• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ambu

    See also aṃbu.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 63.
    ambu n. (-mbu) Water.

    E. abi to sound, and u aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 49, col. 1.
    ambu (mbu) 2. n. Water.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 45, col. 2.
    ambu ambu (akin to ambhas, cf.

    ambara), n. Water, Pañc. iii. d. 33.

    — Comp. Gharma-, n. sweat, Suśr. 2,

    343, 10. Tila-, n. water with sesame,

    Bhāg. P. 7, 8, 44. Nis-, adj. abstain-

    ing from water, Bhāg. P. 7, 3, 19.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 77, col. 3.
    ambu ambu, n. (fr. rt. amb?), water; the

    watery element of the blood [cf. ὄμβρος imber];

    the plant Andropogon Schœnanthus; N. of a metre;

    a term in astrology = ambā. —Ambu-kaṇa, as, m. a

    drop of water. —Ambu-kaṇṭaka, as, m. the short-

    nosed alligator. —Ambu-kirāta, as, m. an alligator.

    —Ambu-kīśa or ambu-kūrma, as, m. a porpoise,

    especially the Gangetic, Delphinus Gangeticus. —Am-

    bu-keśara, as, m. lemon tree. —Ambu-kriyā, f. a

    funeral rite = jala-kriyā. —Ambu-ga, as, ā, am,

    water-goer, living in water. —Ambu-ghana, as, m.

    hail, frozen rain. —Ambu-cara, as, ī, am, moving in

    the water, aquatic. —Ambu-cāmara, am, n. water-

    chowrī, an aquatic plant, Valisneria. —Ambu-cārin,

    ī, iṇī, i, moving in water, as a fish, &c. —Am-

    bu-ja, as, ā, am, produced in water, water-born,

    aquatic; (as), m., N. of a plant, Barringtonia

    Acutangula Gærtn.; a lotus, Nymphæa Nelumbo; the

    thunderbolt of Indra. —Ambu-janman, a, n. a lotus,

    Nymphæa Nelumbo. —Ambuja-bhū, ūs, m. the god

    Brahmā. —Ambuja-stha, as, ā, am, sitting on a

    lotus. —Ambu-taskara, as, m. water-thief, the sun.

    —Ambu-tāla, as, m. the plant Valisneria. —Ambu-

    da, as, ā, am, shedding or giving water; (as), m. a

    cloud; the plant Cyperus Hexastychius Communis.

    —Ambu-dhara, as, m. a cloud. —Ambu-dhi, is,

    m. (receptacle of waters), the ocean; the number

    ‘four.’ —Ambudhi-sravā, f., N. of a plant, Aloes

    Perfoliata. —Ambu-nidhi, is, m. (treasury of waters),

    the ocean. —Ambu-pa, as, ā, am, drinking or im-

    bibing water; (as), m. a plant, Cassia Tora or Alata.

    —Ambu-pattrā, f., N. of a plant, Cyperus Hexasty-

    chius Communis Nees. —Ambu-paddhati, is, f. or

    ambu-pāta, as, m. current, stream, flow of water.

    —Ambu-prasāda, as, m. or ambu-prasādana,

    am, n. the clearing nut tree, Strychnos Potatorum:

    the nuts of this plant are generally used in India for

    purifying water; they are rubbed upon the inner

    surface of a vessel, and so precipitate the impurities

    of the fluid it contains. —Ambu-bhṛt, t, m. a cloud;

    the ocean (?); a grass, Cyperus Pertenuis; talc.

    —Ambu-mat, ān, atī, at, watery, having or con-

    taining water; (tī), f., N. of a river. —Ambu-mātra-

    ja, as, ā, am, produced only in water; (as), m. a

    bivalve shell. —Ambu-muc, k, m. a cloud. —Ambu-

    rāja, as, m. the ocean; N. of Varuṇa. —Ambu-

    rāśi, is, m. (heap of waters), the ocean. —Ambu-

    ruha, am, n. the lotus; (ā), f. Hibiscus Mutabilis.

    —Ambu-rohiṇī, f. the lotus. —Ambu-vācī, f. four

    days in Āṣāḍha, the tenth to the thirteenth of the

    dark half of the month, when the earth is supposed

    to be unclean, and agriculture is prohibited. —Ambu-

    vācī-tyāga, the thirteenth of the same. —Ambu-

    vācī-prada, am, n. the tenth in the second half of

    the month Āṣāḍha. —Ambu-vāsinī or ambu-vāsī,

    f. the trumpet flower, Bignonia Suaveolens. —Ambu-

    vāha, as, m. a cloud; the grass Cyperus Pertenuis; a

    water-carrier; talc; the number ‘seventeen.’ —Ambu-

    vāhin, ī, inī, i, carrying or conveying water; (inī),

    f. a wooden baling vessel; N. of a river. —Ambu-

    vetasa, as, m. a kind of cane or reed growing in

    water. —Ambu-śirīṣikā, f., N. of a plant. —Ambu-

    sītā, f., N. of a river. —Ambu-sarpiṇī, f. a leech.

    —Ambu-secanī, f. a wooden baling vessel.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 120, col. 1.
    ambu, n. water. [see abhrá.]

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 38.
    ambu n. water.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 26, col. 1.
    ambu ambu, n. water; -cārin, a. living in
    the water; m. aquatic animal.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 83, col. 3.
    ámbu n. water, Naigh.; MBh. &c.
    ☞ p. 83, col. 3.
    a kind of Andropogon, VarBṛS.; Bhpr.
    ☞ p. 83, col. 3.
    N. of a metre (consisting of ninety syllables), RPrāt.
    ☞ p. 83, col. 3.
    the number, ‘four’, VarBṛ.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 52, col. 1.
    ambu

    n. (-mbu) Water.

    E. abi to sound, and u aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 207.
    ambu n. [amb-śabde uṇ] 1 Water; gāṅgamambu sitamambu yāmunam K. P.10. -2 The watery element of the blood (cf. imber). -3 N. of a metre. -4 A term in astrology (lagnāvadhikaṃ caturthasthānam). -Comp. -kaṇaḥ a drop of water. -kaṇṭakaḥ (short-nosed), alligator. -kandaḥ An acquatic plant Trapa bispinosa (Mar. śiṃgāḍā). -kirātaḥ alligator. -kīśaḥ, kūrmaḥ a tortoise (śiśumāra); particularly Gangetic. -keśaraḥ lemon-tree (chālaṅgavṛkṣa). -kriyā libation of water; Bk.; presentation of water to the Manes of the deceased. -kukkuṭī An acquatic hen. -ga, -cara, -cārin a. moving or living in water, aquatic (as fish &c.); adriṃ dadhārāmbucarātmanā Bhāg.8.5. 11; Ms.12.57. -ghanaḥ hail. -catvaram a lake. -cāmaram an aquatic plant (śaivāla). -ja a. produced in water, aquatic (opp. sthalaja); sugandhīni ca mālyāni sthalajānyambu- jāni ca Rām. (-jaḥ) 1 the moon. -2 camphor. -3 the Sārasa bird. -4 the conch; dadhmau tāreṇa cāmbujam Mb.7.173.9. -5 N. of a tree (hijjala). (-jam) 1 a lotus; indīvareṇa nayanaṃ mukhamambujena Ś. Til.3; A. Rām.4.1.2. -2 the thunderbolt of Indra. ˚bhūḥ, ˚āsanaḥ 'the lotus-born god' Brahmā; A. Rām. ˚āsanā the goddess Lakṣmī. -janman n. a lotus; -m. 1 the moon. -2 the conch. -3 Sārasa. -taskaraḥ 'waterthief', the sun (whose heat drinks up water). -tālaḥ = ˚cāmara. -da a. giving or yielding water. (-daḥ) 1 a cloud; navāmbudānīkamuhūrtalāñchane R.3.53; -devam, -daivam The astronomical mansion pūrvāṣāḍhā. -dhara [dharatīti dharaḥ, ambūnāṃ dharaḥ; dhṛ-ac] 1 a cloud; vaśinaścāmbudharāśca yonayaḥ Ku.4.43; śaratpramṛṣṭāmbudharoparodhaḥ R.6.44. -2 the plant mustaka. -3 talc. -dhiḥ [ambūni dhīyante atra; dhā-ki] 1 any receptacle of waters; such as a jar; ambudhirghaṭaḥ Sk. ˚-sravā Aloe perfoliata (Mar. koraphaḍa). -2 the ocean; kṣāra˚ Bh.2.6. -3 the number four (in Math.). ˚prasavā N. of a plant (ghṛtakumārī). -nāthaḥ The ocean. -nāman Andropogon muricatum (Mar. vāḻā). -nidhiḥ 'treasure of waters', the ocean; devāsurairamṛtambunidhirmamanthe Ki.5.30. -pa a. drinking water. (-paḥ) 1 the ocean. -2 Varuṇa, the regent of waters; rakṣo'mbupānilaśaśīśapurāṇi cāṣṭau Śid. Śir; śakrāmbupayamānāṃ ca caturthastvaṃ bhaviṣyasi Rām.7.4.17. -3 N. of a plant (cakramardaka; Mar.ṭākaḻā). -patiḥ Varuṇa; yathāmbupatimitrau hi tārakaṃ daityasattamam (adhāvatām) Mb.7.155.36. -patrā N. of a plant (uccaṭāvṛkṣa; Mar. phuraḍī). -paddhatiḥ f. -pātaḥ current, flow or stream of water, cascade; gaṅgāmbupātapratimā gṛhebhyaḥ Bk.1.8. -prasādaḥ -prasādanam [ambūni prasādayati] the clearing nut tree (kataka Mar. nivaḻī). Strychnos Potatorum (the nuts of this tree are used for purifying water; when rubbed on the inner surface of the vessel, they precipitate the impurities which the water contains; (phalaṃ katakavṛkṣasya yadyapyambuprasādakam | na nāmagrahaṇādeva tasya vāri prasīdati) Ms.6.67. -bhavam a lotus. -bhṛt m. 1 water-bearer, a cloud. -2 the ocean. -3 = ˚patrā q. v. -4 N. of a plant mustaka. -5 talc. -mātraja a. produced only in water. (-jaḥ) a conch-shell. -muc m. a cloud; dhvanitasūcitamambumucāṃ cayam Ki.5.12. -rājaḥ 1 the ocean. -2 Varuṇa. -rāśiḥ receptacle or store of water, the ocean; tvayi jvalatyaurvaṃ ivāmburāśau Ś.3.3; candrodayārambha ivāmburāśiḥ Ku.3.67, R.6.57;9.82. -ruh n. 1 a lotus. -2 Sārasa. -ruhaḥ, ham, a lotus; vipulināmburuhā na saridvadhūḥ Ki.5.10. (-hā) N. of the land-lotus plant (sthalapadminī). -rohiṇī a lotus. -vācī [ambu tadvarṣaṇaṃ vācayati sūcayati] an epithet applied to the earth during four days from the 10th to the 13th in the dark half of the month of Āṣāḍha when it is supposed to be unclean (rajasvalā iva) and agriculture is prohibited; Brav. P.2.77. ˚pradaḥ the 10th day; ˚tyāgaḥ 13th day. -vāsinī, -vāsī N. of a plant (pāṭalā), the trumpet flower. -vāhaḥ [ambu vahatīti] 1 a cloud; taḍitvanta- mivāmbuvāham Ki.3.1; bharturmitraṃ priyamavidhave viddhi māmambuvāham Me. 101. -2 a lake. -3 water-bearer. -4 the number 17. -5 a sort of grass. -vāhin a. carrying or conveying water. -m. 1 a cloud. -2 = mustaka. (-nī) 1 a wooden vessel, a sort of bucket. -2 a woman fetching water. -3 N. of a stream. -vihāraḥ sporting in water. -visravā = ghṛtakumārī. -vega a. flowing quickly; yathānadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ Bg.11.28. -vetasaḥ a kind of cane or reed growing in water. (Mar. lavhāḻā). -śirīṣikā N. of plant. -saraṇam flow or current of water. -sarpiṇī a leech (ambuni sarpati). -secanī a wooden baling vessel.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 44, col. 2.
    ambu ambu n. (ap nasalisé; sfx. u) eau.

    Une des 21 virāṭ de la gāyatrī.

    ambukaṇṭaka m. crocodile.

    ambukirāta m. mms.

    amkukīśa m. marseuin du Gange, delphinus gangeticus.

    ambukūrma m. tortue aquatique.

    ambucāmara n. vallisneria, bot.

    ambuja m. (jan) eugenia acutangula, bot.

    — N. lotus nelumbo, bot.

    La foudre d'Indra.

    ambutāla m. vallisneria, bot.

    ambuda m. (dā) nuage.

    ambudābha a. (ā; bhā) qui a l'aspect d'un nuage.

    ambudhi m. (dhā) le dépôt des eaux, la mer.

    ambupa m. (pā) m à m. le buveur d'eau, cassia tora ou alata, bot.

    ambupatrā f. (patra) esp. de cyperus, bot.

    ambuprasādana n. (pra, sad) strychnos potatorum, bot. plante dont la noix sert à clarifier l'eau.

    ambubhṛt m. (bhṛ) nuage; mer.

    ambura m. seuil de porte, revers-d'eau d'une fenêtre.

    ambuvāsinī f. (vas) bignonia suaveolens, bot.

    ambuvāha m. (vah) nuage.

    ambuvāhinī f. (vah) baquet, seau; vase pour porter de l'eau.

    ambuvega m. torrent.

    ambuvetasa m. (vetasa) roseau aquatique.

    ambusarpiṇī f. (sṛp) sangsue.

    ambusecanī f. (sic) arrosoir.

    ambūkṛta pp. (kṛ) liquéfié.

    Bredouillé.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 76, col. 2.
    ambu- nt. eau.

    °garbha- m. nuage.

    °cārin- m. animal aquatique.

    °ja- a. né dans l'eau; m. lotus (Nelumbium) ; coquillage; °ja-bāndhava- m. soleil; °jāsanā- f. Lakṣmī.

    °da- m. nuage; °dhara- °muc- id.

    °dhi- m. océan; °nidhi- °pati- °rāśi- id.

    °nivaha- m. flot, averse.

    °pa- m. Varuṇa.

    °pakṣin- m. oiseau d'eau.

    °paddhati- m. courant; °raya- id.

    °ruh- m. °ruha- nt. lotus de jour; -iṇī- f. lotus (plante).

    °līlā-geha- nt. pavillon de plaisance sur l'eau.

    °vāha- m. nuage.

    °śītā- f. n. d'une rivière.

    °saṃplava- m. déluge.

    ambū-krta- nt. hurlement de bêtes (avec décharge de salive), not. de l'ours.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 386.
    ámbu n.

    1) Wasser NAIGH. 1, 12 (v. l.: m.). AK. 1, 2, 3, 4. H. 1069. pañcasroto'mbum (adj. f.) ŚVETĀŚV. UP. 1, 5. M. 6, 67. 10, 103. R. 4, 61, 22. SUŚR. 2, 493, 15. 20. 521, 11. 13. 14. HIT. I, 144. RAGH. 1, 51. ṚT. 1, 8. VID. 33. pl. : PAÑCAT. III, 33. ŚĀK. 109. RAGH. 11, 11. °vegāḥ BHAG. 11, 28. °rayaḥ DAŚ. 1, 43. śīkaro 'mbukaṇāḥ smṛtāḥ AK. 1, 1, 2, 13.

    — 2) Andropogon Schoenanthus (?) AK. 2, 4, 4, 10.

    — Vgl. 2. ambhas .

    ☞ vol. 5, p. 1035.
    ambu

    3) ein Metrum von 90 Silben ṚV. PRĀT. 17, 5. Ind. St. 8, 107. 111.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 96.
    (ámbu) , n., Wasser [für ambhu, s. das folg.], enthalten in kiyā́mbu.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 100, col. 1.
    ambu n.

    — 1) Wasser.

    — 2) eine Andropogon-Art VARĀH. BṚH. S. 51,15. BHĀVAPR. 4,123.

    — 3) ein Metrum von 90 Silben.

    — 4) = ambuyantra Wasseruhr Ind. St. 10,204.

    — 5) Bez. der Zahl vier VARĀH. BṚH. 22 (20),2.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 26, col. 1.
    ambu n. Wasser.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 17, col. 1.
    ambu n. (r. amb s. u) aqua. BH. 11. 28.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 74.
    ambu;
    āpastoyaṃ ghanarasapayaḥ puṣkaraṃ meghapuṣpaṃ,
    kaṃ pānīyaṃ salilamudakaṃ vāri vāḥ śambaraṃ ca .
    arṇaḥ pāthaḥ kuśajalavanaṃ kṣīramambho'mbu nīraṃ,
    proktaṃ prājñairbhuvanamamṛtaṃ jīvanīyaṃ dakaṃ ca .. 648 ..
    3.1.1.648
    ☞ p. 97.
    ambu;
    kaśabdaḥ sukhavāyvambubrahmamastakavācakaḥ .. 847 ..
    5.1.1.847

    Vācaspatyam

    ☞ p. 329, col. 1.
    ambu na0 abi śabde—uṇ . 1 lagnāvadhike caturthasthāne 2 (bālā)
    iti khyātāyāmoṣadhau 3 jale “gāṅgamambu sitamambu
    yāmunaṃ kajjalābhamubhayatra majjataḥ kā0 pra0 . “chātetarāmbu-
    cchaṭā” kā0 pra0 “viśvāsāya vihaṅgānāmālabālāmbu-
    pāyinām . “tau sarāṃsi rasavadbhirambumiḥ” iti ca raghuḥ .
    “phalaṃ katakavṛkṣasya yadyapyambuprasādanam” manuḥ . tacca jalam
    rasatanmātrādutpanno bhūtaviśeṣa iti sāṃkhyāḥ pañcīkṛtebhya
    eva pañcabhyo bhūtebhyaḥ sthūlatayā utpannamiti vedāntinaḥ
    jalabhūtāṃśabāhulyāt jalatvavyavahāraḥ “vaiśeṣyāttadvādaḥ”
    śā0 sūtrāt . tasya ca rūparasasparśaśabdā viśeṣaguṇāḥ
    “yoyoyāvatithaścaiṣāṃ sa sa tāvadguṇaḥ smṛta” iti manunā
    bhūtamadhye caturthasya jalasya caturguṇatvābhidhānāt “śabdasparśau
    rūparasau salilasya guṇā amī” bhā0 śā0 pa0 ukteśca
    “jale culacūladhvaniḥ . śītasparśaḥ śuklarūpaṃ raso māghuryya-
    mīritam” pañcada0 . “agnerāpa” iti śrutestasyāgniprabhava-
    tvam yathoktaṃ “tatteja aikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti
    tadapo'sṛjata tasmādyatra kva ca śocati svedate puruṣastejasa
    eva tadadhyāpo jāyante” chā0 u0 . “teja iti prasiddhaṃ
    loke dagdhṛpaktṛprakāśakaṃ rohitañceti tatsṛṣṭaṃ teja aikṣata .
    tejorūpatvena sthitaṃ sadaikṣatetyarthaḥ . bahu syāṃ prajāyeyeti
    pūrvvavattadapo'sṛjata . āpo dravāḥ snigdhāḥ syandityaḥ
    śuklāśceti prasiddhaṃ loke .. yasmāttejasaḥ kāryyabhṛtā āpa-
    stasmādyatra kva ca deśe kāle vā śocati santapyate svedate
    prasvidyate vā puruṣastejasa eva tadāpo'ghijāyante . tā
    āpa aikṣanteti pūrvvavadeva ākārasaṃsthitaṃ sadaikṣatetyarthaḥ
    bhā0 . “tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇīti “seyaṃ
    devatemāstisro devatā anenaiva jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe
    vyākarot” chā0 u0 .. “seyaṃ tisro devatā anupraviśya svā-
    tmāvasthe vījabhūte avyākṛte nāmarūpe vyākaravāṇīti
    tāsāñca tisṝṇāṃ devatānāmāmekaikāṃ trivṛtaṃ karavāṇi ekai-
    kasyāḥ trivṛtkaraṇe ekaikasyāḥ prādhānyaṃ dvayordvayorguṇabhā-
    vo'nyathā hi rajjvā ivaikameva trivṛtkaraṇaṃ syāt na
    tu tisṛṇāṃ pṛthak trivṛtkaraṇamiti . evaṃ hi tejo'bannānāṃ
    pṛthaṅgāmapratyayalābhaḥ syātteja idam” imā āpaḥ, a'nnamida-
    miti ca pṛthaṅnāmapratyayalābhe devatānāṃ samyagvyāvahārasya
    prasiddhiḥ prayojanaṃ syāt . evamīkṣitvā seyaṃ devatemā-
    stisro devatā anenaiva yathoktenaiva jīvena sūryabimbavadantaḥ
    praviśya vairājaṃ piṇḍaṃ prathamaṃ devatādīnāṃ ca piṇḍamanu-
    praviśya yathāsaṅkalpameva nāmarūpe vyākarodasaunāmāyamidaṃ-
    rūpa iti tāsāñca devatānāṃ guṇaprathānabhāvena trivṛtaṃ trivṛ-
    tamekaikāmaṃkarotkṛtavatī devatā” bhā0 . “adbhiḥ somya! śruṅgena
    tejo mūlamanviccha” chā0 u0 “adbhiḥ śuṅgena tejo mūlaṃ
    kāryeṇa kāraṇam anviccha “tejo vā adbhyo bhūyastadvā eta-
    dvāyumupagṛhyākāśamabhitapati tadāhurniśocati nitapati
    varṣiṣyati vā iti teja eva tatpūrvvaṃ darśayitvā'thāpaḥ
    sṛjate tadetadūrddhvābhiśca tiraścībhiśca vidyudbhirmahāhrādāśca-
    ranti tasmādāhurvidyotate stanayati varṣiṣyati vā iti
    teja eva tatpūrvvaṃ darśayitvā'thāpaḥ sṛjate teja upāsveti”
    chā0 u0 .. “tejo vā'dbhyo bhūyaḥ, tejaso'pkāraṇa-
    tvāt . kathamapkāraṇatvamityāha . yasmādabyonistejastasmā-
    ttadvā etattejovāyumāgṛhyāvaṣṭabhya svātmanā niścalīkṛtya
    vāyumākāśamabhivyāpnuvattapati yadā, tadāhurlaukikāḥ abhi-
    śocati santapati sāmānyena jaganti tapati dehānatī varṣi-
    ṣyati vai iti . prasiddhaṃ hi loke kāraṇamabhyudyataṃ dṛṣṭavataḥ
    kāryaṃ bhaviṣyatīti vijñānam .. teja eva tatpūrvvamātmāna-
    mudbhūtaṃ darśayitvā'thānantaramapaḥ sṛjate'to'psraṣṭṛtvādbhūyo-
    'dbhyastejaḥ . kiñcānyattadetatteja eva stanayitnurūpeṇa
    varṣaheturbhavati . kathaṃ ūrddhābhiścorddhvagābhirvidyudbhistiraścībhiśca
    tiryaggatābhiśca mahāhrādāḥ stanayanaśabdāścaranti . tasmā-
    ttaddarśanādāhurlaukikā vidyotate stanayati varṣiṣyati vā
    ityādyuktārthamatasteja upāsveti bhā0 .
    naiyāyikādayastu paramāṇuviśeṣebhya eva tasyotpattiḥ .
    tacca dvividhaṃ nityamanityañca nityaṃ paramāṇurūpamanityaṃ dvyaṇu-
    kādi . prakārāntareṇa anityamapi trividhaṃ dehendriya-
    viṣayabhedāt . dehaḥ ayonijaḥ varuṇacandralokayoḥ
    śrutyādiprasiddhaḥ indriyaṃ rasanaṃ śabdādiṣu madhye rasamātra-
    vyañjakatvāt tasya jalīyatvam . dvaṇukādikamārabhya hima
    karakasindhuparyyantaṃ viṣayaḥ upabhogyatvāt . sparśasaṃkhyā-
    parimitisaṃyogavibhāgaparatvāparatvānītyaṣṭau vegaḥ guru-
    tvaṃ rūpaṃ rasaḥsnehaśca jalasyete caturddaśasamānyaviśeṣaguṇāḥ
    yathokta “sparśādayo'ṣṭau vegaśca gurutvañca dravatvakam . rūpaṃ rasa-
    stathāsneho vāriṇyete caturddaśa . varṇṇaḥśulkorasasparśau . jale
    madhuraśītalau . snehastatradravatvaṃ tu sāṃsiddhikamudāhṛtam” .
    nityatādi prathamavat kintu dehamayonijam indriyaṃ rasanaṃ
    sindhuhimādiviṣayo mataḥ” bhāṣā0 . evaṃ sthūlabhūtajalasya
    upādhibhedena suśrute guṇadoṣādivivekāya bhedā darśitā yathā
    “pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇa-
    māśvāsajananaṃ śramaghnaṃ klamapipāsāmadamūrcchātandrānidrā-
    dāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamañca tadevāvanau patitamanyatamaṃ
    rasamupalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭī
    prasravaṇodbhidvikirakedārapalvalādiṣu sthāneṣvavasthitamiti .
    tatra lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣvavanipradeśeṣu
    madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅlyamudakāni sambha-
    vantītyeke bhāṣante tattu na samyak tatra pṛthivyādīnāmanyo-
    nyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyutkarṣāpakarṣeṇa tatra svaguṇa
    bhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlaṃ lavaṇañca . ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ
    madhuram . tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktañca . vāyuguṇa-
    bhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyañca . ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasa-
    mavyaktaṃ hyākāśamityatastatpradhānamavyaktarasatvāt tatpeya-
    māntarīkṣālābhe . tatrāntarīkṣaṃ caturvvidham . tadyathā .
    dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimamiti . teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ laghu-
    tvāttatpunardvividhaṃ gāṅgaṃ sāmudraṃ ceti . tatra gāṅgamāśva-
    yuje māsi prāyaśo varṣati tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvvīta
    śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ
    varṣati deve vahiṣkurvvīta sa yadi muhūrttaṃ sthitastādṛśa eva
    bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ varṇṇānyatve sikthaklede
    ca sāmudramiti vidyānnatu tadupādeyam . sāmudramapyāśva
    yuje māsi gṛhītaṃ gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ tadupādadītāśvayuje
    māsi, śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamatha vā harmyatalaparibhraṣṭa
    manyairvvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rājate mṛṇmaye vā
    pātre nidadhyāttatsarvvakālamupayuñjīta tasyālābhe bhaumam .
    taccākāśaguṇabahulaṃ tatpunaḥ saptavidham . tadyathā . kaupaṃ
    nādeyaṃ sārasaṃ tāḍāgaṃ prāsravaṇamaudbhidaṃ cauṇṭamiti tatra
    varṣāsvāntarīkṣamaudbhidaṃ vā seveta mahāguṇatvāt śaradi sarvvaṃ
    prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā, vasante kaupaṃ prāsra-
    vaṇaṃ vā grīṣmeṣvevaṃ prāvṛṣi cauṇṭamanavamanabhivṛṣṭaṃ sarvva-
    ñceti .. kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakodhapradūṣitam . tṛṇaparṇot-
    karayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam .. yo'vagāheta varṣāsu pibedvāpi
    navaṃ jalam . sa vāhyābhyantarān rogān prāpnuyātkṣipra-
    meva tu .. tatra yat śaivālapaṅkahaṭatṛṇapadmapatraprabhṛtibhirava-
    cchannaṃ śaśisūryyakiraṇānilairnābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭañca
    tadvyāpannamiti vidyāt .. tasya sparśarūparasagandhavīryyavipāka-
    doṣāḥ ṣaṭ sambhavanti . tatra kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ
    dantagrāhitā ca sparśadoṣāḥ . paṅkasikatāśevālabahu-
    varṇatā rūpadoṣāḥ . vyaktarasatā rasadoṣaḥ . aniṣṭagandhatā
    gandhadoṣaḥ . yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpā-
    dayati sa vīryyadoṣaḥ . yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭabhrāti
    vā sa vipākadoṣa iti . ta ete āntarīkṣe na santi ..
    vyāpannānāmagnikvathanaṃ sūryyātapapratāpanaṃ taptāyaḥpiṇḍa-
    sikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvvāpaṇaṃ prasādanañca karttavyaṃ nāga-
    campakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti .. sauvarṇe
    rājate tāmre kāṃsye maṇimaye tathā . puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā
    sugandhi salilaṃ pibet .. vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yadvāpya-
    nārttavam . doṣasañjananaṃ hyetannādadītāhitantutat .. vyāpannaṃ
    salilaṃ yastu pibatīhāprasāditam . śvayathuṃ pāṇḍurogañca
    tvagdoṣamavipākatām .. śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmoda-
    rāṇi ca . anyānvā viṣamān rogān prāpnuyāt kṣiprameva
    ca .. tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti . tadyathā .
    katakagomedakaviṣagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti .
    pañca nikṣepaṇāni bhavanti . tadyathā . phalakaṃ tryaṣṭakaṃ
    muñcakalaya udakamañjikā śikyañceti .. sapta śītīkara-
    ṇāni bhavanti pravātasthāpanamudakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭikābhrāmaṇaṃ
    vyajanaṃ vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanañceti

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 87.
    ambu , klī, (abiśabde uṇ .) bālānāmauṣadhiḥ .
    ityamaraḥ .. bālā iti bhāṣā . jalaṃ (“bhuktvā mṛ-
    ṇālapaṭalī bhavatā nipītānyambuni yatra nalināni
    niṣevitāni” . iti bhābhinīvilāse . “ambuja-
    mambuni jātaṃ kvacidapi na jāyate'mbujādambu” .
    ityudbhaṭaḥ . “gāṅgamambu sitamambu yāmunaṃ” . iti
    kāvyaprakāśe .)

    Meulenbeld’s Sanskrit Names of Plants

    ☞ p. 428.
    ambu

    (1) = bālaka (Bt.; Bpn, karpūrādivarga 83; Kai.Nigh., oṣadhivarga

    1365cd-1366ab; VG);

    (2) = hrīvera (Siddhasāra-Nigh. 42: different from bālaka).