• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • amāvasyā


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 151, col. 1.
    amāvasyā, vāsyā, vasī, vāsī (also written amā masī-māsī) [ amāvas -ṇyat, amā saha vasataḥ caṃdrārkau asyāṃ sā P. III. 1. 122 Sk.]

    1 The day of new moon, when the sun and moon dwell together or are in conjunction; the 15th day of the dark half of every lunar month; sūryācaṃdramasoḥ yaḥ paraḥ sannikarṣaḥ sā'māvāsyā Gobhila.

    2 A sacrifice offered at that time.

    3 The sacrificial oblation.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 81, col. 2.
    amā—vasyā f. = -vāsyā́, q.v., Kāṭh.; Pāṇ. iii, 1, 122.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 202.
    amāvasyā, amāvāsyā, amāvasī, amāvāsī (also written amā- masī-māsī) [amāvas -ṇyat, amā saha vasataḥ candrārkau asyāṃ sā. amāvasyardanyatarasyām P.III.1.122 Sk.] 1 The day of new moon, when the sun and moon dwell together or are in conjunction; the 15th day of the dark half of every lunar month; sūryājandramasoḥ yaḥ paraḥ sannikarṣaḥ sā'māvasyā Gobhila; amāvāsyāyāṃ dīkṣitvā Ch. Up.5.2.4. -2 A sacrifice offered at that time. -3 The sacrificial oblation.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 373.
    amāvasyā (von vas, vasati mit amā) f. (nämlich rātri) die Nacht des Zusammenwohnens des Mondes und der Sonne, Neumondsnacht P. 3, 1, 122. VOP. 26, 11. AK. 1, 1, 3, 8.
    ☞ vol. 5, p. 1032.
    amāvasyā so KĀṬH. immer für amāvāsyā .

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 96, col. 3.
    amāvasyā f. = amāvāsyā Neumondsnacht KĀṬH.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 321, col. 2.
    amāva(vā)syā amā saha vasataścarndrārkau yasyām ni0 . kṛṣṇa-
    pakṣīyapañcadaśītithau . tathā hi adhaḥ pradeśavarttī
    śīghragāmī candraḥ, ūrddhvapradeśavarttī mandagāmī sūryyaḥ .
    tayorgativiśeṣāt yatkāle candramaṇḍalamanyūnamanati-
    riktaṃ sat sūryyamaṇḍalasyādhobhāge vyavasthitam bhavati
    tadā sūryyaraśmibhiḥ sākalyenābhibhūtatvāt candramaṇḍalamī-
    ṣadapi na dṛśyate iti kṛṣṇapakṣe pañcadaśakalākriyākūṭo-
    palakṣitaḥkālaḥ amāvasyeti niṣkarṣaḥ . “sūryyācandramasoḥ
    yaḥ paro viprakarṣaḥ sā paurṇamāsī ryaḥ paraḥsannikarṣaḥ
    sā'māvasyeti” gobhi0 “amāvasyā guruṃ hanti śiṣyaṃ
    hanti caturdaśī” manuḥ . amāvāsyāyāṃbhavaḥ vā kvun amā-
    vāsyakaḥ aṇ āmāvasyaḥ . tatrabhave tri0 . “ya āgāre
    mṛgayante pratikrośe'māvāsye” atha0 36, 3

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 83.
    amāvasyā , strī, (amā sāhityena vasataścandrārkau
    yasyāṃ, amā + vasa + ādhāre ṇyat striyāṃ ṭāp .)
    kṛṣṇapakṣāntatithiḥ . sā tu candramaṇḍalasya pañca-
    daśakalākriyārūpā tatkriyopalakṣitaḥ kālo
    vā . iti tithyāditattvaṃ .. sūryyācandramasoryaḥ paraḥ
    sannikarṣaḥ sāmāvasyā . iti gobhilaḥ .. paraḥ
    sannikarṣaśca uparyyadhobhāvāpannasamasūtrapātanyāyena
    ekarāśyavacchedena sahāvasthānarūpaḥ . iti raghu-
    nandanaḥ .. tatparyyāyaḥ . amāvāsyā 2 . darśaḥ 3 .
    sūryyendusaṅgamaḥ 4 . ityamaraḥ .. pañcadaśī 5 . iti
    smṛtiḥ .. amāvasī 6 . amāvāsī 7 . iti
    śabdaratnāvalī .. amāmasī 8 . amāmāsī 9 .
    ityamaraṭīkāyāṃ ramānāthaḥ .. sā dṛṣṭendukalā
    sinīvālī 10 . naṣṭendukalā ca kuhūḥ 11 . itya-
    maraḥ .. tadvyavasthādi yathā . athāmāvasyā . sā ca
    pratipadyutā grāhyā yugmāt . varāhapurāṇe
    cāṇḍālaśapathe .
    “ṣaṣṭhyaṣṭamyapyamāvāsyā ubhe pakṣe caturddaśī .
    asnātānāṃ gatiṃ yāsye yadyahaṃ nāgame punaḥ” ..
    ato'tra snānamāvaśyakaṃ . ato'tra jīvatpitṛke-
    ṇāpi snātavyam .
    “amāsnānaṃ gayāśrāddhaṃ dakṣiṇāmukhabhojanaṃ .
    na jīvatpitṛkaḥ kuryyāt kṛte ca pitṛhā bhavet” ..
    iti vacanaṃ rāgaprāptasnānaniṣedhakaṃ .
    “bhogāya kriyate yattu snānaṃ yādṛcchikaṃ naraiḥ .
    tanniṣiddhaṃ daśamyādau nityanaimittike na tu” ..
    iti trayodaśīprakaraṇoktavacanācca .. * ..
    paiṭhinasiḥ . “na parbbasu tailaṃ kṣauraṃ māṃsamabhyupe-
    yāt nāmāvāsyāyāṃ haritamapi chindyāt” .
    iti .. * ..
    “puṣye tu janmanakṣatre vyatīpāte ca vaidhṛtau .
    amāyāñca nadīsnānaṃ punātyāsaptamaṃ kulaṃ” ..
    atra dahatyājanmaduṣkṛtamiti jyotiṣe pāṭhaḥ .. * ..
    vyāsaḥ .
    “amāvāsyāṃ bhavedvāro yadi bhūmisutasya ca .
    gosahasraphalaṃ dadyāt snānamātreṇa jāhnavī” ..
    “sinīvālī kuhūrvvāpi yadi somadine bhavet .
    gosahasraphalaṃ dadyāt snānaṃ yanmauninā kṛtam” ..
    sinīvālī caturddaśīyuktāmāvāsyā vyastāpi
    praśastā evamanyatrāpi vāraviśiṣṭavidhau na yugmā-
    daraḥ niravakāśatvena saṃśayāyogāt . etacca mauna-
    maruṇodayakālamārabhya snānaparyyantaṃ . na tu snāna-
    kālamātre .
    tatra,
    “uccāreṃ methune caiva prasrāve dantadhāvane .
    snāne bhojanakāle ca ṣaṭsu maunaṃ samācaret” ..
    iti skāndena tasya sāmānyataḥ prāptatvāt . uccāre
    purīṣotsarge .. * .. smṛtiḥ .
    “karatoyājalaṃ prāpya yadi somayutā kuhūḥ .
    aruṇodayavelāyāṃ sūryyagrahaśataiḥ samā” ..
    snānamantraḥ .
    “karatoye sadānīre saritśreṣṭhe suviśrute .
    pauṇḍrān plāvayase nityaṃ pāpaṃ hara karodbhave” ..
    pauṇḍrān deśaviśeṣān .. * .. marīciḥ .
    “māse nabhasyamāvāsyā tasyāṃ darbhacayo mataḥ .
    ayātayāmāste darbhā viniyojyāḥ punaḥ punaḥ” ..
    atra .
    “darbhāḥ kṛṣṇājinaṃ mantrā brāhmaṇā haviragnayaḥ .
    ayātayāmānyetāni niyojyāni punaḥ punaḥ” ..
    iti gṛhyapariśiṣṭavacanenaiva siddhau śrāvaṇā-
    māvāsyāyā upādānaṃ .
    “vārṣikāṃścaturo māsānnāharet kuśamṛttikāḥ .
    ādadīta tvabhāve'pi sadyo yasyopayojanaṃ” ..
    iti saṃvatsarapradīpadhṛtaśivarahasyīyasyāpavādaka-
    miti .. vidyākaradhṛtaṃ .
    “saṅgrahādvatsaraṃ yāvat śuddhiḥ syādidhmavarhiṣāṃ .
    tataḥ paraṃ na gṛhṇīyāt japādau yajñakarmmaṇi” .. * ..
    saṃvatsarapradīpe .
    “amāvāsyāntu kanyārke tīrthaprāptau tathā nṛpa .
    kṛtvā śrāddhaṃ vidhānena dadyāt ṣoḍaśapiṇḍakaṃ” ..
    tatpramāṇaprayogau ṣoḍaśīśabde draṣṭavyau .. * ..
    amāvāsyāyāmapi malamāse śrāddhābhāvamāha
    kauthumiḥ .
    “saṃvatsarātireko vai māso yaḥ syāttrayodaśaḥ .
    tasmiṃstrayodaśe śrāddhaṃ na kuryyādindusaṃkṣaye” ..
    sambatsarapradīpe .
    “ekarāśisthite sūryye yadi darśadvayaṃ bhavet .
    darśaśrāddhaṃ tadādau syānna paratra malimluce” ..
    yattu .
    “jātakarmmaṇi yat śrāddhaṃ darśaśrāddhaṃ tathaiva ca .
    malamāse'pi tatkāryyaṃ vyāsasya vacanaṃ yathā” ..
    iti vyāsavacanaṃ tatpiṇḍapitṛyajñākhyaśrāddhaparaṃ .. * ..
    amāvāsyāśrāddhakālamāha chandogapariśiṣṭaṃ .
    “piṇḍānvāhāryyakaṃ śrāddhaṃ kṣīṇe rājani śasyate .
    vāsarasya tṛtīyāṃśe nātisandhyāsamīpataḥ” ..
    piṇḍānāṃ pitṝṇāṃ anvāhāryyaṃ śrāddhaṃ māsaikatṛpti-
    janakaṃ yattattathā . tathā ca manuḥ .
    “piṇḍānāṃ māsikaṃ śrāddhamanvāhāryyaṃ vidurbudhāḥ” .
    rājani candre . śasyata ityanena kvaciccandrakṣayā-
    bhāve'pi amāvāsyāśrāddhaṃ sūcitaṃ . etādṛg-
    vyutpatteḥ sāgniniragnisādhāraṇatvāt vakṣyamāṇa-
    kātyāyanoktarītyā kṣīṇāstambhitāvarddhamānābhedaḥ
    sādhāraṇaḥ .. * .. yattu, —
    “pitṛyajñantu nirvvarttya vipraścandrakṣaye'gnimān .
    piṇḍānvāhāryyakaṃ śrāddhaṃ kuryyānmāsānumāsikaṃ” ..
    iti manuvacanaṃ tatsāgniḥ piṇḍapitṛyajñaṃ nirvvartya
    māsānumāsikaṃ pratimāsikaṃ śrāddhaṃ kurvvīte-
    tikramavidhāyakaṃ . atrānuśabdasya vīpsārthakatvaṃ .
    tathā ca .
    “lakṣaṇavīpsetthambhrateṣvabhirbhāge paripratī .
    anureṣu sahārthe ca hīne upaśca kathyate” ..
    candrakṣaye'māvāsyāyāṃ na tu kātyāyanoktakṣaye
    tathātve varddhamānādau pratimāsānupapatteḥ . evameva
    śrāddhavivekaḥ . ataeva tatraivāmāvāsyāvyatirikta-
    kṛṣṇapakṣavihitapārbbaṇaśrāddhe yayāstamiti vaca-
    nāt vyavasthetyuktaṃ . tatra sāgnikarttavyatvāviśeṣitā-
    māvāsyāvyatirekābhidhānāt kṣīṇādibhedena vya-
    vasthā sāgniniragnisādhāraṇītyavagamyate . evañcā-
    māvāsyāyāṃ mṛtāhanimittaka aurasakṣetrajaputtra-
    karttavyapārbbaṇe kṣīyamāṇādinā na vyavasthā kintu
    yayāstamityanena . etadvivṛtaṃ malamāsatattve .. * ..
    yattu daśamamuhūrttasya matsyapurāṇoktāparāhṇikatve'pi
    śrāddhe tasya tyāgaḥ . piṇḍapitṛyajñārtha eveti
    vāsaratṛtīyāṃśābhidhānaṃ sāgniparameveti pari-
    śiṣṭaprakāśoktaṃ tanna yuktaṃ . pūrvvāhṇovai devānāṃ madhyaṃ
    dinaṃ manuṣyāṇāṃ aparāhṇaḥ pitṝṇāṃ iti śrutyā
    tanmuhūrttasya manuṣyakarmmāṅgatvena bodhanādeva śrāddhe
    parityāgaḥ . etacchrutimūlakameva vāsarasya tṛtī-
    yāṃśa ityuktaṃ . vāsarasya tṛtīyāṃśe tridhā vibhaktasya
    dinasya tṛtīyabhāge nātisandhyāsamīpata iti
    sandhyāsamīpaikamuhūrtta āpadyapi varjjanīya ityarthaḥ .
    tena .
    “prātaḥkālo muhūrttāṃstrīn saṅgavastāvadeva tu .
    madhyāhnastrimuhūrttaḥ syādaparāhṇastataḥ paraṃ ..
    sāyāhnastrimuhūrtraḥ syāt śrāddhaṃ tatra na kārayet .
    rākṣasī nāma sā velā garhitā sarvvakarmmasu” ..
    iti matsyapurāṇe niṣiddhamuhūrttatraye āpadi muhūrtta-
    dvayamabhyanujñātaṃ atiśabdasvarasāt . “trimuhūrttāpi
    karttavyā pūrvvā darśā ca bahvṛcaiḥ” . iti hārīta-
    vacanācca . tena pūrvvadine muhūrttatrayamātralābhe para-
    dine vāsarasya tṛtīyāṃśālābhe pūrvvadine eva
    śrāddhaṃ . etena nātisandhyāsamīpata ityanena rākṣasī-
    velāmātraṃ niṣidhyata iti maithilamatamapāstaṃ .
    sarvvakarmmasu snānadānādiṣvapi anāpadītyarthaḥ .
    iti śrāddhavivekaḥ .. tenāśaktau tasyāmapi tatka-
    raṇaṃ . ataeva parāśaraḥ .
    “divākarakaraiḥ pūtaṃ divāsnānaṃ praśasyate .
    apraśastaṃ niśi snānaṃ rāhoranyatra darśanāt” ..
    iti .. * .. darśadvaidhe kutra śrāddhamityāha chandoga-
    pariśiṣṭe kātyāyanaḥ .
    “yadā caturdṛśīyāmaṃ turīyamanupūrayet .
    amāvāsyā kṣīyamāṇā tadaiva śrāddhamiṣyate” ..
    caturddaśīyāmaṃ caturddaśīsambandhidinayāmamiti ta-
    ddinasyāmāvāsyāsambandhe'pi caturddaśīnirddeśo-
    'dhikena vyapadeśā bhavantīti nyāyāt . tena yadā
    amāvāsyācaturddaśīsambandhidinasya caturthaṃ praharaṃ
    kṛtsnaṃ kiñcinnyūnaṃ vā anupūrayet atrānupūraye-
    dityabhidhānāt turīyayāmasya pādonadaṇḍadvayā-
    nyūnaprathamamuhūrttasya bahukālatvaṃ pratīyate . etena
    praharatrayābhyantare kiñcidadhikapraharatraye vā catu-
    rddaśī pratīyate . tataścobhayavāsarīyatṛtīyāṃśa-
    sambandhipañcadhāvibhaktāparāhūmuhūrttayormuhūrttānyūna-
    darśalābhe dvaidhaṃ na tvekadinamātre tallābhe . tatra
    pūrvvoktena vāsarasya tṛtīyāṃśa ityanenaiva dvaidhā-
    nudayāt . ato yaddine vāsaratṛtīyāṃśe tādṛśa-
    darśalābhastatraiva śrāddhaṃ . muhūrttonatithestu karmmā-
    narhatvānna dvaidhāvasaraḥ . tathā ca bhaviṣye .
    “vratopavāsaniyame ghaṭikaikā yadā bhavet .
    sā tithiḥ sakalā jñeyā pitrarthe cāparāhṇikī” ..
    iti . atra ca prāguktajāvālivacanoktā muhūrttā-
    tmikā ghaṭikā grāhyā yogyatvāt na tvekadaṇḍā-
    tmikā vakṣyamāṇarauhiṇādigrahaṇe tathā dṛṣṭa-
    tvācca . tataśca pūrvvoktadvaidhe taddvivasīyacaturddaśya-
    pekṣayā paradine amāvāsyā kṣīyamāṇā nyūnakā-
    lavyāpinī na tu pūrvvāparadivasīyayāvaccaturddaśya-
    pekṣayā anupasthiteḥ . evaṃ stambhitāvarddhamānayo-
    rapi . tadaiva pūrvvadarśa eva śrāddhaṃ . svoktacandra-
    kṣayānurodhāt . yadā triṃśaddvaṇḍātmakadivase catu-
    rddaśyadhikacaturthayāmapūraṇe mukhyāparāhṇīyakiñci-
    nnyūnamuhūrttalābhastadāpi tadaivetyanena candrakṣayānu-
    rodhāt pūrvvadine śrāddhaṃ na tu mukhyāparāhṇīya-
    muhūrttalābhe'pi paradine . atra candrakṣayaścaturddaśya-
    ṣṭamayāmāt prabhṛti amāvāsyāsaptamayāmaparyyanta-
    miti vakṣyate . tadaivetyeva śravaṇāttithidvaidhe khaṇḍa-
    viśeṣo niyamyate karmmaṇi khaṇḍāntaravyudāsāya .
    evañca yatra pūrvvāparadine vāsaratṛtīyāṃśīyamu-
    khyāparāhṇe muhūrttonadarśalābhastatrāpi pūrvvadina eva
    śrāddhaṃ vāsaratṛtīyāṃśacandrakṣayātiśabdasvarasāt .
    trimuhūrttāpītyanurodhācca . yatra tu pūrvvadine tri-
    muhūrttamātravyāpinyamāvāsyā paradine tṛtīyāṃśa-
    muhūrttavyāpinī satī kṣīyamāṇā tatra paradine
    candrakṣayābhāve'pi mukhyāparāhṇalābhāt śrāddham .
    anyathā, —
    “yadā caturdaśīyāmaṃ turīyamanupūrayet” .
    iti viśeṣābhidhānaṃ vyarthaṃ syāt .. * ..
    atha “yatra pūrvvāhe śrāddhaṃ tatra yadahastveva candramā
    na dṛśyeta tāmamāvāsyāṃ kurvvīta” iti gobhila-
    virodhaḥ . tathāvidhacaturdaśīyuktāmāvāsyāyāḥ
    sinīvālītvena prātaścandradarśanāt . tatrāha saeva .
    “yaduktaṃ yadahastveva darśanaṃ neti candramāḥ .
    tatkṣayāpekṣayā jñeyaṃ kṣīṇe rājani cetyapi” ..
    “yadahastveva candramā na dṛśyeta tāmamāvāsyāṃ
    kurvvīta” iti yadgobhilasūtraṃ taccandrakṣayābhiprā-
    yikam . anyathā gobhilīyatādṛśasūtrāntareṇa
    saha paunaruktyāpatteḥ . tasmāt prathamasūtraṃ kuhūparaṃ
    tacca varddhamānāpakṣe niyataṃ . kṣīṇāstambhitayostu
    yathāyogyamanusaraṇīyam . evañca “yadahastveva
    candramā na dṛśyeta tāmamāvāsyāṃ kurvvīta” iti
    śrutiretatsamānārthakaṃ śrutyantaraṃ vā tadapi varddha-
    mānādiparaṃ na tu kātyāyanavacanāttatra kṣayalakṣaṇā
    kalpataruprabhṛtibhiruktāyuktā .
    “śrutismṛtivirodhe tu śrutireva garīyasi” .
    iti virodhāt . kṣīṇa iti kātyāyanena mayā
    yat kṣīṇe rājanītyuktaṃ tadapi kṣayābhiprāyakam .
    athaivaṃ dṛśyamāne'pyekadā iti yadgobhilasya sūtrā-
    ntaraṃ tadvyartham . “yadahastveva” ityādi dvitīya-
    sūtraprāptatitheḥ sinīvālītvenaiva candradarśanaprāpte-
    rityata āha sa eva .
    “yaccoktaṃ dṛśyamāne'pi taccaturdaśyapekṣayā .
    amāvāsyāṃ pratīkṣeta tadante vāpi nirvvapet” ..
    dṛśyamāne'pyekadeti yaduktaṃ taccaturddaśyāṃ śrāddhāya
    pūrvvasūtramamāvāsyāpadopādānāccandrakṣaye satyama-
    māvāsyāviṣayaṃ . idaṃ punaritthambhatacaturddaśīviṣa-
    yamiti śrāddhavivekaḥ . tat kimamāvāsyāvaccatu-
    rddaśītyatrāha amāvāsyāṃ pratīkṣeta ubhayatithi-
    prāptau śrāddhāyāmāvāsyā pratīkṣaṇīyā . yatra
    pūrvvadine divā sārddhvamuhūrttamātre amāvāsyā para-
    dine ca sārddhvadaśamamuhūrttamātre tatra cobhayadine
    śrāddhayogyāmāvāsyā na prāpyate tatra tadanta
    caturddaśyante nirvvapet dadyāt .. * .. atraiva viṣaye
    sāgniniragnyorvviśeṣamāha kālamādhavīye jā-
    bāliḥ .
    “aparāhṇadvayāvyāpī yadi darśastithikṣaye .
    āhitāgneḥ sinīvālī niragnyādeḥ kuhūrmmatā” ..
    ādiśabdādanupanītaśūdrayorgrahaṇaṃ .. * .. kṣayamāha
    kātyāyanaḥ .
    “aṣṭame'ṃśe caturddaśyāḥ kṣīṇo bhavati candramāḥ .
    amāvāsyāṣṭamāṃśe ca tataḥ kila bhavedaṇuḥ” ..
    caturddaśyaṣṭame yāme candramāḥ kṣīṇa caturthabhāgona-
    kalāvaśiṣṭo bhavati . “atrendurādyaprahare'vati-
    ṣṭhate” ityādisvarasāt . amāvāsyāṣṭame yāme
    cāṇurbhavati punarutpadyate kiletyāgamavārttāyāṃ tena
    amāvāsyāyāḥ saptame yāme kṛtsnakṣaya ityava-
    gamyate . “tataścāntyakalāvayavanāśotpattireva kṣayaḥ
    sā ca sūkṣmatāyāṃ vināśe'pyastīti” śrāddhavivekaḥ ..
    utpattirādyakṣaṇasambandhaḥ . tena bināśasyānanta-
    tve'pi nātivyāptiḥ .. * .. atra viśeṣamāha
    saeva .
    “āgrahāyaṇyamāvāsyā tathā jyaiṣṭhasya yā bhavet .
    viśeṣamābhyāṃ bruvate candracāravido janāḥ” ..
    ābhyāmiti lyablope pañcamī ime prāpyetyarthaḥ .
    candracāravido jyotirvvidaḥ . atra paurṇamāsyā-
    ntamāsa iti pariśiṣṭaprakāśaḥ .. atra tījaṃ
    brahmapurāṇīyatithikṛtyaṃ . tathā ca śrāddhamadhikṛtya
    brahmapurāṇaṃ .
    “payomūlaphalaiḥ śākaiḥ kṛṣṇapakṣa ca sarvvadā” .
    atra kṛṣṇapakṣe caturddaśīvyatiriktāyāṃ yasyāṃ kasyā-
    ñcit tithau śrāddhavidhānādamāvāsyāpi labhyata
    iti .. * .. ko viśeṣaityatrāha sa eva .
    “atrendurādye prahare'vatiṣṭhate
    caturthabhāgonakalāvaśiṣṭaḥ .
    tadanta eva kṣayameti kṛtsna-
    mevaṃ jyotiścakravido vadanti” ..
    atra māsadvaye amāvāsyāyāṃ caturthabhāgonakalā-
    vaśiṣṭaḥ caturthabhāgonā yā kalā tayāvaśiṣṭaḥ
    kalābhāgatrayamātraḥ sannādye prahare'vatiṣṭhate . arthāt
    caturddaśyaṣṭamayāme kṣayārambha iti . tadanta eva
    amāvāsyāntayāma eva kṣayaṃ kṛtsnameti . anya-
    trāmāvāsyā saptamayāma iti viśeṣaḥ . tena mārga-
    śīrṣajyaiṣṭhayorubhayadine candrakṣayalābhe yadyapi yadā
    caturddeśīyāmamiti vacanāt pūrvvadine eva śrāddhaṃ
    prāpnoti tathāpi tadvacanaṃ candrakṣayānurodhamūla-
    miti . kṛtsnakṣayānurodhāt kṣīṇāyāmapi para-
    trāparāhṇalābhe śrāddhaṃ anyathaitadviśeṣābhidhānaṃ vyarthaṃ
    syāt .. * .. atrāpi viśeṣāntaramāha sa eva .
    yasminnabde dvādaśaikaśca yavyastasmiṃstrṛtīyayā pari-
    dṛśyo nopajāyeta . yavyo māsaḥ . tṛtīyayā
    mātrayā caturthabhāgonakalayā paridṛśyaścandro na
    bhavati kintu tadadhikanyūnakalayeti . tena mala-
    māsayutābde anyamāsavadanayorapi caturddaśyantayā-
    mādi darśasaptamayāmaparyyantaṃ kṣaya iti . malamāsa-
    yutābdastu ekasmānmalamāsādabdadvayānantarābda-
    stṛtīye'bde malamāsasyāvaśyambhāvāditi .. * ..
    candrakṣayānuruddhaṃ kṣīṇāpakṣamupasaṃharati sa eva .
    “evaṃ cāraṃ candramaso viditvā
    kṣīṇe tasminnaparāhṇe ca dadyāt” .
    evaṃ cāraṃ gativiśeṣaṃ .. * .. stambhitāyāṃ vyava-
    sthāmāha sa eva .
    “sammiśrā yā caturddaśyā amāvāsyābhavet kvacit .
    kharvvitāṃ tāṃ viduḥ kecidupedhvamiti cāpare” ..
    kṣīṇāyāḥ pūrvvamuktatvāt . varddhvamānāyāśca vakṣya-
    māṇatvāt asya vacanasya stambhitāparatvaṃ . kharvvitāṃ
    nīcāṃ pitṛlokaprāpaṇānarhāṃ kecit yajurvvedinaḥ .
    apare ṛgvedinaḥ tāmeva upedhvamupagacchata śrāddhā-
    yeti śeṣaḥ . upedhvamityatra gatādhvāmitipāṭhe
    gataḥ prāptaḥ pitṛlokaprāpaṇāya adhvā anayeti
    gatādhvā praśastetyarthaḥ . “tasmācchandogā ubhayā-
    nurodhādicchāta ubhayādaraṃ kurvvanti” iti kā-
    tyāyanasvarasaḥ .. * .. vyaktamāha laghuhārītaḥ .
    “trimuhūrttāpi karttavyā pūrvvā darśā ca bahvṛcaiḥ .
    kuhūradhvaryyubhiḥ kāryyā yatheṣṭaṃ sāmagītibhiḥ” ..
    atra trimuhūrttetyupādānāt stambhitāyāṃḥ pūrvvadine
    trimuhūrttamātralābhe'pi bahvṛcānāṃ śrāddhaṃ . na tu
    mukhyāparāhṇalābhādapi paradine . sāmagānāṃ tatrā-
    pyaniyamaḥ . etādṛgviṣaya eva umayatrāparāhṇā-
    lābhe'pīyaṃ vyavastheti śrāddhavivekaḥ .. mukhyā-
    parāhṇasya ekadinamātralābhe'pyubhayadinālābhāt ..
    .. * .. varddhvamānāyāṃ vyavasthāmāha kātyāyanaḥ .
    “varddhvamānāmamāvāsyāṃ lakṣayedapare'hani .
    yāmāṃstrīnadhikān vāpi pitṛyajñastato bhavet” ..
    yāmāṃstrīniti pūrvvadivasīyayāmatrayanyūnacaturddaśya-
    pekṣayā . athaivaṃ vāsaratṛtīyāṃśānurodhena śrāddha-
    vidhānāt kathamamāvāsyāśrāddhe paryudastarātryādī-
    tarakālaparigrahaḥ . satyaṃ . tithidvaidhe kṣīṇādi-
    bhedena khaṇḍaviśeṣaparigrahāya vāsaratṛtīyāṃśā-
    pekṣā anyathobhayadine vāsaratṛtīyāṃśāprāptau
    śrāddhalopāpatteḥ . prāguktaniragnyādeḥ kuhūrmmate-
    tyasya nirvviṣayatāpatteśca ataḥ paryyudastetarakāla-
    syāpi parigrahaḥ . yadā tu pūrvvāparakhaṇḍayoranya-
    tarasyaiva parigrahastadā yathāyogyaṃ tatraiva sāyā-
    hnamuhūrttadvayaparyyudastetarakālakutapādimuhūrttapañcaka-
    rauhiṇādimuhūrttacatuṣṭayavāsaratṛtīyāṃśīyāparā-
    hṇamuhūrttadvayakālāḥ . yathākramamāpatsāmānyapraśasta-
    praśastatara-praśastatamatvena jñeyāḥ . evamakhaṇḍati-
    thāvapi nātisandhyāsamīpata iti pūrvvoktatvāt .
    “sāyāhnastrimuhūrttaḥ syāt śrāddhaṃ tatra na kārayet” .
    iti matsyapurāṇāt .
    “rātrauśrāddhaṃ na kurbbīta rākṣasīkīrttitā hi sā .
    sandhyayorubhayoścaiva sūryye caivācirodite” ..
    iti manuvacanābhyāṃ .
    “ūrddhvaṃ muhūrttāt kutapāt yanmūhūrttacatuṣṭayaṃ .
    muhūrttapañcakaṃ vāpi svadhābhavanamiṣyate” ..
    iti matsyapurāṇānmuhūrttapañcakamityatra kutapāditi
    lyablope pañcamī kutapamārabhyetyarthaḥ . tatastenaiva .
    “aparāhṇe tu samprāpte abhijidrauhiṇodaye .
    yadatra dīyate jantostadakṣayamudāhṛtaṃ” ..
    ityuktaṃ . “pūrvvāhṇo vai devānāṃ madhyaṃ dinaṃ manuṣyāṇāṃ
    aparāhṇaḥ pitṝṇāṃ” . iti śrutiḥ . vāsarasya
    tṛtīyāṃśa iti kātyāyanavacanaṃ .
    “sāyāhnastrimuhūrttaḥ syāt śrāddhaṃ tatra na kārayet”
    ityeṣāmekavākyatvāt vāsaratṛtīyāṃśīyāparāhṇa-
    muhūrttadvayasya lābhaḥ . iti tithyāditattvaṃ ..