• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • alaṅkāraḥ

    See also alaṅkāra.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 113.
    alaṅkāraḥ , puṃ, (alam + kṛ + bhāve ghañ .) bhūṣaṇaṃ .
    tatparyyāyaḥ . ābharaṇaṃ 2 pariṣkāraḥ 3 vibhūṣaṇaṃ
    4 maṇḍanaṃ 5 . ityamaraḥ .. alaṅkriyā 6 bhūṣā 7
    alaṅkaraṇaṃ 8 . iti śabdaratnāvalī . kalāpaḥ 9
    iti jaṭādharaḥ .. * .. athālaṅkārayuktiḥ . taddhā-
    raṇadinamucyate .
    “revatyaśvidhaniṣṭhāsu hastādiṣvapi pañcasu .
    guruśukrabudhasyāhni vastrālaṅkāradhāraṇaṃ ..
    aniṣṭeṣvapi nirdiṣṭaṃ bastrālaṅkāradhāraṇam .
    udvāhe rājasammāne brāhmaṇānāñca sammate ..
    śirastraṃ mukuṭaṃ hāraḥ kuṇḍalañcāṅgadantathā .
    kaṅkaṇaṃ bālakañcaiva mekhalāṣṭāviti kramāt ..
    pradhānabhūṣaṇānyeṣu yathāsaṃkhyāni niścayaḥ .
    padmarāgaśca vajrañca vijayo govidāstathā ..
    muktā vaidūryyanīlañca tathā marakataṃ kramāt .
    ādityādidaśājānāṃ sarvvasampattidāyakāḥ ..
    suvarṇenāpi ghaṭanā sarvveṣāmupayujyate .
    pradhānabhūṣaṇeṣvevamapradhāne na nirṇayaḥ ..
    pradhānabhūṣaṇaṃ prāyaḥ śiraso hyabhidhīyate .
    tasya pradhānabhūṣatvādityāha bhṛgunandanaḥ ..
    sukhadā maṇayaḥ śuddhā duḥkhadā doṣaśālinaḥ .
    ato maṇīnāṃ vakṣyāmi lakṣaṇāni yathākama” ..
    iti yuktikalpataruḥ .. * .. maṇiviśeṣāṇāṃ lakṣa-
    ṇāni tattacchande draṣṭavyāni .. * .. kāvyālaṅkāraḥ .
    sa dvividhaḥ . śabdālaṅkāraḥ 1 . arthālaṅkāraśca 2 .
    tasya lakṣaṇaṃ . kāvyaśobhākaradharmmaḥ . iti kāvyā-
    darśaḥ .. vaicitryamalaṅkāra ityalaṅkārasāmānyalakṣaṇaṃ . athālaṅkāranāmāni
    akramātiśayoktiḥ — 1
    atadguṇaḥ — 2
    atyantātiśayoktiḥ — 3
    atyuktiḥ — 4
    adhikaṃ — 5
    ananvayaḥ — 6
    anukūlaṃ — 7
    anuguṇaḥ — 8
    anujñā — 9
    anuprāsaḥ — 10
    anuprāsastu pañcavidhaḥ . ekasya lakṣaṇodāharaṇe
    ukte .
    apareyathā, vṛttyanuprāsaḥ —
    śratyanuprāsaḥ —
    antyānuprāsaḥ —
    lāṭānuprāsaḥ —
    anumānaṃ — 11
    anyonyaṃ — 12
    apahnavātiśayoktiḥ — 13
    aprastutapraśaṃsā — 14
    abhidhāhetuḥ — 15
    arthāntaranyāsaḥ — 16
    arthāpattiḥ — 17
    vaicitryañca bhaṅgīviśeṣaḥ pratītisākṣikaḥ . iti
    kāvyaprakāśaṭīkāyāṃ maheśvaraḥ .. aṅgadādivat
    śabdārthaśobhātiśayajanako rasādyupakārako'sthi-
    radharmmaḥ . iti sāhityadarpaṇaṃ .. asya vivaraṇaṃ
    daṇḍi-kāvyaprakāśa-sāhityadarpaṇālaṅkārakaustubha-
    tallakṣaṇāni
    “akramātiśayoktiḥ syāt sahatve hetukāryyayoḥ . 1
    “saṅgatānuguṇāsaṅgīkāramāhuratadguṇaṃ” . 2
    “atyantātiśayoktistu kāryye hetupraśaktije” . 3
    “atyuktiradbhutātathyaśauryyaudāryyādivarṇanaṃ” . 4
    “adhika pṛthulādhārādādheyādhikyavarṇanaṃ” . 5
    “upamānopameyatvaṃ yadekasyaiva vastunaḥ” . 6
    “anukūlaṃ prātikūlyamanukūlānubandhi cet . 7
    “prāksiddhaḥ svaguṇotkarṣo'nuguṇaḥ parasannidheḥ” . 8
    “doṣasyābhyarthanānujñā tatraiva guṇadarśanāt” . 9
    “anuprāsaḥ śabdasāmyaṃ vaiṣamye'pi svarasya yat” . 10
    “anekasyaikadhā sāmyasakṛdvāpyanekadhā .
    ekasya sakṛdapyeṣa vṛttyanuprāsa iṣyate” ..
    “uccāryyatvādyadekatra sthāne tāluradādike” .
    sādṛśyaṃ vyañjanasyaitat śrutyanuprāsa ucyate ..
    vyañjanañcedyathāvasthaṃ sahādyena svareṇa tu .
    āvarttyate'ntyayojyatvādanuprāsaḥ sa eva tat” .
    “śabdārthayoḥ paunaruktaṃ bhede tātparyyamātrataḥ .
    lāṭānuprāsa ityuktaḥ” ..
    “anumānantu vicchittyā jñānaṃ sādhyasya sādha-
    nāt” . 11
    “anyonyaṃ nāma yatra syādupakāraḥ parasparaṃ” . 12
    “rūpakātiśayoktiḥ syānnigīryyādhyavasānataḥ .
    yadāpahnutigarbhatvaṃ saiva sāpahnavā matā” . 13
    “aprastutapraśaṃsā syāt sā yatra prastutāśrayā” . 14
    “abhedenābhidhāheturhetorhetumatā saha” . 15
    “uktirarthāntaranyāsaḥ syāt sāmānyaviśeṣayoḥ” . 16
    “daṇḍāpūpikayānyārthāgamo'rthāpattiriṣyate .
    kvacit prākaraṇikādaprākaraṇikārthasyāpatarna .
    kvacit aprākaraṇikāt prākaraṇikārthasyeti dvau
    bhedau” . 17
    candrālokojjvala-nīlamaṇi-kāvyacandrikā-kubala-
    yānanda-sarasvatīkaṇṭhābharaṇādigrantheṣu jñeyaṃ . ala-
    ṅkārāṇāṃ madhye ye ye prasiddhāsteṣāṃ nāmalakṣaṇodā-
    haraṇāni candrālokadhṛtāni tadatiriktāni sā-
    hityadarpaṇoktāni ca likhyante ..
    tadudāharaṇāni
    “āliṅganti samaṃ deva jyāṃ śarāśca parāṃścate” .. 1
    “ciraṃ rāgiṇi maccittenihitāpi na rajyasi” .. 2
    “yāsyāmītyudite tanvyā balayo'bhavadūrmmikā” .. 3
    “tvayi dātari rājendra yācakāḥ kalpaśākhinaḥ” .. 4
    “brahmāṇḍāni jale yatra tatra mānti na te guṇāḥ” .. 5
    “indurivenduḥ śrīmānityādau tadananvayaḥ” .. 6
    “kupitāsi yadā tanvi nidhāya karajakṣataṃ .
    badhāna bhujapāśābhyāṃ kaṇṭhamasya dṛḍhaṃ tadā” .. 7
    “nīlotpalāni dadhate kaṭākṣairatinolatāṃ” .. 8
    “mayyeva jīrṇatāṃ yātu yattvayaiva kṛtaṃ hare .
    naraḥ pratyupakārārthī vipattimabhikāṅkṣati” .. 9
    “ādāya vakulagandhānandhīkurvvan pade pade bhramarān .
    ayameti mandamandaṃ kāverīvāripāvanaḥ pavanaḥ” .. 10
    “unmīlanmadhugandhalūbdhamadhupavyādhūtacūtāṅkurakrīḍat-
    kokilakākalīkalakalairudgīrṇakarṇajvarāḥ .
    nīyante pathikaiḥ kathaṃ kathamapi dhyānāvadhānakṣaṇa-
    prāptaprāṇasamāsamāgamarasollāsairamī vāsarāḥ” ..
    “dṛśā dagdhaṃ manasijaṃ jīvayanti dṛśaiva yāḥ .
    virūpākṣasya jayinīstāḥ stumo vāmalocanāḥ” ..
    “keśaḥ kāśastavakavikāśaḥ kāyaḥ prakaṭitakarabha-
    vilāsaḥ . cakṣurdagdhavarāṭakakalpaṃ tyajati na cetaḥ
    kāmamanalpaṃ” ..
    “smerarājīvanayane nayane kiṃ nimīlite .
    paśya nirjitakandarpaṃ kandarpavaśagaṃ priyaṃ” ..
    “jānīmahe'syāḥ kila sārasākṣyā virājate'ntaḥ-
    priyavaktracandraḥ . tatkāntijālaiḥ prasṛtaistvadaṅgeṣvā-
    pāṇḍutā kuṭmalatākṣipadme” .. 11
    “triyāmā śaśinā bhāti śaśī bhāti triyā-
    mayā” .. 12
    “tvatsūktiṣu sudhā, rājan bhrāntāḥ paśyanti tāṃ
    vidhau” .. 13
    “ekaḥ kṛtī sa kṛtyeṣu yo'nyaṃ śakrānna yācate” .. 14
    “tārunyavilāsaḥ . ityatra vaśīkaraṇaheturnāyikā-
    vaśīkaraṇatvenoktā . vilāsahāsayostvadhyavasāya-
    mūlo'yamalaṅkāraḥ” .. 15
    “hanūmānabdhimatarat dustaraṃ kiṃ mahātmanāṃ ..
    guṇavadvastusaṃsargāt yāti svalpo'pi gauravaṃ .
    puṣpamālānuṣaṅgeṇa sūtraṃ śirasi dhāryyate” .. 16
    “hāro'yaṃ hariṇākṣīṇāṃ luṭhati stanamaṇḍaleṃ .
    muktānāmapyavastheyaṃ ke vayaṃ smarakiṅkarāḥ” ..
    “vilalāpa savāṣpagadgadaṃ sahajāmapyapahāya dhī-
    ratāṃ . atitaptamayo'pi mārddavaṃ bhajate kaiva kathā
    śarīriṇāṃ” .. 17
    athālaṅkāranāmāni
    alpaṃ — 18
    avajñālaṅkṛtiḥ — 19
    asaṅgatiḥ — 20
    tasya trīṇi lakṣaṇāni .
    asadarthanidarśanā — 21
    asambhavaḥ — 22
    āvṛttidīpakaṃ — 23
    tat trividhaṃ . padāvṛttiḥ . arthāvṛttiḥ . ubhayā-
    vṛttiḥ .
    ākṣepaḥ — 24
    asya trīṇi lakṣaṇāni lakṣyāṇi ca .
    utprekṣā — 25
    sā vastuhetuphalātmatāgocaratvena trividhā
    vastūtprekṣā . hetūtprekṣā . phalotprekṣā . tatrādyā
    uktaviṣayā anuktaviṣayā ceti dvividhā . pare
    hetuphalotprekṣe siddhāsiddhaviṣayatayā pratyekaṃ dvi-
    vidhe . evamutprekṣā ṣaḍvidhā .
    uttaraṃ — 26
    udāttaṃ — 27
    upamā — 28
    upameyopamā — 29
    ullāsaḥ — 30
    ullakhaḥ — 31
    lakṣaṇabhedena sa dvividhaḥ .
    ekāvalī — 32
    kārakadīpakaṃ — 33
    kāraṇamālā — 34
    sā pūrvvapūrvvapadārthānāṃ kāraṇatvavarṇanena evamutta-
    rottarapadārthānāṃ kāraṇatvavarṇanena ca dvidhā .
    kāvyaliṅgaṃ — 35
    kāvyārthāpattiḥ — 36
    kaitavāpahnutiḥ — 37
    gūḍhoktiḥ — 38
    capalātiśayoktiḥ — 39
    citraṃ — 40
    tallakṣaṇāni
    “alpantu sūkṣmādādheyādyadādhārasya sūkṣmatā” . 18
    “tābhyāṃ tau yadi na syātāmavajñālaṅkṛtistusā” . 19
    “viruddhabhinnadeśatvaṃ kāryyahetvorasaṅgatiḥ .
    anyatra karaṇīyasya tato'nyatra kṛtiśca sā ..
    anyat karttuṃ pravṛttasya tadviruddhakṛtiśca sā” . 20
    “aparāṃbodhanaṃ prāhuḥ kriyayāsatsadarthayoḥ” . asyārthaḥ .
    kasyacit kiñcit kriyāviśiṣṭasya svakriyayā-
    parān prati asataḥ sato vārthasya bodhanaṃvarṇanaṃ . 21
    “asambhavotthaniṣpatterasambhāvyatvavarṇanaṃ” . 22
    “trividhaṃ dīpakāvṛttau bhavedāvṛttidīpakaṃ” . 23
    “ākṣepaḥ svayamuktasya pratiṣedho vicāraṇāt .
    niṣedhābhāsa ākṣepaṃ budhāḥ kecana manvate ..
    ākṣepo'nyo vridhau vyakte niṣedheca tirohite” . 24
    “sambhāvanāḥ syurutprekṣā vastuhetuphalātmatā .
    uktānuktāspadādyātra siddhāsiddhāspade pare” . 25
    “kiñcidākūtasahitaṃ syādgūḍhottaramuttaraṃ” . 26
    “udāttamṛddhiracitaṃ ślāghyamālyopalakṣaṇaṃ” . 27
    “upamā yatra sādṛśyalakṣmīrullasati dvayoḥ” . 28
    “paryyāyeṇa dvayostaccedupameyopamā matā” . 29
    “ekasya guṇadoṣābhyāmullāso'nyasya tau yadi” . 30
    “bahubhirbahudhollekhādekasyollekha īṣyate .
    ekonabahudhollekho'pyasau viṣayabhedataḥ” . 31
    “gṛhītamuktarītyārthaśreṇīrekāvalī matā” . 32
    “kramikaikagatānāntu gumphaḥ kārakadīpakaṃ” . 33
    “gumphaḥ kāraṇamālā syādyathā prakrāntakāraṇaiḥ” . 34
    “samarthanīyasyārthasya kāvyaliṅgaṃ samarthanaṃ” . 35
    “kaimutyenārthasaṃsiddhiḥ kāvyārthāpattiriṣyate” . 36
    “kaitavāpahnutirvyakte vyājādyairnihnave padaiḥ” . 37
    “gūḍhoktiranyoddeśyā gīryadanyaṃ prati kathyate” . 38
    “capalātiśayoktistatpaurbbāparyyavyatikramaḥ” . 39
    “padmādyākārahetutve varṇānāṃ citramucyate” . 40
    tadudāharaṇāni
    “maṇimālormmikā te'dya kare japavaṭāyate” .. 18
    “svalpamevāmbu labhate pānthaḥ prāpyāpi sāgaraṃ .
    mīlanti yadi padmāni kā hāniramṛtadyuteḥ” .. 19
    “viṣaṃ jaladharaiḥ pītaṃ mūrcchitā pathikāṅganā .
    apārijātāṃ vasudhāṃ cikīrṣan dyāṃ tathākṛthāḥ .
    gotroddhārapravṛtto hi gotroddhāraṃ purākaroḥ” .. 20
    “naśyedrājavirodhīti kṣīṇaṃ candrodaye punaḥ” .. 21
    “ko veda gopaśiśukaḥ śailamutpāṭayiṣyati” .. 22
    “varṣatyambudamāleyaṃ varṣatyeṣā ca śarvvarī ..
    unmīlanti kadambāni sphuṭanti kuṭajodgamāḥ .
    mādyanti cātakāstṛptā mādyanti ca śikhābalāḥ” .. 23
    “candra sandarśayātmānamathavāsti priyāmukhaṃ .
    nāyaṃ dūti tanostāpastasyāḥ kālānalopamaḥ .
    gaccha gacchasi cetkānta tatraiva syājjanirmmama” .. 24
    “dhūmastomaṃ tamaḥ śaṅke kokīvirahalakṣaṇaṃ .
    limpatīva tamo'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ ..
    raktau tavāṅghrī mṛdulau bhuvi vikṣepaṇāddhruvaṃ .
    tanmukhābhecchayā nūnaṃ padmairvvairāyate śaśī ..
    madhyaḥ kiṃ kucayordhṛtyai baddhaḥ kanakadāmabhiḥ .
    prāyo'bjaṃ tvatpadenaikyaṃ prāptuṃ toye tapasyati” .. 25
    “yatrāsau vetasī pāntha tatreyaṃ sutarāṃ sarit” .. 26
    “sāsau yatrābhavadyuddhaṃ tava dhūrjjaṭinā'rjjunaḥ” .. 27
    “haṃsīva bhūpateḥ krīrttiḥ svarṇadīmavagāhate” .. 28
    “dharmmo'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharmma iva tvayi” .. 29
    “api māṃ pāvayet sādhvī snātvetīcchati jāhnavī ..
    kāṭhinyaṃ kucayordṛṣṭaṃ vāñchantyaḥ pādapadmayoḥ .
    nimdanti viśvadhātāraṃ tvaddhāṭīṣvariyoṣitaḥ ..
    tadabhāgyaṃ dhanasyaiva yannāśrayati sajjanaṃ ..
    lābho'yameva bhūpāla sevakānāṃ na cedbadhaḥ” .. 30
    “strībhiḥ kāmo'rthibhiḥ svadruḥ kālaḥ śatrubhiraikṣi saḥ .
    gururvacasyarjuno'yaṃ kīrttau bhīṣmaḥ śarāsane” .. 31
    “netre karṇāntaviśrānte karṇau doḥstambhaśāsanau .
    doḥstambhau jānuparyyantapralambanamanoharau .
    jānunī ratnamukurākāre tasya mahībhujaḥ” .. 32
    “gacchatyā gacchati punaḥ pānthaḥ paśyati pṛcchati” .. 33
    “nayena śrīḥ śriyā tyāgastyāgena vipulaṃ yaśaḥ ..
    bhavanti narakāḥ pāpāḥ pāpaṃ dāridryasambhavaṃ .
    dāridryamapradānena tasmāddvānaparo bhava” .. 34
    “jito'si manda kandarpa maccitte'sti trilocanaḥ” .. 35
    “sa jitantvanmukhenenduḥ kā vārttā sarasīruhāṃ” .. 36
    “niryānti smaranārācā bālādṛkpātakaitavāt” .. 37
    “vṛṣāpehi parakṣetrādāyāti kṣetrarakṣakaḥ” .. 38
    “agre māno gataḥ paścādanunītā priyeṇa sā” .. 39
    “māramāsuṣamā cārurucā mārabadhūttamā .
    māttadhūrttatamāvāsā sā vāmā me'stu māramā” .. 40
    athālaṅkāranāmāni
    citrakāvyamanekavidhaṃ yathā . padma-cchatra-dhanuḥ-khaḍga-
    nāgapāśa-kavāṭa-naukā-bandhāḥ . aśvagati-tripadī-
    gomūtrikādayaḥ .
    chekāpahnutiḥ — 41
    tadguṇaḥ — 42
    tulyayogitā — 43
    sā tridhā .
    prathamā yathā —
    dvitīyā yathā —
    tṛtīyā yathā —
    dīpakaṃ — 44
    dṛṣṭāntaḥ — 45
    nidarśanā — 46
    sā tridhā .
    niruktiḥ — 47
    parikaraḥ — 48
    parikarāṅkuraḥ — 49
    pariṇāmaḥ — 50
    parivṛttiḥ — 51
    parisaṃkhyā — 52
    paryyastāpahnutiḥ — 53
    paryyāyaḥ — 54
    sa dvividhaḥ .
    paryyāyoktaṃ — 55
    tat dvividhaṃ .
    pihitaṃ — 56
    punaruktavadābhāsaḥ — 57
    pūrvvarūpaḥ — 58
    sa dvividhaḥ .
    prativastūpamā — 59
    pratiṣedhaḥ — 60
    pratīpaṃ — 61
    tallakṣaṇabhedena pañcavidhaṃ . na tu nāmabhedena .
    pratyanīkaṃ — 62
    prastutāṅkuraḥ — 63
    praharṣaṇaṃ — 64
    tat trividhaṃ .
    prauḍhoktiḥ — 65
    bhāvikaṃ — 66
    bhāṣāsamāveśaḥ — 67
    tallakṣaṇāni
    “chekāpahnutiranyasya śaṅkātastasya nihnave” . 41
    “tadgaṇaḥ svaguṇatyāgādanyadīyaguṇagrahaḥ” . 42
    “varṇyānāmitareṣāṃ vā dharmmaikyaṃ tulyayogitā” .
    “hitāhite vṛttitaulyamaparā tulyayogitā .
    guṇotkṛṣṭeḥ samīkṛtya vaco'nyā tulyayogitā” . 43
    “vadanti varṇyāvarṇyānāṃ dharmmaikyaṃ dīpakaṃ budhāḥ” . 44
    “cedvimbaprativimbatvaṃ dṛṣṭāntastadalaṅkṛtiḥ” . 45
    “vākyārthayoḥ sadṛśayoraikyāropo nidarśanā .
    padārthagarbhāmapyanye vadantyanyāṃ nidarśanāṃ ..
    aparāṃ bodhanaṃ prāhuḥ kriyayāsatsadarthayoḥ” . 46
    “niruktiryogato nāmnāmanyārthatvaprakalpanaṃ” . 47
    “alaṅkāraḥ parikaraḥ sābhiprāyaviśeṣaṇe” . 48
    “sābhiprāyaviśeṣyaścedbhavet parikarāṅkuraḥ” . 49
    “pariṇāmaḥ kriyārthaścedviṣayī viṣayātmanā” . 50
    “parivṛttirvvinimayo nyūnābhyadhikayormmithaḥ” . 51
    “parisaṃkhyā niṣidhyaikamekasmin vastuyantraṇaṃ” . 52
    “anyatra tasyāropārthaḥ paryyastāpahnutistu sā” . 53
    “paryyāyo yadi paryyāyeṇaikasyānekasaṃśrayaḥ .
    “ekasmin yasyanekaṃ vā paryyāyaḥ so'pi sammataḥ” .. 54
    “paryyāyoktaṃ tu gamyaścedvacobhaṅgyāntarāśrayaḥ .
    paryyāyoktaṃ tadapyāhuryadvyājeneṣṭasādhanaṃ” .. 55
    “pihitaṃ paravṛttāntajñātuḥ sākūtaceṣṭitaṃ” . 56
    “āpātato yadartha sya paunaruktāvabhāṣaṇaṃ .
    punaruktavadābhāsaḥ sa bhinnākāraśabdagaḥ” .. 57
    “punaḥ svaguṇasaṃprāptiḥ pūrvvarūpamudāhṛtaṃ .
    pūrvvāvasthānuvṛttiśca vikṛte sati vastuni” .. 58
    “vākyayorekasāmānye prativastūpamā matā” . 59
    “pratiṣedhaḥ prasiddhasya niṣedhasyānukīrttanaṃ” . 60
    “pratīpamupamānasyāpyupameyatvakalpanaṃ .
    anyopameyalābhena varṇyasyānādaraśca tat ..
    varṇyopamānalābhena tathānyasyāpyanādaraḥ .
    varṇyenānyasyopamāyā aniṣpattirvacaśca tat ..
    pratīpamupamānasya kaimarthyamapi manvate” . 61
    “pratyanīkaṃ balavataḥ śatroḥ pakṣe parākramaḥ” . 62
    “prastutenaṃ prastutasya dyotane prastutāṅkuraḥ” . 63
    “utkaṇṭhitārthasaṃsiddhirvvinā yatnaṃ praharṣaṇaṃ .
    vāñchitādadhikārthasya saṃsiddhiśca praharṣaṇaṃ ..
    yatnādupāyasiddhārthāt sākṣāllābhaḥ phalasya tat” .. 64
    “prauḍhoktirutkarṣahetau taddhetutvaprakalpanaṃ” . 65
    “bhāvikaṃ bhūtabhāvyarthasākṣātkārasya varṇanaṃ” . 66
    “śabdairekavidhairava bhāṣāsu vividhāsvapi .
    vākyaṃ yatra bhavet so'yaṃ bhāṣāsama itīṣyate” .. 67
    tadudāharaṇāni
    “prajalpan matpade lagnaḥ kāntaḥ kiṃ na hi nūpuraḥ” .. 41
    “padmarāgāyate nāsāmauktikaṃ te'dharatviṣā” .. 42
    “saṅkucanti sarojāni svairiṇīvadanāni ca .
    tvadaṅgamārdave dṛṣṭe kasya citte na bhāsate .
    mālatīśaśabhṛllekhā kadalīnāṃ kaṭhoratā ..
    pradīyate parābhūtirmitraśātravayostvayā ..
    lokapālo yamaḥ pāśī śrīdaḥ śakro bhavānapi” .. 43
    “madena bhāti kalabhaḥ pratāpena mahīpatiḥ” .. 44
    “ttvameva kīrttimānrājan vidhureva hi kantimān” .. 45
    “yā dātuḥ saumyatā seyaṃ pūrṇendorakalaṅkatā ..
    tvannetrayugalaṃ dhatte līlāṃ nīlāmbujanmanoḥ ..
    naśyadrājavirodhīti kṣīṇaṃ candrodaye tamaḥ” .. 46
    “īdṛśaiścaritairjāne satyaṃ doṣākaro bhavān” .. 47
    “sudhāṃśukalitottaṃsastāpaṃ haratu vaḥ śivaḥ” .. 48
    “caturṇāṃ puruṣārthānāṃ dātā devaścaturbhujaḥ” .. 49
    “prasannena dṛgabjena vīkṣate madirekṣaṇā” .. 50
    “yayāvekaṃ śaraṃ muktvā kaṭākṣān sa ripustriyāḥ” .. 51
    “snahakṣayaḥ pradīpeṣu na svānteṣu natabhruvāṃ” .. 52
    “nāyaṃ sudhāṃśuḥ kiṃ tarhi sudhāṃśuḥ preyasīmukhaṃ” .. 53
    “padmaṃ muktvā gatā candraṃ kāminīvadanaprabhā ..
    adhunā pulinaṃ tatra yatra srotaḥ purājani” .. 54
    namastasmai kṛto yena mudhā rāhubadhūkucau ..
    yāmi cūtalatāṃ draṣṭuṃ yuvābhyāmāsyatāmiha” .. 55
    “priye gṛhāgate prātaḥ kāntā talpamakalpayat” .. 56
    “bhujaṅgakuṇḍalīvyaktaśaśiśubhrāṃśuśītaguḥ .
    jagantyapi sadā pāyādavyāccetoharaḥ śivaḥ” .. 57
    harakaṇṭhāṃśulipto'pi śeṣastvakṛśaśāsitaḥ ..
    dīpe nirvvāpite'pyāsīt kāñcīratnairmuharmuhuḥ” .. 58
    “tāpena bhrājate sūryyaḥ śūraścāpena rājate” .. 59
    “na dyūtametat kitavākrīḍanaṃ niśitaiḥ śaraiḥ” .. 60
    “tallocanasamaṃ padmaṃ tadvaktrasadṛśo vidhuḥ .
    alaṃ garvveṇa te vaktrakāntyā candro bhavādṛśaḥ .
    kaḥ krauryyadarpaste mṛtyo tvattulyāḥ santi hi striyaḥ .
    mithyāvādo hi mugdhākṣi tvanmukhābhaṃ kilāmbujaṃ .
    dṛṣṭaṃ cedvadanaṃ tasyāḥ kiṃ padmena kimindanā” .. 61
    “jaitranetrānugau karṇavutpalābhyāmadhaḥkṛtau” .. 62
    “kiṃ bhṛṅga satyāṃ mālatyāṃ ketakyā kaṇṭakasthayā” .. 63
    “tāmeva dhyāyate tasmai visṛṣṭā saiva dūtikā ..
    dīpamuddīpayedyāvattāvadabhyudito raviḥ ..
    nidhyañjanauṣadhīmūlaṃ khanatāsādito nidhiḥ” .. 64
    “kacāḥ kalindajātīratamālastomamecakāḥ” .. 65
    “ahaṃ vilokaye'dyāpi yudhyante'tra surāsurāḥ” .. 66
    “guñjanmaṇimañjīre kalagambhīre vihārasarasītīre .
    virasāsi kelikīre kimāli dhīre ca gandhasāra-
    samīre” .. 67
    athālaṅkāranāmāni
    bhedakātiśayoktiḥ — 68
    bhrāntāpahnutiḥ — 69
    bhrāntimān — 70
    mālādīpakaṃ — 71
    mithyādhyavasitiḥ — 72
    mīlitaṃ — 73
    mudrā — 74
    yathāsaṃkhyaṃ — 75
    yamakaṃ — 76
    yuktiḥ — 77
    ratnāvalī — 78
    rūpakaṃ — 79
    tat dvividhaṃ . abhedarūpakaṃ . tādrūpyarūpakañca .
    tacca samanyūnādhikyakathanadvārā pratyekaṃ trividhaṃ .
    samābhedarūpakaṃ . nyūnābhedarūpakaṃ . adhikābheda-
    rūpakaṃ . samatādrūpyarūpakaṃ . nyūnatādrūpyarūpakaṃ .
    adhikatādrūpyarūpakaṃ . etena ṣaḍvidhaṃ .
    rūpakātiśoktiḥ — 80
    lalitaṃ — 81
    luptopamā — 82
    sā cāṣṭadhā . vācakaluptā . dharmmaluptā . upamāna-
    luptā . dharmmavācakaluptā . vācakopameyaluptā .
    vācakopamānaluptā . dharmmopamānaluptā . dharmmo-
    pamānavācakaluptā .
    leśaḥ — 83
    lokoktiḥ — 84
    vakroktiḥ — 85
    vikalpaḥ — 86
    vikasvaraḥ — 87
    vicitraṃ — 88
    vidhiḥ — 89
    vinoktiḥ — 90
    lakṣaṇabhedena sā dvividhā .
    vibhāvanā — 91
    asyā lakṣaṇāṇyudāharaṇāni ca ṣaṭ .
    virodhaḥ — 92
    sa daśadhā .
    tallakṣaṇāni
    “bhedakātiśayoktiḥ syāt tasyaivānyatvakalpanaṃ” . 68
    “bhrāntāpahnutiranyasya śaṅkāyāṃ bhrāntivāraṇe” . 69
    “syāt smṛtirbhrāntisandehaistadaṅkālaṅkṛtitrayaṃ” . 70
    “dīpakaikāvalīyogānmālādīpakamucyate” . 71
    “kiñcinmithyātvasiddhyarthaṃ mithyārthāntarakalpanaṃ” . 72
    “mīlitaṃ yadi sādṛśyādbheda eva na dṛśyate” . 73
    “sūcyārthasūcanaṃ mudrā prakṛtārthaparaiḥ padaiḥ” . 74
    “yathāsaṃkhyaṃ krameṇaiva kramikāṇāṃ samanvayaḥ” . 75
    “satyarthe pṛthagarthāyāḥ svaravyañjanasaṃhateḥ .
    krameṇa tenaivāvṛttiryamakaṃ vinigadyate” . 76
    “yuktiḥ parābhisandhānaṃ kriyayā marmmaguptaye” . 77
    “kramikāprakṛtārthānāṃ nyāsaṃ ratnāvalīṃ tiduḥ” . 78
    “viṣayyabhedatādrūpyarañjanaṃ viṣayaśca yat” .
    “rūpakaṃ tat tridhādhikyanyanatvānubhayoktibhiḥ” .. 79
    “rūpakātiśayoktiḥ syāt nigīryyādhyavasānataḥ” .
    asyārthaḥ . viṣayasambandhena ullekhanaṃ vinā viṣayi-
    vācakaśabdena grahaṇaṃ viṣayanigaraṇaṃ tatpūrvvakaṃ
    viṣayasya viṣayirūpatayā adhyavasānaṃ tasmin
    sati rūpakātiśayoktiḥ” . 80
    “prastute varṇyavākyārthaprativimbasya varṇanaṃ” . 81
    “varṇyopamānadharmmāṇāmupamāvācakasya ca .
    ekadvitryanupādānāt bhinnā luptopamāṣṭadhā” .. 82
    “leśaḥ syāddoṣaguṇayorguṇadoṣatvakalpanaṃ” . 83
    “lokapravādānukṛtiṃ lokoktiriti kathyate” . 84
    “vakroktiḥ śleṣakākubhyāmapūrvvārthaprakalpanaṃ” . 85
    “virodhe tulyabalayorvvikalpālaṅkṛtirmmatā” . 86
    “yasmin viśeṣasāmānyaviśeṣāḥ sa vikasvaraḥ” . 87
    “vicitraṃ tatprayatnaścet viparītaphalecchayā” . 88
    “siddhasyaiva vidhānaṃ yattāmāhurvvidhyalaṅkṛtiṃ” . 89
    “vinoktiḥ syādvinā kiñcit prastutaṃ hīnamucyate .
    taccet kiñcidvinā ramyaṃ vinoktiḥ sāpi kathyate” .. 90
    “vibhāvanā vināpi syātkāraṇaṃ kāryyajanma cet .
    hetūnāmasamagratve kāryyotpattiśca sā matā ..
    karyyotpattistṛtīyā syāt satyapi pratibandhake .
    akāraṇāt kāryyajanma caturthā syādvibhāvanā ..
    viruddhāt kāryyasampattirdṛṣṭā kācidvibhāvanā .
    kāryyāt kāraṇajanmāpi dṛṣṭā kācidvibhāvanā” .. 91
    “jātiścaturbhirjjātyādyairguṇo guṇādibhistribhiḥ .
    kriyākriyādravyābhyāṃ yat dravyaṃ dravyeṇa vā mithaḥ .
    viruddhamiva bhāseta virodho'sau daśākṛtiḥ” .. 92
    tadudāharaṇāni
    “anyadevāsya gāmbhīryyamanyaddhairyyañca bhūpateḥ” .. 68
    “tāpaṃ karoti sotkampaṃ jvaraḥ kinnu sakhe smaraḥ” .. 69
    “ayaṃ pramatto madhupastvanmukhaṃ vetti paṅkajaṃ” .. 70
    “smareṇa hṛdaye tasyāstena tvayi kṛtā sthitiḥ” .. 71
    “mithyādhyavasitirvveśyāṃ vaśayet khasrajaṃ vahan” .. 72
    “raso nālakṣi lākṣāyāścaraṇe sahajāruṇe” .. 73
    “nitambagurvvī taruṇī dṛgyugmavipulā ca sā” .. 74
    “śatruṃ mitraṃ vipattiñca jaya rañjaya bhañjaya” .. 75
    “navapalāśapalāśavanaṃ puraḥsphuṭaparāgaparāgatapaṅkajaṃ .
    mṛdulatāntalatāntamalokayat sa surabhiṃ surabhiṃ su-
    manobharaiḥ” .. 76
    “tvāmālikhantidṛṣṭvānyāṃ dhanuḥ pauṣpaṃkare'likhat” .. 77
    “caturāsyaḥ patirlakṣmyāḥ sarvvajñastvaṃ mahīpate” .. 78
    “ayaṃ hi dhūrjjaṭiḥ sākṣādyena dagdhāḥ puraḥ kṣaṇāt .
    ayamāste vinā śambhustārttīyaikaṃ vilocanaṃ ..
    śambhurvviśvamavatyadya svīkṛtya samadṛṣṭitāṃ .
    asyā mukhendunā labdhe netrānande kimindunā ..
    sādhvīyamaparā lakṣmīrasudhāsāgarotthitā .
    ayaṃ kalaṅkinaścandrānmukhacandro'tiricyate” .. 79
    paśya nīlotpaladvandvānniḥsaranti sitāḥ śarāḥ” .. 80
    “lalitaṃ nirgate nīre setumeṣā cikīrṣati” .. 81
    “taḍidgaurīndutulyāsyā karpūrantī dṛśormmama .
    kāntyā smaravadhūyantī dṛṣṭā tanvī raho mayā ..
    yat tvayā melanaṃ tatra lābho me yaśca tadrateḥ .
    tadetat kākatālīyamavitarkkitasambhavaṃ” .. 82
    “akhileṣu vihaṅgeṣu hanta svacchandacāriṣu .
    “śuka pañjarabandhaste madhurāṇāṃ girāṃ phalaṃ” .. 83
    “sahasva katicinmāsānmīlayitvā vilocane” .. 84
    “muñca mānaṃ dinaṃ prāptaṃ neha nāndī harāntike” .. 85
    “sadyaḥ śirāṃsi cāpān vā namayantu mahībhujaḥ” .. 86
    “sa na jigye mahānto hi durddaśāḥ sāgarā iva” .. 87
    “namanti santastrailokyādapi labdhuṃ samunnatiṃ” .. 88
    “pañcamodañcane kāle kokilaḥ kokilo'bhavat” .. 89
    “vidyā hṛdyāpi sā vidyā vinā vinayasampadaṃ .
    vinā khalairvvibhātyeṣā rājendra bhavataḥ sabhā” .. 90
    “apalākṣārasāsiktaṃ raktaṃ te caraṇadvayaṃ .
    astrairatīkṣṇakaṭhinairjjagajjayati manmathaḥ ..
    narendrāneva te rājan daśatyasibhujaṅgamaḥ .
    śaṅkhādvīṇāninādo'yamudeti mahadadbhutaḥ ..
    śītāṅgakiraṇāstanvīṃ hanta santāpayanti tāṃ .
    yaśaḥpayorāśirabhūt karakalpatarostava” .. 91
    “tava virahe malayamaruddāvānalaḥ śaśiruco'pi
    śoṣamaṇiḥ . hṛdayamanirutamapi bhinte nalinī-
    dalamapi nidāgharavirasyāḥ .. santatamuṣalāsaṅgā-
    dbahutaragṛhakarmmaghaṭanāyā nṛpate . dvijaṣatnīnāṃ
    athālaṅkāranāmāni
    virodhāmāṣaḥ — 93
    vivṛtoktiḥ — 94
    viśeṣaḥ — 95
    sa trividhaḥ .
    viśeṣoktiḥ — 96
    viṣamaṃ — 97
    tat trividhaṃ .
    viṣādanaṃ — 98
    vyāghātaḥ — 99
    sa dvividhaḥ .
    vyājanindā — 100
    vyājastutiḥ — 101
    sa dvividhaḥ .
    vyājoktiḥ — 102
    vyatirekaḥ — 103
    śuddhāpahnutiḥ — 104
    śleṣaḥ — 105
    sa ca trividhaḥ . prakṛtānekāvaṣayaḥ 1 aprakṛtā-
    nekaviṣayaḥ 2 prakṛtāprakṛtānekaviṣayaḥ 3 .
    sadarthanidarśanā — 106
    sandehaḥ — 107
    samaṃ — 108
    tat trividhaṃ .
    samādhiḥ — 109
    samāsoktiḥ — 110
    samuccayaḥ — 111
    sa dvividhaḥ .
    sambandhātiśayoktiḥ — 112
    lakṣaṇabhedena sā dvidhā .
    sambhāvanaṃ — 113
    sahoktiḥ — 114
    sāmānyaṃ — 115
    sāraḥ — 116
    sūkṣmaṃ — 117
    ntokoktiḥ — 118
    svabhāvoktiḥ — 119
    tallakṣaṇāni
    “ābhāṣatvaṃ virodhasya virodhābhāṣa iṣyate” . 93
    “vivṛtoktiḥ śleṣaguptaṃ kavināviṣkṛtaṃ yadi” . 94
    “viśeṣaḥ khyātamādhāraṃ vināpyādheyavarṇanaṃ .
    viśeṣaḥ so'pi yadyekaṃ vastvanekatra varṇyate ..
    kiñcidārambhato'śakyavastvantarakṛtiśca saḥ” . 95
    “kāryyājanirviśeṣoktiḥ sati puṣkalakāraṇe” . 96
    “viṣamaṃ varṇyate yatra ghaṭanānanurūpayoḥ .
    virūpakāryyasyotpattiraparaṃ viṣamaṃ mataṃ ..
    aniṣṭasyāpyavāptiścettadiṣṭārthasamudyamāt” . 97
    “iṣyamāṇaviruddhārthasaṃprāptiśca viṣādanaṃ” . 98
    “syādvyāghāto'nyathākāri tathākāri kriyeta cet .
    saukāryyeṇa nibaddhāpi kriyākāryyavirodhinaḥ” . 99
    “nindāyā nindayā vyaktirvyājanindeti goyate” . 100
    “uktirvyājastutirnindāstutibhyāṃstutinindayoḥ” . 101
    “vyājoktiranyahetūktyā yadākārasya gopanaṃ” . 102
    “vyatireko viśeṣaścedupamānopameyayoḥ” . 103
    “śuddhāpahnutiranyasyāropārtho dharmmanihnavaḥ” . 104
    “nānārthasaṃśrayaḥ śleṣo varṇyāvarṇyobhayāśrayaḥ” . 105
    “vibhāvanaṃ samṛddhānāṃ phalaṃ suhṛdanugrahaḥ” . 106
    “syāt smṛtibhrāntisandehaistadaṅkālaṅkṛtitrayaṃ” . 107
    “samaṃ syādvarṇanaṃ yatra dvayorapyanurūpayoḥ .
    sārūpyamapi kāryyasya kāraṇena samaṃ viduḥ .
    vinā yatnena tatsiddhiryadarthaḥ karttumudyamaḥ” . 108
    “samādhiḥ kāryyasaukaryyaṃ kāraṇāntarasannidheḥ” . 109
    “samāsoktiḥ parisphūrttiḥ prastute prastutasya cet” . 110
    “bahūnāṃ yugapadbhājāṃ bhāvagumphaḥ samuccayaḥ .
    ahaṃ prathamikābhājāmekakāryyānvayo'pi saḥ” . 111
    “sambandhātiśayoktiḥ syādayoge yogakalpanaṃ .
    yogepyayogasamvandhātiśayoktiritīryyate” . 112
    “sambhāvanaṃ yadīdaṃ syādityūho'nyasya siddhaye” . 113
    “sahoktiḥ sahabhāvaścedbhāsate janarañjanaḥ” . 114
    “sāmānyaṃ prakṛtasyānyatādātmyaṃ sadṛśairguṇaiḥ” . 115
    “uttarottaramutkarṣaḥ sāra ityabhidhīyate” . 116
    “sūkṣmaṃ parāśayābhijñe tarasākūtaceṣṭitaṃ” . 117
    “stokoktiryatra lokokteḥ syādarthāntaragarbhitā” . 118
    “svabhāvoktiḥ svabhāvasya jātyādisthasya varṇanaṃ” . 119
    tadudāharaṇāni .
    kaṭhināḥ sati bhavati karāḥ sarojakumārāḥ ..
    ajasya gṛhṇato janma nirīhasya hatadviṣaḥ . sva-
    pato jāgarūkasya yāthārthyaṃ veda kastava .. vallabhot-
    saṅgasaṅgena vinā hariṇacakṣuṣaḥ . rākāvibhāvarī-
    jānirvviṣajvālākulo bhavet .. nayanayugāsecanakaṃ
    mānasavṛttyāpi duṣprāpaṃ . rūpamidaṃ madirākṣyā
    madayati hṛdayaṃ dunoti ca me” .. 92
    “vināpi tanvi hāreṇa vakṣojau tava hāriṇau” .. 93
    “vṛṣāpehi parakṣetrāditi vakti sa sūcanaṃ” .. 94
    “gate sūryye'pi dvīpasthāstamaśchindanti tatkarāḥ .
    antarvahiḥ puraḥ paścāt sarvvadiśyapi saiva me ..
    tvāṃ paśyatā mayā labdhaṃ kalpavṛkṣanirīkṣaṇaṃ” .. 95
    “hṛdi snehakṣayo nābhūt smaradīpe jvalatyapi” .. 96
    “kveyaṃ śirīṣamṛdvaṅgī kva tādṛṅmadanajvaraḥ .
    kīrttiṃ prasūte dhavalāṃ śyāmā tava kṛpāṇikā ..
    bhakṣāśayā hi mañjūṣāṃ dṛṣṭyākhustena bhakṣitaḥ” .. 97
    “dīpamuddīpayedyāvattāvannirvvāṇa eva saḥ” .. 98
    “yairjagat prīyate hanti taireva kusumaiḥ smaraḥ .
    dayā cedbāla iti mayyaparityajya eva te” .. 99
    “vidhe sa nindyo yaste prāgekamevāharacchiraḥ” .. 100
    “kaḥ svardhuni vivekaste nayase pāpino divaṃ ..
    sādhu dūti punaḥ sādhu karttabyaṃ kimataḥ paraṃ .
    yanmadarthe vilūnāsi dantairapi nakhairapi” .. 101
    “sakhi paśya gṛhārāmaparāgairasmi dhūsarā” .. 102
    “śailā ivonnatāḥ santu kintu prakṛtikomalāḥ” .. 103
    “nāyaṃ sudhāṃśuḥ kiṃ tarhi vyomagaṅgāsaroruhaṃ” .. 104
    “sarvvato mādhavaḥ pāyāt sa yo gaṅgāmadīdharat ..
    abjena tvanmukhaṃ tulyaṃ hariṇā hataśaktinā .
    uccaradbhūrikolālaḥ śuśubhe vāhinīpatiḥ” .. 105
    “udayanneva savitā padmeṣvarpayati tviṣaṃ” .. 106
    “paṅkajaṃ vā sudhāṃśurvvetyasmākantu na nirṇayaḥ” .. 107
    “svānurūpaṃ kṛtaṃ paṭhmahāreṇa kucamaṇḍalaṃ ..
    nīcapraramatā lakṣmi jalajāyāstavocitā ..
    yukto vāraṇalābho'yaṃ bhūpatervāraṇārthinaḥ” .. 108
    “utkaṇṭhitā ca kulaṭā jagāmāstañca bhānumān” .. 109
    “ayamaindrīmukhaṃ paśya raktaścumbati candramāḥ” .. 110
    “naśyanti paścāt paśyanti bhraśyanti ca tava dviṣaḥ ..
    laṃ śīlaṃ vayo vidyā dhanañca madayatyamuṃ” .. 111
    “saudhāgrāṇi purasyāsya spṛśanti vidhumaṇḍalaṃ .
    tvayi dātari rājendra svardrumānnādriyāmahe” .. 112
    “yadi śeṣo'bhavadvaktā kathitāḥ syurguṇāstava” .. 113
    “digantamagamattasya kīrttiḥ pratyarthibhiḥ saha” .. 114
    “mallikācitadhammillāścārucandanacarccitāḥ .
    avibhāvyāḥ sukhaṃ yānti candrikā abhisārikāḥ” .. 115
    “madhuraṃ madhu pīyūṣaṃ tasmāt tasmāt kavervacaḥ” .. 116
    “mayi paśyati sā keśaiḥ sīmantamaṇimāvṛṇot” .. 117
    “bhujaṅga eva jānīte bhujaṅgācaraṇaṃ sakhe” .. 118
    “kuraṅgairantarāṅgākṣaiḥ stabdhakarṇaiḥ samīkṣyate” .. 119
    athālaṅkāranāmāni
    smatimān — 120
    hetuḥ — 121
    sa dvividhaḥ .
    hetvapahnutiḥ — 122