Blog
Sanskrit
About
amāvasyā
Sanskrit-English
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 151, col. 1 .
amāvasyā, vāsyā, vasī, vāsī (also written
amā masī-māsī ) [
amāvas -ṇyat, amā saha vasataḥ caṃdrārkau asyāṃ sā P. III. 1. 122
Sk. ]
1 The day of new moon, when the sun and moon dwell together or are in conjunction; the 15th day of the dark half of every lunar month;
sūryācaṃdramasoḥ yaḥ paraḥ sannikarṣaḥ sā'māvāsyā Gobhila .
2 A sacrifice offered at that time.
3 The sacrificial oblation.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 81, col. 2 .
amā—vasyā f. =
-vāsyā́ ,
q.v. ,
Kāṭh. ;
Pāṇ. iii, 1, 122.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 202 .
amāvasyā , amāvāsyā , amāvasī , amāvāsī (also written amā - masī-māsī ) [amāvas -ṇyat , amā saha vasataḥ candrārkau asyāṃ sā . amāvasyardanyatarasyām P.III.1.122 Sk.] 1 The day of new moon, when the sun and moon dwell together or are in conjunction; the 15th day of the dark half of every lunar month; sūryājandramasoḥ yaḥ paraḥ sannikarṣaḥ sā'māvasyā Gobhila; amāvāsyāyāṃ dīkṣitvā Ch. Up.5.2.4. -2 A sacrifice offered at that time. -3 The sacrificial oblation.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 373 .
amāvasyā (von
vas, vasati mit
amā ) f. (nämlich
rātri )
die Nacht des Zusammenwohnens des Mondes und der Sonne, Neumondsnacht P. 3, 1, 122.
VOP. 26, 11.
AK. 1, 1, 3, 8.
☞
vol. 5,
p. 1032 .
amāvasyā so
KĀṬH. immer für
amāvāsyā .
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 96, col. 3 .
amāvasyā f. =
amāvāsyā Neumondsnacht KĀṬH.
Vācaspatyam
☞
p. 321, col. 2 .
amāva(vā)syā amā saha vasataścarndrārkau yasyām ni0 . kṛṣṇa- pakṣīyapañcadaśītithau . tathā hi adhaḥ pradeśavarttī śīghragāmī candraḥ, ūrddhvapradeśavarttī mandagāmī sūryyaḥ . tayorgativiśeṣāt yatkāle candramaṇḍalamanyūnamanati- riktaṃ sat sūryyamaṇḍalasyādhobhāge vyavasthitam bhavati tadā sūryyaraśmibhiḥ sākalyenābhibhūtatvāt candramaṇḍalamī- ṣadapi na dṛśyate iti kṛṣṇapakṣe pañcadaśakalākriyākūṭo- palakṣitaḥkālaḥ amāvasyeti niṣkarṣaḥ . “sūryyācandramasoḥ yaḥ paro viprakarṣaḥ sā paurṇamāsī ryaḥ paraḥsannikarṣaḥ sā'māvasyeti ” gobhi0 “amāvasyā guruṃ hanti śiṣyaṃ hanti caturdaśī ” manuḥ . amāvāsyāyāṃbhavaḥ vā kvun amā- vāsyakaḥ aṇ āmāvasyaḥ . tatrabhave tri0 . “ya āgāre mṛgayante pratikrośe'māvāsye ” atha0 36, 3
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 83 .
amāvasyā , strī, (amā sāhityena vasataścandrārkau yasyāṃ, amā + vasa + ādhāre ṇyat striyāṃ ṭāp .) kṛṣṇapakṣāntatithiḥ . sā tu candramaṇḍalasya pañca- daśakalākriyārūpā tatkriyopalakṣitaḥ kālo vā . iti tithyāditattvaṃ .. sūryyācandramasoryaḥ paraḥ sannikarṣaḥ sāmāvasyā . iti gobhilaḥ .. paraḥ sannikarṣaśca uparyyadhobhāvāpannasamasūtrapātanyāyena ekarāśyavacchedena sahāvasthānarūpaḥ . iti raghu- nandanaḥ .. tatparyyāyaḥ . amāvāsyā 2 . darśaḥ 3 . sūryyendusaṅgamaḥ 4 . ityamaraḥ .. pañcadaśī 5 . iti smṛtiḥ .. amāvasī 6 . amāvāsī 7 . iti śabdaratnāvalī .. amāmasī 8 . amāmāsī 9 . ityamaraṭīkāyāṃ ramānāthaḥ .. sā dṛṣṭendukalā sinīvālī 10 . naṣṭendukalā ca kuhūḥ 11 . itya- maraḥ .. tadvyavasthādi yathā . athāmāvasyā . sā ca pratipadyutā grāhyā yugmāt . varāhapurāṇe cāṇḍālaśapathe . “ṣaṣṭhyaṣṭamyapyamāvāsyā ubhe pakṣe caturddaśī . asnātānāṃ gatiṃ yāsye yadyahaṃ nāgame punaḥ ” .. ato'tra snānamāvaśyakaṃ . ato'tra jīvatpitṛke- ṇāpi snātavyam . “amāsnānaṃ gayāśrāddhaṃ dakṣiṇāmukhabhojanaṃ . na jīvatpitṛkaḥ kuryyāt kṛte ca pitṛhā bhavet ” .. iti vacanaṃ rāgaprāptasnānaniṣedhakaṃ . “bhogāya kriyate yattu snānaṃ yādṛcchikaṃ naraiḥ . tanniṣiddhaṃ daśamyādau nityanaimittike na tu ” .. iti trayodaśīprakaraṇoktavacanācca .. * .. paiṭhinasiḥ . “na parbbasu tailaṃ kṣauraṃ māṃsamabhyupe- yāt nāmāvāsyāyāṃ haritamapi chindyāt ” . iti .. * .. “puṣye tu janmanakṣatre vyatīpāte ca vaidhṛtau . amāyāñca nadīsnānaṃ punātyāsaptamaṃ kulaṃ ” .. atra dahatyājanmaduṣkṛtamiti jyotiṣe pāṭhaḥ .. * .. vyāsaḥ . “amāvāsyāṃ bhavedvāro yadi bhūmisutasya ca . gosahasraphalaṃ dadyāt snānamātreṇa jāhnavī ” .. “sinīvālī kuhūrvvāpi yadi somadine bhavet . gosahasraphalaṃ dadyāt snānaṃ yanmauninā kṛtam ” .. sinīvālī caturddaśīyuktāmāvāsyā vyastāpi praśastā evamanyatrāpi vāraviśiṣṭavidhau na yugmā- daraḥ niravakāśatvena saṃśayāyogāt . etacca mauna- maruṇodayakālamārabhya snānaparyyantaṃ . na tu snāna- kālamātre . tatra, “uccāreṃ methune caiva prasrāve dantadhāvane . snāne bhojanakāle ca ṣaṭsu maunaṃ samācaret ” .. iti skāndena tasya sāmānyataḥ prāptatvāt . uccāre purīṣotsarge .. * .. smṛtiḥ . “karatoyājalaṃ prāpya yadi somayutā kuhūḥ . aruṇodayavelāyāṃ sūryyagrahaśataiḥ samā ” .. snānamantraḥ . “karatoye sadānīre saritśreṣṭhe suviśrute . pauṇḍrān plāvayase nityaṃ pāpaṃ hara karodbhave ” .. pauṇḍrān deśaviśeṣān .. * .. marīciḥ . “māse nabhasyamāvāsyā tasyāṃ darbhacayo mataḥ . ayātayāmāste darbhā viniyojyāḥ punaḥ punaḥ ” .. atra . “darbhāḥ kṛṣṇājinaṃ mantrā brāhmaṇā haviragnayaḥ . ayātayāmānyetāni niyojyāni punaḥ punaḥ ” .. iti gṛhyapariśiṣṭavacanenaiva siddhau śrāvaṇā- māvāsyāyā upādānaṃ . “vārṣikāṃścaturo māsānnāharet kuśamṛttikāḥ . ādadīta tvabhāve'pi sadyo yasyopayojanaṃ ” .. iti saṃvatsarapradīpadhṛtaśivarahasyīyasyāpavādaka- miti .. vidyākaradhṛtaṃ . “saṅgrahādvatsaraṃ yāvat śuddhiḥ syādidhmavarhiṣāṃ . tataḥ paraṃ na gṛhṇīyāt japādau yajñakarmmaṇi ” .. * .. saṃvatsarapradīpe . “amāvāsyāntu kanyārke tīrthaprāptau tathā nṛpa . kṛtvā śrāddhaṃ vidhānena dadyāt ṣoḍaśapiṇḍakaṃ ” .. tatpramāṇaprayogau ṣoḍaśīśabde draṣṭavyau .. * .. amāvāsyāyāmapi malamāse śrāddhābhāvamāha kauthumiḥ . “saṃvatsarātireko vai māso yaḥ syāttrayodaśaḥ . tasmiṃstrayodaśe śrāddhaṃ na kuryyādindusaṃkṣaye ” .. sambatsarapradīpe . “ekarāśisthite sūryye yadi darśadvayaṃ bhavet . darśaśrāddhaṃ tadādau syānna paratra malimluce ” .. yattu . “jātakarmmaṇi yat śrāddhaṃ darśaśrāddhaṃ tathaiva ca . malamāse'pi tatkāryyaṃ vyāsasya vacanaṃ yathā ” .. iti vyāsavacanaṃ tatpiṇḍapitṛyajñākhyaśrāddhaparaṃ .. * .. amāvāsyāśrāddhakālamāha chandogapariśiṣṭaṃ . “piṇḍānvāhāryyakaṃ śrāddhaṃ kṣīṇe rājani śasyate . vāsarasya tṛtīyāṃśe nātisandhyāsamīpataḥ ” .. piṇḍānāṃ pitṝṇāṃ anvāhāryyaṃ śrāddhaṃ māsaikatṛpti- janakaṃ yattattathā . tathā ca manuḥ . “piṇḍānāṃ māsikaṃ śrāddhamanvāhāryyaṃ vidurbudhāḥ ” . rājani candre . śasyata ityanena kvaciccandrakṣayā- bhāve'pi amāvāsyāśrāddhaṃ sūcitaṃ . etādṛg- vyutpatteḥ sāgniniragnisādhāraṇatvāt vakṣyamāṇa- kātyāyanoktarītyā kṣīṇāstambhitāvarddhamānābhedaḥ sādhāraṇaḥ .. * .. yattu, — “pitṛyajñantu nirvvarttya vipraścandrakṣaye'gnimān . piṇḍānvāhāryyakaṃ śrāddhaṃ kuryyānmāsānumāsikaṃ ” .. iti manuvacanaṃ tatsāgniḥ piṇḍapitṛyajñaṃ nirvvartya māsānumāsikaṃ pratimāsikaṃ śrāddhaṃ kurvvīte- tikramavidhāyakaṃ . atrānuśabdasya vīpsārthakatvaṃ . tathā ca . “lakṣaṇavīpsetthambhrateṣvabhirbhāge paripratī . anureṣu sahārthe ca hīne upaśca kathyate ” .. candrakṣaye'māvāsyāyāṃ na tu kātyāyanoktakṣaye tathātve varddhamānādau pratimāsānupapatteḥ . evameva śrāddhavivekaḥ . ataeva tatraivāmāvāsyāvyatirikta- kṛṣṇapakṣavihitapārbbaṇaśrāddhe yayāstamiti vaca- nāt vyavasthetyuktaṃ . tatra sāgnikarttavyatvāviśeṣitā- māvāsyāvyatirekābhidhānāt kṣīṇādibhedena vya- vasthā sāgniniragnisādhāraṇītyavagamyate . evañcā- māvāsyāyāṃ mṛtāhanimittaka aurasakṣetrajaputtra- karttavyapārbbaṇe kṣīyamāṇādinā na vyavasthā kintu yayāstamityanena . etadvivṛtaṃ malamāsatattve .. * .. yattu daśamamuhūrttasya matsyapurāṇoktāparāhṇikatve'pi śrāddhe tasya tyāgaḥ . piṇḍapitṛyajñārtha eveti vāsaratṛtīyāṃśābhidhānaṃ sāgniparameveti pari- śiṣṭaprakāśoktaṃ tanna yuktaṃ . pūrvvāhṇovai devānāṃ madhyaṃ dinaṃ manuṣyāṇāṃ aparāhṇaḥ pitṝṇāṃ iti śrutyā tanmuhūrttasya manuṣyakarmmāṅgatvena bodhanādeva śrāddhe parityāgaḥ . etacchrutimūlakameva vāsarasya tṛtī- yāṃśa ityuktaṃ . vāsarasya tṛtīyāṃśe tridhā vibhaktasya dinasya tṛtīyabhāge nātisandhyāsamīpata iti sandhyāsamīpaikamuhūrtta āpadyapi varjjanīya ityarthaḥ . tena . “prātaḥkālo muhūrttāṃstrīn saṅgavastāvadeva tu . madhyāhnastrimuhūrttaḥ syādaparāhṇastataḥ paraṃ .. sāyāhnastrimuhūrtraḥ syāt śrāddhaṃ tatra na kārayet . rākṣasī nāma sā velā garhitā sarvvakarmmasu ” .. iti matsyapurāṇe niṣiddhamuhūrttatraye āpadi muhūrtta- dvayamabhyanujñātaṃ atiśabdasvarasāt . “trimuhūrttāpi karttavyā pūrvvā darśā ca bahvṛcaiḥ ” . iti hārīta- vacanācca . tena pūrvvadine muhūrttatrayamātralābhe para- dine vāsarasya tṛtīyāṃśālābhe pūrvvadine eva śrāddhaṃ . etena nātisandhyāsamīpata ityanena rākṣasī- velāmātraṃ niṣidhyata iti maithilamatamapāstaṃ . sarvvakarmmasu snānadānādiṣvapi anāpadītyarthaḥ . iti śrāddhavivekaḥ .. tenāśaktau tasyāmapi tatka- raṇaṃ . ataeva parāśaraḥ . “divākarakaraiḥ pūtaṃ divāsnānaṃ praśasyate . apraśastaṃ niśi snānaṃ rāhoranyatra darśanāt ” .. iti .. * .. darśadvaidhe kutra śrāddhamityāha chandoga- pariśiṣṭe kātyāyanaḥ . “yadā caturdṛśīyāmaṃ turīyamanupūrayet . amāvāsyā kṣīyamāṇā tadaiva śrāddhamiṣyate ” .. caturddaśīyāmaṃ caturddaśīsambandhidinayāmamiti ta- ddinasyāmāvāsyāsambandhe'pi caturddaśīnirddeśo- 'dhikena vyapadeśā bhavantīti nyāyāt . tena yadā amāvāsyācaturddaśīsambandhidinasya caturthaṃ praharaṃ kṛtsnaṃ kiñcinnyūnaṃ vā anupūrayet atrānupūraye- dityabhidhānāt turīyayāmasya pādonadaṇḍadvayā- nyūnaprathamamuhūrttasya bahukālatvaṃ pratīyate . etena praharatrayābhyantare kiñcidadhikapraharatraye vā catu- rddaśī pratīyate . tataścobhayavāsarīyatṛtīyāṃśa- sambandhipañcadhāvibhaktāparāhūmuhūrttayormuhūrttānyūna- darśalābhe dvaidhaṃ na tvekadinamātre tallābhe . tatra pūrvvoktena vāsarasya tṛtīyāṃśa ityanenaiva dvaidhā- nudayāt . ato yaddine vāsaratṛtīyāṃśe tādṛśa- darśalābhastatraiva śrāddhaṃ . muhūrttonatithestu karmmā- narhatvānna dvaidhāvasaraḥ . tathā ca bhaviṣye . “vratopavāsaniyame ghaṭikaikā yadā bhavet . sā tithiḥ sakalā jñeyā pitrarthe cāparāhṇikī ” .. iti . atra ca prāguktajāvālivacanoktā muhūrttā- tmikā ghaṭikā grāhyā yogyatvāt na tvekadaṇḍā- tmikā vakṣyamāṇarauhiṇādigrahaṇe tathā dṛṣṭa- tvācca . tataśca pūrvvoktadvaidhe taddvivasīyacaturddaśya- pekṣayā paradine amāvāsyā kṣīyamāṇā nyūnakā- lavyāpinī na tu pūrvvāparadivasīyayāvaccaturddaśya- pekṣayā anupasthiteḥ . evaṃ stambhitāvarddhamānayo- rapi . tadaiva pūrvvadarśa eva śrāddhaṃ . svoktacandra- kṣayānurodhāt . yadā triṃśaddvaṇḍātmakadivase catu- rddaśyadhikacaturthayāmapūraṇe mukhyāparāhṇīyakiñci- nnyūnamuhūrttalābhastadāpi tadaivetyanena candrakṣayānu- rodhāt pūrvvadine śrāddhaṃ na tu mukhyāparāhṇīya- muhūrttalābhe'pi paradine . atra candrakṣayaścaturddaśya- ṣṭamayāmāt prabhṛti amāvāsyāsaptamayāmaparyyanta- miti vakṣyate . tadaivetyeva śravaṇāttithidvaidhe khaṇḍa- viśeṣo niyamyate karmmaṇi khaṇḍāntaravyudāsāya . evañca yatra pūrvvāparadine vāsaratṛtīyāṃśīyamu- khyāparāhṇe muhūrttonadarśalābhastatrāpi pūrvvadina eva śrāddhaṃ vāsaratṛtīyāṃśacandrakṣayātiśabdasvarasāt . trimuhūrttāpītyanurodhācca . yatra tu pūrvvadine tri- muhūrttamātravyāpinyamāvāsyā paradine tṛtīyāṃśa- muhūrttavyāpinī satī kṣīyamāṇā tatra paradine candrakṣayābhāve'pi mukhyāparāhṇalābhāt śrāddham . anyathā, — “yadā caturdaśīyāmaṃ turīyamanupūrayet ” . iti viśeṣābhidhānaṃ vyarthaṃ syāt .. * .. atha “yatra pūrvvāhe śrāddhaṃ tatra yadahastveva candramā na dṛśyeta tāmamāvāsyāṃ kurvvīta ” iti gobhila- virodhaḥ . tathāvidhacaturdaśīyuktāmāvāsyāyāḥ sinīvālītvena prātaścandradarśanāt . tatrāha saeva . “yaduktaṃ yadahastveva darśanaṃ neti candramāḥ . tatkṣayāpekṣayā jñeyaṃ kṣīṇe rājani cetyapi ” .. “yadahastveva candramā na dṛśyeta tāmamāvāsyāṃ kurvvīta ” iti yadgobhilasūtraṃ taccandrakṣayābhiprā- yikam . anyathā gobhilīyatādṛśasūtrāntareṇa saha paunaruktyāpatteḥ . tasmāt prathamasūtraṃ kuhūparaṃ tacca varddhamānāpakṣe niyataṃ . kṣīṇāstambhitayostu yathāyogyamanusaraṇīyam . evañca “yadahastveva candramā na dṛśyeta tāmamāvāsyāṃ kurvvīta ” iti śrutiretatsamānārthakaṃ śrutyantaraṃ vā tadapi varddha- mānādiparaṃ na tu kātyāyanavacanāttatra kṣayalakṣaṇā kalpataruprabhṛtibhiruktāyuktā . “śrutismṛtivirodhe tu śrutireva garīyasi ” . iti virodhāt . kṣīṇa iti kātyāyanena mayā yat kṣīṇe rājanītyuktaṃ tadapi kṣayābhiprāyakam . athaivaṃ dṛśyamāne'pyekadā iti yadgobhilasya sūtrā- ntaraṃ tadvyartham . “yadahastveva ” ityādi dvitīya- sūtraprāptatitheḥ sinīvālītvenaiva candradarśanaprāpte- rityata āha sa eva . “yaccoktaṃ dṛśyamāne'pi taccaturdaśyapekṣayā . amāvāsyāṃ pratīkṣeta tadante vāpi nirvvapet ” .. dṛśyamāne'pyekadeti yaduktaṃ taccaturddaśyāṃ śrāddhāya pūrvvasūtramamāvāsyāpadopādānāccandrakṣaye satyama- māvāsyāviṣayaṃ . idaṃ punaritthambhatacaturddaśīviṣa- yamiti śrāddhavivekaḥ . tat kimamāvāsyāvaccatu- rddaśītyatrāha amāvāsyāṃ pratīkṣeta ubhayatithi- prāptau śrāddhāyāmāvāsyā pratīkṣaṇīyā . yatra pūrvvadine divā sārddhvamuhūrttamātre amāvāsyā para- dine ca sārddhvadaśamamuhūrttamātre tatra cobhayadine śrāddhayogyāmāvāsyā na prāpyate tatra tadanta caturddaśyante nirvvapet dadyāt .. * .. atraiva viṣaye sāgniniragnyorvviśeṣamāha kālamādhavīye jā- bāliḥ . “aparāhṇadvayāvyāpī yadi darśastithikṣaye . āhitāgneḥ sinīvālī niragnyādeḥ kuhūrmmatā ” .. ādiśabdādanupanītaśūdrayorgrahaṇaṃ .. * .. kṣayamāha kātyāyanaḥ . “aṣṭame'ṃśe caturddaśyāḥ kṣīṇo bhavati candramāḥ . amāvāsyāṣṭamāṃśe ca tataḥ kila bhavedaṇuḥ ” .. caturddaśyaṣṭame yāme candramāḥ kṣīṇa caturthabhāgona- kalāvaśiṣṭo bhavati . “atrendurādyaprahare'vati- ṣṭhate ” ityādisvarasāt . amāvāsyāṣṭame yāme cāṇurbhavati punarutpadyate kiletyāgamavārttāyāṃ tena amāvāsyāyāḥ saptame yāme kṛtsnakṣaya ityava- gamyate . “tataścāntyakalāvayavanāśotpattireva kṣayaḥ sā ca sūkṣmatāyāṃ vināśe'pyastīti ” śrāddhavivekaḥ .. utpattirādyakṣaṇasambandhaḥ . tena bināśasyānanta- tve'pi nātivyāptiḥ .. * .. atra viśeṣamāha saeva . “āgrahāyaṇyamāvāsyā tathā jyaiṣṭhasya yā bhavet . viśeṣamābhyāṃ bruvate candracāravido janāḥ ” .. ābhyāmiti lyablope pañcamī ime prāpyetyarthaḥ . candracāravido jyotirvvidaḥ . atra paurṇamāsyā- ntamāsa iti pariśiṣṭaprakāśaḥ .. atra tījaṃ brahmapurāṇīyatithikṛtyaṃ . tathā ca śrāddhamadhikṛtya brahmapurāṇaṃ . “payomūlaphalaiḥ śākaiḥ kṛṣṇapakṣa ca sarvvadā ” . atra kṛṣṇapakṣe caturddaśīvyatiriktāyāṃ yasyāṃ kasyā- ñcit tithau śrāddhavidhānādamāvāsyāpi labhyata iti .. * .. ko viśeṣaityatrāha sa eva . “atrendurādye prahare'vatiṣṭhate caturthabhāgonakalāvaśiṣṭaḥ . tadanta eva kṣayameti kṛtsna- mevaṃ jyotiścakravido vadanti ” .. atra māsadvaye amāvāsyāyāṃ caturthabhāgonakalā- vaśiṣṭaḥ caturthabhāgonā yā kalā tayāvaśiṣṭaḥ kalābhāgatrayamātraḥ sannādye prahare'vatiṣṭhate . arthāt caturddaśyaṣṭamayāme kṣayārambha iti . tadanta eva amāvāsyāntayāma eva kṣayaṃ kṛtsnameti . anya- trāmāvāsyā saptamayāma iti viśeṣaḥ . tena mārga- śīrṣajyaiṣṭhayorubhayadine candrakṣayalābhe yadyapi yadā caturddeśīyāmamiti vacanāt pūrvvadine eva śrāddhaṃ prāpnoti tathāpi tadvacanaṃ candrakṣayānurodhamūla- miti . kṛtsnakṣayānurodhāt kṣīṇāyāmapi para- trāparāhṇalābhe śrāddhaṃ anyathaitadviśeṣābhidhānaṃ vyarthaṃ syāt .. * .. atrāpi viśeṣāntaramāha sa eva . yasminnabde dvādaśaikaśca yavyastasmiṃstrṛtīyayā pari- dṛśyo nopajāyeta . yavyo māsaḥ . tṛtīyayā mātrayā caturthabhāgonakalayā paridṛśyaścandro na bhavati kintu tadadhikanyūnakalayeti . tena mala- māsayutābde anyamāsavadanayorapi caturddaśyantayā- mādi darśasaptamayāmaparyyantaṃ kṣaya iti . malamāsa- yutābdastu ekasmānmalamāsādabdadvayānantarābda- stṛtīye'bde malamāsasyāvaśyambhāvāditi .. * .. candrakṣayānuruddhaṃ kṣīṇāpakṣamupasaṃharati sa eva . “evaṃ cāraṃ candramaso viditvā kṣīṇe tasminnaparāhṇe ca dadyāt ” . evaṃ cāraṃ gativiśeṣaṃ .. * .. stambhitāyāṃ vyava- sthāmāha sa eva . “sammiśrā yā caturddaśyā amāvāsyābhavet kvacit . kharvvitāṃ tāṃ viduḥ kecidupedhvamiti cāpare ” .. kṣīṇāyāḥ pūrvvamuktatvāt . varddhvamānāyāśca vakṣya- māṇatvāt asya vacanasya stambhitāparatvaṃ . kharvvitāṃ nīcāṃ pitṛlokaprāpaṇānarhāṃ kecit yajurvvedinaḥ . apare ṛgvedinaḥ tāmeva upedhvamupagacchata śrāddhā- yeti śeṣaḥ . upedhvamityatra gatādhvāmitipāṭhe gataḥ prāptaḥ pitṛlokaprāpaṇāya adhvā anayeti gatādhvā praśastetyarthaḥ . “tasmācchandogā ubhayā- nurodhādicchāta ubhayādaraṃ kurvvanti ” iti kā- tyāyanasvarasaḥ .. * .. vyaktamāha laghuhārītaḥ . “trimuhūrttāpi karttavyā pūrvvā darśā ca bahvṛcaiḥ . kuhūradhvaryyubhiḥ kāryyā yatheṣṭaṃ sāmagītibhiḥ ” .. atra trimuhūrttetyupādānāt stambhitāyāṃḥ pūrvvadine trimuhūrttamātralābhe'pi bahvṛcānāṃ śrāddhaṃ . na tu mukhyāparāhṇalābhādapi paradine . sāmagānāṃ tatrā- pyaniyamaḥ . etādṛgviṣaya eva umayatrāparāhṇā- lābhe'pīyaṃ vyavastheti śrāddhavivekaḥ .. mukhyā- parāhṇasya ekadinamātralābhe'pyubhayadinālābhāt .. .. * .. varddhvamānāyāṃ vyavasthāmāha kātyāyanaḥ . “varddhvamānāmamāvāsyāṃ lakṣayedapare'hani . yāmāṃstrīnadhikān vāpi pitṛyajñastato bhavet ” .. yāmāṃstrīniti pūrvvadivasīyayāmatrayanyūnacaturddaśya- pekṣayā . athaivaṃ vāsaratṛtīyāṃśānurodhena śrāddha- vidhānāt kathamamāvāsyāśrāddhe paryudastarātryādī- tarakālaparigrahaḥ . satyaṃ . tithidvaidhe kṣīṇādi- bhedena khaṇḍaviśeṣaparigrahāya vāsaratṛtīyāṃśā- pekṣā anyathobhayadine vāsaratṛtīyāṃśāprāptau śrāddhalopāpatteḥ . prāguktaniragnyādeḥ kuhūrmmate- tyasya nirvviṣayatāpatteśca ataḥ paryyudastetarakāla- syāpi parigrahaḥ . yadā tu pūrvvāparakhaṇḍayoranya- tarasyaiva parigrahastadā yathāyogyaṃ tatraiva sāyā- hnamuhūrttadvayaparyyudastetarakālakutapādimuhūrttapañcaka- rauhiṇādimuhūrttacatuṣṭayavāsaratṛtīyāṃśīyāparā- hṇamuhūrttadvayakālāḥ . yathākramamāpatsāmānyapraśasta- praśastatara-praśastatamatvena jñeyāḥ . evamakhaṇḍati- thāvapi nātisandhyāsamīpata iti pūrvvoktatvāt . “sāyāhnastrimuhūrttaḥ syāt śrāddhaṃ tatra na kārayet ” . iti matsyapurāṇāt . “rātrauśrāddhaṃ na kurbbīta rākṣasīkīrttitā hi sā . sandhyayorubhayoścaiva sūryye caivācirodite ” .. iti manuvacanābhyāṃ . “ūrddhvaṃ muhūrttāt kutapāt yanmūhūrttacatuṣṭayaṃ . muhūrttapañcakaṃ vāpi svadhābhavanamiṣyate ” .. iti matsyapurāṇānmuhūrttapañcakamityatra kutapāditi lyablope pañcamī kutapamārabhyetyarthaḥ . tatastenaiva . “aparāhṇe tu samprāpte abhijidrauhiṇodaye . yadatra dīyate jantostadakṣayamudāhṛtaṃ ” .. ityuktaṃ . “pūrvvāhṇo vai devānāṃ madhyaṃ dinaṃ manuṣyāṇāṃ aparāhṇaḥ pitṝṇāṃ ” . iti śrutiḥ . vāsarasya tṛtīyāṃśa iti kātyāyanavacanaṃ . “sāyāhnastrimuhūrttaḥ syāt śrāddhaṃ tatra na kārayet ” ityeṣāmekavākyatvāt vāsaratṛtīyāṃśīyāparāhṇa- muhūrttadvayasya lābhaḥ . iti tithyāditattvaṃ ..