See also alaṅkāraḥ.
1 Ornament (of dress), trinkets, jewels, &c.
2 (Of language,) A figure or rhetorical expression.
3 The art of composition.
E. alam ornament, kāra what makes.
m. (-raḥ)
1. Ornament (of dress,) trinkets, jewels, &c.
2. (Of
language,) A figure or theoretical expression.
3. The art of composi-
tion.
E. alam ornament, kāra what makes.
HIT. 42. 1.
2 gatiḥ . “gadyaṃ padyaṃ ca miśraṃ ca vākyaṃ yat sā
gatiḥ smṛtā . arthaucityādibhiḥ sā'pi vāgalaṅkāra iṣyate .
kaścidgadyena padyena kaścinmiśreṇa śakyate . kaścidekena ca
dvābhyāṃ kāvye'rthaḥ kaścana tribhiḥ . drutā vilambitā madhyā
sātha drutavilambitā . drutamadhyā ca vijñeyā tathā madhya-
vilambitā . sā laghūnāṃ gurūṇāñca bāhulyālpatva-
miśraṇaiḥ . gadye padye ca miśre ca ṣaṭ prakāro'pi
jāyate . tatra vṛttaṃ ca jātiñca padyamāhuratho pṛthak .
samañcārddhasamaṃ ceti viṣamañca pracakṣate” . “vṛttamakṣarasaṃkhyātaṃ
jātirmātrākṛtā bhavediti” vṛ0 ra0 . “gadyamutkalikāprāyaṃ
padyagandhītica dvidhā . dvidhaiva gadyapadyādibhedānmiśramapī-
ṣyate . lalitaṃ niṣṭhuraṃ cūrṇṇamāviddhaṃ ceti yo'paraḥ .
viśeṣaḥ satu gadyasyo rītivṛttyorviśiṣyate” . gatiḥ 2 .
3 rītiḥ yathā “vaidarbhyādigataḥ panthāḥ kāvye mārga
iti smṛtaḥ . rīṅ gatāviti dhātośca vyutpattyā rīti-
rucyate . vaidarbhī sātha pāñcālī gauḍiyāvantikā tathā .
lāṭīyā māgadhī ceti ṣoḍhā rītirnigadyate . tatrāsa-
māsā niḥśeṣaśleṣādiguṇagumphitā . vipañcīsvarasaubhāgyā
vaidarbhī rītiriṣyate” . darpaṇe tu “mādhuryya vyañjakairvarṇṇai racanā
lalitātmikā avṛttiralpavṛttirvā vaidarbhī rītiriṣyate”
lakṣitā . “samastapañcaṣapadāmojaḥkāntivivarjjitām .
madhurāṃ sukumārāñca pāñcālīṃ kavayo viduḥ . samastātyudbha-
ṭapadāmojaḥkāntiguṇānvitām gauḍīyeti vijānanti
rītiṃ rītivicakṣaṇāḥ . antarāle tu pāñcālauvaidagdhyo
ryāvatiṣṭhate . sāvantikā samastaiḥ syād dvitraistricaturaistathā .
mamastarītivyāmiśrā lāṭīyā vṛttiriṣyate . pūrvvarīte
ranirvāhe khaṇḍarītistu māgadhī” . rītiḥ 3 .
4 vṛttiḥ yathā . “yā vikāśe'tha vikṣepe saṃkoce vistare
tathā . cetaso varttayitrī syāt sā vṛttiḥ sāpi ṣaḍvidhā .
kauśikyārabhaṭī caiva bhāratī sātvatī parā . madhyamāra
bhaṭī caiva tathā madhyamakauśikī . sumukurārthasaṃdarbhā kauśikī
tāsu kathyate . yātu prauḍhārthasaṃdarbhā vṛttirārabhaṭī tu sā .
komalaprauḍhasandarbhā komalārthā ca bhāratī . prauḍhārthakoma-
laprauḍhasaṃdarbhāṃ sātvatīṃ viduḥ . komalaprauḍhasandarbhā yā sā
madhyamakauśikī . prauḍhārthakomalairbandhairmadhyamārabhaṭīṣyate . 4
5 chāyā . anyoktīnāmanukṛtiśchāyā sāpīha
ṣaḍvidhā . lokacchekārbhakonmattaproḍhāmattoktibhedataḥ” . 5
6 mudrāṃ . “svābhiprāyasya vākye yadvacasāpi nive-
danam . mudrāṃ tāṃ mutpradāyitvāt kāvyamudrāvido viduḥ .
sāsmin padasya vākyasya vibhaktervacanasya ca . samuccayasya
saṃvṛttyā ṣoḍhā nyāsena jāyate” . mudrā 6
7 uktiḥ . “vidhidvāreṇa vā yatra niṣedhenātha vā punaḥ .
pratīyate viśiṣṭo'rthaḥ soktiratrābhidhīyate . vidheratha niṣe
dhāt syādadhikārāt vikalpanāt . niyamāt parisaṃkhyāyā
upādheḥ seha ṣaḍvidhā” . uktiḥ 7
8 yuktiḥ . “ayujyamānasya mithaḥ śabdasyārthasya vā punaḥ .
yojanā kriyate yāsau yuktirityucyate budhaiḥ . padaṃ caiva
padārthaśca vākyaṃ vākyārtha eva ca . viṣayo'syāḥ prakaraṇaṃ
prabandhaścābhidhīyate . yogakāraṇaparyyāyāṅgāṅgimāvaparamparāḥ .
padayukternimittaṃ syurnirūḍhāḥ padasiddhaye . viruddhānāṃ padā-
rthānāṃ gatyādīnāṃ parasparam . yojanāyeha tāṃ yuktiṃ
padārthaviṣayāṃ viduḥ . garbhaḥ saha nigarbheṇa saṃvṛttiḥ samama-
ñjasā . hetavo vākyayuktīnāṃ kriyantāmevamādayaḥ . yattadā-
derupādānaṃ kriyābhyāsasamuccayau . kriyāsamabhihāraśca vākyā
rthān yuñjate mithaḥ . yadaśraddheyaśailādivarṇanābhyupapattaye .
vākyaṃ seha prakaraṇaviṣayā yuktiriṣyate prabandhaviṣayāpyevaṃ
yuktiruktā manīṣibhiḥ” . yuktiḥ 8
9 bhaṇitiḥ . “uktiprakāro bhaṇitiḥ sambhave'sambhave
ca sā . viśeṣasaṃvṛttyāścaryyakalpanāsu ca kalpate” . bhaṇitiḥ 9
10 gumphanā . “vākye śabdārthayoḥ samyagracanā gusphanā
smṛtā . śabdārthasamaparyyāyapadavākyakṛtā ca sā” . gumphanā 10
11 lapyā . “lapyetyāhuḥ padārthānāṃ ghaṭanā yā para-
sparam . sā prakrāntena kasmiṃścidaprakrāntena kutracit .
atikrāntena kutrāpi yathārthavarṇṇayoḥ kvacit . kvacit
vācyārthayoḥ kvāpi prakīrṇṇānāṃ ca dṛśyate” . lapyā 11
12 paṭhitiḥ “kākusvarapadacchedabhedābhinayakāntibhiḥ
pāṭhoyo'rthaviśeṣāya paṭhitiḥ seha ṣaḍvidhā” . paṭhitiḥ 12
13 yamakam . “vibhinnārthakarūpāyā yā'vṛtti-
rvarṇṇasaṃhateḥ . avyapetavyapetātmā yamakaṃ tannigadyate .
tadavyapetayamakaṃ vyapetayamakaṃ tathā . sthānāsthānavibhāgābhyāṃ
pādabhedācca bhidyate . tatra pādādimadhyāntasthānā-
nteṣu prakalpyate . yadavyapetamanyadvā tatsthānayamakaṃ viduḥ .
catustridyekapādeṣu yamakānāṃ vikalpanā . ādimadhyānta
madhyāntamadhyādyādyantasarvvataḥ . atyantaṃ bahavasteṣāṃ bhedāḥ
saṃbhedayonayaḥ sukarā duṣkarāścaiva,” agnipurāṇe tu .
anekavarṇṇāvṛttiryā bhinnārthapratipāṃdikā . yamakaṃ sā vyapeta
cāvyāpeteti dvidhā matā . ānantaryyādapetā syāt vyapetā
vyavadhānataḥ . dvaividhyenānayoḥ sthānapādabhedāccaturvidham .
ādipādādimadhyānteṣvekadvitriniyogataḥ . sarvvathā
pūrvvapūrvveṇa cetyādinottarottaram . ekadvitripadāra-
mbhāttatpādāttadpadāt param . tṛtīyaṃ trividhaṃ
pādasyādimadhyāntagocaram . pādāntayamakaṃ caiva koṣṭhīya-
makameva ca . saṃsargayamakaṃ caiva vikrāntayamakaṃ tathā . yamakaṃ
cakrabālaṃ ca saṃdaśayamakaṃ tathā . pādādiyamakaṃ caiva tattu
maitrīyameva ca . daśadhā yamakaṃ śreṣṭhaṃ tadbhedābahavo'pare”
ityuktam . tatrāsthānayamakamuktaṃ “nādau na madhye
nānte yat sandhau vā yat prakāśate . avyapetavyapetaṃ tada-
sthānayamakaṃ viduḥ . pāde śloke ca tatprāyaḥ pādasandhau ca
badhyate . svabhede ca cānyabhede ca sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca
sūribhiḥ” . anyadagnipurāṇādau jñeyam . yamakam 13
14 śleṣaḥ “ekaṃrūpeṇa vākye na dvayoḥsmāraṇamarthayoḥ .
tantreṇa yat sa śabdajñaiḥ śleṣa ityabhighīyate . prakṛti-
pratyayotthaudvau vibhaktivacanāśrayau . padabhāṣodbhavau ceti
śabdaśleṣā bhavanti ṣaṭ” . 14 śleṣaḥ
15 anuprāsaḥ . “āvṛttiryā tu vaṇṇānāṃ nātidūrā-
ntarasthitā . alaṅkāreṣu vidvadbhiranuprāsaḥ sa darśyate”
“śrutibhirvṛttibhirvarṇṇaiḥ padairnāmabhiruktibhiḥ . lāṭānāmukti-
bhiścāyaṃ ṣaṭprakāraḥ prakāśate” tatra śrutyanuprāsaḥ
178 pṛṣṭhe darśitaḥ . sa ca trividhaḥ grāmyonāgara upanāgara-
ścetibhedāt . grāmyo'pi caturvidhaḥ masṛṇo'masṛṇo
varṇṇotkaṭo varṇṇānutkaṭaśceti bhedāt . vṛttyādīnāṃ lakṣaṇāni
tatraiva . “muhurāvarttyamāneṣu yaḥ svavargeṣu varttate .
kāvyavyāpī sa saṃdabho vṛttirityabhidhīyate . kārṇṇāṭī
kauntalī kauṅkī kauṅkaṇī vānavāsikā . drāviḍī māthurī
mātsī māgadhī tāmraliptikā . auḍrī pauṇḍroti vidvadbhiḥ
sā dvādaśavidhocyate” . tatra kavargeṇānuprāsavatī kārṇṇāṭī evaṃ
cavargeṇa kauntalī, ṭavargeṇa kauṅkī, tavargeṇa kauṅkaṇī, pavargeṇa
vānavāsikā, yavargeṇa, drāviḍī . śavargeṇa māthurī, dvitri-
vargānuprāsavatī mātsī . dvābhyāṃ garbhirtakakavargānuprāsavatī
māgadhī . svāntyasaṃyogikavargānuprāsavatī tāmraliptikā .
svarūpasaṃyogigrathitā auḍrī . asvarūpasaṃyogigrathitā
pauṇḍrī . anthe tu “sparśādīnāmasambandhaḥ sambandhovāpi
yomithaḥ sphuṭādibandhasaṃsiddhyai seha vṛttirnirucyate . sauku-
māryyamatha prauḍhirmandhuratvañca tadguṇau . gambhīraujasvinī
prauḍhā madhurā niṣṭhurā ślathā . kaṭhorā komalā miśrā
paruṣā lalitā mitā . iti dvādaśadhā bhinnā kavibhiḥ pari-
paṭhyate” ityāhuḥ . “yathā campakapuṣpādisragādervarṇa ucyate
varṇṇāvṛttistathā vācāṃ varṇṇānuprāsa ucyate . sa tu stavakavān
sthānī garbhovivṛtasaṃvṛtaḥ . gṛhītamuktaḥ kramavān viparyya-
sto'tha saṃpuṭam . mithunaṃ veṇikā citrovicitraścāpi
varṇyate” . sthānesthāne varṇṇastavakasya vinyāsāt stavakavān .
niyatavivakṣitasthānaviśeṣe vinyāsaśālī sthānī . āvṛttau
varṇṇāntarāyeṇa garbhaḥ . sthānesthāne vikāśasaṅkocāyāṃ
vivrtasaṃvṛtaḥ . cakravālavaddānopādānābhyāṃ gṛhītamuktaḥ .
krameṇa dvitravarṇṇānāṃ saṃyogakharāṇāmāvṛttiḥ kramavān .
kharasaṃyogavarṇṇānāṃ krameṇāvṛttiśca kramavān . viparyyayo-
panyāsāt viparyyayaḥ . ādyavarṇṇavarttinā svareṇa saha
pādamadhyāntayoranuprāsaḥ saṃpuṭam . antaḥ pādasupasaṃhāro-
pakramayorvivakṣitasvarānuprāse mithunam . ā vākyasamāpteḥ
varṇānuprāsanirvāho veṇikā . uktalakṣaṇebhyo'nyaścitraḥ .
ekavarṇṇāvṛttervṛttyanuprāsasthavarṇṇāntaravaicitryeṇa vicitraḥ .
“samagramasamagraṃ vā yasminnāvarttate padam . padāśrayeṇa
sa prāyaḥ padānuprāsaucyate . visargavindusaṃyogasvara
sthānāvivakṣayā . anirvāhāya sa prāyo yamakebhyo vibhi-
dyate” “masṛṇodanturaḥ ślakṣṇaḥ saṃpuṭaṃ sampuṭāvalī . khinnaḥ
stavakavān sthāno mithunaṃ mithunāvalī . gṛhītamuktanā-
mānyastato'nyaḥ punaruktimān . iti dvādaśabhedo'yaṃ manī-
ṣibhirihocyate” . asaṃyukta varṇṇāvṛtteḥ padānuprāso masṛṇaḥ .
saṃyogādhikye danturaḥ . svareṇa sahāvṛtteḥ ślakṣṇaḥ . padā-
vyavadhāne saṃpuṭam . teṣāmāvalī saṃpuṭāvalī . rīteranirvā-
hāt khinnaḥ .. varṇṇānuprāsavat padānuprāso'pi syāne sthāne
niveśe stavakavān . sthānaniyamāt padānuprāsaḥ sthānī .
pratipādaṃ dvayordvayoḥ padānuprāsayoḥ nirantaramāvṛtti
rmithunaṃ tadāvalī mithunāvalī . cakravālavat padānuprāso
gṛhītamuktaḥ padānāṃ punaḥ punarāvarttane punaruktimān .
“svabhāvataśca gauṇyā ca vīpsā'bhīkṣṇyādimiśca sā .
nāmnāṃ dviruktirvākye tu nāmānuprāsa ucyate” . ādinā
nimūlasaṃbhramādi gṛhyate . “arthabhede padāvṛttiḥ pravṛttyā
bhinnayātha vā . sa sūribhiranuprāsolāṭīya iti gīyate .
sacāvyavahito vyastaḥ samasta ubhayaḥpunaḥ . ubhayaṃ cakra-
vālañca garbhaścehābhidhīyate” .. anuprāsaḥ 15 .
16 citram “varṇṇasthānasvarākāragatibandhān pratīha yaḥ .
niyamastadbudhaiḥ ṣoḍhā citramityabhidhīyate” .. svarasyapṛthak
nirddeśāt varṇṇā atra vyañjanāni ekavyañjanadvivañjanatri
vyañjanādibhedāt nānāvidhaḥ evamekadvitrādisvaracitram .
sthānacitram . niṣkaṇṭhyanistālavyādibhedāt saptavidham
ākāracitram padmādyākāreṇa citram . tatrāṣṭadalapadma citram
“kaṇṇi kāyāṃ nyasedekaṃ dve dve dikṣu vidikṣu ca . praveśa-
nirgamau dikṣu kuryyādaṣṭadalāmbuje” prakārāntaraṃ yathā .
“aṣṭadhā kārṇikāvarṇāḥ patreṣvaṣṭau tathā'pare . teṣāṃ sandhiṣu
cāpyaṣṭāvaṣṭapatrasaroruhe” . prakārāntaraṃ yathā . “ākarṇikaṃ
punaḥ parṇaparṇāntāt parṇṇakarṇike . pratipatraṃ vrajeddhīmāniha
tvaṣṭadalāmbuje” iti caturddalaṃ yathā “karṇikāto nayedūrddhvaṃ
patrākārākṣarāvalīm . praveśayet karṇikāyāṃ padmameta-
ccaturdalam” . ṣoḍaśadalaṃ yathā “gomūtrikākrameṇāsya varṇāḥ
sarvve samāsataḥ . madhye tvekākṣaranyāsāt padmo'yaṃ ṣoḍaśa-
cchadaḥ” aṣṭapatraṃ kavināmāṅkaṃ yathā “niviṣṭāṣṭadalanyāsa
midaṃ pādārddhabhaktibhiḥ . aspṛṣṭakarṇṇikaṃ koṇaiḥ kavināmāṅka-
mambujam . etāni citrāṇi anuṣṭupchandasyeva . cakrabandho
yathā “puraḥ purolikhet pādānatra trīnuttarīkṛtān . turyyantu
bhramayennemau nāmāṅkaścakrasaṃvidhaḥ” . asyoddhārodarśito
māghavyākhyāyāṃ mallināthena . daśamaṇḍalarekhātmake
navamaṇḍalāntarālavati cakre nābhisthānena sahaikaviṃśati
kīṣṭhaṃ pratyekaṃ dvyakṣaravat paṅktitrayaṃ samarekhayā liṃkhitvā
tatraikasyāṃ paṅktau vāmapārśvakrameṇa ādyapādamālikhya tathā
prādākṣiṇena dvitīyāyāṃ tṛtīyayāṃ ca paṅktyāṃ dvitīya tṛtīyau
pādau likhitvā nemisthāne vāhyavalaye sākṣarakoṣṭhaṣaṭkena
sahāṣṭādaśakoṣṭhavati tṛtīyakoṣṭhāntavarttivarṇṇamārabhya prāda-
kṣiṇyena turyya pādaṃ likhitvā tatraiva samāpayet . tatraiva
mādyantavarṇṇaiḥ turyyapādodvāraḥ tatranemisthāne ādya-
pādatrayadaśamākṣarasaṃvādaḥ . tṛtīyāntakoṣṭhe turyyādyanta-
varṇṇayoḥ saṃvādaḥ” yathā “sattvaṃ mānaviśiṣṭamājirabha-
sādālambya bhavyaḥ puro labdhvāghakṣayaśuddhiruddhutaraśrīvatsa
bhūmirmudā . muktvā kāmamapāstabhīḥ paramṛgavyādhaḥ sanādaṃ
harerekoghaiḥ samakālamabhramudayī ropaistadā tatastare” .
atra tṛtīyavalaye “māghakāvyamidam” . “ṣaṣṭhavalaye, śiśu-
pālabadhaḥ iti kāvyanāmāṅgayogaḥ . evamanyatrāpi yathā-
yathamūhyam gaticitraṃ gatyāvilomagatyā turaṅgādigatyā
vā citraṃ tacca yamakabheda eva yathoktaṃ daṇḍinā .
“āvṛttiḥ prātilomyena pādārddhaślokagocarā . yamakaṃ prati-
lomatvāt pratilomamiti smṛtam” tatra pādagatā vilomā
vṛttiryathā “yāmatāśakṛtāyāsā sāyātā kṛśatā mayā” .
ramaṇārakatā te'stu stute tākaraṇāmara” arḍvagatā yathā .
“sā ramānavarārohā nagebhāgamanā hi yā . yāhi nāmaga!
bhāgena hārorā vanamāra sā” ślokagā yathā . “yāna
mānaya mārāvi kaśonānajanāsanā . yāmudāraśatāghīnā
māyāmāyamanādi sā . sādināmayamāyā mānādhītā
śaradā'muyā . nāsanā jananā śokavirāmāya na
mānayā” .. tathāca pādavilomāvṛttau ayukpādayo-
rgatiḥ yukapādayoḥ pratyāgatiḥ . arddhāvṛttau prathamapādābhyāṃ
gatiḥ śeṣābhyāṃ pratyāgatiriti gatipratyāgatirūpacitramitya-
vadheyam . ślokāvṛttau tu pādacatuṣṭayena gatiḥ pratigatyā
ślokāntaramiti bhedaḥ . ityevaṃ gaticitram . turaṅkagati-
citraṃ yathā “kramāt pādacatuṣkasya paṅktiśaḥ parilekhane .
turaṅgapādāyātena śloko'nyaupajāyate” sa0 ka0 . yathā .
vā1 lā30 su9 kā20 la3 vā24 lā11 sā26
kā16 nti19 lā2 la29 ka10 lā27 li4 tā23
sa31 svā8 su17 ta14 va21 tī6 sā25 rā12
da18 rpi15 kā32 vra7 ta28 ga13 rddhi22 ta5
atra turaṅgagatyā “bālālalitatīvrasvā sukalā rāgatarpikā .
sudantikā varddhitā tā vā sā sālā talalāsakā iti
dattāṅkānusāreṇa kramaśovarṇṇagrahaṇe śloko'yaṃ jāyate .
arddhabhramagaticitraṃ sarvatobhramatigacitrañca yathā .
“āhurarddhabhramaṃ nāma ślocāddhabhramaṇaṃ yadi . tadiṣṭaṃ sarvva-
tobhadraṃ sarvvatobhramaṇaṃ yadi” sa0 ka0 . tatrārddhabhramamuktaṃ
365 pṛṣṭhe . sarvatobhadraṃ tu—
de vā kā ni ni kā vā de
vā hi kā sva sva kā hi vā
kā kā re bha bha re kā kā
ni sva bha vya vya bha sva ni
atrārddhabhramaṇavat sarvvaṃ kintu pādānāmapi anulomavilo-
mābhyāṃ tathaiva sarvatobhramaṇena sarvvatobhadram evamagre darśayiṣya
māṇagomūtrikābandho'pi gomūtragatimattvāt gaticitramapi .
bandhena bandhaviśeṣeṇa citram bandhacitraṃ tacca nānāvidhaṃ tatra
dvicatuṣkacakrabandho yathā “iha śikharisandhimālāṃ bibhṛ-
yādarddhaṃ samāśritairvarṇaiḥ . dvicatuṣakacakrabandha nemi-
vidhau cāparaṃ bhramayet” . dviśṛṅgāṭakabandha . “śṛṅgagranthaḥ
śṛṅgavrajediti dviśṛṅgāṭakabandho'ssinnemiḥ” . niviḍi-
tacakrabandhaḥ . “śikharādanyatarasmāt pratipabbe bhramati
resvā cādyarddham . nemau taditaramarddhe niviḍitacakrābhidhe
bandhe” . sa0 ka0 eteṣāmuddhārodāharaṇe tatraiva jñeye . śara-
patrabandhaḥ “caturṣvapi ca pādeṣu paṅktiśolikhiteṣviha .
āderādesturaṅgasya pādaiḥ pādaḥ samāpyate” . yathā
na1 ma18 ste3 ja20 ga5 tāṃ22 gā5 tra24
sa9 dā26 na11 va28 ku13 la30 kṣa15 ya32
sa17 ma2 ste19 ja4 sa21 tāṃ6 nā23 tra8
mu25 dā10 ma27 va12 na29 la14 kṣa31 ya16
atra turaṅgagatyā sa eva ślokaḥ . vyomabandhaḥ . “aṣṭādaśaśikha
racarīṃ gomūtrikayā catuṣpadīṃ nyasyeta . patrādyantairdṛṣṭaḥ
sa jñeyo vyomabandho'tra”
murajabandhaḥ . “atra pādacatuṣke'pi kramaśaḥ pari-
lekhite . ślokapādakrameṇa syādrekhāsu murajatrayī” .
sā1 se10 nā11 ga28 ma29 nā19 ra18 mbhe8
ra9 se2 nā27 so12 da20 nā30 ra7 tā17
tā16 ra26 nā3 da13 ja21 nā6 ma31 tta24
dhī25 ra25 nā14 ga4 ma5 nā22 ma23 yā32
taduddhārastu mallināthena darśitaḥ “tiryyagrekhālikhet pañca
navorddhāstatra paṅktayaḥ . aṣṭakoṣṭhāścatasraḥ syustāsu ślokaṃ
likhet kramāt . tatrādyadvitrituryāsu turyyatridvyā-
dyapaṅktiṣu . ādyadvitricatuḥpañcaṣaṭsaptāṣṭamakoṣṭhagaḥ .
dṛśyate prathamaḥ pādaścaturthaścaivameva hi . caturthapaṅktiprāthamyā-
tprathamāvadhivīkṣaṇāt . dvitīyādāvādyadvitryordvituryye
triturīyake . turyyatridvyostṛtīyādye draṣṭavyo'ṅghrirdvitīyakaḥ .
tṛtīyo'ṅghrirdvitīyānte ādyasaptamaṣaṣṭhayoḥ . dvitripañca
mayosturyyaṣaṣṭhasaptamayoḥ kramāt . tṛtīyāntye ca lakṣyo-
yamathānyaḥ krama ucyate .. ādyantayugmayoḥ paṅktyości-
ntyogobhūtrikākramaḥ . kṛtvaikaṃ ca dvitīyaṃ dve dvayanekamiti
kramāt . yadvā ditayamekaṃ ca dvayamekaṃ dvayaṃ punaḥ .
svapaṅktiprakramādeva vinyāsadvitayaṃ bhavet .. yadvā prathama-
turyyāṅghrī svapaṅktyostadanukramāt . dvitīyo'ṅghrirdvitī-
yasyāṃ kramādādyacatuṣṭaye . vyutkramācca tṛtīyasyāmādyameva
catuṣṭaye . vyutkrameṇa dvitīyasyāṃ tṛtīyasyāṃ krameṇa ca .
draṣṭavyo hi tṛtīyo'ṅghrirantyakoṣṭhacatuṣṭaye .. binyāsabhedāstva-
nyepi santyeva bahabo'tra hi . vistarāttu na likhyante
svayamūhyā vicakṣaṇaiḥ” .. ekākṣaramurajo yathā . “śloka-
syaikasya pādeṣu likhiteṣu caturṣvapi . trimṛdaṅgakarīha
syāccaturekākṣarāvalī” . murajaprastāro yathā . “krameṇaikasya
pādeṣu prasṛteṣu caturṣvapi . turyyān murajamārgeṇa śloko-
yamupajāyate” . gomūtrikābandhaḥ . “gatiruccāvacā yatra
mārge mūtrasya goriva . gomūtriketi tat prāhuḥ duṣkaraṃ
citravedinām . sa0 ka0 tacca nānāvidhaṃ darśitam .
“duṣkaratvāt kaṭhoratvāt durbodhatvādinā vidheḥ . diṅ-
mātraṃ darśitaṃ citraṃ svayamūhyaṃ mahātmabhiḥ” sa0 ka0 .
“anekadhā vṛttavarṇavinyāsaiḥ śilpakalpanā . tattatprasiddha-
vastūnāṃ citramityabhidhīyate iti sāmanyataḥ sarvavastvā-
karakalpanayā citraṃ bhavatītyuktam agnipu0 . 16
17 vākovākyam “uktipratyuktimadvākyaṃ vākovākyaṃ
vidurbudhāḥ . dvayorvaktostadicchanti bahūnāmapi saṅgame .
ṛjūktiratha vakroktirvaiyātyoktistathaiva ca . gūḍhapraśnottaro-
ktiśca tadbhidā trividhaiva tu” vākovākyam 19 .
18 prahelikā . “prahelikā sakṛtpraśnaḥ sāpi ṣoḍhā
ttyutākṣarā . dattājñarobhayaṃ muṣṭirvindumatyarthavatyapi .
krīḍāgoṣṭhīvinodeṣu tajjñeyākīrṇamaṇḍale . paravyā-
mohane cāpi sopayogā prahelikā” . tatra “cutākṣarā
“payodharabharākrāntā sannamantī pade pade . padamekaṃ na kā
yāti, yadi hāreṇa varjitā” . atrāhāreṇetyākāracyutiḥ
dattākṣarā yathā . “kāntayānugataḥ ko'yaṃ ponaskandho
madodyataḥ . mṛgāṇāṃ pṛṣṭhato yāti, śambaro rūḍhayauvanaḥ” .
śavara iti vaktavye makāro dattaḥ . cyutadattākṣarā cyutamanyat
dattañcānyadakṣaraṃ yatra sā yathā “vidagdhaḥ saraso
rāgī nitambopari saṃsthitaḥ . taraṇyāliṅgitaḥ kaṇṭhe
kalaṃ kūjati ko, viṭaḥ . atra ghaṭa iti vaktavye
ghakārasya cyutiḥ vikārasya dānamiti tathātvam . vindu-
matyādīnāmudāharaṇāni sa0 ka0 dṛśyāni . prahelikā 18 .
19 gūḍham . “kriyākārakasambandhapadābhiprāyavastubhiḥ .
gopitaiḥ ṣaḍvidhaṃ prāhurgūḍhaṃ gūḍhārthavedibhiḥ . “pāṇḍavānāṃ
sabhāmadhyeduryyodhana upāgataḥ . tasmai gāñca hiraṇyañca sarvvā-
ṇyābharaṇāni ca” . atra kriyāpadam gūḍham . yo'dhana
upāgatastasmai gavādikamadurityarthaḥ . gūḍham 19
20 praśtocaram . “yastu paryyanuyonasya nirbhedaḥ kriyate
padaiḥ . vidagdhagoṣṭhyāṃ vākyairvā taṃ hi praśnottaraṃ viduḥ
antaḥpraśnabahipraśnabahiḥrantaḥmamāhvayaiḥ . jātigotrottarā-
bhikhyaiḥ praśnaistadapi ṣaḍvidham . praśnottaram . 20
21 adhyeyam “yadvighau ca niṣedhe ca vyutpattereva kāraṇam .
tadadhyeyaṃ vidustena lokayātrā pravarttate” . adhyeyam 21
22 śravyam “śravyaṃ śāstretihāsau ca kāvyaṃ śāstraṃ
tathaiva ca . kāvyetihāsaḥ śāstretihāsastadapi ṣaḍvi-
dham” . yathā raghuvaṃśādi . śravyam . 22
23 prekṣyam “yadāṅgikaikanivarttyamujjhitaṃ vācikā-
dibhiḥ . nartta kairabhinīyeta prekṣyaṃ tat kṣveḍitādivat ..
tallāsyaṃ tāṇḍavaṃ caiva chalikaṃ śampayā saha . hallīsakañca rāsaṃ
ca ṣaṭprakāraṃ pracakṣate” . śṛṅgārarasapradhānatve lāsyaṃ vīra-
rasapradhānatve tāṇḍavaṃ, śṛṅkāravīrarasapradhānatve chalikamiti
kinvaraviṣayaṃ chalikameva śampā . “maṇḍalena ca yatstrīṇāṃ
nṛtyaṃ hallīsakaṃ tu tat . tannāyako bhavedeko gopastrīrṇā
hariryathā . tadidaṃ hallīsakameva tālabandhaviśeṣayukto
rāsaḥ . prekṣyam 23 .
24 abhinayaḥ “aṅgavāksatvasaṃhārthyāḥ sāmānyāścitra
ityamī . ṣaḍghā abhinayāstadvadabhineyaṃ vaco viduḥ” . 24
“catvāro viṃśatiścaitāḥ śabdālaṅkārajātayaḥ . śabda-
saṃdarbhamātreṇa hṛdayaṃ hartumīśate” sara0 kaṇṭhā0 .
eteṣāmudāharaṇāni vistarabhayāt na likhitāni tata
evāvagantavyāni . arthālaṅkārāstu matamedena bahavaḥ tathāhi
teṣāṃ samaṣṭiḥ daṇḍinā darśitā yathā . “svarūpākhyāna-
mupamā rūpakaṃ dīpakāvalī . ākṣepo'rthāntaranyāso
vyatireko vibhāvanā . samāso'tiśayotprekṣā hetuḥ
sūkṣmo lavaḥ kramaḥ . preyorasavadūrjasvi paryāyoktaṃ
samāhitam . udāttāpahnutiśleṣaviśeṣāstulyayogitā .
virodhāprastutastotre vyājastutinidarśane . sahoktiḥ
parivṛttyāśīḥsaṅkīrṇṇamatha bhāvikam . iti vācāmala-
ṅkārā darśitāḥ pūrvvasūribhi” . sarasvatīkaṇṭhābharaṇe-
tu dvairāśyena teṣāṃ samaṣṭirabhihitā yathā “alamarthamala-
ṅkarttuṃ yat vyutpattyādivartmanā . jñeyā jātyādayaḥ
prājñaiste'rthālakṣārasaṃjñayā . jātirvibhāvanā heturahetu
sṛkṣmamuttaram . virodhamambhavānyonyaṃ parivṛttirnidarśanā .
bhedaḥ samāhitaṃ bhāntirvitarko mīlitaṃ smṛtiḥ . bhāva0
pratyakṣapūrvvāṇi pramāṇāni ca jaimineḥ” . pratyakṣānumānopa-
mānārthāpattyabhāvarūpāṇi ṣaṭ iti caturviṃśatiḥ . ete
tu arthamātraniṣṭhāḥ . “śabdebhyoyaḥ padārthebhya upamādi-
pratīyate viśiṣṭo'rthaḥ kavīnāṃ sā ubhayālaṅkriyā matā .
upamā rūpakaṃ sāmyaṃ saṃśayoktirapahnutiḥ . samādhyuktiḥ
samāsoktirutprekṣā'prastutastutiḥ . satulyayogitoleśaḥ
sasahoktiḥ samuccayaḥ . ākṣepro'rthāntaranyāso viśeṣoktiḥ
pariṣkṛtiḥ . dīpakakramaparyyāyā viṣamaśleṣabhāvikaḥ
saṃsṛṣṭiriti nirddiṣṭāstāścaturviṃśatirbudhaiḥ” ityuktā teṣāṃ
lakṣaṇāni sabhedaṃ tatreva darśitāni candrālokadarpaṇa
kṛdādibhiśca sāmānyato'gaṇayitvā nānāvidhā darśitāḥ
na saṃkṣepato gaṇitāḥ . athārthālaṅkārā ekatra saṃgṛhya
sodāharaṇalakṣaṇā akārādikrameṇa teṣu kecit darśitā
api kramānurodhāt sarvaevātra pradarśyante .
1 akramātiśayoktiḥ “akramātiśayoktiḥ syāt sahatve hetu-
kāryyayoḥ” ca0 . “āliṅganti sasaṃ deva! jyāṃ parāṃśca
śarāstava” .
2 atadtuṇaḥ “saṅgatānugatyanaṅgīkāramāhuratadguṇam” ca0 . “ciraṃ
rāgiṇi maccitte nihitāpi na rajyasi” .
3 atiśayoktiḥ 105 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇā .
4 atyantātiśayoktiḥ “atyantātiśayoktistu kāryyahetuprasakti-
jā” ca0 . “yāsyāmītyadite tatvyā balayo'bhavadūrmmikā” .
ūrmmikā balayo'bhavadinvayaḥ kṛśatvāttathātvam .
5 atyuktiḥ “atyuktiradbhutā'tathyaśauryyodāryyādivarṇṇanam” ca0
“tvayi dātari rājendra! yācakāḥ kalpaśāsvinaḥ” .. yācakānāṃ
rājatodhanalābhena kalpatarutulyatākathanamaudāryyasyātyyuktiḥ .
6 adhikam 125 pṛṣṭhe lakṣaṇodāharaṇabhedāḥ uktāḥ .
7 ananvayaḥ 149 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇaḥ .
8 anukūlam “anukūlaṃ pratikūlamānukūlyānubandhicet” ca0 .
“kupitā'si yadi tanvi . nidhāya karajakṣatam . badhāna
bhujapāśābhyāṃ kaṇṭhamasya dṛḍhaṃ tadā” .
9 anuguṇaḥ “prāksiddhaḥ svaguṇotkarṣo'nuguṇaḥ parasannidheḥ” ca0 .
“nolodpalāni dadhate kaṭākṣairatinīlatām” .
10 anujñā “dīṣasyābhyarthanānujñā tatraiva guṇadarśanāt” ca0 .
“mayyeva jīrṇṇatāṃ yātu yattvayeha kṛtaṃ hare! . naraḥ pratyupa-
kārārthaṃ vipattimabhikāṅkṣati” .
11 anumānam “anumānantu vicchittyā jñānaṃ sādhyasya sādha-
nāt” ca0 . “yatra patatyabalānāṃ dṛṣṭiniśitāḥ patanti tatra
śarāḥ . taccāparopitaśaro dhāvatyāsāṃ puraḥsmaro manye” .
sa0 ka0 viśeṣa uktaḥ . yathā “liṅgādyalliṅginojñātamanu-
mānaṃ taducyate . pūrvavaccheṣavaccaiva dṛṣṭaṃ sāmānyataśca tat .
phalasāmarthyabhedena dvidhaitat bhidyate pṛthak” . teṣu yatra kāra-
ṇaṃ dṛṣṭvā kāryyamanumīpate tat pūrvavat . “aviralavilolagala-
jjalakuṭajārjjunanīpasurabhivanavātaḥ . ayamāyātaḥ kālo
hanta hatāḥ pathikagehinyaḥ” atra varṣarttoḥ kāraṇabhūtāt
kāryyaṃ virahiṇīmaraṇamanumīyate . yatra kāryaṃ dṛṣṭvā
kāraṇamanumīyate taccheṣavat . “māmāgamiṣyannūnaṃ
patito'si pādayostasyāḥ . kathamanyathā lalāṭe yāva-
kārdratilakapaṅriyam” . atra kāryabhūtathā yāvakatilaka-
paṅktyā kāraṇaṃ pādapatanamanumīyate . yadubhayavidhabhinnaṃ
tat sāmānyato dṛṣṭam “mattā madāndhasya śikhaṇḍiyūno-
vṛṣṭeḥ purastādaciraprabheva” . seyaṃ vidyudiva vṛṣṭeḥ prathamamu-
palabhyamānā kāmandakī avinābhāvena mālatyāgamanaṃ
gamayatīti sāmānyato dṛṣṭam . phalasāmarthyayorudāhara-
ṇāni tatra dṛśyāni .
12 anyonyam “anyonyaṃ nāma yatra syādupakāraḥ parasvaram”
ca0 . “triyāmā śaśinā bhāti śaśī bhāti triyāmayā” .
sa0 ka0 bheda uktaḥ . “anyonyasyopakāroyastadanyonyaṃ
tridhā ca tat . vācyaṃ pratīyamānaṃ ca tṛtīyamubhayātmakam!
anyonyacūlikānyonyabhrāntiranyonyarūpatā . anyonyāla-
ṅkṛtāvantastrayametadiheṣyate” . tatra vācyam . “kaṇṭhasya
tasyāstanabandhurasya muktākalāpasya ca nistalasya . anyo-
nyaśobhājanādbabhūva sādhāraṇo bhūṣaṇabhūṣyabhāvaḥ . pratī-
yamānantu atraivānyonyapadānupādāne . anyonyacūlikā
anyonyarūpaparivṛttiḥ sā ca vyatyayena vinimayena ca
bhavati . yathā “locanādharakṛtāhṛtarāgā vāsitānana
viśeṣitavāsā . vāruṇī paraguṇātmaguṇānāṃ vyatyayaṃ
vinimayañca vitene” . atra vāruṇyā yadadhararāgo'pahṛtya
cakṣuṣi nikṣiptastena vyatyayaḥ . yacca mukhāmodavāsitayā tayā
svāmodo viśeṣitastena vinimayaḥ tena parivṛttivini-
mayākhyāvalaṅkārāvatrāntarbhūtāviti draṣṭavyam .
13 apahnavātiśayoktiḥ “rūpakātiśayoktiḥ syāt nigīryyādhya-
vasānataḥ . yadā'pahnutigarbhatvam saiva sāpahnavā matā .” ca0
“tvatsūktiṣu sughā rājan! bhrāntāḥ paśyanti tāṃ vidhau” .
14 apahnutiḥ 241 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇā . sa0 kaṇṭhā0
anyathoktam . “apahnutirapahnutya kiñcidanyārthadarśa-
nam, aupamyavatyanaupamyā ceti sā dvividhocyate” tatra
aupamyavatī yathā “na ketakīnāṃ vilasanti sūcayaḥ pravā-
sino hanta hasatyayaṃ vidhiḥ . taḍillateyaṃ na cakāsti
cañcalā puraḥsmarajyotiridaṃ vijṛmbhate “tatra ketakīsūcīnāṃ
vidhihāsataḥ pratīyamānasādṛśyena taḍillatāyāḥ smarajyo-
tiṣāpahvutiḥ . anaupamyā yathā “rājakanyānuraktaṃ māṃ
romodbhedena rakṣakāḥ . avagaccheyurājñātamaho śītānilaṃ
vanam” nacātra sādṛśyamasti .
15 aprastutapraśaṃsā 264 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇā .
16 abhāvaḥ . “asattā yā padārthānāmabhāvaḥ so'bhidhīyate .
prāgabhāvādimedena sa ṣaḍvidha iheṣyate . sa0 ka0 prāgabhāvaḥ
dhvaṃsaḥ atyantābhāva mithyāpadārthābhāva itaretarābhāvaḥ abhā-
vābhāvāśca tatra dhvaṃso yathā “dhṛtirastamitā gatiścutā
virataṃ geyamṛturnirutsavaḥ . gatamābharaṇaprayojanaṃ pariśūnyaṃ
śayanīyamadya me” . itaretarābhāvo yathā . “karṇotpalaṃ na
cakṣuste na cakṣuḥ śravaṇotpalam . iti jānannapi jano
manyate netradīrdhatām” asatyābhāvaḥ yathā “prasīda
sadyo muñcemaṃ caṇḍi! mānaṃ manogatam . dṛṣṭamātre'pi te
tatra roṣaḥ svakusumāyate” . sāmarthyābhāvo yathā . “mānu-
ṣīṣu kathaṃ vā syādasya rūpasya sambhavaḥ . na prabhātaralajyoti-
rudeti vasudhātalāt” anyodāharaṇāni tatraiva dṛśyāni .
17 abhidāhetuḥ “abhedenābhidāheturhetorhetumatā saha” . ca0
“lakṣamīvilāso bhavataḥ kaṭākṣavekṣaṇaṃ prabho”!
18 arthāntaranyāsaḥ, 371 pṛṣṭhe uktodāharaṇalakṣaṇaḥ .
19 arthāpattiḥ, 372 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇā . sa0 kaṇṭā0
“pratyakṣādipratīto'rthoyo'nyathā nopapadyate . arthāntarañca
gasayatyarthāpattiṃ vadanti tām . sarvvapramāṇapūrvvatvā
dekaśo'nekaśaśca sā . pratyakṣapūrvvi ketyādibhedaiḥ ṣoḍhā ni-
gadyate . pratyakṣapūrbdhikā yathā “nirṇṇetuṃ śakyamastīti
madhyaṃ tava nitambini! . anyathānupattyaiva payodharabharasthiteḥ” .
anumāpūrvvikā yathā “kapolapulakenāsyāḥ sūcito
madanajvaraḥ . mano nirantarāsaktaḥ sadyaḥkathayati priye”
yo'yaṃ kapolapulakenānumito madanajvaraḥ sa priye manasaḥ
nirantarāsaktiṃ vinānupapadyamānaḥ anurāgaṃ kalpayatītyanu-
mānapūrvikārthāpattiḥ evāmanyā udāhāryyāḥ .
20 alpam “alpantu sūkṣayādādheyādyadādhārasya sūkṣmatā” .
“maṇimālormmikā te'dya kare japavaṭāyate” .
21 avajñā “vṛddhihānī na cet syātāmavajñālaṅkṛtiśca” sā na .
“svalpamevāmbu labhate pānthaḥ prāpyāpi sāgaram” “mīlanti
yadi padmāni kā hāniramṛtatadyuteḥ” .
22 asaṅgatiḥ “viruddhabhinnadeśatvaṃ kāryyahetvorasaṅkatiḥ 1 .
anyatra kāraṇārthasya tato'nyatra kṛtiśca yā 2 . anyat
karttuṃ pravṛttau ca tadviruddhakṛtiśca yā 3” ca0 . krameṇodā-
haraṇāni . “viṣaṃ jaladharaiḥ pītaṃ mūrcchitā pathikāṅganā 1” .
“apārijātām vasudhāṃ cikīrṣan dyāṃ tathā'kṛthāḥ” 2 .
apagatamarijātaṃ yasyāḥ nāsti pārijāto yatraṃ iti
ca . “gotroddhārapravṛttohi gotroddhāraṃ purā'karoḥ 3 .
gotrā pṛṭhvī gotraḥ parvataśca .
23 asambhavaḥ “asambhavo'rthaniṣpatterasambhāvyatvavarṇanam .” ca0
“koveda gopaśiśukaḥ śailamutpāṭayiṣyati” .
24 ākṣepaḥ “ākṣepaḥ svayamuktasya pratiṣedho vicāraṇāt 1 .
niṣedhābhāsamākṣepaṃ budhāḥ kecana manvate2 . ākṣepo'nyo-
vidhauvyakte niṣedhe ca tirohite3” . ca0 “candra! saṃdarśa-
yātmānamathavāsti priyāmukham” 1 . “nāyaṃ dūti! tano
stāpastasyāḥ kālānalopamaḥ 2” . “gaccha gacchasi cet
kānta! panthānaḥ santu te śivāḥ . mamāpi janma tatraiva
bhūyādyatra gato bhavān” . 3
25 āgamaḥ “yadāptavacanaṃ taddhi jñeyamāgamasaṃjñayā . uttamaṃ
madhyamaṃ cātha jaghanyaṃ ceti tat tridhā” . sa0 ka0 tatro-
ttamaṃ vidhirūpaṃ niṣedharūpañca . vidhirūpaṃ yathā “damaṃ dānaṃ
dayāṃ śikṣe” rityādau dāmyata datta dayadhvaṃ iti vidhiḥ .
niṣedharūpaṃ yathā “nivāryyatāmāli! kimapyayaṃ vaṭuḥ punarvivakṣuḥ
sphuritottarādharaḥ . na kevalaṃ yo mahato'pabhāṣate
śṛṇoti tasmādapi yaḥ sa pāpabhāk” . tathāca mahānto
nāpabhāṣitavyā iti vākyārthamaryyādayā niṣedharūpa upa-
deśaḥ . tadetadubhayamapyavaśyānuṣṭheyatvāduttamam . madhyama-
mapi dvidhā nirdiṣṭavaktṛkamanirdiṣṭavaktṛkañca tatrādyaṃ yathā
“kalyāṇī vata gātheyaṃ laukikīṃ pratibhāti me . eti
jīvantamānando naraṃ varṣaśatādapi” atra jīvannaraḥ paśyati
bhadramityartho nirdiṣṭavaktṛkatayā nirdiṣṭaḥ tatra jīvanāya
yatitavyamiti rūpamāptavacanam . “akṣe vasati piśāco
picumardde dinapatirvaṭe yakṣaḥ . viśrāmyati padme śrīstiṣṭhati
gaurī madhūkatarau” tadidamanirddiṣṭavaktṛkamanādilokaprasiddha-
pāramparyyamaitihyam . atra sarvvavākyānāṃ niṣedhaparyyavasānāt
akṣaṃ na seveta, picumarddaṃ na nindeta, vaṭaṃ na chindyāt,
padmaṃ mūrddhni na bibhūyāt, madhūkaṃ na padā spṛśet” iti ni-
ṣedhacatuṣṭayarūpaāgamaḥ . jaghanyaṃ dvedhā kāmyaṃ niṣiddhaṃ ca .
tatra niṣiddhaviṣayabidhiryathā “vayaṃ bālye bālāṃstaruṇi-
mani yūnaḥ, pariṇatānapīcchāmo vṛddhā, pariṇayavidhāna-
sthitiriyam . tvayārabdhaṃ janma kṣapayitumakāṇḍena vidhinā
na no gotre putri! kvacidapi satīlāñchanamabhūt” tade-
tanniṣe dharūpam niṣiddhaviṣayamāptavacanamasatīvacanarūpam .
26 āśīḥ “āśīrnāmābhilaṣite vastunyāśaṃsanaṃ yayā” . daṇḍī
“pātu vaḥ paramaṃ jyotiravāṅmanasagocaram” .
27 uttaram “kiñcidākūtasahitaṃ yadgūḍhottaramuttaram” ca0 .
“yatrāsau vetasī pāntha! tatrāsau sutarā sarit” .
28 utprekṣā “sambhāvanāḥ syurutprekṣāvastuhetūdbhavāḥ punaḥ . uktā-
nuktāspadādyātra siddhāsiddhāspade pare” . ca0 “dhūmastomaṃ tamaḥ
śaṅke kokīvirahalakṣaṇam” “limpatīva tamo'ṅgāni varṣatī-
vāñjanaṃ nabhaḥ” “raktau tavāṅghrī mṛdulau bhuvi vikṣepaṇād
dhruvam” . “tvanmukhābhecchayā nūnaṃ padmevairāyate śaśī” “madhyaḥ kiṃ
kucayordhṛtyai baddhaḥ kanakadāmabhiḥ” “prāyo'bjaṃ tvatpadenaikyaṃ
prāptuṃ toye tapasyati” . darpaṇe tu anyathā vibhajya udā-
hṛtam yathā “bhavetsambhāvanotprekṣā prakṛtasya parātmanā .
vācyā pratīyamānā sā prathamaṃ vividhā matā vācye-
vādiprayogesyādaprayoge'parā punaḥ . jātirguṇaḥ kriyā
dravyaṃ yadutprekṣyaṃ dvayorapi . tadaṣṭaghāpi pratyekaṃ bhāvā-
bhāvābhimānataḥ . guṇakriyāsvarūpatvānnimittasya punaśca
tāḥ . dvātriṃ śadvidhatāṃ yānti” . tatra vācyotprekṣā-
yāmudāharaṇaṃ diṅmātraṃ yathā .. “ūruḥ kuraṅgakadṛśaśca-
ñcalacelāñcalobhāti . sapatākaḥ kanakamayovijayastambhaḥ
smarasyeva” .. atra vijayastambhasya jātivācakatvājjātyu-
tpekṣā .. “jñāne maunaṃ kṣamā śaktau tyāge ślāghāvipa-
ryyayaḥ . guṇā guṇānubandhitvāttasya saprasavā iva” .. atra
saprasavatvaṃ guṇaḥ .. “gaṅgāmbhasi suratrāṇa! kṛpāṇastava
niḥsvanaḥ . snātīvāribadhūvargagarbhapātanapātakī” .. atra
snātīti kriyā .. “mukhameṇīdṛśobhāti pūrṇacandra ivāparaḥ” ..
atra candraityekavyaktivācitvāddravyam . ete bhāvābhi-
māne ca . abhāvābhimāne yathā .. “kapolaphalakāvasya kaṇṭhaṃ
bhittvā tathāvidhau . apaśyantāvivānyonyamīdṛkṣāṃ kṣāmatāṃ
gatau” .. atrāpaśyantāviti kriyāyā abhāvaḥ . evama
nyat . nimittasya guṇakriyārūpatve yathā gaṅgāmbhasītyādau
snātīvetyutprekṣānimittaṃ pātakitvaṃ guṇaḥ . apaśyantāvive-
tyādau kṣāmatāgamanarūpaṃ nimittaṃ kriyā evamanyat .
pratīyamānotprekṣā yathā .. “tanvaṅgyāḥ stanayugmena mukhaṃ na
prakaṭīkṛtam . hārāya guṇine sthānaṃ nadattamiti
lajjayā” .. atra lajjayeveti ivādyabhāvāt pratīyamāno-
tprekṣā evamanyat . atra vācyotprekṣāyāṃ ṣoḍaṇsu
bhedeṣu madhye viśeṣamāha “tatra vācyābhidāḥ punaḥ .
vinā dravyaṃ tridhā sarvvāḥ kharūpaphalahetugāḥ”
tatrīkteṣu vācyapratīyamānotprekṣayorbhedeṣu madhye
ye vācyotprekṣayoḥ ṣoḍaśabhedāsteṣu jātyādīnāṃ trayāṇāṃ
ye dvādaśabhedāsteṣāṃ pratyekaṃ svarūpaphalahetugatatvena dvādaśabheda-
tayā ṣaṭtriṃśadbhedāḥ dravyasya svarūpotpre kṣaṇameva saṃbhavatīti
catvāra iti militvā catvāriṃśadbhedāḥ . atra svarūpo
tprejñā yathā pūrvvodāharaṇeṣu “smarasya vijayastambha” iti
saprasavā ivetyādayaḥ jātiguṇarūpāḥ . phalotprekṣā yathā ..
“rāvaṇasyāpi rāmāstobhittvā hṛdayamāśugaḥ . viveśa bhuva
mākhyātumuragebhyaiva priyam” .. atrākhyātumiti bhūpraveśasya
phalaṃ kriyārūpamutprekṣitam .. hetūtprekṣā yathā .. “saiṣā sthalī
yatra vicinvatā tvāṃ bhraṣṭaṃ mayā nūpuramekamūrvyām . adṛśyata
tvaccaraṇāravindaviśleṣaduḥkhādiva baddhamaunam” .. atra duṣkharūpo-
guṇohetutvenotprekṣitaḥ . evamanyat . “uktyanuktyornimittasya
dvidhā tatra svarūpagāḥ” . teṣu catvāriṃśatsaṃkhyākeṣu bhedeṣu
madhye yesvarūpagāyāḥ ṣoḍaśa bhedāste utprekṣānimittasyopā-
dānānupādānābhyāṃ dvātriṃśadbhedā iti militvā ṣaṭ pañcā-
śadbhedā vācyotprekṣāyāḥ . tatra nimittasyopādāne yathā
pūrvvodāhṛte snātīvetyutprekṣāyāṃ nimittaṃ pātakitvamupāttam .
anuṃpādāne yathā “candraivāparaḥ” ityatra tathāvidhasaundaryyā-
dyatiśayonopāttaḥ . hetuphalayostu niyamena nimittasyopā-
dānameva tathāhi viśleṣaduṣkhādivetyatra yannimittaṃ baddhamau-
natvam, ākhyātumivetyatra ca bhūpraveśastayoranupādāne asa-
ṅgatameva vākyaṃ syāt . pratīyamānāyāḥ ṣīḍaśasu bhedeṣu
viśeṣamāha “pratīyamānābhedāśca pratyekaṃ phalahetugāḥ” .
yathodāhṛte tanvaṅgyāstanayugmenetyatra lajjayeveti heturutpre-
kṣitaḥ asyāmapi nimittasyānupādānaṃ na sambhavati
īvādyanupādāne nimittasya ca kīrttane utprekṣaṇasya pramātu-
rniścetumaśakyatvāt . svarūpotprekṣāpyatra na bhavati dharmmyantara-
tādātbhyanibandhanāyāmasyāmivādyaprayoge viśeṣaṇayoge satya-
tiśayokterabhyupagamāt yathā .. “ayaṃ rājā'ṣaraḥ pāka-
śāsana” iti .. viśeṣaṇābhāve ca rūpakasya, yathā “rājā pākaśā
sana” iti tadevaṃ dvātriṃśatprakārā pratīyamānotprekṣā . “uktya-
nuktyoḥ prastutasya pratyekaṃ tā api dvidhā” . tā utprekṣāḥ .
uktau yathā .. “ūruḥ kuraṅgakadṛśa” iti .. anuktau yathā
prabhāvatyām .. “iha hi saṃprati digantamācchādayatā
timirapaṭalena . ghaṭitamivāñjanapuñjaiḥ pūritamiva mṛgamada-
kṣodaiḥ . tatamiva tamālatarubhirvṛtamiva nīlāṃśukairbhuvanam” ..
atrāñjanena ṣaṭitatvāderutprekṣaṇīyasya viṣayo vyāptatvaṃ
nopāttaṃ yathā vā .. “limpatīva tamo'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ
nabhaḥ” .. atra tamasolepasya vyāpanarūpovivayonopāttaḥ
añjanavarṣaṇasya tamaḥsaṃpātaḥ, anayorutprekṣānimittañca
tamaso'tibahulatvaṃ dhārāvarṣaṇādhaḥsaṃyogaśca yathāsaṃṅkhyam .
kecittu alepanakartṛ bhūtamapi tamolepanakartṛtvenotprekṣitaṃ
vyāpanañca nimittam evaṃ nabhopi varṣaṇakriyākartṛtvene
tyāhuḥ . “alaṅkārāntarotthā sā vaicitryamadhikaṃ bahet”
tatra sāpahnavotprekṣā yathā . “aśrucchalena sudṛśohu-
tapāvakadhūmakaluṣākṣyāḥ . aprāpya mānamaṅge vigalati
lāvaṇyavāripūra iva” . śleṣahetugā yathā . muktot-
karaḥ saṅkaṭaśuktimadhyādvinirgataḥ sārasalocanāyāḥ . jānī
mahe'syāḥ kamanīyakambugrovādhivāsādguṇavattvamāpa” . atra
guṇavattve śleṣaḥ kambugrīvādhibāsādiveti hetūtprekṣāyā
hetuḥ . atra jānīmahe ityutprekṣāvācakam evam “manyeśaṅke
dhruvaṃ prāyonūnamityevamādayaḥ” . kvacidupamopakramotprekṣā
yathā . “pārejalaṃ nīranidherapaśyanmurārirānīlapalāśa-
rājīḥ . vanāvalīrutkalikāsahasrapratikṣaṇotkūlitaśaivā-
lābhāḥ” . ityatrābhāśabdasyopamāvācakatvādupakrame upamā paryya-
vasāne tu jaladhitīre śaivālasthiteḥ saṃbhavānupapatteḥ saṃbhāva-
notthānamityutprekṣā evaṃ virahavarṇṇane . “keyūrāyita-
maṅgadairityatra” “vikāsinīlotpalabhinnakarṇṇe mṛgāyatākṣyāḥ
kuṭilaḥ kaṭākṣaḥ” ityādau ca jñeyam . bhrāntimadalaṅkāre
“mugdhādugdhadhiyetyādoṃ bhrāntānāṃ vallavādīnāṃ viṣayasya candri
kāderjñānaṃ nāsti tadupanibandhanasya kavinaiva kṛtatvāt .
iha tu saṃbhāvanākartturviṣayasyāpi jñānamiti dvayorbhedaḥ .
sandehe tu samakakṣatayā koṭidvayasya pratītiḥ iha tūtkaṭā
saṃbhāvyabhūtaikā koṭiḥ . atiśayoktau viṣayiṇaḥ pratītasya
paryyavasānādasatyatā pratīyate iha tu pratītikālaeveti
bhedaḥ . “rañjitā nu vividhāstaruśailā nāmitaṃ nu gaganaṃ
sthagitaṃ nu . pūritā nu viṣamevu dharitrī saṃhatrā nu kaku-
bhastimireṇa” ityatra tarvvādo timirākrāntatārañjanādi
rūpeṇa sandihyataiti sandehālaṅkāraiti kecidāhuḥ .
tanna ekaviṣaye samānabalatayānekakoṭisphuraṇasyaiva sandeha
tvāt iha tu tarvvādivyāpteḥ pratisambandhibhedavyāpanāderniga
raṇena rañjanādeḥ sphuraṇañca . anyetvanirddhāraṇarūpavicchittyā
śrayatvenaikakoṭyadhiko'pi bhinno'yaṃ sandehaprakāraitivadanti
spa tadapyayuktaṃ nigīrṇṇasvarūpasyānyatādātmyapratītirhi sambhā
vanā tasyāścātra sphuṭatayā sadbhāvāt nuśabdena cevaśabdavattasyā
dyotanādutprekṣaiveyaṃ bhavituṃ yuktā alamaṭṭaṣṭasandehaprakāra-
kalpanayā . “yadetaccandrāntarjaladalavalīlāṃ vitanute tadā
caṣṭe lokaḥ śaśakaiti no māṃ prati tathā . ahantvinduṃ
manye tvadarivirahākrāntataruṇīkaṭākṣolkāpātavraṇakiṇa
kalaṅkāṅgitatanum” ityatra manyeśabdaprayoge'pi uktarūpāyāḥ
sambhāvanāyā apratītervitarkamātram” nāsāvapahnavotprekṣā .
29 udāttam “lokātiśayasampattivarṇṇanodāttamucyate yadvāpi prastu-
tasyāṅgaṃ mahatāṃ caritaṃ bhavet” sā0 da0 . “adhaḥ kṛtāmbhodhara-
maṇḍalānāṃ yasyāṃ śaśāṅkopalakuṭṭimānām . jyotsnānipā-
tāt kṣaratāṃ payobhiḥ kelīvanaṃ vṛddhimurīkaroti” . “nābhi
prabhinnāmburuhāsanena saṃstūyamānaḥ prathamena dhātrā . amuṃ
yugāntocitayoganidraḥ saṃhṛtya lokān puruṣo'dhiśete” .
30 upamā “sāmyaṃ vācyamavaidharmmyaṃ vākyaikye upamā dvayoḥ” sā0 da0 .
rūpakādiṣu sāmyasya vyaṅgatvaṃ vyatireke ca vaidharmmyasyāpyuktiḥ
upameyopamāyāṃ vākyadvayam ananvaye ca ekasyaiva sāmyo-
ktirityasyābhedaḥ . “sā pūrṇṇā yadi sāmānyadharmma aupa-
myavāci ca . upameyaṃ copamānaṃ bhavedvācyam” sā upamā
sādhāraṇodharmmo dvayoḥ sādṛśyaheturgu ṇakriyāmanojñatvādi,
aupamyavācakamivādi, upameyaṃ mukhādi, upamānaṃ candrādi .
“iyaṃ punaḥ . śrautī yathevavāśabdā ivārtho vā vatiryadi .
ārthī tulyasamānādyāstulyārtho yatra vā vatiḥ” . yatheva-
vādayaḥ śabdā upamānāntaraprayuktatulyādipadasādhāraṇā api
śrutimātreṇopamānopameyagatasādṛśyalakṣaṇasambandhaṃ bodhaya-
ntīti tatsadbhāve śrautī upamā . evaṃ “tatra tasyaivetyanena”
ivārthe vihitasya vaterupādāne . tulyādayastu “kamalena
tulyaṃ mukhamityādau” upameya eva . “kamalaṃ mukhasya tulya”-
mityādāvupramāna eva “kamalaṃ mukhañcatulya” mityādāvubhayatrāpi
viśrāmantīti tatsadbhāve ārthī . evaṃ “tena tulyamityā-
dinā” tulyārthe vihitasya vaterupādāne . dve śrautī ārthī-
ca . udāharaṇam “saurabhamammoruhavanmukhasya kumbhāviva stanau
pīnau . hṛdayaṃ madayati vadanaṃ tava śaradinduryathā bāle! ..” atra
krameṇa trividhā śrautī . “madhuraḥ sudhāvadadharaḥ pallavatulyo-
'tipelavaḥ pāṇiḥ . cakitamṛgalocanābhyāṃ sadṛśī capale
ca locane tasyāḥ” .. “atra krameṇa trividhā ārthī
“pūrṇṇā ṣaḍeva tat . “luptā sāmānyadharmmāderekasya yadi vā
dvayoḥ . trayāṇāṃ vānupādāne śrautyārthī sāpi pūrvvavat0 ..
sāluptā . tadbhedamāha . “pūrṇṇāvaddharmbhalope sā vinā śrautīntu
taddhite” . sā luptopamā gharmmasya sādhāraṇaguṇakriyārūpasya
lope pūrṇṇāvaditi pūrvvoktarītyā ṣaṭprakārā, kintvatra
taddhite śrauthā asambhavāt pañcaprakārā . udāharaṇam .
“mukhaminduryathā pāṇiḥ pallavena samaḥ priye! . vācaḥ khudhā
ivauṣṭhaste vimbatulyo mano'śmavat” .. “ādhārakarmmavihite
dvividhe ca kyaci kyaṅi . karmma kartrorṇamuli ca syādevaṃ pañcadhā
punaḥ” .. dharmmalope luptetyanuṣajyate . krameṇodāharaṇam .
“antaḥpurīyasi raṇeṣu, sutīyasi tvaṃpauraṃ janaṃ, tava sadā
ramaṇīyate śrīḥ . dṛṣṭaḥ priyāmiramṛtadyutidarśamindrasañcāra
matra bhuvi sañcarasi kṣitīśa”! .. atrāntaḥpurīyasītyatra
sukhavihārāspadatvasya “sutīyasītyatra” snehanirbharatvasya
ca sādhāraṇadharmmasya lopaḥ . evamanyatra iha ca yathādi
tulyādivirahāt śrautyādiviśeṣacintā nāsti . idañca
kecit aupamyapratipādakasya vaterlope udāharanti tadayuktam
kyaṅāderapi tadarthavihitatvenaupamyapratipādakatvāt . nanu
kyaṅādiṣu samyagaupamyapratitīrnāsti pratyayatvenāsvatantratvāt
ivādiprayogābhāvācceti cenna kalpavādāvapi tathā
prasaṅgāt . na ca kalpavādonāmivāditulyatayaupamyasya vāca-
katvaṃ, kyaṅādīnāntu dyotakatvam” ivādīnāmapi vācatve
niścayābhāvāt . vācakatve vā samuditaṃ padaṃ vācakaṃ “prakṛ-
tipratyayau svasvārthabodhakāviti ca” matadvaye'yi vatyādikya-
ṅādyoḥ sāmyameveti . yacca kecidāhuḥ “vatyādaya ivā-
dyarthe'nuśiṣyakte kyaṅādayastvācārārthe iti” tadapi na .
na khalu kyaṅādaya ācaramātrārthā api tu sadṛśācārārthā
iti . tadevaṃ dharmmalope daśaprakārā luptā . “upamānānu-
pādāne dvidhā vākyasamāsayoḥ” . udāharaṇam . “tasyā
mukhena sadṛśaṃ ramyaṃ nāste na vā nayanatulyam” . atra
mukhanayanapratinidhivastvantarayorgamyamānatvādupamānalopaḥ .
atraiva ca “mukhena sadṛśam” ityatra mukhaṃ yathedamiti” “nayana-
tulyamityatra” “dṛgiveti” pāṭhe śrautyapi sambhavatītyanayo-
rbhedayoḥ pratyekaṃ śrautyārthītvabhedena caturvighatvasambhave'pi prācī-
narītyā dviprakāratvamevoktam . “aupamyavācino lope samāse
ṣvapi ca dvidhā” . “vadanaṃ mṛgaśāvākṣyāḥ sudhākaramanoharam”
“garddabhati śrutiparuṣaṃ vyaktaṃ ninadanmahātmanāṃ purataḥ” ..
atra “garddabhatītyatra” aupamyavācinaḥ kvipo lopaḥ . na
ceha upameyasyāpi lopaḥ . “ninadanniti” anenaiva
nirdeśāt . “dvidhā samāse vākye ca lope dharmmopamānayoḥ” .
“tasyā mukhenetyādau” “ramyamiti” sthāne “loke iti”
pāṭhe'nayorudāharaṇam . “kvipsamāsagatā dvedhā dharmmevādi-
vilopane” . udāharaṇam . “vidhavati mukhābjamasyāḥ” .
atra “vidhavatīti” manoharatvadharmma lopaḥ . kecittvatrāpi
kvippratyayalopamāhuḥ . “mukhābjamiti” atra samāsagā .
“upameyasya lope tu syādekā pratyaye kyaci” . “arātivikra-
mālokavikasvaravilocanaḥ . kṛpāṇodagradorddaṇḍaḥ sa saha-
srāyudhīyati” .. atra sa sahasrāyudhamiva ātmānamācara-
tīti vākye upameyasyātmano lopaḥ . na ceha aupamyavā-
cakalopaḥ uktādeva nyāyāt . atra kecidāhuḥ sahasrāyu-
dhena saha varttata iti sasahasrāyudhaḥ sa ivācaratīti
vākyāt sasahasrāyudhīyatīti padasiddheḥ viśeṣyasya śabdānu-
pāttatvādihopameyalopa iti tanna vicārasaham . karttari
kyaco'nuśāsanaviruddhatvāt . “dharmmopameyalope'nyā” yathā
“yaśasi prasarati bhavataḥ kṣīrodīyanti sāgarāḥ sarvvo” .
atra kṣīrodamivātmānamācarantītyupameya ātmā sādhāraṇa-
dharmmaḥ śuklatā ca luptau . “trilope ca samāsagā” . yathā .
“rājate mṛgalocanā” . atra mṛgasya locane iva cañcale
locane yasyā iti samāse upamāpratipādakasādhāraṇadharmmo-
pamānānāṃ lopaḥ . “tenopamāyā bhedāḥ syuḥ saptaviṃśatisaṃ-
ṅkhyakāḥ” . pūrṇṇā ṣaḍvidhā luptā caikaviśaṃśatividheti
militvā saptaviṃśatiprakāropamā . eṣu copomābhedeṣu
madhye aluptasādhāraṇadharmmeṣu bhedeṣu viśeṣaḥ pratipādyate
“ekarūpaḥ kkacit kkāpi bhinnaḥ sādhāraṇo guṇaḥ .
bhinne vimbānuvimbatvaṃ śabdamātreṇa vā bhidā” .. tatra
ekarūpe yathā “madhuraḥ sudhāvadadharaḥ” ityādi . vimba-
prativimbo yathā . “bhallāpavarjjitaistaṣāṃ śirobhiḥ
śmaśrulairmahīm . tastāra saraghāvyāptaiḥ sa kṣaudrapaṭalairiva” ..
atra “śmaśrulairityasya” “saraghāvyāptairiti” ca dṛṣṭāntavatpra-
tivimbanam . śabdamātreṇa bhinnatve yathā . “smeraṃ vidhāya
nayanaṃ vikasitamiva nīlamutpalaṃ mayi sā . kathayāmāsa
kṛśāṅgo manogataṃ nikhilamākūtam” .. atra eke eva
smeratvavikasitatve prativastūpamāvacchabdabhedena nirdiṣṭe .
“ekadeśavivarttinyupamāvācyatvagamyate . bhavetāṃ yatra
sāmyasya” yathā .. “rnatrairivotpalaiḥ padmairmukhairiva saraḥ
śriyaḥ . pade pade vibhānti sma cakravākaiḥ stanairiva
atra netrādonāṃ utpalādisādṛśyaṃ vācyaṃ, saraḥśrīṇā-
ñcāṅganāsādṛsyaṃ gamyam . “kathitā rasanopamā . yatho-
rddhvamupameyasya yadi syādupamānatā” .. “candrāyate śukla-
rucāpi haṃso haṃsāyate cārugatena kāntā . kāntāyate
sparśasukhena vāri vārīyate svacchatayā vihāyaḥ” .. “mālo-
pamā yadekasyopamānaṃ bahu dṛśyate” . yathā . “vārijeneva
sarasī śaśineva niśothinī . yauvaneneva vanitā nayena
śrormamanoharā” .. kvacidupamānopameyayordvayorapi prakṛtatvaṃ
dṛśyate .. “haṃsaścandra ivābhāti jalaṃ vyomatalaṃ yathā .
vimalāḥ kumudānova tārakāḥ śaradāgame” .. “asya rājño
gṛhe bhānti bhūpānītā vibhūtayaḥ . purandarasya bhavane
kalpavṛkṣabhavā iva” .. atropameyabhūtavibhūtibhiḥ kalpavṛkṣa-
vaibhavā iveti” upamānabhūtā vibhūtaya ākṣipyanta iti
ākṣepropamā . atraiva “gṛhe ityasya” “bhavane ityanena
pratinirddeśāt pratinirddeśyopamā ityādayaśca na lakṣitāḥ
evaṃvidhavaicitryasya sahasradhā sandarśanāt” sā0 da0 .
“prasiddheranurodhena yaḥ parasparamarthayoḥ . bhūyo'vayava-
sāmānyayogaḥ sehopamā matā” sa0 kaṇṭhā0 .
31 upamānam . “sadṛśāt sadṛśajñānamupamānaṃ dvidheha tat .
svādekamanubhūtārthe'nanubhūte dvitīyakam” . sa0 kaṇṭhā0 tatrānubhū-
tārthe yathā” sarvvaprāṇapravaṇamaghavanmuktamāhatya vakṣastatsaṃṅghātā
dvighaṭitadalatkhaṇḍamuccaṇḍarociḥ . evaṃ vegāt kuliśa-
karot vyoma vidyutsahasraṃ bhartturvajrajvalanakapiśāste ca
roṣāṭṭahāsāḥ” .. ananubhūte “tāṃ rohiṇīṃ vijānīhi
jyotiṣāmatra maṇḍale . samūhastārakāṇāṃ yaḥ śakaṭākāra-
māśritaḥ” ..
32 upameyopamā “paryyāyeṇa dvayoretadupameyopamā matā”
darpaṇe . “kamaleva matirmatiriva kamalā tanuriva
vibhā vibheva tanuḥ”
33 ullāsaḥ “ekasya guṇadoṣābhyāmullāso'nyasya tau yadi” .
ca0 . tatra guṇe “api māṃ pāvayet sādhvī srātvetīcchati
jāhnavī . doṣe, “kāṭhinyaṃ kucayordṛṣṭaṃ vāñchantyaḥ pāda-
padmayoḥ . nindanti viśvadhātāraṃ tvadvāṭīṣvariyoṣitaḥ” .
34 ullekhaḥ “kvacidbhedādgrahītṝṇāṃ viṣayāṇāṃ tathā kvacit .
ekasyānekadhollekhaḥ yaḥ sa ullekha iṣyate” sā0 da0 “priya
iti gopabadhūbhiḥ śiśuriti vṛddhairadhīśa iti devaiḥ .
nārāyaṇa iti bhaktairbrahmetyagrāhi yogirbhidevaḥ” .
“gāmbhīryyeṇa samudro'si gauraveṇāsi parvataḥ” .
35 ūrjasvi “ūrjasvi rūḍhāhaṅkāram” iti “apakarttāhasasmīti
hṛdi te mā sma bhūdbhayam . vimukheṣu na me svaḍgaḥ
praharttu” jātu vāñchati evamuktvā paroyuddhe niruddhodarpa-
śālinā . puṃsā kenāpi tajjñeyamūrjasvītye
vamādikam” iti ca daṇḍī .
36 ekāvalī pūrvvaṃ pūrvvaṃ prati viśeṣaṇatvena paraṃ param .
sthāpyate'pohyate vācā syāttathaikāvalī dvidhā” .
sā0 da0 sthāpane . “sarovikasitāmbhojamambhojaṃ bhṛṅga-
saṅgatam . bhṛṅgāyatra sasaṅgītāḥ saṅgītaṃ sasmarodayam” .
varjane . “na tajjalaṃ yanna sucārupaṅkajaṃ na paṅkajaṃ
tadyadalīnaṣaṭpadam . na ṣaṭpado'sau na juguñja yaḥ kalaṃ
na guṃñjitaṃ tanna jahāra yanmanaḥ” .
37 kārakadīpakam “kramikaikagatānāntu gumpaḥkārakadīpakam” .
ca0 atra kārakaḥ kriyā karttṛtvādisaṃjñākāritvāt
“gacchatyāgacchati punaḥ pānthaḥ paśyati pṛcchati” .
38 kāraṇamālā “paraṃparaṃ prati yadā pūrvvapūrvvasya hetutā .
tadā kāraṇamālā syāt” . sā0 da0 “śrutaṃ kṛtadhiyāṃ
saṅgājjāyate, vinayaḥ śrutāt . lokānurāgo
vinayānna kiṃ lokānurāgataḥ” ..
39 kāvyaliṅgam “hetorvākyapadārthatve kāvyaliṅgamudāhṛtam” .
sā0 da0 “jito'si manda! kandarpa! maccitte'sti
trilocanaḥ” atra padārthasya hetutā . vākyārthasya yathā .
“yattvannetrasamānakāntisalile magnaṃ tadindīvaraṃ meghe-
ṣvaktaritaṃ priye tava mukhacchāyānukārī śaśī . ye'pi
tvadgamanānukārigatayaste rājahaṃsā gatāstvatsādṛśya-
vinodamātramapi medaivena na kṣamyate” . atra caturthaṣādārthe
ādyapādatrayārthānāṃ hetutā ..
40 kāvyārthāpattiḥ “kaimutyenārthasaṃsiddhiḥ kāvyārthāpattiriṣyate” .
ca0 “saṃ jitastvanmukhenenduḥ kā vārttā sarasīruhām” .
41 kaitavāpahnutiḥ “kaitavāpahnutirvyakte vyājādyairnihnave padaiḥ” .
ca0 “niryānti smaranārācā bālādṛkpātakaitavāt” .
iyam vyājāpahnutirityanye apahnutiśabde vivṛtiḥ .
42 gūḍhoktiḥ “gūḍhoktiranyoddeśyā gīryadanyaṃ prati gadyate” . ca0
“vṛṣāpehi parakṣetrādāyāti kṣetrarakṣakaḥ” . jāroddeśena
vṛṣaṃ pratyuktiḥ .
43 capalātiśayoktiḥ capalātiśayoktistat paurvāparyyavyati-
kramaḥ” . ca0 “agre mānogataḥ paścādanunītā priyeṇa sā” ..
44 chekāpahnutiḥ “chekāpahnutira tiranyasya śaṅkātastasya nihnave” .
ca0 “prajalpan matpade lagnaḥ kāntaḥ kiṃ? na hi nūpuraḥ”
45 tadguṇaḥ “tadguṇaḥ svaguṇatyāgādanyadīyaguṇagrahaḥ” .
ca0 “nayan madhulihaḥ śvaityamudaṃśudaśanāṃśubhiḥ” ..
46 tulyayogitā “varṇyānāmitareṣāṃ vā dharmmaikyaṃ tulyayogitā”
“saṅkucanti sarojāni svairiṇīvadanāni ca” . sā tridhā .
hitāhite vṛttitaulyādamaparā tulyavogitā . “pradīyate
parābhūtirmitraśātravayostvayā” . parā śreṣṭhā bhūtiraiśvaryyaṃ parā-
bhūtiḥ parābhavaśca “guṇotkṛṣṭeḥ samīkṛtya vaco'nyā tulyayo-
gitā” ca0 . “lokapāloyamaḥ pāśī śrīdaḥ śakro bhavānapi” .
yamādibhirutkṛṣṭaiḥ lokapālatvena samīkṛtiratra .
47 dīpakam “vadali varṇṇyāvarṇṇyānāṃ dharmmekyaṃ dīpakaṃ budhāḥ” .
ca0 darpaṇetu” atha kārakamekaṃ syādanekāsu kriyāsu cet . “satī
ca yoṣit prakṛtiśca niścalā pumāṃsamabhyeti bhavāntareṣvapi
atra anugamanarūpaikakriyāsambandhaḥ vārṇyāvarṇṇyayoḥ .
48 dīpakāvṛttiḥ “trividhā dīpakāvṛttirbhavedāvṛttihetataḥ
vastuno vā svabhāvena śaktervā hānihetunā . akṛtā-
tmīyakāryyaḥ syādaheturvyāhatastu yaḥ” sa0 ka0 . “na viracitā
lalāṭataṭhanṛtya karībhrukuṭī na paruṣahuṅkṛtena mṛdusmita
mantaritam . na tava niśumbhasaṃbhramavaśādapi dāruṇayā bhaga-
vati! ceṣṭayā kaluṣitaṃ vadanāmbujam” . atra kāluṣyasya
kāraṇe satyapi tajjanane yadasāmarthyaṃ tatra tvanmukhāmbuja
vastunaḥ svabhāvonimittamato na viśeṣokterabhedaḥ . śakti-
hānitoyathā . “anurāgavatī sandhyā divasaśca purasmaraḥ .
aho daivagatiścitrā tathāpi na samāgamaḥ” .. atra daivagatyā
vidyamānasyapi samāgamasāmarthyasya kuṇṭhīkaraṇāt hetuśakti-
hānikṛtam dīpakam . padapadārthobhayāvṛttibhedātraividhyamuktaṃ
candrāloke . yathā . “varṣatyambudamāleyaṃ varṣatyeṣā ca śarvarī
unmīlanti kadambāni sphuṭanti kuṭajodgamāḥ . mādyanti
cātakāstṛptā mādyanti ca śikhābalāḥ”
49 dṛṣṭāntaḥ dṛṣṭāntastu sagharmmaraḥ vastunaḥ prativimbanam . sā0 da0
sa ca sādharmyavaidharmmābhyāṃ dvidhā . “tatra sādharmye aviditaṃ
guṇāpi satkadhiṇitiḥ karṇesu vasati madhuradhārām . ana-
dhigata parimalāpi hi harati dṛśaṃ mālatīmālā” .
vaivarmye . tvayi dṛṣṭe kuraṅgākṣyāḥ śraṃsate madanavyathā .
dṛṣṭānudayabhā jīndau glāniḥ kumudasaṃhate” .
50 nirdanā “sambhavan vastusambandho'sambhavan vāpi kutracit . yatra
vimbānuvimbatvaṃ bodhayet sā nidarśanā” .. sā0 da0 atra
sambhavadvastusambandhanidarśanā yathā . “ko'tra bhūmibalaye
janān mudhā tāpayan sucirameti sampadam . vedayanniti-
dinena bhānumānāsasāda caramācalaṃ tataḥ” .. atra
raverīdṛśāryavedanakriyāyāṃ kartṛtvenānvayaḥ sambavatyeva
īdṛśārthajñāpanasamarthacaramācalaprāptirūpadharmmavattvāt, sa ca
raverastācalagamanasya paratāpināṃ vipatprāpteśca vimbaprati-
vimbabhāvaṃ bodhayāte . asambhavadvastusambandhanidarśanā
tvekavākyānekavākyagatatvena dvividhā . tatraikavākyagā
yathā . “kalayati kuvalayamālālalitaṃkuṭilaḥ kaṭākṣa-
vikṣepaḥ . adharaḥ kisalayalīlāmānanamasyāḥ kalā-
nidhervilāsam” .. atrānyasya dharmmaṃ kathamanyo vahatviti
kaṭākṣavikṣepādīnāṃ kuvalayamālādigatalalitādīnāṃ kala-
namasambhavat tallalitādisadṛśaṃ lalitādikamavagamayat
kaṭhākṣavikṣepādeḥ kuvalayamālādeśca vimbaprativimbabhāvaṃ
bodhayati yathā vā . “prayāṃṇe tava rājendra! muktā vairimṛ-
gīdṛśām . rājahaṃsagatiḥ padbhyāmānanena śaśidyutiḥ” ..
atra pādābhyāmasambaddharājahaṃsagatestyāgo'nupapanna iti
tayostatsambandhaḥ kalpāte, sa cāsambhavan rājahaṃsagati-
miva gatiṃ bodhayati . anekavākyagā yathā . “idaṃ
kilāvyājamanoharaṃ vapustapaḥ kṣamaṃ sādhayituṃ ya icchati .
dhruvaṃ sa nīlotpalapatradhārayā śamīlatāṃ chetumṛṣarvyavavasyati”
atra yattacchabdasthanirddiṣṭavākyārthayorabhedenānvayo'nupapadya-
mānastādṛśavapuṣastapaḥkṣamatvasādhanecchā nīlotpalapatradhārayā
śamīlatācchedaneccheveti vimbaprativimbabhāve paryyavasyati .
51 niruktiḥ “niruktiryogato nāmnāmanyārthatvaprakalpanam” .
“dadṛśaiścaritairjāne satyaṃ doṣākarovidho” . doṣākarasya-
rātrikarasya doṣāṇāmākaratvarūpānyārthakalpanamiha .
52 niścayaḥ “anyanniṣidhya prakṛtasthāpanaṃ niścayaḥ punaḥ” . ca0
“vadanamidaṃ na sarojaṃ nayane nendīvare etau . iha savidhe
mugdhadṛśo madhukara! na mudhā paribhrāmya” .
53 niṣedhābhāsaḥ . ākṣepabhedaḥ vidhyābhāse 40 pṛṣṭhe vivṛtiḥ .
54 parikaraḥ “uktirviśeṣaṇaiḥ sābhiprāyaiḥ parikaromataḥ” .
ca0 “sudhāṃśukalitottaṃ sastāpaṃ haratu vaḥ śivaḥ” .
55 parikarāṅkuraḥ “sābhiprāyoviśeṣyaścet bhavet parikarāṅkuraḥ” .
ca0 “caturṇṇāṃ puruṣārthānāṃ dātā devaścaturbhujaḥ”
56 pariṇāmaḥ “viṣayātmatayāropye prakṛtārthopayogini .
pariṇāmobhavettulyātulyādhikaraṇodvidhā” . sā0 da0 “smiteno
pāyanaṃ dūrādāgatasya kṛtaṃ sama . stanopanīḍamāśleṣaḥ
kṛtodyūte paṇastayā” anyatra paṇaupāyane vasanābharaṇādinā
upayujyete atratu nāyakasambhāvanaṃ smitamupāyanam dyūte ca
dṛḍhatayā āśleṣarūpapaṇanam . atra prathamārddhe vaiyadhikaraṇyena
dvitīyārddhe sāmānādhikaraṇyeneti bhedaḥ .
57 parivṛttiḥ “parivṛttivinimayaḥ samanyūnādhikairbhavet” ca0
“dattvā kaṭākṣalakṣmīṃ sā jagrāha hṛdayaṃ mama . mayāsyai
hṛdayaṃ dattaṃ gṛhīto madanajvaraḥ” “pūrvdhārddhe samena
śeṣārddhe nyūlena” “yena jarjarakalevaravyayāt krītamindu-
kiraṇojjvalaṃ yaśaḥ” anyonyāntarbhāvinīti sa0 kaṇṭhā0 .
58 prarisaṃkhyā “parisaṃkhyā niṣidhyaikamekasmin vastu yantraṇam”
ca0 . “snehakṣayaḥ pradīpeṣu na svānteṣu natabhruvām” .
59 paryyastāpahnutiḥ “anyatra tasyāropārthā paryyastāpahnutistu
sā” ca0 . nāyaṃ sudhāṃśuḥkiṃtarhi sudhāṃśuḥ preyasīmukham” .
60 paryyāyaḥ “kvacidekamanekasminnanekaṃ caikagaṃ kramāt .
bhavati kriyate vā cettadā paryyāya iṣyate ..” sā0 da0
krameṇa yathā . “sthitāḥ kṣaṇaṃ pakṣmasu tāḍitādharāḥ
payodharotsedhanipātacūrṇitāḥ . balīṣu tasyāḥ skhalitāḥ
prapedire krameṇa nābhiṃ prathamodavindavaḥ” .. “vicaranti
vilāsinyo yatra śroṇibharālasāḥ . vṛkakākaśivāstatra
dhāvantyaripure tava” .. “vimṛṣṭarāgādadharānnivarttitastanāṅga-
rāgādaruṇācca kandukāt . kuśāṅkurādānaparikṣatāṅguliḥ
kṛto'kṣasūtrapraṇayī tayā karaḥ” . “yayorāropitastāro
hāraste'ribadhūjanaiḥ .. nidhīyante tayoḥ sthūlāḥ stana-
yoraśrūvindavaḥ” .. eṣu ca kvacidādhāraḥ saṃhatarūpo'saṃha-
tarūpaśca . kvacidādheyamapi yathā “sthitāḥ kṣaṇamityatra”
udavindavaḥ pakṣmādāvasaṃhatarūpa ādhāre krameṇābhavan .
“vicaranti” ityatrādheyabhūtā vṛkādayaḥ saṃhatarūpāripure
krameṇābhavan .
61 paryyāyoktam “paryyāyoktaṃ yadā bhaṅgyā gamyamevābhidhīyate”
sā0 da0 “spṛṣṭāstā nandane śacyāḥ keśasambhogalālitāḥ .
sāvajñaṃ pārijātasya mañjaryyoyasya sainikaiḥ” .
62 pihitam “pihita paravṛttāntajñātuḥ sākūtaceṣṭitam” ca0 .
“priye gṛhāgate prātaḥ kāntā talpamakalpayat” . priye gṛhā-
gate paranārikayā saha rātrijāgaraṇena prātaḥśayana-
mucitamiti jñāpanāya kāntayā talpakalpanaṃ sākūtaṃ ceṣṭitam .
63 punaruktavadābhāsaḥ “āpātato yadarthasya paunaruktyāvabhāsanam .
punaruktavadābhāsaḥ sa bhinnākāraśabdagaḥ” sā0 da0 “bhujaṅga-
kuṇḍalī vyaktaḥ śaśiśubhrāṃśuśītaguḥ . jagantyapi sadāpāyā-
davyāccetoharaḥ śivaḥ” .. atra bhujaṅgakuṇḍalyādiśabdānām
āpātamātreṇa sarpādyarthatayā paunaruktyapratibhāsanam . paryya-
vasāne tu bhujaṅgarūpaṃ kuṇḍalaṃ vidyate yasyetyādyanyārthatvam .
pāyādityasyāpāyādityatra paryyavasānam . bhujaṅgakuṇḍalī-
tiśabdayoḥ prathamasyaiva parivṛttisahatvam . haraḥ śiva
ityatra dvitīyasyaiva . śaśiśubhrāṃśupadayoḥ dvayorapi .
śabdaparivṛttisahatvāsahatvābhyām asyobhayālaṅkāratvam .
“bhāti sadā na tyāga iti” atra tu na dvayorapīti
śabdālaṅkāratvamiti bhedaḥ .
64 pūrvvarūpam “punaḥ svaguṇasaṃprāptiḥ pūrvvarūpamudāhṛtam .
pūrvvāvasthānuvṛttiśca vikṛte sati vastuni” . ca0 “harakaṇṭhāṃ-
śudīpto'pi śeṣastadyaśasā sitaḥ” . “dīpe nirvāpite'pyā-
sīt kāñcīratnairmahanmahaḥ” .
65 prativastūpamā “prativastūpamā sā syādvākyayorgamyasāmyayoḥ .
eko'pi dharmmaḥ sāmānyo yatra nirddiśyate pṛthak” sā0 da0
“dhanyāsi vaidarbhi! guṇairudārairyayā samākṛṣyata naiṣadho'pi .
itaḥ stutiḥ kā svalu candrikāyā yadabdhimapyuttaralī-
karoti” .. atra samākarṣaṇamuttaralīkaraṇañca kriyā ekaiva
paunaruktyanirāsāya bhinnarūpatayā nirddiṣṭā . iyaṃ
mālayāpi dṛśyate yathā . “vimala eva ravirviśadaḥ śaśī
prakṛtiśībhana eva hi darpaṇaḥ . śivagiriḥ śivahāsa-
sahodaraḥ sahajasundara eva hi sajjanaḥ” .. atra vima-
laviśadādirarthata eka eva . vaidharmmyeṇa yathā . “cakorya
eva caturāścandrikāpānakarmmaṇi” ..
66 pratiṣedhaḥ “pratiṣedhaḥ prasiddhasya niṣedhasyānukīrttanam” . ca0
“na dyūtametat kitavāḥ! krīḍanaṃ niśitaiḥ śaraiḥ” .
67 pratīpam “pratīpamupamānasyāpyupameyatvakalpanam 1 . anyopa-
meyalābhena varṇṇyasyānādaraśca tat 2 . varṇyopamānalābhena
tathānyasyāpyanādaraḥ3 . varṇṇyānyasyopamāyā aniṣpatti-
rvacaśca tat 4 . pratīpamupamānasya kaimaryyamapi manvate” 5 ca0
“krameṇa yathā . “tvallocanasamaṃ padmam” 1 “alaṃ garveṇa te
vakta! kāntyā candrobhavādṛśaḥ” 2 . “kaḥkrauryyadarpastemṛtyo!
tvattulyāḥ santi hi striyaḥ” 3 . “mithyāvādohi
mugdhākṣi! tvanmukhābhaṃ kilāmbujam” . 4 . “dṛṣṭaṃ cet
vadanaṃ tasyāḥ kiṃ padmena kimindunā” . 5 .
68 pratyakṣam . “pratyakṣamakṣajaṃ jñānaṃ mānasaṃ cābhidhīyate .
svānubhūtibhavaṃ caivamupacāreṇa kathyate” . sa0 kaṇṭhā0 .
tacca yugapadekaśobā tatra yugapat yathā . “krāntakāntavadana-
prativimbe magnabālasahakārasugandhau . svāduni praṇa-
ditālini śīte nirvavāra madhunīndriyavargaḥ” ekaśo
yathā . “mandamandavigalattrapamīṣaccakṣurullasitapakṣmadadhatyā .
vīkṣyate sma śanakairnavabadhvā kāmino mukhamadhomukhayeva”
suṇvādiviṣayaṃ mānasaṃ yathā astokavismayamavismṛta
pūrvvavṛttamudbhūtanūtanabhayajvarajarjjaraṃ naḥ . ekakṣaṇatruṭita
saṃghaṭitapramodamānandasekaśabalatvamupaiti cetaḥ” .
69 pratyanīkam “pratyanīkaṃ balavataḥ śatroḥ pakṣe parākramaḥ” ca0
“jaitranetrānugau karṇṇāvutpalābhyāmadhaḥkṛtau” .
70 prastutāṅkuraḥ “prastutena prastutasya dyotane prastutāṅkuraḥ” .
ca0 kiṃ bhṛṅga! satyāṃ mālatyāṃ ketakyā kaṇṭakasthayā” .
71 praharṣaṇam “utkaṇṭhitārthasaṃsiddhirvinā yatnaṃ praharṣaṇam 1
vāñchitādadhikārthasya saṃsiddhiśca praharṣaṇam 2 . yatnādu-
pāyasiddhārthāt sākṣāllābhaḥ phalasya tat 3” ca0 . krameṇa
“tāmeva dhyāyate tasmai visṛṣṭā saiva dūtikā” 1
“dīpamuddīpayedyāvattāvadabhyudito raviḥ” 2 “nidhyañja-
nīṣadhīmūlaṃ khanatā''sāditonidhiḥ” . 3 .
72 preyaḥ “preyaḥ priyatarākhyānam” daṇḍī “adya yā mama
govinda! jātā tvayi gṛhāgate . kālenaiṣā bhavet prītistavaica
gamanāt punaḥ . ityāha yuktaṃ viduro nānyatastādṛśī-
dhṛtiḥ . bhaktimātrasamārādhyaḥ sa prītaśca tato hariḥ”
idañca darpaṇakārādibhiranuktamapi kāvyādarśādāvuktam .
73 prauḍhoktiḥ “prauḍhoktirutkarṣahetau taddhetutvaprakalpanam” ca0 .
“kacāḥ kalindajātīratamālastomamecakāḥ” .
74 bhāvaḥ . “abhiprāyānukūlye tu pravṛttirbhāva ucyate sodbhe-
do'tha nirudbhedaścaikataścābhitaśca saḥ hṛdyaṃ sūkṣmañca bhidyeta na
hi bhāvāt kathañcana” tatra prārthanāvedanābhyāmudbhidyamānaḥ
sodbhedo bhāvohṛdyamityucyate . “nirudbhedastu yo bhāvaḥ
sa sūkṣmastu nigadyate . iṅgitākāralakṣyāt sa sūkṣmāt
syādbhūmikāntaramiti” sa0 kaṇṭhā0 . sa bhāvaḥ bhūmiko-
ntaramavasthāntaram . tatra hṛdyabhāvayorudāharaṇe tatraiva dṛśye
sūkṣmasya sūkṣmālaṅkāre vakṣyate .
75 bhāvikam “adbhutasya padārthasya bhūtasyātha bhaviṣyataḥ . yat
pratyakṣāyamāṇatvaṃ tadbhāvikamudāhṛtam” 2 . sā0 da0 tatra
bhūtasya “munirjayati yogīndro mahātmā kumbhasambhavaḥ yainaika-
culuke dṛṣṭau divyau tau matsyakacchapau” . bhāvinaḥ
“āsīdañjanamatreti paśyāmi tava locane . bhāvibhūṣaṇa-
saṃbhārāṃ sākṣād kurve tavākṛtim” .
76 bhedakātiśayoktiḥ “bhedakātiśayoktiḥ syāt tasyaivānyatva-
kalpanam” ca0 . “anyaddevasya gāmbhīryyamanyarddhairyyañca bhūpata! .
77 bhrāntāpahnutiḥ “anyasya śaṅkayā bhrāntāpahnutiḥ bhrānti
vāraṇe” . ca0 “tāpaṃ karoti sotkampaṃ jjvaraḥ kinnu?
sakhe! smaraḥ” .
78 bhrāntimān “sāmyādatasmiṃstadbuddhirbhrāntimān pratibho-
tthitā” sā0 da0 “mugdhā dugdhadhiyā gavāṃ vidadhate
kumbhānadho vallavāḥ kaṇṭhe kairavaśaṅkayā kuvalayaṃ kurvanti
kāntā api . karkandūphalamuccinoti śavarī muktaphalā-
śaṅkayā sāndrā candramasona kasya kurute cittabhramaṃ candrikā”
pratibhetiviśeṣaṇāt svarasasiddhe śuktikāyāṃ rajatabhrame na .
sāmyādityukteḥ “saṅgamavirahavikalpe varamiha viraho na
saṅgamastasyāḥ . saṅge saiva tathaikā tribhuvanamapi tanmayaṃ
virahe” ityādau tribhuvanavarttiyāvadvastunaḥ sāmyābhāvānna
bhrāntimān . ayaṃ bhrāntirityanye .
79 mālādīpakam “mālādīpakaṃ punaḥ . dhārmmiṇāmekadharmmeṇa
sambandhoyat yathottaram” sā0 da0 . “tvayi saṅgarasaṃprāpte
dhanuṣāsāditā śarāḥ . śarairariśirastena bhūstayā tvaṃ,
tvayā yaśaḥ” atrāsādanakriyādharmmasya yathottaraṃ sambandhaḥ .
80 mithyādhyavasitiḥ “kiñcinmithyārthasiddhyarthaṃ mithyārthāntara-
kalpanam mithyādhyavasitirveśyāṃ vaśayet khasrajaṃ vahan” . ca0
mithyāpahnutistu apahnutibhedaḥ .
81 mīṃlitam “mīlitaṃ yadi sādṛśyādbheda eva na dṛśyate” ca0
“rasonālakṣi lakṣāyāścaraṇe sahajāruṇe” .
82 mudrā “sūcyārthasūcanaṃ mudrā prakṛtārtha paraiḥ padaiḥ” . ca0
“nitamba gurvvī taruṇī dṛgyugmavipulā ca sā” .
83 yathāsaṃkhyam “yathāsaṃkhyaṃ krameṇaiva kramikāṇāṃ samanvayaḥ”
ca0 śatruṃmitraṃvipattiṃ ca jaya rañjaya bhañjaya” . krama ityanye
84 yuktiḥ “yuktiḥ parābhisandhānaṃ kriyayā marmmaguptaye” ca0 .
“tvāmālikhantī dṛṣṭvānyāṃ dhanuḥ pauṣpaṃ kare'likhat” .
85 ratnāvalī “kramikaprakṛtārthānāṃ nyāsaṃ ratnāvalīṃ viduḥ” ca0 .
“caturāsyaḥ patirlakṣmyāḥ sarvveśastvaṃ mahīpate!” . catvāri
āsyāni caturaṃ nipuṇamāsyamāsyavyāpāro vacanaṃ ca yasya .
86 rasavat . “rasavadrasapeśalam” daṇḍī “rasena peśala
mākhyānamityanuṣaṅgaḥ rasavat . “mṛteti pretya saṅgantuṃ yayā
me maraṇaṃ matam . saiṣā tanvī mayā landhā kathamatraivajanmani”
tatsamarthanañca tatraiva “prāk pratidarśitā seyaṃ ratiḥ
śṛṅgāratāṃ gatā . rūpabāhulyayogena tadidaṃ rasa-
vadvacaḥ . vācyasyāgrāmyatāyonirmādhuryye darśitorasaḥ .
iha tvaṣṭarasāyattā rasavattā smṛtā girām” . daṇḍī .
87 rūpakam “rūpakaṃ rūpitāropāt vipaye nirapahnave .
tat paramparitaṃ sāṅgaṃ niraṅgamiti ca tridhā” . tatra
“yasya kasyacidāropaḥ parāropaṇakāraṇam . pratyekaṃ kevalaṃ
mālārūpañceti caturvidham” sā0 da0 . tatra śliṣṭaśabda-
nibandhanaṃ kevalaparamparitaṃ yathā . “āhave jagaduddaṇḍa-
rājamaṇḍalarāhave . śrīnṛsiṃha! mahīpāla! svastyastu
tava bāhave” .. atra rājamaṇḍalaṃ nṛpasamūha eva candravimba
mityāropo rājabāhorāhutvārope nimittam . tadeva mālā
rūpaṃ yathā . “padmodayadinādhīśaḥ sadāgatisamīraṇaḥ .
bhūbhṛdāvalidambholireka eva bhavān bhuvi” .. atra padmāyā
udaya eva padmānāmudayaḥ, satāmāgatireva sadāgamanaṃ
bhūbhṛto rājāna eva parvvatā ityādyāropo rājñaḥ
sūryyatvārope nimittam . aśliṣṭaśabdanibandhanaṃ kevalaṃ yathā
“pāntu vo jaladaśyāmāḥ śārṅgajyāghātakarkaśāḥ .
trailokyamaṇḍapastambhāścatvāro haribāhavaḥ” . atra
trailokyasya maṇḍapatvāropo haribāhūnāṃ stambhatvārope
nimittam . aśliṣṭamālārūpaṃ yathā . “manojarājasya
sitātapatraṃ śrīkhaṇḍacitraṃ haridaṅganāyāḥ . virājati
vyomasaraḥsarojaṃ karpūrapūraprabhaminduvimbam” atra mano-
jāderājaṃtvādyāropaścandrabimbasya sitātapatratvādyārope
nimittam . eṣu ca “rājabhujādīnāṃ rāhutvādyāropo
rājamaṇḍalatvārope nimittamiti” kecit . “aṅgino
yadi sāṅgasya rūpaṇaṃ sāṅgameva tat . samastavastu viṣa-
yamekadeśavivartti ca” . tatra “āropyāṇāśeṣāṇāṃ
śābdatve prathamaṃ matam” . prathamaṃ samastavastuviṣayaṃ, yathā .
“rāvaṇāvagrahaklāntamiti vāgamṛtena saḥ . abhivṛṣya maru-
cchasyaṃ kṛṣṇameghastirodadhe” .. atra kṛṣṇasya meghatvārope
vāgādīnāmamṛtatvādyāropitatvam . “yatra kasyacidārthatvameka-
deśavivartti tat” . kasyacidāropyamāṇasya . yathā . “lāvaṇya-
madhubhiḥ pūrṇamāsyamasyā vikasvaram . lokalocanarolamba-
kadambaiḥ kairna pīyate” .. atra lāvaṇyādau madhvādyāropaḥ
śābdo mukhe padmatvāropa ārthaḥ . na ceyamekadeśavivartti-
nyupamā vikasvaratvadharmmasyāropyamāṇe padme mukhyatayā varttanāt
mukhe copacaritatvāt . “niraṅgaṃ kevalasyaiva rūpaṇaṃ tadapi
dvidhā . mālā kevalarūpatvāt” tatra mālārūpaṃ niraṅgaṃ
yathā . “nirmmāṇakauśalaṃ dhātuścandrikā lokacakṣuṣām .
krīḍāgṛhamanaṅgasya seyamindīvarekṣaṇā” .. kevalaṃ yathā .
“dāse kṛtāgasi bhavatyucitaḥ prabhūṇāṃ pādaprahāra iti
sundari! nātra dūye . udyatkaṭhorapulakāṅkurakaṇṭakāgrairya-
dbhidyate mṛdu padaṃ nanu sā vyathā me” .. “tenāṣṭau rūpake
bhidāḥ” . cirantanairuktā iti śeṣaḥ . kvacit paramparita-
mapyekadeśavivartti yathā . “khaḍgaḥ kṣmāsauvidallaḥ samiti
vijayate mānavākhaṇṭalasya” . atrārthaḥ kṣamāyā mahiṣī-
tvāropaḥ svaḍge sauvidallatvārope hetuḥ . asya bhedasya
pūrvvavanmālārūpatve'pyudāharaṇaṃ mṛgyam . “dṛśyante kvacidā-
ropyāḥ śliṣṭhāḥ sāṅge'pi rūpake” . tatraikadeśavivartti
śliṣṭaṃ yathā . “karamudayamahīdharastanāgre galitatamaḥpaṭalāṃ-
śuke niveśya . vikasitakumudekṣaṇaṃ vicumbatyayamamareśa-
diśo mukhaṃ sudhāṃśuḥ” samastavastuviṣayaṃ yathā . atraiva
“vicumbatītyādau” “cucumbe haridabalāmukhamindunāyakena
iti” pāṭhe . na cātra śliṣṭaparamparitam tatra hi .
“bhūmṛdāvalidambholirityādau” rājādau parvatatvādirūpaṇaṃ
vinā varṇanīyasya rājāderdambholitādirūpaṇaṃ sarvvathaiva
sādṛśyāsambhavādasaṅgatam . tarhi kathaṃ “padmodayadinādhīśa
ityādau” paramparitaṃ, rājādeḥ sūryyādinā sādṛśyasya
tejasvitādihetukasya sambhavāditi na vācyam tathā hi
rājādestejasvitādihetukaṃ suvyaktaṃ sādṛśyaṃ na tu prakṛte
tadvivakṣitaṃ padmodayādereva dvayoḥ sādhāraṇadharmmatayā
vivakṣitatvāt, iha tu mahīdharādeḥ stanādinā sādṛśyaṃ
pīnottuṅgatvādinā suvyaktameveti na śliṣṭaparamparitam .
kacit samāsābhāve'pi rūpakaṃ dṛśyate . yathā . “mukhaṃ tava
kuraṅgākṣi! sarojamiti nānyathā” . kvacidvaiyadhikara-
ṇye'pi . yathā . “vidadhe madhupaśreṇīmiha bhrūlatayā
vidhiḥ” . kvacidvaidharmye'pi yathā . “saujanyāmbumarusthalī
sucaritālekhyadyubhittirguṇajyotsnākṛṣṇacaturddaśī0 sarala-
tāyogaśvapucchacchaṭā . yaireṣāpi durāśayā kaliyuge
rājāvalī sevitā teṣāṃ śūlini bhaktimātrasulabhe sevā
kiyat kauśalam” .. atra ca keṣāñcidrūpakāṇāṃ śabdaśleṣa-
mūlatve'pi rūpakaviśeṣatvādarthālaṅkāramadhye gaṇanam . evaṃ
vakṣyamāṇālaṅkāreṣu boddhavyam . “adhikārūḍhavaiśiṣṭyaṃ
rūpakaṃ yattadeva tat” . tadevādhikārūḍhavaiśiṣṭyasañjña-
rūpakam . yathā . “idaṃ vaktraṃ sākṣādvirahitakalaṅkaḥ
śaśadharaḥ sudhādhārādhāraścirapariṇataṃ vimbamadharaḥ . ime
netre rātrindivamadhikaśobhe kuvalaye tanurlāvaṇyānāṃ jala-
dhiravagāhe sukhataraḥ” .. kalaṅkarāhityādināghikam .
88 rūpakātiśayoktiḥ “rūpakātiśayoktiḥ syānnigīryyādhyava-
sānataḥ” ca0 “paśyanīlotpaladvandvānniḥsaranti śitāḥśarāḥ”
89 lalitam “prastute varṇṇyavākyārthaprativimbasya varṇṇanam” .
lalita” nirgate nīre setumeṣā cikīrṣati ca0 .
90 leśaḥ “leśaḥsyāddoṣaguṇayorguṇadoṣatvakalpanam” . ca0 “akhi-
leṣu vihaṅgeṣu hanta svacchandacāriṣu . śuka! piñjarabandhaste
madhurāṇāṃ girāṃ phalam” . sa0 ka0 tu lavatvenāyamuktaḥ .
91 lokoktiḥ “lokapravādānukṛtirlokoktiriti” kathyate ca0 .
“sahasva katicinmāsān mīlayitvā vilocane” .
92 vikalpaḥ “vikalpastulyabalayorvirodhaścāturīyutaḥ” ca0 .
“sadyaḥ śirāṃsi cāpān vā namayantu mahībhujaḥ” .
93 vikasvaraḥ “yasmin viśeṣasāmānyaviśeṣāḥ sa vikasvaraḥ” .
ca0 “sa na jigye mahāntohi durjayāḥ sāgarāiva” .
94 vicitram “vicitraṃ tadviruddhasya kṛtiriṣṭaphalāya cet ca0 .
“praṇamatyunnatihetorjīvanahetorvimuñcati prāṇān . duḥkhīyati
sukhahetoḥ komūḍhaḥ sevakādanyaḥ” .
95 vitarkaḥ “ūho vitarkaḥ sandehanirṇṇayāntaradhiṣṭhitaḥ .
dvidhāsau nirṇṇayāntaścānirṇṇayāntaśca kīrttyate . tattvānu
pātyatattvānupātī yaścobhayātmakaḥ” sa0 kaṇṭhā0 .
teṣu nirṇṇayāntastattvānupātī yathā . “mainākaḥ kimayaṃ
ruṇāddhi gagane manmārgamavyāhatā śaktistasya kutaḥ ? sa
bajrapatanādbhīto mahendrādapi . tārkṣyaḥ so'pi samaṃ
nijena vibhunā jānāti māṃ rāvaṇamā jñātaṃ sa jaṭāyureṣa-
jarasā kliṣṭo badhaṃ vāñchati” . sa evātattvānupātī yathā .
“asyāḥ sargavidhau prajāpatirabhūccandro nu kāntipradaḥ śṛṅgā-
raikanidhiḥ svayaṃ nu madano māsonu puṣpākaraḥ . vedābhyāsaja
ḍaḥ kathaṃ nu viṣayavyāvṛttakautūhalo nirmātuṃ prabhavet
manoramamidaṃ rūpaṃ purāṇo muniḥ” candrādiṣvanyatamena
prajāpatinā bhavitavyamityatattvānupātī nirṇṇayāntovitarkaḥ .
sa eva ubhayātmā yathā “citte niveśya parikalpitasattvayo
nādrūpoccayena racitā manasā kṛtā nu . strīratnasṛṣṭira
parā pratibhāti sā me dhāturvibhutvamanucintya vapuśca tasyāḥ”
atra tattvātattvanupātitvādubhayātmā nirṇayānto vitarkaḥ .
anirṇṇayānto mithyāviṣayo yathā . “adreḥ śṛṅgaṃ harati
pavanaḥ kiṃsvidityunmusvībhirdṛṣṭocchrāyaścakitacakitaṃ muggha
siddhāṅganābhiḥ” . sa evāmithyārūpo yathā . “aya-
masau bhagavānuta pāṇḍavaḥ sthitamavāṅmuninā śaśi
maulinā . samadhirūḍhamanena ca jiṣṇunā sviditi vega-
vaśānmumude gaṇaiḥ” . sa eva ubhayātmā yathā . māyā svideṣā-
mativibhramo vā dhvastaṃ nu me vīryyamathāhamanyaḥ . gāṇḍīva
muktā hi yathā purā me parākramante na śarāḥ kirāte” .
96 vidhiḥ “siḍvasyaiva vidhānaṃ yat tāmāhurvidhyalaṅkṛtim” ca0 .
“pañcamodañcane kāle kokilaḥ kokilo'bhavat” .
97 vidhyābhāsaḥ vastunovaktumiṣṭasya tu viśeṣapratipattaye . niṣe-
dhābhāsa ākṣepo vakṣyamāṇoktagodvidhā . aniṣṭasya tathā-
rthasya vidhyābhāsaḥ paromata iti” sā0 da0 . udāharaṇaṃ
tatra jñeyam . ākṣepabheda ityanye .
98 vinoktiḥ “vinoktiḥ syādvinā kiñcit prastutaṃ hīna-
sucyate . taccet kiñcidvinā ramyaṃ vinoktiḥ sāpi kathyate” .
ca0 hīnatve “vidyā hṛdyāpi sāvadyā vinā vinaya-
sampadam” . ramyatve “vinā khalairvibhātyeṣā rājendra!
bhavataḥ sabhā” . vinārthagamyatāyāmapi sā0 da0 . “nirarthakaṃ
janmagataṃ nalinyā yayā na dṛṣṭaṃ tuhināṃśuvimbam . utpatti-
rindorapi niṣphalaiva dṛṣṭā vinidrā nalinī na yena” .
99 vibhāvanā “vibhāvanā vināpi syāt kāraṇaṃ kāryyajanma
cet 1 hetūnāmasamagratve kāryyotpattiśca sā matā 2 . kāryyot-
pattistṛtīyā syāt satyapi pratibandhake 3 akāraṇāt kāryya
janma caturthīsyādvibhāvanā 4 . viruddhvāt kāryyasampattirdṛṣṭā
kācidvibhāvanā 5 . kāryyāt kāraṇajanmāpi dṛṣṭā kācit
vibhāvanā 6” ca0 . krameṇa yathā . “api lākṣārasā'siktaṃ
raktaṃ te caraṇadvayam” 1 . “astrairatīkṣṇakaṭhinairjagajjayati
manmathaḥ” . 2 . “narendrāneva te rājan! daśatyasibhujaṅgamaḥ” . 3 .
narendronṛpo garuḍavidyābhijñaśca daṃśanapratibandhakamāruḍavidyā
sannidhāne'pi daṃśanotpattestṛtīyā vibhāvanā” “śaṅkhādvī
ṇāninādo'yamudeti mahadadbhutam” . 4 . “śītāṃśukiraṇā-
stanvīṃ hanta santāpayanti tām” . 5 . “yaśaḥpayorāśirabhūt
karakalpatarostava” . 6 . darpaṇe tu “vibhāvanā vinā hetuṃ
kāryyotpattiryaducyate . uktānuktanimittatvāt dvidhā sā
parikīrttitā” iti lakṣayitvā “vinā kāraṇamupaniba-
dhyamāno'pi kāryyodayaḥ kiñcidanyat kāraṇamapekṣyaiva
bhavituṃ yuktaṃ tacca kāraṇāntaraṃ kvaciduktaṃ kvacinneti”
vyavasthāpya udāhṛtam “anāyāsakṛśaṃ madhyamaśaṅkatarale
dṛśau . abhūṣaṇamanohāri vapurvayasi subhruvaḥ” . atra
vayorūpaṃ nimittamuktam “vapurbhāti natabhruta iti pāṭhe
tadanuktamiti bhedaḥ .
100 virodhaḥ “jātiścaturbhirjātyādyairguṇo guṇādibhistribhiḥ .
kriyā kriyādravyābhyāṃ yad dravyaṃ dravyeṇa vā mithaḥ . viruddha-
miva bhāseta virodho'sau daśākṛtiḥ” . sā0 da0 krameṇa yathā .
“tava virahe malayamaruddāvānalaḥ śaśiruco'pi soṣmāṇaḥ .
hṛdayamalirutamapi bhintenalinīdalamapi nidāgharavirasyāḥ” .
“santatamusalāsaṅgādbahutaragṛhakarmmaghaṭanayā nṛpatau . dvija-
patnīnāṃ kaṭhināḥ sati bhavati karāḥ sarojasukumārāḥ” .
“ajasya gṛhṇato janma nirīhasya hatadviṣaḥ . svapato
jāgarūkasya yāthārthyaṃ veda kastavaḥ” . “vallabhotsaṅgasaṅgena vinā
hariṇacakṣuṣaḥ . rākāvibhāvarījānirviṣajvālākulo'-
bhavat” . “nayanayugāsecanakaṃ mānasavṛttyāpi duṣprāpam . rūpa-
midaṃ madirākṣyā madayati hṛdayaṃ dunoti ca me” . “tvadvā-
jirājītyādi” “vallabhotsaṅgenetyādi” śloke caturthapāde
“madhyandinadinādhipa” iti pāṭhe dravyayorvirodhaḥ . atra
“tava viraha” ityādau pavanādīnāṃ bahuvyaktivācakatvājjā-
tiśabdānāṃ dāvānaloṣṇahṛdayabhedanasūryyairjātiguṇakriyā-
dravyarūpairanyonyaṃ virogho mukhata ābhāsate . virahahetukatvena
samādhānam . ajasyetyādau ajatvādiguṇasya janmagrahaṇā-
dikriyāvirodhaḥ . bhagavataḥ prabhāvasyātiśayitatvāttu
samādhānam . “tvadvājītyādau” “haro'pi śirasā gaṅgāṃ
na dhatte” iti virodhaḥ . “tvadvājītyādikaviproḍhoktyā
tu samādhānam . spaṣṭamanyat . vibhāvanāyāṃ kāraṇābhāve-
nopanibadhyamānatvāt kāryyameva bādhyatvena pratīyate . viśe-
ṣoktau ca kāryyābhāvena kāraṇameva . iha tvanyonthaṃ dvayo-
rapi bādhyatvamiti bhedaḥ .
101 virodhābhāsaḥ . “ābhāsatvaṃ virodhasya virodhābhāsaiṣyate
candrā0 “amitrajinmitrijidaujasā sa yat vicāra
dṛkcāradṛgapyavarttata” naiṣadham .
102 vivṛtoktiḥ “vivṛtoktiḥ śleṣaguptaṃ kavināviṣkṛtaṃ yadi”
ca0 . “vṛṣāpehi parakṣetrāditi vakti sasūcanam” .
103 viśeṣaḥ “yadādheyamanādhāramekañcānekagocaram . kiñcit
prakurvvataḥ kāryyamarśakyasyetarasya vā . kāryyasyākaraṇaṃ
daivādviśeṣastrividhastataḥ” . sā0 da0 krameṇa yathā . “diva-
mapyupayātānāmākalpaguṇagaṇā yeṣām . ramayanti jaganti
giraḥkathamapi kavayo na te vandyāḥ” . “kānane sariduddeśe
girīṇāmapi kandare . paśyantyantakaṃsaṅkāśaṃ tvāmekaṃ ripavaḥ
puraḥ” . “gṛhiṇī sacivaḥ sakhī mithaḥ priyaśiṣyā lalite
kalāvidhau . karuṇāvimukhena mṛtyunā haratā tvāṃ vada
kiṃ na me hṛtam?” .
104 viśeṣoktiḥ “sati hetau phalābhāvo viśeṣoktistathā dvidhā”
sā0 da0 . tathetyuktānuktanimittatvāt . tatroktanimittā
yathā . “dhanino'pi nirunmādā yuvāno'pi na cañcalāḥ .
prabhavo'pyapramattāste mahāmahimaśālinaḥ” atra mahāmahima-
śālitvaṃ nimittamuktam . atraiva caturthapāde “kiyantaḥ
santi bhūtale” iti pāṭhe tvanuktam . acintyanimittatvaṃ
ca anuktanimittasyaiva bheda iti pṛthagnoktam yathā “sa eva
śastrojayati jaganti kusumāyudhaḥ . haratāpi tanuṃ yasya
śambhunā na hṛtaṃ balam” . atra tanuharaṇe'pi balā
haraṇe nimittamacintyam . iha ca kāryyābhāvaḥ kāryya-
viruddhasadbhāvamukhenāpi sā0 da0 .
105 viṣamam . “guṇaiḥ kriye vā yat syātāṃ viruddhe hetukāryyayoḥ .
yadvā''rabdhasya vaiphalyamanarthasya ca sambhavaḥ . virūpayoḥ
saṅghaṭanā yā ca tadviṣamaṃ matam” . sā0 da0 krameṇa yathā . “sadyaḥ
karasparśamavāpya citraṃ raṇeraṇe yasya kṛpāṇalekhā . tamā-
lanīlā śaradindrupāṇḍu yaśastrilokābharaṇaṃ prasūte” .
atra kāraṇarūpāsilatāyāḥ “kāraṇaguṇā hi kāryyaguṇa-
mārabhante” iti sthiterviruddhā śuklayaśasa utpattiḥ .
“ānandamamandamimaṃ kuvalayadalalocane! dadāsi tvam . vira-
hastvayaiva janitastāpayatitarāṃ śarīraṃ me” . atrānanda-
janakastrīrūpakāraṇāttāpajanakavirahotpattiḥ . “ayaṃ
ratnākaro'mbhodhirityasevi dhanāśayā . dhanaṃ dūre'stu vada-
namapūri kṣāravāribhiḥ” . atra kevalaṃ kāṅkṣitadhanalābhī
nābhūt pratyuta kṣāravāribhirvadanapūraṇam . “kva vanaṃ
taruvalkabhūṣaṇaṃ nṛpalakṣmīḥ kva mahendravanditā . niyataṃ
pratikūlavarttinovata dhātuścaritaṃ suduḥsaham” . atra
vanarājaśriyorvirūpayoḥ saṅghaṭanā .
106 viṣādanam “iṣyamāṇaviruddhārthasaṃprāptiśca vitādanam”
ca0 . “dīpamuddīpayedyāvattāvannirvvāṇa eva saḥ” .
107 vyatirekaḥ “ādhikyamupameyasyopamānānnyūnatāthavā .
vyatireka eka ukte hetau nokte sa ca tridhā .. caturvidho'pi
sāmyasya bodhanācchabdato'rthataḥ . ākṣepācca dvādaśaghā
śleṣe'pīti triraṣṭadhā . pratyekaṃ syānmilitvāṣṭacatvā-
riṃśadvidhaḥ punaḥ” .. sā0 da0 upameyasyopamānādādhikye
heturupameyagatamutkarṣakāraṇamupamānagataṃ nikarṣakāraṇañca .
tayordvayorapyuktāvekaḥ” pratyekaṃ samudāyena vānuktau
trividha iti caturvidhe'pyasminnupamānopameyasya nivedanaṃ
śabdenārthenākṣepeṇa ceti dbādaśaprakāro'pi śleṣe'piśa-
bdādaśleṣe'pi caturbiṃśatiprakāraḥ . upamānānnyūnatā-
yāmanayaiva bhaṅgyā cagurviṃśatiprakārateti militvā'ṣṭaca-
tvāriṃśatprakāro vyatirekaḥ . udāharaṇam . “akalaṅkaṃ
mukhaṃ tasyā na kalaṅkī vidhuryathā” . atropameyagatamakalaṅka-
tvamupamānagatañca kalaṅkitvaṃ dvayamapyuktam . yathāśabdaprati-
pādanācca śābdamaupamyam . atraiva “na kalaṅki vidhūpamamiti”
pāṭhe ārtham “jayatīnduṃ kalaṅkinamiti” pāṭhe tu ivādi-
tulyādipadavirahādākṣiptam . atraivākalaṅkapadatyāge copa-
mānagatanikarṣakāraṇānuktiḥ” dvayoranuktau dvayoranuktiḥ .
śleṣe yathā . “atigāḍhaguṇāyāśca nābjavadbhaṅgurā guṇāḥ” .
atra ivārthe vatiriti śābdamaupamyam utkarṣanikarṣakāraṇa-
yordvayorapyuktiḥ . guṇaśabdaḥ śliṣṭaḥ . anyebhedāḥ pūrvva-
vadūhyāḥ . etāni cīpameyasyopamānādādhikye udāhara-
ṇāni . nyūnatve diṅmātram . yathā . “kṣīṇaḥkṣīṇo-
'pi śaśī bhūyobhūyo'bhivarddhate nityam . virama prasīda
sundari! yauvanamanivartti yātaṃ tu” .. “atropameyabhūtayauvanā-
sthairyyasyādhikyaṃ tenātra “upamānādupameyasyādhikye vipa-
ryyaye vā vyatireka iti” keṣāñcillakṣaṇe “viparyyaye veti
padamanarthakamiti” yat kecidāhuḥ tanna vicārasaham .
tathā hyatrādhikanyūnatve sattvāsattve eva vivakṣite . atra
ca candrāpekṣayā yauvanasyāsattvaṃ sphuṭameva . astu vātro-
dāharaṇe kathañcidgatiḥ . “hanūmadādyairyaśasā mayā puna-
rdviṣāṃ hasairdūtapathaḥ sitīkṛtaḥ” .. ityādiṣu kā gatiṃ-
riti suṣṭhūktaṃ “nyūnatātha veti” .
08 vyāghātaḥ “vyāghātaḥ sa tu kenāpi vastu yena yathā kṛtam
tenaiva cedupāyena kurutenyastadanyathā 1 . saukaryyeṇa ca kāryyasya
viruddhaṃ kriyate yadi 2 . sā0 da0 “dṛśādagdhaṃ manasijaṃ jīva-
yanti dṛśaiva yāḥ” . “ihaiva tvaṃtiṣṭha drutamahamahobhiḥ katipayaiḥ
samāgantā kānte! mṛdurasi nacāyāsasahanā . mṛdutvaṃ me
hetuḥ subhaga! bhavatā gantumadhikaṃ na mṛdvī soḍhā yadvirahakṛta-
māyāsamasamam” .. atra videśaṃ jigamiṣuṇā nāyakena nāyi
kāyāḥ mṛdutvaṃ sahagamanābhāvahetvenoktaṃ nānikayā tu pratyuta
sahagamane tato'pi saukaryyeṇa tadeva hetutayoktam .
09 vyājanindā “nindāyānindayā vyaktirvyājanindeti
gīyate” ca0 . “vidhe! sa nindyoyasteprāgekamevāharacchiraḥ” .
atra ekaśiroharttṛśivanindāvyājena vidhernindāyā vyaktiḥ .
10 vyājastutiḥ “uktā vyājastutiḥ punaḥ . nindāstutibhyāṃ
vācyābhyāṃ gamyatve stutinindayoḥ” . sā0 da0 . nindāyā
stutergamyatve vyājena stutiriti vyutpattyā vyājastutiḥ
stutyā nindāyā gamyatye vyājarūpā stutiḥ . krameṇa
yathā . “stanayugamuktābharaṇāḥ kaṇṭakakalitāṅgayaṣṭayo deva! .
tvayi kupite'pi prāgiva viśvastā ripustriyo jātāḥ” ..
“vyājastutistava payoda! sayoditeyaṃ yajjīvanāya
jagatastava jīvanāni . stotrantu te mahadidaṃ ghana! dharmma-
rājasāhāvvamarjyayasi yat pathikānnihatya” ..
111 vyājoktiḥ “vyājoktiranyahetūktyā yadākārasya gopa-
nam” ca0 . “sakhi! paśya gṛhārāmaparāgairasmi dhūsarā” .
112 śuddhāpahnutiḥ “śuddhāpahnutiranyasyāropārthe dharmmanihnavaḥ” .
ca0 “nāyaṃ sudhāṃśuḥ kiṃ tarhi? vyomagaṅgāsaroruham” .
113 śleṣaḥ śābdo'laṅkāraḥ ārthaśca śābdastūktaḥ 389 pṛṣṭhe
ārtho yathā “śabdaiḥ svabhāvādekārthe śleṣo'nekārthavācanam”
sā0 da0 . svabhāvādekārthairiti śabdaśleṣādvyavacchedaḥ .
“sarvvado mādhavaḥpāyāt sa yo gaṅgāmadīdharat” .
114 saṃsṛṣṭiḥ “yadyeta evālaṅkārāḥ parasparavimiśritāḥ . tadā
pṛthagalaṅkārau saṃsṛṣṭiḥ saṅkarastathā” sā0 da0 “devaḥ
pāyādapāyānnaḥ smerendīvaralocanaḥ . saṃsāradhvāntavi-
dhvaṃsahaṃsaḥ kasanisūdanaḥ . atra pāyātpāyāditi yamakam
smerendrīvaretyādau cānuprāsa iti śabdālaṅkārayoḥ, saṃsāra-
dhvāntetyatra upamā, haṃsa ityatra rūpakamityarthālaṅkārayoḥ,
śabdārthālaṅkārayośca parasparānapekṣayaivātra sasargaḥ .
115 saṅkaraḥ “aṅgāṅgitve'laṅkṛtīnāṃ tadvadekāśrayasthitaḥ . sandi-
gdhatve ca bhavati saṅkarastrividhaḥ punaḥ” sā0 da0 . tatrā-
ṅgāṅgibhāve yathā . “ākṛṣṭavegavigaladbhujagendrabhoganirmmokapa-
ṭṭapariveṣṭanayāmburāśeḥ . manthavyathāvyupaśamārthamivāśu yasya
mandākinī ciramaveṣṭata pādamūle” .. atra nirmmokapaṭṭāpa-
hnavena mandākinyā āropa ityapahnutiḥ . sā ca mandā-
kinyā vastuvṛttena yatpādamūlaveṣṭanaṃ taccaraṇamūlaveṣṭanamiti
śleṣamutthāpayatīti tasyāṅgam śleṣaśca pādamūlaveṣṭanameva
caraṇamūlaveṣṭanamityatiśayokteraṅgam atiśayoktiśca “mantha-
vyathāvyupaśamārthamiva” ityutprekṣāyā aṅgam . utprekṣā
cāmburāśimandākinyornāyakanāyikāvyavahāraṃ gamayatīti
samāsokteraṅgam . yathā vā . “anurāgavatī sandhyā diva-
sastatpuraḥsaraḥ . aho daivagatiścitrā tathāpi na samā-
gamaḥ” .. atra samāsoktirviśeṣokteraṅgam . sandehasaṅkaro
yathā . “idamābhāti gagane bhindānaṃ santataṃ tamaḥ .
amandaneyanānandakaraṃ maṇḍalamaindavam” .. atra kiṃ mukhasya
candratayādhyavasānādatiśayoktiḥ, uta idamiti mukhaṃ nirdiśya
candratvāropādrūpakaṃ, atha vā idamiti mukhasya candramaṇḍa-
lasya ca dvayorapi prakṛtayorekadharmmābhisambandhāttulyayogitā,
āhosviccandrasyāprakṛtatvāddīpakaṃ kiṃ vā viśeṣaṇasāmyāda-
prastutasya mukhasya gamyatvāt samāsoktiḥ, yadvā'prastutasya
mukhasyāvagatirityaprastutapraśaṃsā, yadvā manmathoddīpanaḥ kālaḥ
svakāryyabhūtacandravarṇanāmukhena varṇṇita iti paryyāyoktiriti
bahūnāmalaṅkārāṇāṃ sandehāt sandehasaṅkaraḥ . yathā vā mukha-
candraṃ paśyāmītyatra kiṃ mukhaṃ candra ivetyupamā uta candra
eveti rūpakamiti sandehaḥ sādhakabādhakayordvayorekatarasya
sadbhāve punarna sandehaḥ . yathā “mukhacandraṃ cumbati”
ityatra cumbanaṃ mukhasyānukūlamityupamāyāḥ sādhakam .
candrasya tu pratikūlamiti rūpakasya bādhakam, “mukhacandraḥ
prakāśate” ityatra prakāśākhyo dharmmo rūpakasya sādhako mukhe
upacaritvena sambhavatīti nopamābādhakaḥ . “rājanārāyaṇaṃ
lakṣmīstvāmāliṅgati nirbharam” . atra yoṣita āliṅganaṃ
nāyakasya sadṛśenocitamiti lakṣmyāliṅganasya rājanyasa-
mbhavādupamābādhakaṃ nārāyaṇe sambhavādrūpakam . “evaṃ vadāna-
mbujameṇākṣyā bhāti cañcalalocanam” . atra vadane loca-
nasya sambhavādupamāyāḥ sādhakatā, ambuje cāsambhavādrūpa-
kasya bādhakatā . evaṃ “sundaraṃ vadanāmbujam” ityādau
sādhāraṇadharmmaprayoge, “upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyā-
prayoge” iti vacanādupamāsamāso naṃ sambhavatīti upamāyā
bādhakaḥ . evañcātra mayūravyaṃsakāditvādrūpakasamāsa eva .
ekāśrayānupraveśo yathā . “kaṭākṣeṇāpīṣat kṣaṇamapi
nirīkṣeta yadi sā tadānandaḥ sāndraḥ sphurati pihitāśeṣa-
viṣayaḥ . saromāñcodañcatkucakalaśanirminnavasanaḥ parīrambhā-
rambhaḥ ka iva bhavitāmbhoruhadṛśaḥ” .. atra “kaṭākṣeṇā-
pīṣatkṣaṇamapi” ityatra chekānuprāsasya “nirīkṣeta” ityatra
kṣakāramādāya vṛttyanuprāsasya caikāśraye'nupraveśaḥ . evaṃ
cātraivānuprāsārthāpattyalaṅkārayoḥ . yathā vā . “kuravakā
ravakāraṇatāṃ yayuriti” atra ravakāravakā ityekaṃ vakārava-
kāra ityekamiti yamakayoḥ . sā0 da0 .
116 sandehaḥ “syāt smṛtibhrāntisandehaistadaṅkālaṅkṛtitrayam”
ca0 “paṅkarja vā sudhāṃśurvā asmākantu na nirṇayaḥ” ..
117 samam “samaṃ syādānurūpyeṇaślāghāyogyasya vastunaḥ” .
sā0 da0 “śaśinamupagateyaṃ kaumudī meghamuktaṃ jalanighi-
manarūpaṃ jahnukanyā'vatīrṇā” . ānurūpyañca kāraṇā-
nurūpyaṃ tadanyāmurūpyam iṣṭapadārthasyāyatnasiddhihetukatvañca .
“syarūpamapi kāryyasya kāraṇena samaṃ viduḥ . vinā
yatnena . tatsiddhiryadarthaṃ karttumudyamamiti” ca0 ukteḥ tatrā-
kāraṇānurūpyamuktam kāraṇānurūpyaṃ yathā “nīcapravaṇatā
lakṣmi! jalajāyāstavocitā” . tṛtīyaṃ yathā “yuktovā-
raṇalābho'yaṃ bhūpatervāraṇārthinaḥ” .
118 samādhiḥ “samādhiḥ sukare kāryye daivādvastvantarāgamāt” ca0 .
“mānamasyānirākarttuṃ pādayorme patiṣyataḥ . upakārāya
diṣṭyedamudīrṇṇaṃ ghanagarjitam” . sa0 kaṇṭhā0 tu “samādhi
manyadharmmāṇāmanyatrāropaṇaṃ viduḥ . nirudbhedo'tha sodbhedaḥ
sa dvidhā paripaṭhyate” iti lakṣitam . udāharaṇaṃ mṛgyam .
119 samāsoktiḥ “samāsoktiḥ samairyatra kāryyaliṅgaviśeṣaṇaiḥ .
vyavahārasamāropaḥ prastute'nyasya vastunaḥ” sā0 da0 .. tatra samena
kāryyeṇa prastute'prastutavyavahārasamāropaḥ yathā . “vyādhūya
yadvasanamamvujalocanāyā vakṣojayoḥ kanakakumbhavilāsa-
bhājoḥ . āliṅgasi pramabhamaṅgamaśeṣamasyā dhanyastvameva
malayācalagandhavāha!” . atra gagdhavāhe haṭhakāmukavyavahāra-
samāropaḥ . liṅgasāmyena yathā . “asamāptajigīṣasya
strīcintā kā manasvinaḥ . anākramya jagat kṛtsnaṃ no
sandhyāṃ bhajate raviḥ” .. atra puṃstrīliṅgatvasātreṇa
ravisandhyayornāyakanāyikāvyavahāraḥ . viśeṣaṇasāmyantu
śliṣṭatayā sādhāraṇyenaupamyagarbhatvena ca trighā . tatra
śliṣṭatayā yathā . “vikasitamukhīṃ rāgāsaṅgādgalatti
mirāvṛtiṃ dinakarakaraspṛṣṭāmaindrīṃ nirīkṣya diśaṃ puraḥ .
jaraṭhalavalīpāṇḍucchāyo bhṛśaṃ kaluṣāntaraḥ śrayati haritaṃ
hanta prācetasīṃ tuhinadyutiḥ” .. atra mukharāgādi
śliṣṭatā . anyadudāhāryyam sā0 da0 .
120 samuccayaḥ “samuccayo'yamekasmin sati kāryyasya sādhake .
khalekapotikānyāyāttatkaraḥ syāt paro'pi cet ..
guṇau kriye vā yugapat syātāṃ tadvā guṇakriye” sā0 da0 . yathā .
“haṃho dhīra! samīra! hanta jananaṃ te candanakṣmābhṛto
dākṣiṇyaṃ jagaduttaraṃ paricayo godāvarīvāribhiḥ .
pratyaṅgaṃ dahasīha me tvamapi ceduddāmadāvāgnivanmatto'yaṃ
malinātmako vanacaraḥ kiṃ vakṣyate kokilaḥ” .. atra
dāhe ekasmiṃścandanabhūbhṛjjanmarūpe kāraṇe satyapi
dākṣiṇyādīnāṃ hetvantarāṇāmupādānam . atra sarvveṣāmapi
hetūnāṃ śobhanatvāt sadyogaḥ . atraiva caturthapāde mattā-
dīnāmaśobhanānāṃ yogādasadyogaḥ . sadasadyogo yathā .
“śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī saro vigata-
vārijaṃ mukhamanakṣaraṃ svākṛteḥ . prabhurdhanaparāyaṇaḥ satata-
durgataḥsajjano nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me” ..
“aruṇe ca taruṇi! nayane tava malinañca priyasya mukham .
mukhamānatañca sakhi! te jvalitaścāsyāntare smarajvalanaḥ” ..
atrādye'rddhe guṇayoryaugapadyaṃ dvitīye kriyayoḥ . ubhayo-
ryaugapadye yathā . “kaluṣañca tavāhiteṣvakasmāt sitapaṅke
ruhasodaraśri cakṣuḥ . patitañca mahīpatīndrā teṣāṃ vapuṣi
prasphuṭamāpadāṃ kaṭākṣaiḥ .. “dhunoti cāsiṃ tanute ca
kīrttim” ityādāvaikādhikaraṇye'pyeṣa dṛśyate .
121 sambandhātiśayoktiḥ “sambandhātiṃśayoktiḥ syādayoge yoga
kalpanam 1 yoge'pyayogasambandhātiśayoktiritīryyate” 2 ca0
“saudhāgrāṇi purasyāsya spṛśanti vidhumaṇḍalam” . 1 .
“tvayi dātari rājendra! svardrumānnādriyāmahe” .
122 sambhavaḥ “prabhūtakāraṇālokāt syādevamiti sambhavaḥ .
sa vidhau . vā niṣedhe 2 vā dvaye 3 vā nadvaye'pi vā” 4
sa0 ka0 krameṇa yathā “tvayyādātuṃ jalamupanate śārṅgi-
ṇovarṇṇacaure na syāt sindhoḥ pūthurapi tato dūra
bhāvāt pravāhaḥ . prekṣiṣyante gaganagatayo nyūnamāvarjya
dṛṣṭīrekaṃ muktāguṇamiva bhuvaḥ sthūlamadhyendranīlam” . atra
uktarūpeṇa dṛśyobhaviṣyasīti vidheḥ sambhāvyamānatvādayaṃ
vidhirūpasambhavaḥ atraiva pūrvvārddhe sindhupravāhasya pṛthutva
niṣedharūpasambhavaśca evaṃvidhinivedhatadubhayānātmakasambhavayo
rudāharaṇe mṛgye .
123 sambhāvanam “sambhāvanaṃ yadīdaṃ syādityūho'nyasya siddhaye”
ca0 . “yadi trilokī gaṇanāparā syāttasyāḥ samāptiryadi
nāyuṣaḥ syāt . pāreparārddhaṃ gaṇitaṃ yadisyād gaṇeyaniḥ-
śeṣaguṇo'pi sa syāt” .
124 sahoktiḥ “sahārthasya balādekaṃ yatra syādvācakaṃ dvayoḥ . sā
sahoktirmūlabhūtātiśayoktiryadā bhavet” sā0 da0 . ati-
śayoktirapyatrābhedādhyavasāyamūlā kāryyakāraṇapaurvvāparyya-
viparyyayarūpā ca . abhedādhyavasāyamūlāpi śleṣa-
nimittā anyathā ca krameṇodāharaṇam . “sahādhara-
dalenāsyā yauvane rāgabhāk priyaḥ” atra rāgapade śleṣaḥ .
“saha kumudakadambaiḥ kāmamullāsayantaḥ saha ghanatimi-
raughairdhairyyamutsāharayantaḥ . saha sarasijaṣaṇḍaiḥ svānta-
māmīlayantaḥ pratidiśamamṛtāṃśoraṃśavaḥ sañcaranti” .. atro-
llāsādīnāṃ sambandhibhedādeva medo na tu śliṣṭatayā .
125 sāmānyam “sāmānyaṃ prakṛtasyānyatadātmyaṃ sadṛśairguṇaiḥ” .
ca0 “mallikācitadhammillāścārucandanacarcitāḥ . avi-
bhāvyāḥ sukhaṃ yānti candrikāsvabhisārikāḥ .
126 sāmyam “dvayoryatrokticāturyyādaupamyārtho'vagamyate . upa-
mārūpakānyatve sāmyamityāmanantitat . tadānantyena bhedānāṃ
saṃkhyānaṃ tasya duṣkaram, . dṛṣṭāntoktiḥ prapañcoktiḥ prativastūkti
reva ca . tatrevādeḥ prayogeṇa dṛṣṭāntoktiṃ pracakṣate . ivā-
deraprayogeṇa prapañcoktiṃ manīṣiṇaḥ . vastu kiñcidupanyasya
nyasanāt tat sadharmmaṇaḥ . sāmyapratītirastīti prativastūkti-
rucyate . tatra kriyājātiguṇadravyayogādihetuke . sāmye
pūrvvādibhedena dṛṣṭāntoktirvidhīyate” sa0 ka0 .. tatra kriyā-
nimittam “sthitaḥ sthitāmuccalitaḥprayātāṃ niṣeduṣīmāsa-
nabandhadhīraḥ . jalābhilāṣī jalamādadānāṃ chāyeva tāṃ
bhūpatiranvagacchat” .. idaṃ pūrvvam . uttaraṃ yathā .
“rūpaṃ tadojasvi tadeva vīryyaṃ tadeva naisargikamunnatatvam .
na kāraṇāt svādbibhede kumāraḥ pravarttito dīpa iva
pradīpāt” . anyānyudāryyāṇi .
127 sāraḥ “uttarottaramutkarṣo vastunaḥ sāra ucyate” . ca0
“madhuraṃ madhu, pīyūṣaṃ tasmāt, tasmāt kavervacaḥ” .
128 sūkṣmam “saṃlakṣitastusūkṣmārtha ākāreṇeṅgitena vā . kayāpi
sūcyate bhaṅgyā yatra sūkṣmaṃ taducyate” . sā0 da0 sūkṣmaḥ sthūla-
matibhirasaṃlakṣyaḥ . tatrākāreṇa yathā . “vaktrasyandisvedavindu
prabanghairdṛṣṭvā bhinnaṃ kuṅkumaṃ kāpi kaṇṭhe . puṃstvaṃ tanvyā
vyañjayantī vayasyā smitvā pāṇau svaḍgalekhāṃ lilekha”
atra kayācit kuṅkumabhedena saṃlakṣitaṃ kasyāścit puruṣā-
yitaṃ rataṃ pāṇau puruṣacihnakhaḍgalekhālikhanena sūcitam .
iṅgitena yathā . “saṅketakālamanasaṃ viṭaṃ jñātvā vida-
gdhayā . hasannetrārpitākūtaṃ līlāpadmaṃ nimīlitam” ..
atra viṭasya bhrūkṣepādinā lakṣitaḥ saṅketakālābhiprāyo
rajanikālabhāṃvinā padmanimīlanena prakāśitaḥ .
129 stokoktiḥ “stokoktiryatra lokoktiḥ syādarthāntaragarbhitā” .
ca0 “bhujaṅga eva jānīte bhujaṅgācaraṇaṃ sakhe” .
130 smaraṇam “sadṛśānubhavādvastusmṛtiḥ smaraṇamucyate” . sā0 da0
“aravindamidaṃ vīkṣya khelatkhañjanamañjulam . smarāmi vadanaṃ
tasyāścārucañcalalocanam” . sa0 kaṇṭhā0 tu bhedo-
darśitaḥ . “sadṛśādṛṣṭacintāderanubhūtārthavedanam . smaraṇaṃ
pratyabhijñānasvaprāvapi na tadbahiḥ” . tatra sadṛśavastudarśana
janyaṃ smaraṇamuktodāharaṇe . adṛṣṭahetukaṃ yathā “munisutāpraṇaya-
smṛtirodhinā mama viyuktamidaṃ tamasā manaḥ . manasijena sakhe!
prahariṣyatā dhanuṣi cūtaśaraśca niveśitaḥ” . atra kaṇvasutā
śakṛntalāpraṇayasmṛtivirodhinā ajñānena mama mano
viyuktamityadṛṣṭakṛtaṃ smaraṇam na sadṛśavastudarśanajanyam . cintā-
janyam yathā “purā yatra srotaḥ pulinamadhunā tatra saritāṃ
viparyyāsaṃ yāto ghanaviralabhāvaḥ kṣitiruhām . aho
dṛṣṭaṃ kālādaparimiva jātaṃ vanamidaṃ niveśaḥ śailānāṃ tadi-
damiti buddhiṃ janayati” . atra pratyakṣeṣu srotastaruvanādiṣu
cintājanyatvāt cintodbhūtaṃ smaraṇam ādigrahaṇāt para-
prayatnādapi yathā “darśanasukhamanubhavataḥ sākṣādiva tanmayena hṛda-
yena . smṛtikāriṇā tvayā me punarapi citrīkṛtā kāntā” .
atra paraprayatnajanyatvāttathātvam . pratyabhijñānaṃ yathā . “sparśaḥ
purā paricito niyataṃ sa eṣa saṃjīvanaśca manasaḥ parimoha-
naśca” . atra ya eva pūrvvānubhūtaḥ sa evaiṣaḥ iti pratyabhijñā
smaraṇam . svapnarūpaṃ yathā . nāgānande “adya khalu svapne
jānāmi saiva priyatamā atra candanalatāgṛhe candrakānta-
maṇiśilāyāmupaviṣṭāṃ praṇayakupitā kimapi māmupalabha-
māneva rudatī mayā dṛṣṭā” jīmūtavāhanena vidūṣakasamīpe
svapnasya varṇṇanam . svapnapratyabhijñayoḥ pūrvānubhūtasaṃskārajāta-
tvāt smaraṇatvam .
131 svabhāvoktiḥ “nānāvasthaṃ padārthānāṃ rūpaṃ sākṣādvivṛnvatī .
svabhāvoktiśca jātiścetyākhyāsālaṅkṛtirmatā” daṇḍī “tuṇḍai
rātāmrakuṭilaiḥ pakṣairharitakomalaiḥ . trivarṇarājibhiḥ kaṇṭhai-
reje mañjugiraḥ śukāḥ” . “kalakvaṇitagarbheṇa kaṇṭhenāghūrṇite-
kṣaṇaḥ . pārāvataḥ paribhramya riraṃsuścumbati priyām” . “badhnanna
mandaromāñcaṃ kurvvan manasi nirvṛtim . netre cāmīlaya
nneva priyāsparśaḥ pravarttate” . “kaṇṭhekālaḥ karasthena kapāle-
nenduśekharaḥ . jaṭābhiḥ snigdhatāmrābhirāvirāsīdvṛṣadhvajaḥ” .
“jātikriyāguṇadravyasvabhāvākhyānamīdṛśam . śāstreṣvasyaiva
sāmrājyaṃ kāvyeṣvapyetadīpsitam” . iyaṃ jātirapi .
132 hetuḥ “hetorhetumatā sārddhaṃ varṇṇanaṃ heturucyate 1 . hetu
hetumatorvaikyavarṇṇanaṃ heturucyate 2” . “ca0 asāvudeti śītāṃśu
rmānacchedena subhruvām” 1 . “lakṣmīvilāsobhavataḥ kaṭākṣā-
vekṣaṇaṃ prabho! 2 .
133 hetvapahnutiḥ “yuṣṭyā sa eva pūrṇṇaśceducyate hetvapahnutiḥ .”
ca0 sa eva dharmmanihnava eva . “nendustīvro na niśyarkaḥ
mindhororvvo'yamutthitaḥ” . atye'laṅkārāeṣvevāntarbhūtāḥ .
deha bhūṣaṇāni ca śirastrādīni tāni ca prāghānyādaṣṭau “śirasyaṃ
mṛkuṭaṃ hāraḥ kuṇḍalaṃ cāṅgadaṃ tathā . kaṅkaṇaṃ valayañcaiva mekha-
letyaṣṭadhā varam” . varaṃ pradhānaṃ tena apradhānāni pādakaṭakā-
dīnyapi . tatra bhūṣaṇadravyāṇi “padmarāgaścavajrañca gomedo-
vijayastathā . muktā vaidūryyanīlāni tathā marakatādayaḥ .
suvarṇenāpi ghaṭanā sarveṣāmupadṛśyate . pradhānabhūṣaṇeṣvevamapradhāne
na niścayaḥ . pradhānabhūṣaṇaṃ prāyaḥ śirasohyaṃ vidhīyate” .
bhṛgu0 “sukhadā maṇayaḥ śuddhā duḥkhadā doṣaśālinaḥ” yukti
ka0 navālaṅgāradhāraṇe vihitanakṣatrādi yathā “revatyaśvi-
ghaniṣṭhāsu hastādiṣvapi pañcasu . guruśukrabudhāheṣu vastrāla-
ṅkāradhāraṇam” jyoti0 atrāpavādaḥ “udvāhe rājasammāne
brāhmaṇānāñca sammatau . aniṣṭeṣvapi nirddiṣṭaṃ vastrālaṅkāra-
dhāraṇam” . 6 nāyakayoraṅgajādibhāvabhedeṣute ca yathā “yauvane
satvajāstāsāmaṣṭāviṃśatisaṃkhyakāḥ . alaṅkārāstatra bhāvahāva-
helāstrayo'ṅgajāḥ . śobhā kāntiśca dīptiśca mādhuryyañca praga-
lbhatā . audāryyaṃ dhairyyamityete saptaiva syurayatnajāḥ . līlā
vilāsovicchittirvvivvokaḥ kilakiñcitam . moṭṭāyitaṃ kudṛ-
mitaṃ vibhramolalitaṃ madaḥ . vikṛtaṃ tapanaṃ maugdhyaṃ vikṣepaśca
kutūhalam . hasitaṃ cakitaṃ kelirityaṣṭādaśasaṃkhyakāḥ . svabhā-
vajāśca bhāvādyādaśa puṃsāṃ bhavantyapi” . pūrvve bhāvādayo
dhairyyāntā daśa nāyakānāmapi sambhavanti kintu sarvve'pyabhī
nāyikāśritā eva vichitti viśeṣaṃ puṣṇanti” sā0 da0
uktāḥ . eṣāṃ lakṣaṇāni tattacchabdevakṣyante . 7 antagurau
catuṣkale” .. 'ityākāre gaṇabhede ca ..