alpāyus
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 75.
alpāyus mfn. (
-yuḥ-yuḥ-yuḥ)
1 Short lived.
2 Young, of few years. m. (-yuḥ) A goat.
E. alpa, and āyas life.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 58, col. 2.
alpā_yus (yuḥ) 1. m. A goat. a. Short-
lived, young, of few days.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 44.
alpāyus a. short-lived.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 96, col. 1.
alpāyus mfn. shortlived,
Mn. iv, 157
☞
p. 96, col. 1.
‘of few years’, a goat,
L.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 62, col. 1.
alpāyus mfn. (-yuḥ-yuḥ-yuḥ)
1. Short lived.
2. Young of few years.
m. (-yuḥ)
A goat.
E. alpa, and āyus life.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 465.
alpāyus (
a° + ā°)
1) adj. ein kurzes Leben habend M. 4, 157.
— 2) m. Ziege TRIK. 2, 9, 25.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 119, col. 3.
alpāyus — 1) Adj. ein kurzes Leben habend.
— 2) *m. Ziege.
Vācaspatyam
☞
p. 413, col. 2.
alpāyus pu0 alpamāyuḥ jīvanakālo yasya . 1 chāge
paśuṣu tasyaivālpāyuṣkatvāt tathātvam . 2 alpajīvana
kāle tri0 . “durācārohi puruṣo loke bhavati
ninditaḥ . duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhito'lpāyureva
ca” manuḥ vā kapa alpāyuṣko'pyatra . karmma0 .
yasya yāvadāyurucitaṃ tato'lpamite . jīvanakāle 3 āyuśca
jīvanakālaḥ “śatāyurvai puruṣa” iti śruteḥ śata-
varṣāvacchinnajīvanakālonarāṇāmāduḥ . evamanyeṣā-
māyuḥparimāṇamāyuḥśabde vakṣyate . tatra viśeṣakālatāyāṃ
jyotiṣoktagrahayogasya sūcakatā yathā jātakālaṅkāre .
“āyurmūlaṃ janmināṃ jīvanaṃ syādājīvānāṃ nirjarāṇāṃ
sudheva . evamrāhuḥ pūrvvamācāryyavaryyāstasmādāyuryogajākhyaṃ
pravakṣye . lagnādhīśo'tivīryyo yadi śubhavihagairvīkṣitaḥ
kendrayātairdatte hyāyuḥ sudīrghaṃ guṇagaṇahitaṃ śrīyutaṃ
mānavānām . saumyāḥ svīyālayasthā januṣi ca raja-
nīnāyake svīyatuṅge vīryyāḍhye lagnanāthe vapuṣi ca śaradāṃ
ṣaṣṭirāyurnarāṇām .. saumyāḥ kendrālayasthāvapuṣi sura-
gurau lambatovā sudhāṃśorāyuryuktaṃ na dṛṣṭaṃ na ca gaganagataiḥ
sapnatirvatsarāṇām . yātā mūlatrikoṇe śubhagaganacarāḥ
khīyatuṅge surejye lagnādhīśo'tivīryyo gaganavasu 80 samā-
saṃkhyamāyurnarāṇām .. saumye kendre'tivīryye yadi nighanapadaṃ
kheṭahīnaṃ samāḥ syustriṃśat saumyekṣitaṃ cedgagana-
himakaraiḥ saṃyuto'tha svabhe cet . svalpāṃśe cāmarejye muni-
nayana 27 mitaṃ svarkṣago lagnago vā candrodyūne śubhaśced-
gaganarasaminaṃ 60 koṇagāḥ saumyakheṭāḥ .. kīṭe lagne
surejye yadi bhavati tadā khāṣṭa 80 tulyaṃ laveśe dharmmāṅge-
vāṅganāye nidhanabhavanage krūradṛṣṭe'mbuhastāḥ 24 . lagnādhī
śāṣṭanāthau layabhavanagatau saptaviṃśat 27 vilagne krūrejyau
candradṛṣṭau yadi nidhanagataḥ kaścanāste dvipakṣāḥ 22 ..
lagnedū krūrahīnau vapuṣi suragurau randhrabhaṃ kheṭahīnaṃ kendre
saumye khaśailāḥ 70 sitavibuthapurū syācchataṃ 100 kendra-
gau cet . vāgīśe karkalagne śatamiha bhṛguje kendrage'thārka-
sūno dharmāṅgasthe sudhāṃśau vyayanavamagate hāyanānāṃ śataṃ
syāt .. dhīkendrāyurnavasthā yadi khalakhacarā no
gurorbhe vilagne kendre kāvye gurau vā śatamatha nidhanaṃ saumya
dṛṣṭaṃ śataṃ syāt . lagnādindorna kheṭā yadi nidhana-
gatā vīryyabhājau sitejyau pūrṇāyuḥ svīyarāśau śubhagagana-
carāḥ ṣaṣṭiraṅgoccagejye .. kodaṇḍāntyārdvamaṅgaṃ yadi sakala-
khagāḥ svoccagā jñe nijāṃśe gosthe pūrṇaṃ ca kendre
suragurubhṛgujo lābhage'bje parāyuḥ . śukre nīce tanusthe
nidhanapadagate somyadṛṣṭe sudhāṃśau jīvaḥ kendre śataṃ
syādaya tanugṛhapaśchidragaḥ puṣkare'bje .. vāgīśovīryyadukto
navamabhavanagāḥ sarvakheṭāḥśatāyuḥ karke'ṅge candrajīvau
sahajaripubhage syāt kavijñau ca kendre . kendre sūryyāra-
mandāgurunavalabagā vākpato lagnayāte vyaṣṭasthāneṣu śeṣāḥ
śaragaja 85 kalitaṃ syānnarāṇāṃ tadāyuḥ .. krūrāḥ saumyāṃ-
śayātā upacayagṛhagāḥ 3, 6, 10, 11, kātarāḥ kaṇṭaka
1, 4, 7, 10 sthāḥ saumyā vyomārkasaṅkhyaṃ 120 yaditapanakujau
randhrago no parāyuḥ . kendre lagneśajīvau navasutanilaye
kaṇṭake 14, 710, no kha lākhyāḥsampūrṇṇaṃpāpakheṭāyadi gurula-
bargājīvabhāge ca saumyāḥ . yugnarkṣāṃśe gatā vā vyayadhanagṛhagāśce
cchubhāḥ śītamānuḥ sampūrṇo lagnayāyī śatamiha hi nṛṇā-
mindirāmandiraṃ syāt . lagneśaḥ saumyayukto vapuṣi ca layapo
randharo nānyadṛṣṭo viṃśat kendreṃ layeśe balaviyuji tathā lagnape
triṃśadāyuḥ .. indāvāpoklimasthe 3, 6, 9, 12, tadanu tanupatau
nirbale pāpadṛṣṭedantaistulyaṃ 32 tato'rko'śubhasvagavivarelagnato-
'bjāttrisaṃkhyam . ripphekendre surejye gururipusahaje syāt sa
vāpo'ṅganātho rāmābdaṃ karkalagne kujatuhinakarau kendrarandhne
graho na .. rāmābdaṃ 3 syāllayeśo vapupi ca nidhanaṃ
saumyahīnaṃ khavedāḥ 40 lagneśorandhrayāto vapuṣi nidhanapaḥ
syānnṛṇāṃ vāṇasaṃkhyam 5 . nakre timmāṃśumandau sahajaripu-
tatau kaṇṭhake 1, 4, 7, 10 randhranāthaḥ pārāvārābdhisaṃkhyaṃ 44
tadanu śubhakhagāḥ svāṃśagāstriṃśadāyuḥ .. aṅgeśe saumyadṛṣṭe yadi
śubhavihagāvīryyavantastadānīm yātaḥ saumye gaṇe'bjī guṇa
munigaṇitaṃ 73 randhragairmadhyamāyuḥ . syāccandrādahni pādai
ratha tapanasute dvyaṅgalagnaṃ prayāte rippheśovāyurījyo yadi
balarahitaṃ kaṅkapatrākṣasaṃkhyam 55 .. karkāṅge caṇḍadhāmā
khalavihagayutaḥ puṣkare jño dvijendro vāgīśo'nastayāyī
viśikhapavanayuk 75 syāccaturthāspadasthaḥ . saumyaḥ pīyūṣa
dhāmāntimatanuvilaye saṃsthitī'sau kavījyāvekarkṣe puṣka-
rākṣaṃ 50 vyayaripunidhane mūrttipaścandrayuktaḥ .. mandāṃśe
lagnanātho bhujagaśaramitaṃ 58 syādatho saumyakheṭā
randhre no dehanātho vyayaripunidhane pāpayuk ṣaṣṭi 60 rāyuḥ .
rāśīśolagnanātho dinamaṇisahito mṛtyugovāsavejyo
no kendre ṣaṣṭirāyurvvapuṣi dinakaraḥ śatrubhaumānvitaścet ..
vāgīśohīnavīryyo vyayatanujagate yāminīśe khaśailā 70
gharme sarvaiḥ parāyuḥ svalakhagalabagaiḥ kendrayātairaśītiḥ 80 .
krūraiḥ krūrarkṣayātaiḥ śubhabhavanagataiḥ saumyakheṭaiḥ savīyya
lagneśe syāt parāyuḥ sutabhavanagataiḥ ṣaṣṭirāyurnarāṇām ..
sāraṅgasyāntyabhāge yadi vapuṣi gate cādyamāge ca kendre
somyāḥ kheṭāḥ śataṃ syādvasu 8 sahaja 3 sukhe 4 syāccirāyuḥ
samastāḥ . lagnāt prāleyadhāmno nidhanasadanaporippha-
kendre'ṣṭaviṃśat 28 kendre saumyagrahone yadi mṛtibhavane
kaścidāste kharāmāḥ 30 .. kṣīṇe prāleyabhānau yadi
khalakhacaro randhragorandhra netā kendrastho lagnanātho nijabala
rahitaḥ khāśvi 20 tulyaṃ tadāyuḥ . somyairāpoklimasthai
rdinamaṇijavidhū vairirandhrālayasthau tulyaṃ kāmāṅkuśaiḥ 22 syā-
datha dhanalayagau ripphagau pāpakheṭau .. hīnau kharbhānunā vā
yadi himamahasākāśabāhu 20 pramāṇaṃ kendrasthau sūryya-
mando yadi vapuṣi kujaḥ puṣpavāṇāṅkuśaḥ 25 “syāt .
śukrejyāvaṅgayātau tanayabhavanagau bhānupāpāvanāyurjanmeśaḥ
sārkalagne khalakhagasahito vekṣitaḥ syādanāyuḥ .. yat
sammoktaṃ yogajātampurāṇairhorāpārāvārapāraprayātaiḥ .
tasmādāyuḥ sāramaṃśaṃ gṛhītvā puṃsāmuktampuṇyabhājāmmaye-
dam .. balābalavivekena punarāgamayāyinām . sumanomiridaṃ
deśyamāyurdharmmādiśālinām” ..
“pāṣastrikoṇakendre saumyāḥ ṣaṣṭhāṣṭamavyayagatāḥ . sūryyodaye
prasūtaḥ sadyaḥ prāṇāṃstyajati jantuḥ” . sūryyariṣṭam .
“ṣaṣṭhe'ṣṭame ca candraḥ sadyomaraṇāya pāpasaṃdṛṣṭaḥ . aṣṭā-
bhiśca śubhairdṛṣṭovarṣairmiśraistadarddhena” . candrariṣṭam . “suta
madananavāntyalagnarandheṣvaśubhayutomaraṇāya śītaraśmiḥ .
bhṛgusutaśaśiputradevapūjyairyyadi balibhirna yuto'valokito-
vā” . pāpayutacandrariṣṭam . “dyūnacaturasrasaṃsthe pāpa-
dvayamadhyage śaśini jātaḥ . vilayaṃ prayāti niyataṃ
devairapi rakṣitobālaḥ” . pāpamadhyagacandrariṣṭam . “kṣīṇe
śaśini vilagne pāpaiḥ kendreṣu mṛtyusaṃsthairvā . bhavati
vipattiravaśyaṃ javanādhipatermatañcaitat” . kṣīṇacandrariṣṭam .
“nāga 8 go 1 siddha 24 jātī 22 ṣu 5 kṣmā 1 bdhi 4 tryaśvi
23 dhṛti 18 rnakhāḥ 20 . kṣmāgni 21 dik 10 cetyajā
dyaṃśe tattulyābdairvidhau vyasuḥ” . meṣādīnāṃ triṃśāṃśa-
biśeṣasthacandrariṣṭam . “bhaume vilagne śubhadairadṛṣṭaḥ ṣaṣṭhe-
'ṣṭame vārkasutena yuktaḥ . sadyaḥ śiśuṃ hanti vadenmunīndraḥ
smare yamārau na śubhekṣitau ca” . trividhabhaumariṣṭam .
“karkaṭadhāmani saumyaḥ ṣaṣṭhāṣṭamarāśigovilagnarkṣāt .
candreṇa dṛṣṭamūrttirvarṣacatuṣṭayena mārayati” . budhariṣṭam .
“vṛhaspatirbhaumagṛhe'ṣṭamasthaḥ sūryyendumaumārkajadṛṣṭamūrttiḥ .
rvarṣaistribhirbhārgavadṛṣṭihīnolokāntaraṃ prāpayati prasūtam”
vṛhaspatiriṣṭam . “raviśaśibhavane śukrodvādaśaripurandhra-
go'śubhaiḥ sarvvaiḥ . dṛṣṭaḥ karoti maraṇaṃ ṣaḍbhirvarṣaiḥ kimiha
vicitram” . śukrariṣṭam . “mārayati ṣoḍaśāhāt
śanaiścaraḥ pāpavīkṣitolagne . saṃyuktomāsena varṣācchuddhvastu
sārayati” . trividhaśaniriṣṭam . “rāhuścatuṣṭayasthomara-
ṇāya vīkṣitobhavati pāpaiḥ . varṣairvadanti daśabhiḥ ṣoḍaśabhiḥ
kecidācāryyāḥ . ghaṭasiṃhavṛścikodayakṛtasthitirjīvitaṃ
harati rāhuḥ . pāpairnirīkṣyamāṇaḥ saptamitairniścitaṃ varṣaiḥ” .
rāhuriṣṭam . “keturyyasminnṛkṣe'bhyuditastasmin prasūyate
jantuḥ . raudre sarpamuhūrtte prāṇaiḥ saṃtyajyate cāśu” .
ketutiṣṭam . “lagne ye drekkāṇā nigaḍāhivihaṅgamapāśa-
dharasaṃjñāḥ . maraṇāya saptavarṣe krūrayutāḥ svapatidṛṣṭāḥ” .
drekkāṇariṣṭam . “mīnakarkaṭayorantyau vṛścikasyādyamadhyamau .
sarpāścatvāra evaite drekkāṇā nigaḍāśca te . tulāmadhyānta-
siṃhāśca kumbhādyāḥ pakṣiṇaḥ smṛtāḥ . vṛṣādyamakarādyantyā
drekkāṇāḥ pāśadhāriṇaḥ” . lagnādhipajanmapatī ṣaṣṭhāṣṭamarip-
phagau prasavakāle . astamitau maraṇakarau rāśipramitairvade-
dvarṣaiḥ . janmapatirjanmarāśyadhipaḥ . lagnādhipajanmādhipariṣṭam
“saumyāḥ ṣaṣṭhāṣṭamagāḥ pāpairvakropagatairdṛṣṭāḥ . māsena mṛtyu-
dāsteyadi na śubhaistatra saṃdṛṣṭāḥ” . saumyagrahariṣṭam .
“ekaḥ pāpo'ṣṭamagaḥ śatrugṛhī śatruvīkṣitovarṣāt . māra-
yati naraṃ prasūtaṃ sudhārasoyena pīto'pi” . pāpagrahariṣṭam .
“horāyāḥ saptane saurirhivukasthaśca bhāskaraḥ . asmin
yoge tu yojātaḥ so'lpāyurbhavati priye . vasuṣaṣṭhagate jīve
samasaptagate śanau . dvādaśasthoyadā bhānurvarṣamekaṃ na jīvati” .
“pratipadyuttarāṣāḍhā navamyāmeva kṛttikā . pūrvvabhādrapadāṣṭa-
myāmekādaśyāñca rohiṇī . dvādaśyāñca yadāśleṣā
trayodaśyāṃ yadā maghā . emirjātona jīveta yadi śakra-
samobhavet” . evamanye'pi alpāyuryogā ākare dṛśyāḥ .
manunā tu “anabhyāsena vedānāmācārasya tu varjjanāt .
ālasyādannadoṣācca mṛtyurviprān jighāṃsati” iti anna-
doṣāderapi alpāyurhetutoktā . annadoṣaśca abhakṣya bhakṣaṇādi
taccābhakṣyaśabde uktam ācāraśca ācāraśabde vakṣyate .