amlaḥ
See also
amla,
amra,
amraḥ.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 209.
amlaḥ Sourness.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 89.
amlaḥ , puṃ, (ama + kla .) ṣaḍrasamadhye rasaviśeṣaḥ .
ṭaka iti bhāṣā . toyāgniguṇabāhulyādamlaḥ .
iti suśrutaḥ . asya guṇāḥ . śākavaddoṣakāritvaṃ .
hṛdyatvaṃ . rucyagniraktamāṃsakāritvaṃ . śītalatvaṃ .
vāyunāśitvaṃ . snigdhoṣṇatvaṃ . kaṭurasato'dhikoṣṇa-
vīryyatvaṃ . jihvodvegakāritvañca . iti rājavallabhaḥ ..
asya dantodvegakāritvaguṇo'pyasti . api ca .
prītyagnipaṭutākāritvaṃ . prapācanatvaṃ . iti rāja-
nirghaṇṭaḥ .. * .. tadatiśayabhakṣaṇaguṇāḥ . pācakatvaṃ .
pittaśleṣmavāntikledakāritvaṃ . laghutvaṃ . uṣṇatvaṃ .
vahiḥśītatvaṃ . vāyunāśitvañca . iti rājavallabhaḥ ..
bhrāntituṣṭikaphapāṇḍudoṣakārśyakāsakāritvaṃ . iti
rājanirghaṇṭaḥ .. tadvati tri . ityamaraḥ .. * ..
amlavetasaḥ . iti rājanirghaṇṭaḥ .. (yadāha vā-
bhaṭaḥ .. “amlaḥ kṣālayate mukham .
harṣaṇo romadantānāmakṣibhruvanikocanaḥ
amlo'gnidīptikṛt snigdho hṛdyaḥ pācanarocanaḥ ..
uṣṇavīryyo himasparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ .
karoti kaphapittāsraṃ mūḍhavātānulomanam ..
so'tyabhyastastanoḥ kuryyācchaithilyaṃ timiraṃ bhramaṃ .
kaṇḍupāṇḍutvavīsarpaśophavisphoṭatṛḍjvarān” ..
hārītena yaduktaṃ tadyathā, —
“jihvākledaṃ janayati tathā netranairmmalyakārī,
bībhatsaṃ vā janayati tathā vātarogāpahārī .
kaṇḍūkuṣṭhakṣatarujakarai lolitaḥ śophine syā-
damlaḥ proktaḥ pavanaśamano'sṛkprakopaṃ tanoti” ..
suśrutaścāha .. “amlo jaraṇaḥ pācanaḥ pavananigrahaṇo-
'nulomanaḥ koṣṭha-vidāhī vahiḥśītaḥ kledanaḥ prā-
yaśohṛdyaśceti . saevaṃguṇopyeka evātyarthamupasevya-
māno dantaharṣa-nayana-sammīlana-romasaṃvejanakapha-
vilayana-śarīraśaithilyānyāpādayati tathā kṣatā-
bhihata-dagdha-daṣṭa-bhagna-rugna-śūna-pracyutāvamūtrita-vi-
sarpita-chinna bhinna-viddhotpiṣṭādīni pācayatyā-
gneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamurohṛdayañceti” .. 0 ..
“amloraso bhaktaṃ rocayati, agniṃ dīpayati, dehaṃ
vṛṃhayati, jarjjarayati, mano bodhayati, indriyāṇi
dṛḍhīkaroti, balaṃ barddhayati, vātamanulomayati,
hṛdayaṃ tarpayati, āsyaṃ saṃsrāvayati, bhuktamapakarṣa-
yati, kledaṃ janayati, prīṇayati . laghuruṣṇaḥ sni-
gdhaśca .. saevaṃguṇo'pyekaevātyarthamupayujyamāno
dantān harṣayati, tarpayati, saṃmīlayati akṣiṇī,
saṃvījayati lomāni, kaphaṃ vilāpayati, pitta-
mabhivarddhayati, raktaṃ dūṣayati, māṃsaṃ vidahati,
kāyaṃ śithilīkaroti, kṣīṇa-kṣata-kṛśadurbbalānāṃ
śvayathumāpādayati . api ca kṣatābhihata-daṣṭa-
dagdha-bhagna-śūna — cyutāvamūtrita-parisarpita-marddita-
cchinna-viddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt
paridahati kaṇṭhamurohṛdayañca” .. iti carakaḥ ..)