• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • amlaḥ

    See also amla, amra, amraḥ.


    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 209.
    amlaḥ Sourness.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 89.
    amlaḥ , puṃ, (ama + kla .) ṣaḍrasamadhye rasaviśeṣaḥ .
    ṭaka iti bhāṣā . toyāgniguṇabāhulyādamlaḥ .
    iti suśrutaḥ . asya guṇāḥ . śākavaddoṣakāritvaṃ .
    hṛdyatvaṃ . rucyagniraktamāṃsakāritvaṃ . śītalatvaṃ .
    vāyunāśitvaṃ . snigdhoṣṇatvaṃ . kaṭurasato'dhikoṣṇa-
    vīryyatvaṃ . jihvodvegakāritvañca . iti rājavallabhaḥ ..
    asya dantodvegakāritvaguṇo'pyasti . api ca .
    prītyagnipaṭutākāritvaṃ . prapācanatvaṃ . iti rāja-
    nirghaṇṭaḥ .. * .. tadatiśayabhakṣaṇaguṇāḥ . pācakatvaṃ .
    pittaśleṣmavāntikledakāritvaṃ . laghutvaṃ . uṣṇatvaṃ .
    vahiḥśītatvaṃ . vāyunāśitvañca . iti rājavallabhaḥ ..
    bhrāntituṣṭikaphapāṇḍudoṣakārśyakāsakāritvaṃ . iti
    rājanirghaṇṭaḥ .. tadvati tri . ityamaraḥ .. * ..
    amlavetasaḥ . iti rājanirghaṇṭaḥ .. (yadāha vā-
    bhaṭaḥ .. “amlaḥ kṣālayate mukham .
    harṣaṇo romadantānāmakṣibhruvanikocanaḥ
    amlo'gnidīptikṛt snigdho hṛdyaḥ pācanarocanaḥ ..
    uṣṇavīryyo himasparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ .
    karoti kaphapittāsraṃ mūḍhavātānulomanam ..
    so'tyabhyastastanoḥ kuryyācchaithilyaṃ timiraṃ bhramaṃ .
    kaṇḍupāṇḍutvavīsarpaśophavisphoṭatṛḍjvarān” ..
    hārītena yaduktaṃ tadyathā, —
    “jihvākledaṃ janayati tathā netranairmmalyakārī,
    bībhatsaṃ vā janayati tathā vātarogāpahārī .
    kaṇḍūkuṣṭhakṣatarujakarai lolitaḥ śophine syā-
    damlaḥ proktaḥ pavanaśamano'sṛkprakopaṃ tanoti” ..
    suśrutaścāha .. “amlo jaraṇaḥ pācanaḥ pavananigrahaṇo-
    'nulomanaḥ koṣṭha-vidāhī vahiḥśītaḥ kledanaḥ prā-
    yaśohṛdyaśceti . saevaṃguṇopyeka evātyarthamupasevya-
    māno dantaharṣa-nayana-sammīlana-romasaṃvejanakapha-
    vilayana-śarīraśaithilyānyāpādayati tathā kṣatā-
    bhihata-dagdha-daṣṭa-bhagna-rugna-śūna-pracyutāvamūtrita-vi-
    sarpita-chinna bhinna-viddhotpiṣṭādīni pācayatyā-
    gneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamurohṛdayañceti” .. 0 ..
    “amloraso bhaktaṃ rocayati, agniṃ dīpayati, dehaṃ
    vṛṃhayati, jarjjarayati, mano bodhayati, indriyāṇi
    dṛḍhīkaroti, balaṃ barddhayati, vātamanulomayati,
    hṛdayaṃ tarpayati, āsyaṃ saṃsrāvayati, bhuktamapakarṣa-
    yati, kledaṃ janayati, prīṇayati . laghuruṣṇaḥ sni-
    gdhaśca .. saevaṃguṇo'pyekaevātyarthamupayujyamāno
    dantān harṣayati, tarpayati, saṃmīlayati akṣiṇī,
    saṃvījayati lomāni, kaphaṃ vilāpayati, pitta-
    mabhivarddhayati, raktaṃ dūṣayati, māṃsaṃ vidahati,
    kāyaṃ śithilīkaroti, kṣīṇa-kṣata-kṛśadurbbalānāṃ
    śvayathumāpādayati . api ca kṣatābhihata-daṣṭa-
    dagdha-bhagna-śūna — cyutāvamūtrita-parisarpita-marddita-
    cchinna-viddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt
    paridahati kaṇṭhamurohṛdayañca” .. iti carakaḥ ..)