaśāṃ prāha jāmātre dehi dakṣiṇāṃ .
saphalaṃ kuru me dānaṃ priye munikulodbhave ..
dakṣiṇārahitaṃ karmma niṣphalaṃ jāyate yataḥ .
sā tu tadvacanaṃ śrutvā karkaśā kupitābhavat ..
sumantuṃ bhartsayāmāsa karkaśairvvacanaiḥ patiṃ .
alaṅkāraṃ samānīya svakīyañcāpi bandhanaṃ ..
nikṣipya nibhṛte sthāne karkaśānyagṛhaṃ yayau .
sumantuścātidīnātmā lajjitaścābhavattadā ..
yatkiñcidarthayogyañca dravyamānīya yautukaṃ .
jāmātre pradadau vipraḥ paricāryya punaḥ punaḥ ..
tato vivāhaṃ nirvvarttya kauṇḍinyo'pi nijāśramaṃ .
goyāne tāṃ samāropya śīlāmādāya vai yayau ..
tataḥ sā pathi gacchantī śīlā candranibhānanā .
madhyāhne bhojyavelāyāṃ samuttīryya sarittaṭe ..
dadarśa śīlā nārīṇāṃ samūhaṃ vratacāriṇāṃ .
puṃsāṃ vṛndañca tatraiva raktapītāsbarāsanaṃ ..
caturddaśyāmarcayantaṃ bhaktyānantaṃ pṛthak pṛthak .
dṛṣṭvā samūhaṃ nārīṇāṃ satī papraccha sādaraṃ ..
vinayāvanatā sādhvī praṇipatya sureśvaraṃ .
kimidaṃ kriyate kāryyaṃ bhavatībhistaducyatāṃ .. * ..
striya ūcuḥ .
bhādre māsi site pakṣe utthite vāsavadhvaje .
ārādhite mahendre ca dhvajākārāsu yaṣṭiṣu ..
natvā sarasi yaḥ snātvā anantārccanamārabhet .
kṛtvā darbhamayaṃ devaṃ vārivājasamanvitaṃ ..
anantaṃ devadeveśaṃ caturbbāhuṃ kirīṭinaṃ .
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇaṃ ..
śaṅkhacakragadāśārṅgaṃ vividhāyudhadhāriṇaṃ .
ehyehi bhagavan kṛṣṇa tava yajñaḥ pravarttate ..
vāridhānyāṃ tathānantaṃ bhagavantaṃ niyojayet .
maṇḍale puṣpanaivedyaṃ dhūpavastrānulepanaṃ ..
dattvā ca pūjayedbhaktyā anantaṃ viśvarūpiṇaṃ .
piṣṭakārthaṃ vrīhicūrṇaṃ yavagodhūmayośca vā ..
eteṣāṃ prāpyate yattu tadgrāhyaṃ prasthasaṃjñitaṃ .
arddhaṃ viprāya dātavyamarddhamātmani yojayet ..
pūjayitvā tathā devaṃ gandhapuṣpairyathākramaṃ .
śrutvā kathāṃ tatastasya kuṅkamāktaṃ suḍorakaṃ ..
caturddaśagranthiyuktaṃ nārī vāmakare nyaset .
pumāṃstu dakṣiṇe bāhau tadānantaṃ prapūjayet ..
nirvvarttya pūjāṃ devasya pūpaṃ bhuktvā yathāsukhaṃ .
visṛjya dakṣiṇāṃ dattvā praṇamya ca yathāsukhaṃ ..
śīlā śrutvā vacastāsāṃ yathā tābhirudāhṛtaṃ .
vrataṃ cakāra sā bāhau baddhvā ḍorakamuttamaṃ ..
pūpaprasthañca sā kṛtvā bhuktvā caiva tathaiva ca .
punarjagāma tenaiva gorathena samanvitā ..
tenānantaprasādena gṛhaṃ godhanasaṅkulaṃ .
tadāśramaṃ śriyā yuktaṃ dhanadhānyasamanvitaṃ ..
vividhātithisampūrṇaṃ nānāratnairvibhūṣitaṃ .
varāśvamattamātaṅgamahiṣairgodhanānvitaṃ ..
śīlā ca maṇikāñcībhirmuktābharaṇabhūṣitā .
dibyāṅgī śīlasampannā sāvitrīpratimā yathā ..
kadācidupaviṣṭā sā vahnikuṇḍaṃ samāgatā .
kauṇḍinyo'pi viśedroṣāt dṛṣṭvā ḍoramanantakaṃ .
śīlāyāḥ karamūle ca baddhameva prayatnataḥ .
papraccha krodhavacasā bhṛkuṭīkuṭilaṃ mukhaṃ ..
kimidaṃ ḍorakaṃ haste baddhvā bhāryye'tra tiṣṭhasi .
prameyaḥ kasya devasya durbbuddhe brūhi satvaraṃ .. * ..
śīlobāca .
anantaṃ devadevasya prameyaṃ ḍorakaṃ śubhaṃ .
kare baddhaṃ vidhānena śṭaṇu me vacanaṃ prabho ..
prasādād yasya devasya bhuṅkte suvipulaṃ dhanaṃ .
na jānāsi kathaṃ nātha tadevaṃ jagadīśvaraṃ ..
śīlāvākyaṃ tataḥ śrutvā kauṇḍinyaḥ kupito'bhavat .
ko'sāvanantasaṃjño vai na śruto'pi varānane ..
ityuktvākṛṣya kupito bhujāḍḍoramanantakaṃ .
kṣiptaṃ jvālākule vahnau nirbhartsya bahudhā priyāṃ ..
tataḥ sā saṃbhramāt śīlā hāhā kṛtvā pradhāvitā .
vahneḥ sūtraṃ samādāya kṣīrabhadhye tato'kṣipat ..
tatastayā kare vāme punarbaddhaṃ suḍorakaṃ .
anantākṣepadoṣeṇa dāridryaṃ patitaṃ gṛhe ..
na kaiścit varṇyate lokaiḥ so'pi vipro yudhiṣṭhira .
gātre malinatā prāptā cakṣurnidrāṃ tathaiva ca ..
śūnyāni gṛharūpāṇi dagdhāni vahninā kvacit .
nirīkṣya svapuraṃ vipraścintayāmāsa cetasā ..
atha śīlā vivarṇā sā duḥkhitā patidoṣataḥ .
vicacāra puroṃ sarvvāṃ śūnyāgārasamanvitāṃ ..
atha kauṇḍinyaviprasya saṃjātā buddhiruttamā .
mamāpi duṣkṛtaṃ karmma kṛtaṃ vā me vigarhitaṃ ..
anantākṣepadoṣeṇa mamāpi gatirīdṛśī .
anantaṃ yatra paśyāmi tatra yāsyāmi durmmatiḥ ..
tato jagāma kauṇḍinyo vanaṃ vyāghrādisaṅkulaṃ .
vratasyānveṣaṇaṃ karttuṃ pādau draṣṭuṃ tathā hareḥ ..
vihvalaḥ sa yayau mārge janajantuvivarjjite .
tatrāpaśyacca taṃ vṛkṣaṃ phalapuṣpasamanvitaṃ ..
varjjitaṃ pakṣisaṅghātaiḥ kīṭaiścaiva viśeṣataḥ .
tamapṛcchat tvayānantaḥ kvaciddṛṣṭo mahādruma ..
sa covāca mahābṛkṣo nānantaṃ vedmi bho dvija .
tato gacchan dadarśāgre tṛṇamadhye savatsikāṃ ..
tṛṇamadhye pradhāvantī na khādati na jighrati .
he mahādhenuke brūhi kimanantastvayekṣitaḥ ..
savatsā tamuvācātha nānantaṃ vedmi he dvija .
tato gacchan dadarśāgre vṛṣaśreṣṭhaṃ vane sthitaṃ ..
tamapṛcchadayaṃ vipraḥ ananto vīkṣitastvayā .
vṛṣabhastamuvācedaṃ viṣaṇṇaṃ brāhmaṇaṃ prati ..
yadyanantamahaṃ jāne tadā me gatirīdṛśī .
tato vrajan dadarśāgre garddabhaṃ kuñjaraṃ tathā ..
nānāmāyāpracarantaṃ madagarjjanadarpitaṃ .
sa taṃ dṛṣṭvā dvijo'pṛcchadanantaṃ dṛṣṭavān kimu ..
pratyuttaramuvācedaṃ nānantaṃ vedmi he dvija .
tato vrajan dadarśāgre ramyaṃ puṣkariṇīdvayaṃ ..
anyonyajalasaṃghātairvvocibhirupaśobhitaṃ .
śubhaiḥ kumudakahlāraiḥ kamalotpalaśobhitaṃ ..
bhramaraiścakravākaiśca haṃsakāraṇḍavairyutaṃ .
tamapṛcchat dvijo'nanto bhavatībhyāñca lakṣitaḥ ..
puṣkariṇyāvūcatustaṃ na jānīvo hariṃ kvattit .
nipapāta tato vipro hāhā kṛtvā rudan bhuvi ..
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ paśyāmi taṃ vibhuṃ .. * ..
tataḥ kṛpāluhṛdayo debeśo devapūjitaḥ ..
tatkṣaṇādbhagavān viṣṇurdvijapratyakṣamāgataḥ .
vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa provāca vacanaṃ dvijaṃ ..
uttiṣṭhottiṣṭha viprendra tyaja duḥkhaṃ sukhī bhava .
anantaṃ darśayiṣyāmi kṛṣṇaṃ viṣṇuṃ hariṃ śivaṃ ..
brāhmaṇaṃ taṃ samādāya pātālavartmanā purīṃ .
tāṃ purīṃ darśayāmāsa tataścāntarddadhe dvijaḥ ..
sa tāṃ dadarśa kauṇḍinyaḥ purīṃ trailokyadurllabhāṃ ..
divyanārīnarairyuktāṃ maṇiratnavibhūṣitāṃ ..
suvarṇaracitāṃ sarvvāṃ veṣṭitāṃ takṣakādibhiḥ .
tatrāpaśyat sa kauṇḍinyo devadevamanantakaṃ ..
biśvarūpaṃ jagannāthaṃ caturbbāhuṃ kirīṭinaṃ .
śaṅkhacakragadāpaṭhmadhāriṇaṃ garuḍadhvajaṃ ..
dakṣiṇe vilasallakṣmīṃ vāme krīḍatsarasvatīṃ .
saptaphaṇāsamāyuktaṃ divyasiṃhāsanesthitaṃ ..
evaṃ rūpaṃ jagannāthaṃ dṛṣṭvā bhaktyā stutiḥ kṛtā .
jagāma bhūmau śirasā anantasya samīpataḥ ..
namo'stvanantāya sahasramūrttaye
sahasrapādākṣiśirorubāhave .
sahasranāmne puruṣāya śāśvate
sahasrakoṭīyugadhāriṇe namaḥ ..
ajñānena mayā deva yat kṛtaṃ pāpakarmmaṇā .
tatsarvvaṃ kṛpayā śaṃsa kṣamasva madhusūdana .. * ..
atha kauṇḍinyaviprasya statiṃ śrutvā janārddanaḥ .
prasanno bhagavāndevaścānanto'nantarūpadhṛk ..
kathaṃ me priyamākhyātamihāgaccheti bhūsura .. * ..
ananta uvāca .
tuṣṭo'haṃ brāhmaṇaśreṣṭha bhaktyā tava viśeṣataḥ .
varaṃ gṛhāṇa viprendra tuṣṭo'smi tyaja vismayaṃ .. * ..
kauṇḍinya uvāca .
svakarmmaphalabhogena yāṃ yāṃ yoniṃ vrajāmyahaṃ .
tasyāṃ tasyāṃ hṛṣīkeśa haribhaktirdṛḍhāstu me ..
atipramādānmohādvā yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtaṃ .
tadāgaḥ kṣamyatāṃ nātha praṇamāmi punaḥ punaḥ ..
śrutvānantastu tadvākyaṃ dadau tasmai varatrayaṃ .
dāridranāśanaṃ dharmmaṃ viṣṇulīkaṃ tathākṣayaṃ .. * ..
kauṇḍinya uvāca .
pūrṇo manoratho deva mama cādya viśeṣataḥ .
kiñcit pṛcchāmi deveśa tanme brūhi jagatpate ..
kaścūtaḥ ko vṛṣaḥ kā gauḥ kintat puṣkariṇīdvayaṃ .
kaḥ kharaḥ kuñcaraḥ ko vā ko vā vṛddhadvijottamaḥ ..
kṛpayā kathayasvādya pathi dṛṣṭo mayā vibho .
śrīananta uvāca .
yaścāmravṛkṣo dṛṣṭo hi vipro vidyāsu garvvitaḥ .
upasthitāya śiṣyāya vidyāṃ yasmānna dattavān ..
tena karmmavipākena vṛkṣatvaṃ prāpya tiṣṭhati .
vṛṣabho yastvayā dṛṣṭo lobhakarmmakṛtaḥ purā ..
dattaṃ paryyuṣitaṃ dravyaṃ svādu bhuktaṃ svayaṃ yataḥ .
vṛṣabhatvaṃ samāsādya tatastiṣṭhati nirjjane ..
viprāya vasudhāṃ dattvā niṣphalāṃ śasyavarjjitāṃ .
tenāsau gotvamāsādya tṛṇamadhye pradhāvati ..
dharmmādharmmau vijānīyādyattat puṣkariṇīdvayaṃ .
garddabho'jñānasampannaḥ kuñjaro madagarvvitaḥ ..
brāhmaṇo'sāvananto'haṃ yastvayā darśito mune .
etatte kathitaṃ sarvvaṃ gaccha vipra nijāśramaṃ ..
punaḥ samṛddhiste vipra bhaviṣyati na saṃśayaḥ .
bhuktvā bhogāṃśca vipulān saṃprāśyasi mahat padaṃ ..
iti dattvā varaṃ tasmai tatraivāntaradhīyata .
kauṇḍinyo'pi gṛhaṃ tatvā karoti vratamuttamaṃ ..
anantākhyaṃ mahāpuṇyaṃ varṣāṇāñca caturddaśaṃ .
śīlayā saha dharmmātmā sukhaṃ bhuktvā manorathān ..
viṣṇulokaṃ samāsādya rarāja śīlayā saha .
anantākhyavrateneha samāptenaiva pārthiva ..
sarvvapāpavinirmmuktā yāsyanti paramāṃ gatiṃ .
evamevaṃ hi niyamāt striyo'nantavratānnṛpa ..
puttrapauttradhanairyuktā bhuktvā bhogān manorathān .
viṣṇulokamāpnuvanti yāvaccandradivākarau” ..
iti bhaviṣyapurāṇe anantavrataṃ samāptaṃ ..