• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • alpāyus


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 75.
    alpāyus mfn. (-yuḥ-yuḥ-yuḥ)

    1 Short lived.

    2 Young, of few years. m. (-yuḥ) A goat.

    E. alpa, and āyas life.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 58, col. 2.
    alpā_yus (yuḥ) 1. m. A goat. a. Short-
    lived, young, of few days.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 44.
    alpāyus a. short-lived.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 96, col. 1.
    alpāyus mfn. shortlived, Mn. iv, 157
    ☞ p. 96, col. 1.
    ‘of few years’, a goat, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 62, col. 1.
    alpāyus

    mfn. (-yuḥ-yuḥ-yuḥ)

    1. Short lived.

    2. Young of few years.

    m. (-yuḥ)
    A goat.

    E. alpa, and āyus life.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 465.
    alpāyus (a° + ā°)

    1) adj. ein kurzes Leben habend M. 4, 157.

    — 2) m. Ziege TRIK. 2, 9, 25.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 119, col. 3.
    alpāyus

    — 1) Adj. ein kurzes Leben habend.

    — 2) *m. Ziege.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 413, col. 2.
    alpāyus pu0 alpamāyuḥ jīvanakālo yasya . 1 chāge
    paśuṣu tasyaivālpāyuṣkatvāt tathātvam . 2 alpajīvana
    kāle tri0 . “durācārohi puruṣo loke bhavati
    ninditaḥ . duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhito'lpāyureva
    ca” manuḥ vā kapa alpāyuṣko'pyatra . karmma0 .
    yasya yāvadāyurucitaṃ tato'lpamite . jīvanakāle 3 āyuśca
    jīvanakālaḥ “śatāyurvai puruṣa” iti śruteḥ śata-
    varṣāvacchinnajīvanakālonarāṇāmāduḥ . evamanyeṣā-
    māyuḥparimāṇamāyuḥśabde vakṣyate . tatra viśeṣakālatāyāṃ
    jyotiṣoktagrahayogasya sūcakatā yathā jātakālaṅkāre .
    “āyurmūlaṃ janmināṃ jīvanaṃ syādājīvānāṃ nirjarāṇāṃ
    sudheva . evamrāhuḥ pūrvvamācāryyavaryyāstasmādāyuryogajākhyaṃ
    pravakṣye . lagnādhīśo'tivīryyo yadi śubhavihagairvīkṣitaḥ
    kendrayātairdatte hyāyuḥ sudīrghaṃ guṇagaṇahitaṃ śrīyutaṃ
    mānavānām . saumyāḥ svīyālayasthā januṣi ca raja-
    nīnāyake svīyatuṅge vīryyāḍhye lagnanāthe vapuṣi ca śaradāṃ
    ṣaṣṭirāyurnarāṇām .. saumyāḥ kendrālayasthāvapuṣi sura-
    gurau lambatovā sudhāṃśorāyuryuktaṃ na dṛṣṭaṃ na ca gaganagataiḥ
    sapnatirvatsarāṇām . yātā mūlatrikoṇe śubhagaganacarāḥ
    khīyatuṅge surejye lagnādhīśo'tivīryyo gaganavasu 80 samā-
    saṃkhyamāyurnarāṇām .. saumye kendre'tivīryye yadi nighanapadaṃ
    kheṭahīnaṃ samāḥ syustriṃśat saumyekṣitaṃ cedgagana-
    himakaraiḥ saṃyuto'tha svabhe cet . svalpāṃśe cāmarejye muni-
    nayana 27 mitaṃ svarkṣago lagnago vā candrodyūne śubhaśced-
    gaganarasaminaṃ 60 koṇagāḥ saumyakheṭāḥ .. kīṭe lagne
    surejye yadi bhavati tadā khāṣṭa 80 tulyaṃ laveśe dharmmāṅge-
    vāṅganāye nidhanabhavanage krūradṛṣṭe'mbuhastāḥ 24 . lagnādhī
    śāṣṭanāthau layabhavanagatau saptaviṃśat 27 vilagne krūrejyau
    candradṛṣṭau yadi nidhanagataḥ kaścanāste dvipakṣāḥ 22 ..
    lagnedū krūrahīnau vapuṣi suragurau randhrabhaṃ kheṭahīnaṃ kendre
    saumye khaśailāḥ 70 sitavibuthapurū syācchataṃ 100 kendra-
    gau cet . vāgīśe karkalagne śatamiha bhṛguje kendrage'thārka-
    sūno dharmāṅgasthe sudhāṃśau vyayanavamagate hāyanānāṃ śataṃ
    syāt .. dhīkendrāyurnavasthā yadi khalakhacarā no
    gurorbhe vilagne kendre kāvye gurau vā śatamatha nidhanaṃ saumya
    dṛṣṭaṃ śataṃ syāt . lagnādindorna kheṭā yadi nidhana-
    gatā vīryyabhājau sitejyau pūrṇāyuḥ svīyarāśau śubhagagana-
    carāḥ ṣaṣṭiraṅgoccagejye .. kodaṇḍāntyārdvamaṅgaṃ yadi sakala-
    khagāḥ svoccagā jñe nijāṃśe gosthe pūrṇaṃ ca kendre
    suragurubhṛgujo lābhage'bje parāyuḥ . śukre nīce tanusthe
    nidhanapadagate somyadṛṣṭe sudhāṃśau jīvaḥ kendre śataṃ
    syādaya tanugṛhapaśchidragaḥ puṣkare'bje .. vāgīśovīryyadukto
    navamabhavanagāḥ sarvakheṭāḥśatāyuḥ karke'ṅge candrajīvau
    sahajaripubhage syāt kavijñau ca kendre . kendre sūryyāra-
    mandāgurunavalabagā vākpato lagnayāte vyaṣṭasthāneṣu śeṣāḥ
    śaragaja 85 kalitaṃ syānnarāṇāṃ tadāyuḥ .. krūrāḥ saumyāṃ-
    śayātā upacayagṛhagāḥ 3, 6, 10, 11, kātarāḥ kaṇṭaka
    1, 4, 7, 10 sthāḥ saumyā vyomārkasaṅkhyaṃ 120 yaditapanakujau
    randhrago no parāyuḥ . kendre lagneśajīvau navasutanilaye
    kaṇṭake 14, 710, no kha lākhyāḥsampūrṇṇaṃpāpakheṭāyadi gurula-
    bargājīvabhāge ca saumyāḥ . yugnarkṣāṃśe gatā vā vyayadhanagṛhagāśce
    cchubhāḥ śītamānuḥ sampūrṇo lagnayāyī śatamiha hi nṛṇā-
    mindirāmandiraṃ syāt . lagneśaḥ saumyayukto vapuṣi ca layapo
    randharo nānyadṛṣṭo viṃśat kendreṃ layeśe balaviyuji tathā lagnape
    triṃśadāyuḥ .. indāvāpoklimasthe 3, 6, 9, 12, tadanu tanupatau
    nirbale pāpadṛṣṭedantaistulyaṃ 32 tato'rko'śubhasvagavivarelagnato-
    'bjāttrisaṃkhyam . ripphekendre surejye gururipusahaje syāt sa
    vāpo'ṅganātho rāmābdaṃ karkalagne kujatuhinakarau kendrarandhne
    graho na .. rāmābdaṃ 3 syāllayeśo vapupi ca nidhanaṃ
    saumyahīnaṃ khavedāḥ 40 lagneśorandhrayāto vapuṣi nidhanapaḥ
    syānnṛṇāṃ vāṇasaṃkhyam 5 . nakre timmāṃśumandau sahajaripu-
    tatau kaṇṭhake 1, 4, 7, 10 randhranāthaḥ pārāvārābdhisaṃkhyaṃ 44
    tadanu śubhakhagāḥ svāṃśagāstriṃśadāyuḥ .. aṅgeśe saumyadṛṣṭe yadi
    śubhavihagāvīryyavantastadānīm yātaḥ saumye gaṇe'bjī guṇa
    munigaṇitaṃ 73 randhragairmadhyamāyuḥ . syāccandrādahni pādai
    ratha tapanasute dvyaṅgalagnaṃ prayāte rippheśovāyurījyo yadi
    balarahitaṃ kaṅkapatrākṣasaṃkhyam 55 .. karkāṅge caṇḍadhāmā
    khalavihagayutaḥ puṣkare jño dvijendro vāgīśo'nastayāyī
    viśikhapavanayuk 75 syāccaturthāspadasthaḥ . saumyaḥ pīyūṣa
    dhāmāntimatanuvilaye saṃsthitī'sau kavījyāvekarkṣe puṣka-
    rākṣaṃ 50 vyayaripunidhane mūrttipaścandrayuktaḥ .. mandāṃśe
    lagnanātho bhujagaśaramitaṃ 58 syādatho saumyakheṭā
    randhre no dehanātho vyayaripunidhane pāpayuk ṣaṣṭi 60 rāyuḥ .
    rāśīśolagnanātho dinamaṇisahito mṛtyugovāsavejyo
    no kendre ṣaṣṭirāyurvvapuṣi dinakaraḥ śatrubhaumānvitaścet ..
    vāgīśohīnavīryyo vyayatanujagate yāminīśe khaśailā 70
    gharme sarvaiḥ parāyuḥ svalakhagalabagaiḥ kendrayātairaśītiḥ 80 .
    krūraiḥ krūrarkṣayātaiḥ śubhabhavanagataiḥ saumyakheṭaiḥ savīyya
    lagneśe syāt parāyuḥ sutabhavanagataiḥ ṣaṣṭirāyurnarāṇām ..
    sāraṅgasyāntyabhāge yadi vapuṣi gate cādyamāge ca kendre
    somyāḥ kheṭāḥ śataṃ syādvasu 8 sahaja 3 sukhe 4 syāccirāyuḥ
    samastāḥ . lagnāt prāleyadhāmno nidhanasadanaporippha-
    kendre'ṣṭaviṃśat 28 kendre saumyagrahone yadi mṛtibhavane
    kaścidāste kharāmāḥ 30 .. kṣīṇe prāleyabhānau yadi
    khalakhacaro randhragorandhra netā kendrastho lagnanātho nijabala
    rahitaḥ khāśvi 20 tulyaṃ tadāyuḥ . somyairāpoklimasthai
    rdinamaṇijavidhū vairirandhrālayasthau tulyaṃ kāmāṅkuśaiḥ 22 syā-
    datha dhanalayagau ripphagau pāpakheṭau .. hīnau kharbhānunā vā
    yadi himamahasākāśabāhu 20 pramāṇaṃ kendrasthau sūryya-
    mando yadi vapuṣi kujaḥ puṣpavāṇāṅkuśaḥ 25 “syāt .
    śukrejyāvaṅgayātau tanayabhavanagau bhānupāpāvanāyurjanmeśaḥ
    sārkalagne khalakhagasahito vekṣitaḥ syādanāyuḥ .. yat
    sammoktaṃ yogajātampurāṇairhorāpārāvārapāraprayātaiḥ .
    tasmādāyuḥ sāramaṃśaṃ gṛhītvā puṃsāmuktampuṇyabhājāmmaye-
    dam .. balābalavivekena punarāgamayāyinām . sumanomiridaṃ
    deśyamāyurdharmmādiśālinām” ..
    “pāṣastrikoṇakendre saumyāḥ ṣaṣṭhāṣṭamavyayagatāḥ . sūryyodaye
    prasūtaḥ sadyaḥ prāṇāṃstyajati jantuḥ” . sūryyariṣṭam .
    “ṣaṣṭhe'ṣṭame ca candraḥ sadyomaraṇāya pāpasaṃdṛṣṭaḥ . aṣṭā-
    bhiśca śubhairdṛṣṭovarṣairmiśraistadarddhena” . candrariṣṭam . “suta
    madananavāntyalagnarandheṣvaśubhayutomaraṇāya śītaraśmiḥ .
    bhṛgusutaśaśiputradevapūjyairyyadi balibhirna yuto'valokito-
    vā” . pāpayutacandrariṣṭam . “dyūnacaturasrasaṃsthe pāpa-
    dvayamadhyage śaśini jātaḥ . vilayaṃ prayāti niyataṃ
    devairapi rakṣitobālaḥ” . pāpamadhyagacandrariṣṭam . “kṣīṇe
    śaśini vilagne pāpaiḥ kendreṣu mṛtyusaṃsthairvā . bhavati
    vipattiravaśyaṃ javanādhipatermatañcaitat” . kṣīṇacandrariṣṭam .
    “nāga 8 go 1 siddha 24 jātī 22 ṣu 5 kṣmā 1 bdhi 4 tryaśvi
    23 dhṛti 18 rnakhāḥ 20 . kṣmāgni 21 dik 10 cetyajā
    dyaṃśe tattulyābdairvidhau vyasuḥ” . meṣādīnāṃ triṃśāṃśa-
    biśeṣasthacandrariṣṭam . “bhaume vilagne śubhadairadṛṣṭaḥ ṣaṣṭhe-
    'ṣṭame vārkasutena yuktaḥ . sadyaḥ śiśuṃ hanti vadenmunīndraḥ
    smare yamārau na śubhekṣitau ca” . trividhabhaumariṣṭam .
    “karkaṭadhāmani saumyaḥ ṣaṣṭhāṣṭamarāśigovilagnarkṣāt .
    candreṇa dṛṣṭamūrttirvarṣacatuṣṭayena mārayati” . budhariṣṭam .
    “vṛhaspatirbhaumagṛhe'ṣṭamasthaḥ sūryyendumaumārkajadṛṣṭamūrttiḥ .
    rvarṣaistribhirbhārgavadṛṣṭihīnolokāntaraṃ prāpayati prasūtam”
    vṛhaspatiriṣṭam . “raviśaśibhavane śukrodvādaśaripurandhra-
    go'śubhaiḥ sarvvaiḥ . dṛṣṭaḥ karoti maraṇaṃ ṣaḍbhirvarṣaiḥ kimiha
    vicitram” . śukrariṣṭam . “mārayati ṣoḍaśāhāt
    śanaiścaraḥ pāpavīkṣitolagne . saṃyuktomāsena varṣācchuddhvastu
    sārayati” . trividhaśaniriṣṭam . “rāhuścatuṣṭayasthomara-
    ṇāya vīkṣitobhavati pāpaiḥ . varṣairvadanti daśabhiḥ ṣoḍaśabhiḥ
    kecidācāryyāḥ . ghaṭasiṃhavṛścikodayakṛtasthitirjīvitaṃ
    harati rāhuḥ . pāpairnirīkṣyamāṇaḥ saptamitairniścitaṃ varṣaiḥ” .
    rāhuriṣṭam . “keturyyasminnṛkṣe'bhyuditastasmin prasūyate
    jantuḥ . raudre sarpamuhūrtte prāṇaiḥ saṃtyajyate cāśu” .
    ketutiṣṭam . “lagne ye drekkāṇā nigaḍāhivihaṅgamapāśa-
    dharasaṃjñāḥ . maraṇāya saptavarṣe krūrayutāḥ svapatidṛṣṭāḥ” .
    drekkāṇariṣṭam . “mīnakarkaṭayorantyau vṛścikasyādyamadhyamau .
    sarpāścatvāra evaite drekkāṇā nigaḍāśca te . tulāmadhyānta-
    siṃhāśca kumbhādyāḥ pakṣiṇaḥ smṛtāḥ . vṛṣādyamakarādyantyā
    drekkāṇāḥ pāśadhāriṇaḥ” . lagnādhipajanmapatī ṣaṣṭhāṣṭamarip-
    phagau prasavakāle . astamitau maraṇakarau rāśipramitairvade-
    dvarṣaiḥ . janmapatirjanmarāśyadhipaḥ . lagnādhipajanmādhipariṣṭam
    “saumyāḥ ṣaṣṭhāṣṭamagāḥ pāpairvakropagatairdṛṣṭāḥ . māsena mṛtyu-
    dāsteyadi na śubhaistatra saṃdṛṣṭāḥ” . saumyagrahariṣṭam .
    “ekaḥ pāpo'ṣṭamagaḥ śatrugṛhī śatruvīkṣitovarṣāt . māra-
    yati naraṃ prasūtaṃ sudhārasoyena pīto'pi” . pāpagrahariṣṭam .
    “horāyāḥ saptane saurirhivukasthaśca bhāskaraḥ . asmin
    yoge tu yojātaḥ so'lpāyurbhavati priye . vasuṣaṣṭhagate jīve
    samasaptagate śanau . dvādaśasthoyadā bhānurvarṣamekaṃ na jīvati” .
    “pratipadyuttarāṣāḍhā navamyāmeva kṛttikā . pūrvvabhādrapadāṣṭa-
    myāmekādaśyāñca rohiṇī . dvādaśyāñca yadāśleṣā
    trayodaśyāṃ yadā maghā . emirjātona jīveta yadi śakra-
    samobhavet” . evamanye'pi alpāyuryogā ākare dṛśyāḥ .
    manunā tu “anabhyāsena vedānāmācārasya tu varjjanāt .
    ālasyādannadoṣācca mṛtyurviprān jighāṃsati” iti anna-
    doṣāderapi alpāyurhetutoktā . annadoṣaśca abhakṣya bhakṣaṇādi
    taccābhakṣyaśabde uktam ācāraśca ācāraśabde vakṣyate .