• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • alaṅkāra

    See also alaṅkāraḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 73.
    alaṅkāra m. (-raḥ)

    1 Ornament (of dress), trinkets, jewels, &c.

    2 (Of language,) A figure or rhetorical expression.

    3 The art of composition.

    E. alam ornament, kāra what makes.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 57, col. 1.
    alaṅkāra (raḥ) 1. m. Ornament.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 86, col. 1.
    Alaṅ-kāra, as, m. the act of decorating; ornament,

    decoration; a figure or rhetorical expression. —Alaṅ-

    kāra-candrikā, f. title of a commentary on Kuvala-

    yānanda. —Alaṅkāra-vat, ān, atī, at, decorated,

    ornamented; (tī), f. title of the ninth Lambaka in

    the Kathāsaritsāgara; (vat), ind. like an ornament.

    —Alaṅkāra-śāstra, am, n. a manual or text-book

    of rhetoric. —Alaṅkāra-suvarṇa, am, n. gold used

    for ornaments. —Alaṅkāra-sūra, as, m., N. of a

    kind of meditation in Buddhism. —Alaṅkāra-hīna,

    as, ā, am, unadorned.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 60, col. 2.
    alaṅkāra

    m. (-raḥ)

    1. Ornament (of dress,) trinkets, jewels, &c.

    2. (Of
    language,) A figure or theoretical expression.

    3. The art of composi-
    tion.

    E. alam ornament, kāra what makes.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 20, col. 1.
    alaṅkāra m. (r. kṛ praef. alam ornare s. a) ornamentum.

    HIT. 42. 1.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 61.
    alaṅkāra;
    ākalpo maṇḍanaṃ veṣaḥ pratikarma prasādhanam .
    bhūṣaṇaṃ syādalaṅkāro nepathyābharaṇe tathā .. 539 ..
    2.1.1.539

    Vācaspatyam

    ☞ p. 388, col. 1.
    alaṅkāra pu0 alam + kṛ—bhāve ghañ . 1 bhūṣāyām . karaṇe ghañ .
    2 hārādau bhūṣaṇe, sāhityaviṣayadoṣaguṇapratipādake 3 granthe,
    4 śabdabhūṣaṇe—anuprāsādau, 5 śabdārthabhūṣaṇe—upamādau ca .
    “śabdārthayorasthirā ye dharmmāḥ śobhātiśāyinaḥ . rasādī
    nupakurvanto'laṅkārāste'ṅgadādivat” sā0 da0 uktam śabdā-
    rthayoḥ śobhākāritvam tallakṣaṇam . te ca bahavaḥ śabdaniṣṭhā
    arthaniṣṭhāḥ ubhayaniṣṭhāśca . tatraṃ jātyādayaḥ śabdaniṣṭhāḥ
    upamādayo'rthaniṣṭhāḥ punaruktavadābhāsādaya ubhayaniṣṭhāḥ
    tattadanvayavyatirekābhyāṃ tathātvam śabdaniṣṭhāstu bahavasteṣu
    kecit tattacchabde uktāḥ kecit vaktavyāśca tadbhedā-
    stāvat samāsenātrābhidhīyante tatra jātyādayaścaturviṃśatiḥ
    śabdālaṅkārāḥ sarasvatīkaṇṭhābharaṇe darśitāḥ yathā “ye vyut-
    pattyādinā śabdānalaṅkarttumiha kṣamāḥ . śabdālaṅkārasaṃjñāste
    jñaṃyājātyādayobudhaiḥ” . “jātirgatīrītivṛtticchāyā-
    mudroktiyuktayaḥ . bhaṇitirgumphanā lapyā paṭhitiryamakāni
    ca . śleṣānuprāsacitrāṇi vākovākyaṃ prahelikā . gūḍhapraśno-
    ttarādhyeyaśravyaprekṣyābhinītayaḥ . caturviṃśatirityuktāḥ śabdā-
    laṅkārajātayaḥ” . teṣāṃ lakṣaṇādīni krameṇa yathā tatra
    1 jātiḥ “tatra saṃskṛtamityādirbhāratī jātiriṣyate . sā
    tvaucityādibhirvvācāmalaṅkārāya jāyate saṃskṛtenaiva ke-
    'pyāhuḥ prākṛtenaiva kecana . sādhāraṇyādibhiḥkecit
    kecana strechabhāṣayā . na mlecchitavyaṃ yajñādau strīṣu nāprā-
    kṛtaṃ vadat . saṃkīrṇa nābhijāteṣu nāprabuddheṣu saṃskṛtam .
    devādyāḥ saṃskṛtaṃ prāhuḥ prākṛtaṃ kinnarādayaḥ . paiśācādyaṃ
    piśācādyā magadhaṃ honajātayaḥ . saṃskṛtenaivako'pyarthaḥ prākṛ-
    tenaiva cāparaḥ . śakyoracayituṃ kaśvidapamraṃśena jāyate” .
    tatra jātirapi ṣoḍhā yathoktaṃ tatraiva . “śuddhā sādhāraṇī
    miśrā saṅkīrṇṇā ramyagāmino . apabhraṣṭeti sācāryyejātiḥ
    ṣoḍhā nigadyate” . iti jātiḥ 1

    2 gatiḥ . “gadyaṃ padyaṃ ca miśraṃ ca vākyaṃ yat sā
    gatiḥ smṛtā . arthaucityādibhiḥ sā'pi vāgalaṅkāra iṣyate .
    kaścidgadyena padyena kaścinmiśreṇa śakyate . kaścidekena ca
    dvābhyāṃ kāvye'rthaḥ kaścana tribhiḥ . drutā vilambitā madhyā
    sātha drutavilambitā . drutamadhyā ca vijñeyā tathā madhya-
    vilambitā . sā laghūnāṃ gurūṇāñca bāhulyālpatva-
    miśraṇaiḥ . gadye padye ca miśre ca ṣaṭ prakāro'pi
    jāyate . tatra vṛttaṃ ca jātiñca padyamāhuratho pṛthak .
    samañcārddhasamaṃ ceti viṣamañca pracakṣate” . “vṛttamakṣarasaṃkhyātaṃ
    jātirmātrākṛtā bhavediti” vṛ0 ra0 . “gadyamutkalikāprāyaṃ
    padyagandhītica dvidhā . dvidhaiva gadyapadyādibhedānmiśramapī-
    ṣyate . lalitaṃ niṣṭhuraṃ cūrṇṇamāviddhaṃ ceti yo'paraḥ .
    viśeṣaḥ satu gadyasyo rītivṛttyorviśiṣyate” . gatiḥ 2 .

    3 rītiḥ yathā “vaidarbhyādigataḥ panthāḥ kāvye mārga
    iti smṛtaḥ . rīṅ gatāviti dhātośca vyutpattyā rīti-
    rucyate . vaidarbhī sātha pāñcālī gauḍiyāvantikā tathā .
    lāṭīyā māgadhī ceti ṣoḍhā rītirnigadyate . tatrāsa-
    māsā niḥśeṣaśleṣādiguṇagumphitā . vipañcīsvarasaubhāgyā
    vaidarbhī rītiriṣyate” . darpaṇe tu “mādhuryya vyañjakairvarṇṇai racanā
    lalitātmikā avṛttiralpavṛttirvā vaidarbhī rītiriṣyate”
    lakṣitā . “samastapañcaṣapadāmojaḥkāntivivarjjitām .
    madhurāṃ sukumārāñca pāñcālīṃ kavayo viduḥ . samastātyudbha-
    ṭapadāmojaḥkāntiguṇānvitām gauḍīyeti vijānanti
    rītiṃ rītivicakṣaṇāḥ . antarāle tu pāñcālauvaidagdhyo
    ryāvatiṣṭhate . sāvantikā samastaiḥ syād dvitraistricaturaistathā .
    mamastarītivyāmiśrā lāṭīyā vṛttiriṣyate . pūrvvarīte
    ranirvāhe khaṇḍarītistu māgadhī” . rītiḥ 3 .

    4 vṛttiḥ yathā . “yā vikāśe'tha vikṣepe saṃkoce vistare
    tathā . cetaso varttayitrī syāt sā vṛttiḥ sāpi ṣaḍvidhā .
    kauśikyārabhaṭī caiva bhāratī sātvatī parā . madhyamāra
    bhaṭī caiva tathā madhyamakauśikī . sumukurārthasaṃdarbhā kauśikī
    tāsu kathyate . yātu prauḍhārthasaṃdarbhā vṛttirārabhaṭī tu sā .
    komalaprauḍhasandarbhā komalārthā ca bhāratī . prauḍhārthakoma-
    laprauḍhasaṃdarbhāṃ sātvatīṃ viduḥ . komalaprauḍhasandarbhā yā sā
    madhyamakauśikī . prauḍhārthakomalairbandhairmadhyamārabhaṭīṣyate . 4

    5 chāyā . anyoktīnāmanukṛtiśchāyā sāpīha
    ṣaḍvidhā . lokacchekārbhakonmattaproḍhāmattoktibhedataḥ” . 5

    6 mudrāṃ . “svābhiprāyasya vākye yadvacasāpi nive-
    danam . mudrāṃ tāṃ mutpradāyitvāt kāvyamudrāvido viduḥ .
    sāsmin padasya vākyasya vibhaktervacanasya ca . samuccayasya
    saṃvṛttyā ṣoḍhā nyāsena jāyate” . mudrā 6

    7 uktiḥ . “vidhidvāreṇa vā yatra niṣedhenātha vā punaḥ .
    pratīyate viśiṣṭo'rthaḥ soktiratrābhidhīyate . vidheratha niṣe
    dhāt syādadhikārāt vikalpanāt . niyamāt parisaṃkhyāyā
    upādheḥ seha ṣaḍvidhā” . uktiḥ 7

    8 yuktiḥ . “ayujyamānasya mithaḥ śabdasyārthasya vā punaḥ .
    yojanā kriyate yāsau yuktirityucyate budhaiḥ . padaṃ caiva
    padārthaśca vākyaṃ vākyārtha eva ca . viṣayo'syāḥ prakaraṇaṃ
    prabandhaścābhidhīyate . yogakāraṇaparyyāyāṅgāṅgimāvaparamparāḥ .
    padayukternimittaṃ syurnirūḍhāḥ padasiddhaye . viruddhānāṃ padā-
    rthānāṃ gatyādīnāṃ parasparam . yojanāyeha tāṃ yuktiṃ
    padārthaviṣayāṃ viduḥ . garbhaḥ saha nigarbheṇa saṃvṛttiḥ samama-
    ñjasā . hetavo vākyayuktīnāṃ kriyantāmevamādayaḥ . yattadā-
    derupādānaṃ kriyābhyāsasamuccayau . kriyāsamabhihāraśca vākyā
    rthān yuñjate mithaḥ . yadaśraddheyaśailādivarṇanābhyupapattaye .
    vākyaṃ seha prakaraṇaviṣayā yuktiriṣyate prabandhaviṣayāpyevaṃ
    yuktiruktā manīṣibhiḥ” . yuktiḥ 8

    9 bhaṇitiḥ . “uktiprakāro bhaṇitiḥ sambhave'sambhave
    ca sā . viśeṣasaṃvṛttyāścaryyakalpanāsu ca kalpate” . bhaṇitiḥ 9

    10 gumphanā . “vākye śabdārthayoḥ samyagracanā gusphanā
    smṛtā . śabdārthasamaparyyāyapadavākyakṛtā ca sā” . gumphanā 10

    11 lapyā . “lapyetyāhuḥ padārthānāṃ ghaṭanā yā para-
    sparam . sā prakrāntena kasmiṃścidaprakrāntena kutracit .
    atikrāntena kutrāpi yathārthavarṇṇayoḥ kvacit . kvacit
    vācyārthayoḥ kvāpi prakīrṇṇānāṃ ca dṛśyate” . lapyā 11

    12 paṭhitiḥ “kākusvarapadacchedabhedābhinayakāntibhiḥ
    pāṭhoyo'rthaviśeṣāya paṭhitiḥ seha ṣaḍvidhā” . paṭhitiḥ 12

    13 yamakam . “vibhinnārthakarūpāyā yā'vṛtti-
    rvarṇṇasaṃhateḥ . avyapetavyapetātmā yamakaṃ tannigadyate .
    tadavyapetayamakaṃ vyapetayamakaṃ tathā . sthānāsthānavibhāgābhyāṃ
    pādabhedācca bhidyate . tatra pādādimadhyāntasthānā-
    nteṣu prakalpyate . yadavyapetamanyadvā tatsthānayamakaṃ viduḥ .
    catustridyekapādeṣu yamakānāṃ vikalpanā . ādimadhyānta
    madhyāntamadhyādyādyantasarvvataḥ . atyantaṃ bahavasteṣāṃ bhedāḥ
    saṃbhedayonayaḥ sukarā duṣkarāścaiva,” agnipurāṇe tu .
    anekavarṇṇāvṛttiryā bhinnārthapratipāṃdikā . yamakaṃ sā vyapeta
    cāvyāpeteti dvidhā matā . ānantaryyādapetā syāt vyapetā
    vyavadhānataḥ . dvaividhyenānayoḥ sthānapādabhedāccaturvidham .
    ādipādādimadhyānteṣvekadvitriniyogataḥ . sarvvathā
    pūrvvapūrvveṇa cetyādinottarottaram . ekadvitripadāra-
    mbhāttatpādāttadpadāt param . tṛtīyaṃ trividhaṃ
    pādasyādimadhyāntagocaram . pādāntayamakaṃ caiva koṣṭhīya-
    makameva ca . saṃsargayamakaṃ caiva vikrāntayamakaṃ tathā . yamakaṃ
    cakrabālaṃ ca saṃdaśayamakaṃ tathā . pādādiyamakaṃ caiva tattu
    maitrīyameva ca . daśadhā yamakaṃ śreṣṭhaṃ tadbhedābahavo'pare”
    ityuktam . tatrāsthānayamakamuktaṃ “nādau na madhye
    nānte yat sandhau vā yat prakāśate . avyapetavyapetaṃ tada-
    sthānayamakaṃ viduḥ . pāde śloke ca tatprāyaḥ pādasandhau ca
    badhyate . svabhede ca cānyabhede ca sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca
    sūribhiḥ” . anyadagnipurāṇādau jñeyam . yamakam 13

    14 śleṣaḥ “ekaṃrūpeṇa vākye na dvayoḥsmāraṇamarthayoḥ .
    tantreṇa yat sa śabdajñaiḥ śleṣa ityabhighīyate . prakṛti-
    pratyayotthaudvau vibhaktivacanāśrayau . padabhāṣodbhavau ceti
    śabdaśleṣā bhavanti ṣaṭ” . 14 śleṣaḥ

    15 anuprāsaḥ . “āvṛttiryā tu vaṇṇānāṃ nātidūrā-
    ntarasthitā . alaṅkāreṣu vidvadbhiranuprāsaḥ sa darśyate”
    “śrutibhirvṛttibhirvarṇṇaiḥ padairnāmabhiruktibhiḥ . lāṭānāmukti-
    bhiścāyaṃ ṣaṭprakāraḥ prakāśate” tatra śrutyanuprāsaḥ
    178 pṛṣṭhe darśitaḥ . sa ca trividhaḥ grāmyonāgara upanāgara-
    ścetibhedāt . grāmyo'pi caturvidhaḥ masṛṇo'masṛṇo
    varṇṇotkaṭo varṇṇānutkaṭaśceti bhedāt . vṛttyādīnāṃ lakṣaṇāni
    tatraiva . “muhurāvarttyamāneṣu yaḥ svavargeṣu varttate .
    kāvyavyāpī sa saṃdabho vṛttirityabhidhīyate . kārṇṇāṭī
    kauntalī kauṅkī kauṅkaṇī vānavāsikā . drāviḍī māthurī
    mātsī māgadhī tāmraliptikā . auḍrī pauṇḍroti vidvadbhiḥ
    sā dvādaśavidhocyate” . tatra kavargeṇānuprāsavatī kārṇṇāṭī evaṃ
    cavargeṇa kauntalī, ṭavargeṇa kauṅkī, tavargeṇa kauṅkaṇī, pavargeṇa
    vānavāsikā, yavargeṇa, drāviḍī . śavargeṇa māthurī, dvitri-
    vargānuprāsavatī mātsī . dvābhyāṃ garbhirtakakavargānuprāsavatī
    māgadhī . svāntyasaṃyogikavargānuprāsavatī tāmraliptikā .
    svarūpasaṃyogigrathitā auḍrī . asvarūpasaṃyogigrathitā
    pauṇḍrī . anthe tu “sparśādīnāmasambandhaḥ sambandhovāpi
    yomithaḥ sphuṭādibandhasaṃsiddhyai seha vṛttirnirucyate . sauku-
    māryyamatha prauḍhirmandhuratvañca tadguṇau . gambhīraujasvinī
    prauḍhā madhurā niṣṭhurā ślathā . kaṭhorā komalā miśrā
    paruṣā lalitā mitā . iti dvādaśadhā bhinnā kavibhiḥ pari-
    paṭhyate” ityāhuḥ . “yathā campakapuṣpādisragādervarṇa ucyate
    varṇṇāvṛttistathā vācāṃ varṇṇānuprāsa ucyate . sa tu stavakavān
    sthānī garbhovivṛtasaṃvṛtaḥ . gṛhītamuktaḥ kramavān viparyya-
    sto'tha saṃpuṭam . mithunaṃ veṇikā citrovicitraścāpi
    varṇyate” . sthānesthāne varṇṇastavakasya vinyāsāt stavakavān .
    niyatavivakṣitasthānaviśeṣe vinyāsaśālī sthānī . āvṛttau
    varṇṇāntarāyeṇa garbhaḥ . sthānesthāne vikāśasaṅkocāyāṃ
    vivrtasaṃvṛtaḥ . cakravālavaddānopādānābhyāṃ gṛhītamuktaḥ .
    krameṇa dvitravarṇṇānāṃ saṃyogakharāṇāmāvṛttiḥ kramavān .
    kharasaṃyogavarṇṇānāṃ krameṇāvṛttiśca kramavān . viparyyayo-
    panyāsāt viparyyayaḥ . ādyavarṇṇavarttinā svareṇa saha
    pādamadhyāntayoranuprāsaḥ saṃpuṭam . antaḥ pādasupasaṃhāro-
    pakramayorvivakṣitasvarānuprāse mithunam . ā vākyasamāpteḥ
    varṇānuprāsanirvāho veṇikā . uktalakṣaṇebhyo'nyaścitraḥ .
    ekavarṇṇāvṛttervṛttyanuprāsasthavarṇṇāntaravaicitryeṇa vicitraḥ .
    “samagramasamagraṃ vā yasminnāvarttate padam . padāśrayeṇa
    sa prāyaḥ padānuprāsaucyate . visargavindusaṃyogasvara
    sthānāvivakṣayā . anirvāhāya sa prāyo yamakebhyo vibhi-
    dyate” “masṛṇodanturaḥ ślakṣṇaḥ saṃpuṭaṃ sampuṭāvalī . khinnaḥ
    stavakavān sthāno mithunaṃ mithunāvalī . gṛhītamuktanā-
    mānyastato'nyaḥ punaruktimān . iti dvādaśabhedo'yaṃ manī-
    ṣibhirihocyate” . asaṃyukta varṇṇāvṛtteḥ padānuprāso masṛṇaḥ .
    saṃyogādhikye danturaḥ . svareṇa sahāvṛtteḥ ślakṣṇaḥ . padā-
    vyavadhāne saṃpuṭam . teṣāmāvalī saṃpuṭāvalī . rīteranirvā-
    hāt khinnaḥ .. varṇṇānuprāsavat padānuprāso'pi syāne sthāne
    niveśe stavakavān . sthānaniyamāt padānuprāsaḥ sthānī .
    pratipādaṃ dvayordvayoḥ padānuprāsayoḥ nirantaramāvṛtti
    rmithunaṃ tadāvalī mithunāvalī . cakravālavat padānuprāso
    gṛhītamuktaḥ padānāṃ punaḥ punarāvarttane punaruktimān .
    “svabhāvataśca gauṇyā ca vīpsā'bhīkṣṇyādimiśca sā .
    nāmnāṃ dviruktirvākye tu nāmānuprāsa ucyate” . ādinā
    nimūlasaṃbhramādi gṛhyate . “arthabhede padāvṛttiḥ pravṛttyā
    bhinnayātha vā . sa sūribhiranuprāsolāṭīya iti gīyate .
    sacāvyavahito vyastaḥ samasta ubhayaḥpunaḥ . ubhayaṃ cakra-
    vālañca garbhaścehābhidhīyate” .. anuprāsaḥ 15 .

    16 citram “varṇṇasthānasvarākāragatibandhān pratīha yaḥ .
    niyamastadbudhaiḥ ṣoḍhā citramityabhidhīyate” .. svarasyapṛthak
    nirddeśāt varṇṇā atra vyañjanāni ekavyañjanadvivañjanatri
    vyañjanādibhedāt nānāvidhaḥ evamekadvitrādisvaracitram .
    sthānacitram . niṣkaṇṭhyanistālavyādibhedāt saptavidham
    ākāracitram padmādyākāreṇa citram . tatrāṣṭadalapadma citram
    “kaṇṇi kāyāṃ nyasedekaṃ dve dve dikṣu vidikṣu ca . praveśa-
    nirgamau dikṣu kuryyādaṣṭadalāmbuje” prakārāntaraṃ yathā .
    “aṣṭadhā kārṇikāvarṇāḥ patreṣvaṣṭau tathā'pare . teṣāṃ sandhiṣu
    cāpyaṣṭāvaṣṭapatrasaroruhe” . prakārāntaraṃ yathā . “ākarṇikaṃ
    punaḥ parṇaparṇāntāt parṇṇakarṇike . pratipatraṃ vrajeddhīmāniha
    tvaṣṭadalāmbuje” iti caturddalaṃ yathā “karṇikāto nayedūrddhvaṃ
    patrākārākṣarāvalīm . praveśayet karṇikāyāṃ padmameta-
    ccaturdalam” . ṣoḍaśadalaṃ yathā “gomūtrikākrameṇāsya varṇāḥ
    sarvve samāsataḥ . madhye tvekākṣaranyāsāt padmo'yaṃ ṣoḍaśa-
    cchadaḥ” aṣṭapatraṃ kavināmāṅkaṃ yathā “niviṣṭāṣṭadalanyāsa
    midaṃ pādārddhabhaktibhiḥ . aspṛṣṭakarṇṇikaṃ koṇaiḥ kavināmāṅka-
    mambujam . etāni citrāṇi anuṣṭupchandasyeva . cakrabandho
    yathā “puraḥ purolikhet pādānatra trīnuttarīkṛtān . turyyantu
    bhramayennemau nāmāṅkaścakrasaṃvidhaḥ” . asyoddhārodarśito
    māghavyākhyāyāṃ mallināthena . daśamaṇḍalarekhātmake
    navamaṇḍalāntarālavati cakre nābhisthānena sahaikaviṃśati
    kīṣṭhaṃ pratyekaṃ dvyakṣaravat paṅktitrayaṃ samarekhayā liṃkhitvā
    tatraikasyāṃ paṅktau vāmapārśvakrameṇa ādyapādamālikhya tathā
    prādākṣiṇena dvitīyāyāṃ tṛtīyayāṃ ca paṅktyāṃ dvitīya tṛtīyau
    pādau likhitvā nemisthāne vāhyavalaye sākṣarakoṣṭhaṣaṭkena
    sahāṣṭādaśakoṣṭhavati tṛtīyakoṣṭhāntavarttivarṇṇamārabhya prāda-
    kṣiṇyena turyya pādaṃ likhitvā tatraiva samāpayet . tatraiva
    mādyantavarṇṇaiḥ turyyapādodvāraḥ tatranemisthāne ādya-
    pādatrayadaśamākṣarasaṃvādaḥ . tṛtīyāntakoṣṭhe turyyādyanta-
    varṇṇayoḥ saṃvādaḥ” yathā “sattvaṃ mānaviśiṣṭamājirabha-
    sādālambya bhavyaḥ puro labdhvāghakṣayaśuddhiruddhutaraśrīvatsa
    bhūmirmudā . muktvā kāmamapāstabhīḥ paramṛgavyādhaḥ sanādaṃ
    harerekoghaiḥ samakālamabhramudayī ropaistadā tatastare” .
    atra tṛtīyavalaye “māghakāvyamidam” . “ṣaṣṭhavalaye, śiśu-
    pālabadhaḥ iti kāvyanāmāṅgayogaḥ . evamanyatrāpi yathā-
    yathamūhyam gaticitraṃ gatyāvilomagatyā turaṅgādigatyā
    vā citraṃ tacca yamakabheda eva yathoktaṃ daṇḍinā .
    “āvṛttiḥ prātilomyena pādārddhaślokagocarā . yamakaṃ prati-
    lomatvāt pratilomamiti smṛtam” tatra pādagatā vilomā
    vṛttiryathā “yāmatāśakṛtāyāsā sāyātā kṛśatā mayā” .
    ramaṇārakatā te'stu stute tākaraṇāmara” arḍvagatā yathā .
    “sā ramānavarārohā nagebhāgamanā hi yā . yāhi nāmaga!
    bhāgena hārorā vanamāra sā” ślokagā yathā . “yāna
    mānaya mārāvi kaśonānajanāsanā . yāmudāraśatāghīnā
    māyāmāyamanādi sā . sādināmayamāyā mānādhītā
    śaradā'muyā . nāsanā jananā śokavirāmāya na
    mānayā” .. tathāca pādavilomāvṛttau ayukpādayo-
    rgatiḥ yukapādayoḥ pratyāgatiḥ . arddhāvṛttau prathamapādābhyāṃ
    gatiḥ śeṣābhyāṃ pratyāgatiriti gatipratyāgatirūpacitramitya-
    vadheyam . ślokāvṛttau tu pādacatuṣṭayena gatiḥ pratigatyā
    ślokāntaramiti bhedaḥ . ityevaṃ gaticitram . turaṅkagati-
    citraṃ yathā “kramāt pādacatuṣkasya paṅktiśaḥ parilekhane .
    turaṅgapādāyātena śloko'nyaupajāyate” sa0 ka0 . yathā .

    vā1 lā30 su9 kā20 la3 vā24 lā11 sā26

    kā16 nti19 lā2 la29 ka10 lā27 li4 tā23

    sa31 svā8 su17 ta14 va21 tī6 sā25 rā12

    da18 rpi15 kā32 vra7 ta28 ga13 rddhi22 ta5
    atra turaṅgagatyā “bālālalitatīvrasvā sukalā rāgatarpikā .
    sudantikā varddhitā tā vā sā sālā talalāsakā iti
    dattāṅkānusāreṇa kramaśovarṇṇagrahaṇe śloko'yaṃ jāyate .
    arddhabhramagaticitraṃ sarvatobhramatigacitrañca yathā .
    “āhurarddhabhramaṃ nāma ślocāddhabhramaṇaṃ yadi . tadiṣṭaṃ sarvva-
    tobhadraṃ sarvvatobhramaṇaṃ yadi” sa0 ka0 . tatrārddhabhramamuktaṃ
    365 pṛṣṭhe . sarvatobhadraṃ tu—
    de vā kā ni ni kā vā de
    vā hi kā sva sva kā hi vā
    kā kā re bha bha re kā kā
    ni sva bha vya vya bha sva ni
    atrārddhabhramaṇavat sarvvaṃ kintu pādānāmapi anulomavilo-
    mābhyāṃ tathaiva sarvatobhramaṇena sarvvatobhadram evamagre darśayiṣya
    māṇagomūtrikābandho'pi gomūtragatimattvāt gaticitramapi .
    bandhena bandhaviśeṣeṇa citram bandhacitraṃ tacca nānāvidhaṃ tatra
    dvicatuṣkacakrabandho yathā “iha śikharisandhimālāṃ bibhṛ-
    yādarddhaṃ samāśritairvarṇaiḥ . dvicatuṣakacakrabandha nemi-
    vidhau cāparaṃ bhramayet” . dviśṛṅgāṭakabandha . “śṛṅgagranthaḥ
    śṛṅgavrajediti dviśṛṅgāṭakabandho'ssinnemiḥ” . niviḍi-
    tacakrabandhaḥ . “śikharādanyatarasmāt pratipabbe bhramati
    resvā cādyarddham . nemau taditaramarddhe niviḍitacakrābhidhe
    bandhe” . sa0 ka0 eteṣāmuddhārodāharaṇe tatraiva jñeye . śara-
    patrabandhaḥ “caturṣvapi ca pādeṣu paṅktiśolikhiteṣviha .
    āderādesturaṅgasya pādaiḥ pādaḥ samāpyate” . yathā

    na1 ma18 ste3 ja20 ga5 tāṃ22 gā5 tra24

    sa9 dā26 na11 va28 ku13 la30 kṣa15 ya32

    sa17 ma2 ste19 ja4 sa21 tāṃ6 nā23 tra8

    mu25 dā10 ma27 va12 na29 la14 kṣa31 ya16

    atra turaṅgagatyā sa eva ślokaḥ . vyomabandhaḥ . “aṣṭādaśaśikha
    racarīṃ gomūtrikayā catuṣpadīṃ nyasyeta . patrādyantairdṛṣṭaḥ
    sa jñeyo vyomabandho'tra”

    murajabandhaḥ . “atra pādacatuṣke'pi kramaśaḥ pari-
    lekhite . ślokapādakrameṇa syādrekhāsu murajatrayī” .
    sā1 se10 nā11 ga28 ma29 nā19 ra18 mbhe8
    ra9 se2 nā27 so12 da20 nā30 ra7 tā17
    tā16 ra26 nā3 da13 ja21 nā6 ma31 tta24
    dhī25 ra25 nā14 ga4 ma5 nā22 ma23 yā32
    taduddhārastu mallināthena darśitaḥ “tiryyagrekhālikhet pañca
    navorddhāstatra paṅktayaḥ . aṣṭakoṣṭhāścatasraḥ syustāsu ślokaṃ
    likhet kramāt . tatrādyadvitrituryāsu turyyatridvyā-
    dyapaṅktiṣu . ādyadvitricatuḥpañcaṣaṭsaptāṣṭamakoṣṭhagaḥ .
    dṛśyate prathamaḥ pādaścaturthaścaivameva hi . caturthapaṅktiprāthamyā-
    tprathamāvadhivīkṣaṇāt . dvitīyādāvādyadvitryordvituryye
    triturīyake . turyyatridvyostṛtīyādye draṣṭavyo'ṅghrirdvitīyakaḥ .
    tṛtīyo'ṅghrirdvitīyānte ādyasaptamaṣaṣṭhayoḥ . dvitripañca
    mayosturyyaṣaṣṭhasaptamayoḥ kramāt . tṛtīyāntye ca lakṣyo-
    yamathānyaḥ krama ucyate .. ādyantayugmayoḥ paṅktyości-
    ntyogobhūtrikākramaḥ . kṛtvaikaṃ ca dvitīyaṃ dve dvayanekamiti
    kramāt . yadvā ditayamekaṃ ca dvayamekaṃ dvayaṃ punaḥ .
    svapaṅktiprakramādeva vinyāsadvitayaṃ bhavet .. yadvā prathama-
    turyyāṅghrī svapaṅktyostadanukramāt . dvitīyo'ṅghrirdvitī-
    yasyāṃ kramādādyacatuṣṭaye . vyutkramācca tṛtīyasyāmādyameva
    catuṣṭaye . vyutkrameṇa dvitīyasyāṃ tṛtīyasyāṃ krameṇa ca .
    draṣṭavyo hi tṛtīyo'ṅghrirantyakoṣṭhacatuṣṭaye .. binyāsabhedāstva-
    nyepi santyeva bahabo'tra hi . vistarāttu na likhyante
    svayamūhyā vicakṣaṇaiḥ” .. ekākṣaramurajo yathā . “śloka-
    syaikasya pādeṣu likhiteṣu caturṣvapi . trimṛdaṅgakarīha
    syāccaturekākṣarāvalī” . murajaprastāro yathā . “krameṇaikasya
    pādeṣu prasṛteṣu caturṣvapi . turyyān murajamārgeṇa śloko-
    yamupajāyate” . gomūtrikābandhaḥ . “gatiruccāvacā yatra
    mārge mūtrasya goriva . gomūtriketi tat prāhuḥ duṣkaraṃ
    citravedinām . sa0 ka0 tacca nānāvidhaṃ darśitam .
    “duṣkaratvāt kaṭhoratvāt durbodhatvādinā vidheḥ . diṅ-
    mātraṃ darśitaṃ citraṃ svayamūhyaṃ mahātmabhiḥ” sa0 ka0 .
    “anekadhā vṛttavarṇavinyāsaiḥ śilpakalpanā . tattatprasiddha-
    vastūnāṃ citramityabhidhīyate iti sāmanyataḥ sarvavastvā-
    karakalpanayā citraṃ bhavatītyuktam agnipu0 . 16

    17 vākovākyam “uktipratyuktimadvākyaṃ vākovākyaṃ
    vidurbudhāḥ . dvayorvaktostadicchanti bahūnāmapi saṅgame .
    ṛjūktiratha vakroktirvaiyātyoktistathaiva ca . gūḍhapraśnottaro-
    ktiśca tadbhidā trividhaiva tu” vākovākyam 19 .

    18 prahelikā . “prahelikā sakṛtpraśnaḥ sāpi ṣoḍhā
    ttyutākṣarā . dattājñarobhayaṃ muṣṭirvindumatyarthavatyapi .
    krīḍāgoṣṭhīvinodeṣu tajjñeyākīrṇamaṇḍale . paravyā-
    mohane cāpi sopayogā prahelikā” . tatra “cutākṣarā
    “payodharabharākrāntā sannamantī pade pade . padamekaṃ na kā
    yāti, yadi hāreṇa varjitā” . atrāhāreṇetyākāracyutiḥ
    dattākṣarā yathā . “kāntayānugataḥ ko'yaṃ ponaskandho
    madodyataḥ . mṛgāṇāṃ pṛṣṭhato yāti, śambaro rūḍhayauvanaḥ” .
    śavara iti vaktavye makāro dattaḥ . cyutadattākṣarā cyutamanyat
    dattañcānyadakṣaraṃ yatra sā yathā “vidagdhaḥ saraso
    rāgī nitambopari saṃsthitaḥ . taraṇyāliṅgitaḥ kaṇṭhe
    kalaṃ kūjati ko, viṭaḥ . atra ghaṭa iti vaktavye
    ghakārasya cyutiḥ vikārasya dānamiti tathātvam . vindu-
    matyādīnāmudāharaṇāni sa0 ka0 dṛśyāni . prahelikā 18 .

    19 gūḍham . “kriyākārakasambandhapadābhiprāyavastubhiḥ .
    gopitaiḥ ṣaḍvidhaṃ prāhurgūḍhaṃ gūḍhārthavedibhiḥ . “pāṇḍavānāṃ
    sabhāmadhyeduryyodhana upāgataḥ . tasmai gāñca hiraṇyañca sarvvā-
    ṇyābharaṇāni ca” . atra kriyāpadam gūḍham . yo'dhana
    upāgatastasmai gavādikamadurityarthaḥ . gūḍham 19

    20 praśtocaram . “yastu paryyanuyonasya nirbhedaḥ kriyate
    padaiḥ . vidagdhagoṣṭhyāṃ vākyairvā taṃ hi praśnottaraṃ viduḥ
    antaḥpraśnabahipraśnabahiḥrantaḥmamāhvayaiḥ . jātigotrottarā-
    bhikhyaiḥ praśnaistadapi ṣaḍvidham . praśnottaram . 20

    21 adhyeyam “yadvighau ca niṣedhe ca vyutpattereva kāraṇam .
    tadadhyeyaṃ vidustena lokayātrā pravarttate” . adhyeyam 21

    22 śravyam “śravyaṃ śāstretihāsau ca kāvyaṃ śāstraṃ
    tathaiva ca . kāvyetihāsaḥ śāstretihāsastadapi ṣaḍvi-
    dham” . yathā raghuvaṃśādi . śravyam . 22

    23 prekṣyam “yadāṅgikaikanivarttyamujjhitaṃ vācikā-
    dibhiḥ . nartta kairabhinīyeta prekṣyaṃ tat kṣveḍitādivat ..
    tallāsyaṃ tāṇḍavaṃ caiva chalikaṃ śampayā saha . hallīsakañca rāsaṃ
    ca ṣaṭprakāraṃ pracakṣate” . śṛṅgārarasapradhānatve lāsyaṃ vīra-
    rasapradhānatve tāṇḍavaṃ, śṛṅkāravīrarasapradhānatve chalikamiti
    kinvaraviṣayaṃ chalikameva śampā . “maṇḍalena ca yatstrīṇāṃ
    nṛtyaṃ hallīsakaṃ tu tat . tannāyako bhavedeko gopastrīrṇā
    hariryathā . tadidaṃ hallīsakameva tālabandhaviśeṣayukto
    rāsaḥ . prekṣyam 23 .

    24 abhinayaḥ “aṅgavāksatvasaṃhārthyāḥ sāmānyāścitra
    ityamī . ṣaḍghā abhinayāstadvadabhineyaṃ vaco viduḥ” . 24

    “catvāro viṃśatiścaitāḥ śabdālaṅkārajātayaḥ . śabda-
    saṃdarbhamātreṇa hṛdayaṃ hartumīśate” sara0 kaṇṭhā0 .
    eteṣāmudāharaṇāni vistarabhayāt na likhitāni tata
    evāvagantavyāni . arthālaṅkārāstu matamedena bahavaḥ tathāhi
    teṣāṃ samaṣṭiḥ daṇḍinā darśitā yathā . “svarūpākhyāna-
    mupamā rūpakaṃ dīpakāvalī . ākṣepo'rthāntaranyāso
    vyatireko vibhāvanā . samāso'tiśayotprekṣā hetuḥ
    sūkṣmo lavaḥ kramaḥ . preyorasavadūrjasvi paryāyoktaṃ
    samāhitam . udāttāpahnutiśleṣaviśeṣāstulyayogitā .
    virodhāprastutastotre vyājastutinidarśane . sahoktiḥ
    parivṛttyāśīḥsaṅkīrṇṇamatha bhāvikam . iti vācāmala-
    ṅkārā darśitāḥ pūrvvasūribhi” . sarasvatīkaṇṭhābharaṇe-
    tu dvairāśyena teṣāṃ samaṣṭirabhihitā yathā “alamarthamala-
    ṅkarttuṃ yat vyutpattyādivartmanā . jñeyā jātyādayaḥ
    prājñaiste'rthālakṣārasaṃjñayā . jātirvibhāvanā heturahetu
    sṛkṣmamuttaram . virodhamambhavānyonyaṃ parivṛttirnidarśanā .
    bhedaḥ samāhitaṃ bhāntirvitarko mīlitaṃ smṛtiḥ . bhāva0
    pratyakṣapūrvvāṇi pramāṇāni ca jaimineḥ” . pratyakṣānumānopa-
    mānārthāpattyabhāvarūpāṇi ṣaṭ iti caturviṃśatiḥ . ete
    tu arthamātraniṣṭhāḥ . “śabdebhyoyaḥ padārthebhya upamādi-
    pratīyate viśiṣṭo'rthaḥ kavīnāṃ sā ubhayālaṅkriyā matā .
    upamā rūpakaṃ sāmyaṃ saṃśayoktirapahnutiḥ . samādhyuktiḥ
    samāsoktirutprekṣā'prastutastutiḥ . satulyayogitoleśaḥ
    sasahoktiḥ samuccayaḥ . ākṣepro'rthāntaranyāso viśeṣoktiḥ
    pariṣkṛtiḥ . dīpakakramaparyyāyā viṣamaśleṣabhāvikaḥ
    saṃsṛṣṭiriti nirddiṣṭāstāścaturviṃśatirbudhaiḥ” ityuktā teṣāṃ
    lakṣaṇāni sabhedaṃ tatreva darśitāni candrālokadarpaṇa
    kṛdādibhiśca sāmānyato'gaṇayitvā nānāvidhā darśitāḥ
    na saṃkṣepato gaṇitāḥ . athārthālaṅkārā ekatra saṃgṛhya
    sodāharaṇalakṣaṇā akārādikrameṇa teṣu kecit darśitā
    api kramānurodhāt sarvaevātra pradarśyante .

    1 akramātiśayoktiḥ “akramātiśayoktiḥ syāt sahatve hetu-
    kāryyayoḥ” ca0 . “āliṅganti sasaṃ deva! jyāṃ parāṃśca
    śarāstava” .

    2 atadtuṇaḥ “saṅgatānugatyanaṅgīkāramāhuratadguṇam” ca0 . “ciraṃ
    rāgiṇi maccitte nihitāpi na rajyasi” .

    3 atiśayoktiḥ 105 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇā .

    4 atyantātiśayoktiḥ “atyantātiśayoktistu kāryyahetuprasakti-
    jā” ca0 . “yāsyāmītyadite tatvyā balayo'bhavadūrmmikā” .
    ūrmmikā balayo'bhavadinvayaḥ kṛśatvāttathātvam .

    5 atyuktiḥ “atyuktiradbhutā'tathyaśauryyodāryyādivarṇṇanam” ca0
    “tvayi dātari rājendra! yācakāḥ kalpaśāsvinaḥ” .. yācakānāṃ
    rājatodhanalābhena kalpatarutulyatākathanamaudāryyasyātyyuktiḥ .

    6 adhikam 125 pṛṣṭhe lakṣaṇodāharaṇabhedāḥ uktāḥ .

    7 ananvayaḥ 149 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇaḥ .

    8 anukūlam “anukūlaṃ pratikūlamānukūlyānubandhicet” ca0 .
    “kupitā'si yadi tanvi . nidhāya karajakṣatam . badhāna
    bhujapāśābhyāṃ kaṇṭhamasya dṛḍhaṃ tadā” .

    9 anuguṇaḥ “prāksiddhaḥ svaguṇotkarṣo'nuguṇaḥ parasannidheḥ” ca0 .
    “nolodpalāni dadhate kaṭākṣairatinīlatām” .

    10 anujñā “dīṣasyābhyarthanānujñā tatraiva guṇadarśanāt” ca0 .
    “mayyeva jīrṇṇatāṃ yātu yattvayeha kṛtaṃ hare! . naraḥ pratyupa-
    kārārthaṃ vipattimabhikāṅkṣati” .

    11 anumānam “anumānantu vicchittyā jñānaṃ sādhyasya sādha-
    nāt” ca0 . “yatra patatyabalānāṃ dṛṣṭiniśitāḥ patanti tatra
    śarāḥ . taccāparopitaśaro dhāvatyāsāṃ puraḥsmaro manye” .
    sa0 ka0 viśeṣa uktaḥ . yathā “liṅgādyalliṅginojñātamanu-
    mānaṃ taducyate . pūrvavaccheṣavaccaiva dṛṣṭaṃ sāmānyataśca tat .
    phalasāmarthyabhedena dvidhaitat bhidyate pṛthak” . teṣu yatra kāra-
    ṇaṃ dṛṣṭvā kāryyamanumīpate tat pūrvavat . “aviralavilolagala-
    jjalakuṭajārjjunanīpasurabhivanavātaḥ . ayamāyātaḥ kālo
    hanta hatāḥ pathikagehinyaḥ” atra varṣarttoḥ kāraṇabhūtāt
    kāryyaṃ virahiṇīmaraṇamanumīyate . yatra kāryaṃ dṛṣṭvā
    kāraṇamanumīyate taccheṣavat . “māmāgamiṣyannūnaṃ
    patito'si pādayostasyāḥ . kathamanyathā lalāṭe yāva-
    kārdratilakapaṅriyam” . atra kāryabhūtathā yāvakatilaka-
    paṅktyā kāraṇaṃ pādapatanamanumīyate . yadubhayavidhabhinnaṃ
    tat sāmānyato dṛṣṭam “mattā madāndhasya śikhaṇḍiyūno-
    vṛṣṭeḥ purastādaciraprabheva” . seyaṃ vidyudiva vṛṣṭeḥ prathamamu-
    palabhyamānā kāmandakī avinābhāvena mālatyāgamanaṃ
    gamayatīti sāmānyato dṛṣṭam . phalasāmarthyayorudāhara-
    ṇāni tatra dṛśyāni .

    12 anyonyam “anyonyaṃ nāma yatra syādupakāraḥ parasvaram”
    ca0 . “triyāmā śaśinā bhāti śaśī bhāti triyāmayā” .
    sa0 ka0 bheda uktaḥ . “anyonyasyopakāroyastadanyonyaṃ
    tridhā ca tat . vācyaṃ pratīyamānaṃ ca tṛtīyamubhayātmakam!
    anyonyacūlikānyonyabhrāntiranyonyarūpatā . anyonyāla-
    ṅkṛtāvantastrayametadiheṣyate” . tatra vācyam . “kaṇṭhasya
    tasyāstanabandhurasya muktākalāpasya ca nistalasya . anyo-
    nyaśobhājanādbabhūva sādhāraṇo bhūṣaṇabhūṣyabhāvaḥ . pratī-
    yamānantu atraivānyonyapadānupādāne . anyonyacūlikā
    anyonyarūpaparivṛttiḥ sā ca vyatyayena vinimayena ca
    bhavati . yathā “locanādharakṛtāhṛtarāgā vāsitānana
    viśeṣitavāsā . vāruṇī paraguṇātmaguṇānāṃ vyatyayaṃ
    vinimayañca vitene” . atra vāruṇyā yadadhararāgo'pahṛtya
    cakṣuṣi nikṣiptastena vyatyayaḥ . yacca mukhāmodavāsitayā tayā
    svāmodo viśeṣitastena vinimayaḥ tena parivṛttivini-
    mayākhyāvalaṅkārāvatrāntarbhūtāviti draṣṭavyam .

    13 apahnavātiśayoktiḥ “rūpakātiśayoktiḥ syāt nigīryyādhya-
    vasānataḥ . yadā'pahnutigarbhatvam saiva sāpahnavā matā .” ca0
    “tvatsūktiṣu sughā rājan! bhrāntāḥ paśyanti tāṃ vidhau” .

    14 apahnutiḥ 241 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇā . sa0 kaṇṭhā0
    anyathoktam . “apahnutirapahnutya kiñcidanyārthadarśa-
    nam, aupamyavatyanaupamyā ceti sā dvividhocyate” tatra
    aupamyavatī yathā “na ketakīnāṃ vilasanti sūcayaḥ pravā-
    sino hanta hasatyayaṃ vidhiḥ . taḍillateyaṃ na cakāsti
    cañcalā puraḥsmarajyotiridaṃ vijṛmbhate “tatra ketakīsūcīnāṃ
    vidhihāsataḥ pratīyamānasādṛśyena taḍillatāyāḥ smarajyo-
    tiṣāpahvutiḥ . anaupamyā yathā “rājakanyānuraktaṃ māṃ
    romodbhedena rakṣakāḥ . avagaccheyurājñātamaho śītānilaṃ
    vanam” nacātra sādṛśyamasti .

    15 aprastutapraśaṃsā 264 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇā .

    16 abhāvaḥ . “asattā yā padārthānāmabhāvaḥ so'bhidhīyate .
    prāgabhāvādimedena sa ṣaḍvidha iheṣyate . sa0 ka0 prāgabhāvaḥ
    dhvaṃsaḥ atyantābhāva mithyāpadārthābhāva itaretarābhāvaḥ abhā-
    vābhāvāśca tatra dhvaṃso yathā “dhṛtirastamitā gatiścutā
    virataṃ geyamṛturnirutsavaḥ . gatamābharaṇaprayojanaṃ pariśūnyaṃ
    śayanīyamadya me” . itaretarābhāvo yathā . “karṇotpalaṃ na
    cakṣuste na cakṣuḥ śravaṇotpalam . iti jānannapi jano
    manyate netradīrdhatām” asatyābhāvaḥ yathā “prasīda
    sadyo muñcemaṃ caṇḍi! mānaṃ manogatam . dṛṣṭamātre'pi te
    tatra roṣaḥ svakusumāyate” . sāmarthyābhāvo yathā . “mānu-
    ṣīṣu kathaṃ vā syādasya rūpasya sambhavaḥ . na prabhātaralajyoti-
    rudeti vasudhātalāt” anyodāharaṇāni tatraiva dṛśyāni .

    17 abhidāhetuḥ “abhedenābhidāheturhetorhetumatā saha” . ca0
    “lakṣamīvilāso bhavataḥ kaṭākṣavekṣaṇaṃ prabho”!

    18 arthāntaranyāsaḥ, 371 pṛṣṭhe uktodāharaṇalakṣaṇaḥ .

    19 arthāpattiḥ, 372 pṛṣṭhe uktalakṣaṇodāharaṇā . sa0 kaṇṭā0
    “pratyakṣādipratīto'rthoyo'nyathā nopapadyate . arthāntarañca
    gasayatyarthāpattiṃ vadanti tām . sarvvapramāṇapūrvvatvā
    dekaśo'nekaśaśca sā . pratyakṣapūrvvi ketyādibhedaiḥ ṣoḍhā ni-
    gadyate . pratyakṣapūrbdhikā yathā “nirṇṇetuṃ śakyamastīti
    madhyaṃ tava nitambini! . anyathānupattyaiva payodharabharasthiteḥ” .
    anumāpūrvvikā yathā “kapolapulakenāsyāḥ sūcito
    madanajvaraḥ . mano nirantarāsaktaḥ sadyaḥkathayati priye”
    yo'yaṃ kapolapulakenānumito madanajvaraḥ sa priye manasaḥ
    nirantarāsaktiṃ vinānupapadyamānaḥ anurāgaṃ kalpayatītyanu-
    mānapūrvikārthāpattiḥ evāmanyā udāhāryyāḥ .

    20 alpam “alpantu sūkṣayādādheyādyadādhārasya sūkṣmatā” .
    “maṇimālormmikā te'dya kare japavaṭāyate” .

    21 avajñā “vṛddhihānī na cet syātāmavajñālaṅkṛtiśca” sā na .
    “svalpamevāmbu labhate pānthaḥ prāpyāpi sāgaram” “mīlanti
    yadi padmāni kā hāniramṛtatadyuteḥ” .

    22 asaṅgatiḥ “viruddhabhinnadeśatvaṃ kāryyahetvorasaṅkatiḥ 1 .
    anyatra kāraṇārthasya tato'nyatra kṛtiśca yā 2 . anyat
    karttuṃ pravṛttau ca tadviruddhakṛtiśca yā 3” ca0 . krameṇodā-
    haraṇāni . “viṣaṃ jaladharaiḥ pītaṃ mūrcchitā pathikāṅganā 1” .
    “apārijātām vasudhāṃ cikīrṣan dyāṃ tathā'kṛthāḥ” 2 .
    apagatamarijātaṃ yasyāḥ nāsti pārijāto yatraṃ iti
    ca . “gotroddhārapravṛttohi gotroddhāraṃ purā'karoḥ 3 .
    gotrā pṛṭhvī gotraḥ parvataśca .

    23 asambhavaḥ “asambhavo'rthaniṣpatterasambhāvyatvavarṇanam .” ca0
    “koveda gopaśiśukaḥ śailamutpāṭayiṣyati” .

    24 ākṣepaḥ “ākṣepaḥ svayamuktasya pratiṣedho vicāraṇāt 1 .
    niṣedhābhāsamākṣepaṃ budhāḥ kecana manvate2 . ākṣepo'nyo-
    vidhauvyakte niṣedhe ca tirohite3” . ca0 “candra! saṃdarśa-
    yātmānamathavāsti priyāmukham” 1 . “nāyaṃ dūti! tano
    stāpastasyāḥ kālānalopamaḥ 2” . “gaccha gacchasi cet
    kānta! panthānaḥ santu te śivāḥ . mamāpi janma tatraiva
    bhūyādyatra gato bhavān” . 3

    25 āgamaḥ “yadāptavacanaṃ taddhi jñeyamāgamasaṃjñayā . uttamaṃ
    madhyamaṃ cātha jaghanyaṃ ceti tat tridhā” . sa0 ka0 tatro-
    ttamaṃ vidhirūpaṃ niṣedharūpañca . vidhirūpaṃ yathā “damaṃ dānaṃ
    dayāṃ śikṣe” rityādau dāmyata datta dayadhvaṃ iti vidhiḥ .
    niṣedharūpaṃ yathā “nivāryyatāmāli! kimapyayaṃ vaṭuḥ punarvivakṣuḥ
    sphuritottarādharaḥ . na kevalaṃ yo mahato'pabhāṣate
    śṛṇoti tasmādapi yaḥ sa pāpabhāk” . tathāca mahānto
    nāpabhāṣitavyā iti vākyārthamaryyādayā niṣedharūpa upa-
    deśaḥ . tadetadubhayamapyavaśyānuṣṭheyatvāduttamam . madhyama-
    mapi dvidhā nirdiṣṭavaktṛkamanirdiṣṭavaktṛkañca tatrādyaṃ yathā
    “kalyāṇī vata gātheyaṃ laukikīṃ pratibhāti me . eti
    jīvantamānando naraṃ varṣaśatādapi” atra jīvannaraḥ paśyati
    bhadramityartho nirdiṣṭavaktṛkatayā nirdiṣṭaḥ tatra jīvanāya
    yatitavyamiti rūpamāptavacanam . “akṣe vasati piśāco
    picumardde dinapatirvaṭe yakṣaḥ . viśrāmyati padme śrīstiṣṭhati
    gaurī madhūkatarau” tadidamanirddiṣṭavaktṛkamanādilokaprasiddha-
    pāramparyyamaitihyam . atra sarvvavākyānāṃ niṣedhaparyyavasānāt
    akṣaṃ na seveta, picumarddaṃ na nindeta, vaṭaṃ na chindyāt,
    padmaṃ mūrddhni na bibhūyāt, madhūkaṃ na padā spṛśet” iti ni-
    ṣedhacatuṣṭayarūpaāgamaḥ . jaghanyaṃ dvedhā kāmyaṃ niṣiddhaṃ ca .
    tatra niṣiddhaviṣayabidhiryathā “vayaṃ bālye bālāṃstaruṇi-
    mani yūnaḥ, pariṇatānapīcchāmo vṛddhā, pariṇayavidhāna-
    sthitiriyam . tvayārabdhaṃ janma kṣapayitumakāṇḍena vidhinā
    na no gotre putri! kvacidapi satīlāñchanamabhūt” tade-
    tanniṣe dharūpam niṣiddhaviṣayamāptavacanamasatīvacanarūpam .

    26 āśīḥ “āśīrnāmābhilaṣite vastunyāśaṃsanaṃ yayā” . daṇḍī
    “pātu vaḥ paramaṃ jyotiravāṅmanasagocaram” .

    27 uttaram “kiñcidākūtasahitaṃ yadgūḍhottaramuttaram” ca0 .
    “yatrāsau vetasī pāntha! tatrāsau sutarā sarit” .

    28 utprekṣā “sambhāvanāḥ syurutprekṣāvastuhetūdbhavāḥ punaḥ . uktā-
    nuktāspadādyātra siddhāsiddhāspade pare” . ca0 “dhūmastomaṃ tamaḥ
    śaṅke kokīvirahalakṣaṇam” “limpatīva tamo'ṅgāni varṣatī-
    vāñjanaṃ nabhaḥ” “raktau tavāṅghrī mṛdulau bhuvi vikṣepaṇād
    dhruvam” . “tvanmukhābhecchayā nūnaṃ padmevairāyate śaśī” “madhyaḥ kiṃ
    kucayordhṛtyai baddhaḥ kanakadāmabhiḥ” “prāyo'bjaṃ tvatpadenaikyaṃ
    prāptuṃ toye tapasyati” . darpaṇe tu anyathā vibhajya udā-
    hṛtam yathā “bhavetsambhāvanotprekṣā prakṛtasya parātmanā .
    vācyā pratīyamānā sā prathamaṃ vividhā matā vācye-
    vādiprayogesyādaprayoge'parā punaḥ . jātirguṇaḥ kriyā
    dravyaṃ yadutprekṣyaṃ dvayorapi . tadaṣṭaghāpi pratyekaṃ bhāvā-
    bhāvābhimānataḥ . guṇakriyāsvarūpatvānnimittasya punaśca
    tāḥ . dvātriṃ śadvidhatāṃ yānti” . tatra vācyotprekṣā-
    yāmudāharaṇaṃ diṅmātraṃ yathā .. “ūruḥ kuraṅgakadṛśaśca-
    ñcalacelāñcalobhāti . sapatākaḥ kanakamayovijayastambhaḥ
    smarasyeva” .. atra vijayastambhasya jātivācakatvājjātyu-
    tpekṣā .. “jñāne maunaṃ kṣamā śaktau tyāge ślāghāvipa-
    ryyayaḥ . guṇā guṇānubandhitvāttasya saprasavā iva” .. atra
    saprasavatvaṃ guṇaḥ .. “gaṅgāmbhasi suratrāṇa! kṛpāṇastava
    niḥsvanaḥ . snātīvāribadhūvargagarbhapātanapātakī” .. atra
    snātīti kriyā .. “mukhameṇīdṛśobhāti pūrṇacandra ivāparaḥ” ..
    atra candraityekavyaktivācitvāddravyam . ete bhāvābhi-
    māne ca . abhāvābhimāne yathā .. “kapolaphalakāvasya kaṇṭhaṃ
    bhittvā tathāvidhau . apaśyantāvivānyonyamīdṛkṣāṃ kṣāmatāṃ
    gatau” .. atrāpaśyantāviti kriyāyā abhāvaḥ . evama
    nyat . nimittasya guṇakriyārūpatve yathā gaṅgāmbhasītyādau
    snātīvetyutprekṣānimittaṃ pātakitvaṃ guṇaḥ . apaśyantāvive-
    tyādau kṣāmatāgamanarūpaṃ nimittaṃ kriyā evamanyat .
    pratīyamānotprekṣā yathā .. “tanvaṅgyāḥ stanayugmena mukhaṃ na
    prakaṭīkṛtam . hārāya guṇine sthānaṃ nadattamiti
    lajjayā” .. atra lajjayeveti ivādyabhāvāt pratīyamāno-
    tprekṣā evamanyat . atra vācyotprekṣāyāṃ ṣoḍaṇsu
    bhedeṣu madhye viśeṣamāha “tatra vācyābhidāḥ punaḥ .
    vinā dravyaṃ tridhā sarvvāḥ kharūpaphalahetugāḥ”
    tatrīkteṣu vācyapratīyamānotprekṣayorbhedeṣu madhye
    ye vācyotprekṣayoḥ ṣoḍaśabhedāsteṣu jātyādīnāṃ trayāṇāṃ
    ye dvādaśabhedāsteṣāṃ pratyekaṃ svarūpaphalahetugatatvena dvādaśabheda-
    tayā ṣaṭtriṃśadbhedāḥ dravyasya svarūpotpre kṣaṇameva saṃbhavatīti
    catvāra iti militvā catvāriṃśadbhedāḥ . atra svarūpo
    tprejñā yathā pūrvvodāharaṇeṣu “smarasya vijayastambha” iti
    saprasavā ivetyādayaḥ jātiguṇarūpāḥ . phalotprekṣā yathā ..
    “rāvaṇasyāpi rāmāstobhittvā hṛdayamāśugaḥ . viveśa bhuva
    mākhyātumuragebhyaiva priyam” .. atrākhyātumiti bhūpraveśasya
    phalaṃ kriyārūpamutprekṣitam .. hetūtprekṣā yathā .. “saiṣā sthalī
    yatra vicinvatā tvāṃ bhraṣṭaṃ mayā nūpuramekamūrvyām . adṛśyata
    tvaccaraṇāravindaviśleṣaduḥkhādiva baddhamaunam” .. atra duṣkharūpo-
    guṇohetutvenotprekṣitaḥ . evamanyat . “uktyanuktyornimittasya
    dvidhā tatra svarūpagāḥ” . teṣu catvāriṃśatsaṃkhyākeṣu bhedeṣu
    madhye yesvarūpagāyāḥ ṣoḍaśa bhedāste utprekṣānimittasyopā-
    dānānupādānābhyāṃ dvātriṃśadbhedā iti militvā ṣaṭ pañcā-
    śadbhedā vācyotprekṣāyāḥ . tatra nimittasyopādāne yathā
    pūrvvodāhṛte snātīvetyutprekṣāyāṃ nimittaṃ pātakitvamupāttam .
    anuṃpādāne yathā “candraivāparaḥ” ityatra tathāvidhasaundaryyā-
    dyatiśayonopāttaḥ . hetuphalayostu niyamena nimittasyopā-
    dānameva tathāhi viśleṣaduṣkhādivetyatra yannimittaṃ baddhamau-
    natvam, ākhyātumivetyatra ca bhūpraveśastayoranupādāne asa-
    ṅgatameva vākyaṃ syāt . pratīyamānāyāḥ ṣīḍaśasu bhedeṣu
    viśeṣamāha “pratīyamānābhedāśca pratyekaṃ phalahetugāḥ” .
    yathodāhṛte tanvaṅgyāstanayugmenetyatra lajjayeveti heturutpre-
    kṣitaḥ asyāmapi nimittasyānupādānaṃ na sambhavati
    īvādyanupādāne nimittasya ca kīrttane utprekṣaṇasya pramātu-
    rniścetumaśakyatvāt . svarūpotprekṣāpyatra na bhavati dharmmyantara-
    tādātbhyanibandhanāyāmasyāmivādyaprayoge viśeṣaṇayoge satya-
    tiśayokterabhyupagamāt yathā .. “ayaṃ rājā'ṣaraḥ pāka-
    śāsana” iti .. viśeṣaṇābhāve ca rūpakasya, yathā “rājā pākaśā
    sana” iti tadevaṃ dvātriṃśatprakārā pratīyamānotprekṣā . “uktya-
    nuktyoḥ prastutasya pratyekaṃ tā api dvidhā” . tā utprekṣāḥ .
    uktau yathā .. “ūruḥ kuraṅgakadṛśa” iti .. anuktau yathā
    prabhāvatyām .. “iha hi saṃprati digantamācchādayatā
    timirapaṭalena . ghaṭitamivāñjanapuñjaiḥ pūritamiva mṛgamada-
    kṣodaiḥ . tatamiva tamālatarubhirvṛtamiva nīlāṃśukairbhuvanam” ..
    atrāñjanena ṣaṭitatvāderutprekṣaṇīyasya viṣayo vyāptatvaṃ
    nopāttaṃ yathā vā .. “limpatīva tamo'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ
    nabhaḥ” .. atra tamasolepasya vyāpanarūpovivayonopāttaḥ
    añjanavarṣaṇasya tamaḥsaṃpātaḥ, anayorutprekṣānimittañca
    tamaso'tibahulatvaṃ dhārāvarṣaṇādhaḥsaṃyogaśca yathāsaṃṅkhyam .
    kecittu alepanakartṛ bhūtamapi tamolepanakartṛtvenotprekṣitaṃ
    vyāpanañca nimittam evaṃ nabhopi varṣaṇakriyākartṛtvene
    tyāhuḥ . “alaṅkārāntarotthā sā vaicitryamadhikaṃ bahet”
    tatra sāpahnavotprekṣā yathā . “aśrucchalena sudṛśohu-
    tapāvakadhūmakaluṣākṣyāḥ . aprāpya mānamaṅge vigalati
    lāvaṇyavāripūra iva” . śleṣahetugā yathā . muktot-
    karaḥ saṅkaṭaśuktimadhyādvinirgataḥ sārasalocanāyāḥ . jānī
    mahe'syāḥ kamanīyakambugrovādhivāsādguṇavattvamāpa” . atra
    guṇavattve śleṣaḥ kambugrīvādhibāsādiveti hetūtprekṣāyā
    hetuḥ . atra jānīmahe ityutprekṣāvācakam evam “manyeśaṅke
    dhruvaṃ prāyonūnamityevamādayaḥ” . kvacidupamopakramotprekṣā
    yathā . “pārejalaṃ nīranidherapaśyanmurārirānīlapalāśa-
    rājīḥ . vanāvalīrutkalikāsahasrapratikṣaṇotkūlitaśaivā-
    lābhāḥ” . ityatrābhāśabdasyopamāvācakatvādupakrame upamā paryya-
    vasāne tu jaladhitīre śaivālasthiteḥ saṃbhavānupapatteḥ saṃbhāva-
    notthānamityutprekṣā evaṃ virahavarṇṇane . “keyūrāyita-
    maṅgadairityatra” “vikāsinīlotpalabhinnakarṇṇe mṛgāyatākṣyāḥ
    kuṭilaḥ kaṭākṣaḥ” ityādau ca jñeyam . bhrāntimadalaṅkāre
    “mugdhādugdhadhiyetyādoṃ bhrāntānāṃ vallavādīnāṃ viṣayasya candri
    kāderjñānaṃ nāsti tadupanibandhanasya kavinaiva kṛtatvāt .
    iha tu saṃbhāvanākartturviṣayasyāpi jñānamiti dvayorbhedaḥ .
    sandehe tu samakakṣatayā koṭidvayasya pratītiḥ iha tūtkaṭā
    saṃbhāvyabhūtaikā koṭiḥ . atiśayoktau viṣayiṇaḥ pratītasya
    paryyavasānādasatyatā pratīyate iha tu pratītikālaeveti
    bhedaḥ . “rañjitā nu vividhāstaruśailā nāmitaṃ nu gaganaṃ
    sthagitaṃ nu . pūritā nu viṣamevu dharitrī saṃhatrā nu kaku-
    bhastimireṇa” ityatra tarvvādo timirākrāntatārañjanādi
    rūpeṇa sandihyataiti sandehālaṅkāraiti kecidāhuḥ .
    tanna ekaviṣaye samānabalatayānekakoṭisphuraṇasyaiva sandeha
    tvāt iha tu tarvvādivyāpteḥ pratisambandhibhedavyāpanāderniga
    raṇena rañjanādeḥ sphuraṇañca . anyetvanirddhāraṇarūpavicchittyā
    śrayatvenaikakoṭyadhiko'pi bhinno'yaṃ sandehaprakāraitivadanti
    spa tadapyayuktaṃ nigīrṇṇasvarūpasyānyatādātmyapratītirhi sambhā
    vanā tasyāścātra sphuṭatayā sadbhāvāt nuśabdena cevaśabdavattasyā
    dyotanādutprekṣaiveyaṃ bhavituṃ yuktā alamaṭṭaṣṭasandehaprakāra-
    kalpanayā . “yadetaccandrāntarjaladalavalīlāṃ vitanute tadā
    caṣṭe lokaḥ śaśakaiti no māṃ prati tathā . ahantvinduṃ
    manye tvadarivirahākrāntataruṇīkaṭākṣolkāpātavraṇakiṇa
    kalaṅkāṅgitatanum” ityatra manyeśabdaprayoge'pi uktarūpāyāḥ
    sambhāvanāyā apratītervitarkamātram” nāsāvapahnavotprekṣā .

    29 udāttam “lokātiśayasampattivarṇṇanodāttamucyate yadvāpi prastu-
    tasyāṅgaṃ mahatāṃ caritaṃ bhavet” sā0 da0 . “adhaḥ kṛtāmbhodhara-
    maṇḍalānāṃ yasyāṃ śaśāṅkopalakuṭṭimānām . jyotsnānipā-
    tāt kṣaratāṃ payobhiḥ kelīvanaṃ vṛddhimurīkaroti” . “nābhi
    prabhinnāmburuhāsanena saṃstūyamānaḥ prathamena dhātrā . amuṃ
    yugāntocitayoganidraḥ saṃhṛtya lokān puruṣo'dhiśete” .

    30 upamā “sāmyaṃ vācyamavaidharmmyaṃ vākyaikye upamā dvayoḥ” sā0 da0 .
    rūpakādiṣu sāmyasya vyaṅgatvaṃ vyatireke ca vaidharmmyasyāpyuktiḥ
    upameyopamāyāṃ vākyadvayam ananvaye ca ekasyaiva sāmyo-
    ktirityasyābhedaḥ . “sā pūrṇṇā yadi sāmānyadharmma aupa-
    myavāci ca . upameyaṃ copamānaṃ bhavedvācyam” sā upamā
    sādhāraṇodharmmo dvayoḥ sādṛśyaheturgu ṇakriyāmanojñatvādi,
    aupamyavācakamivādi, upameyaṃ mukhādi, upamānaṃ candrādi .
    “iyaṃ punaḥ . śrautī yathevavāśabdā ivārtho vā vatiryadi .
    ārthī tulyasamānādyāstulyārtho yatra vā vatiḥ” . yatheva-
    vādayaḥ śabdā upamānāntaraprayuktatulyādipadasādhāraṇā api
    śrutimātreṇopamānopameyagatasādṛśyalakṣaṇasambandhaṃ bodhaya-
    ntīti tatsadbhāve śrautī upamā . evaṃ “tatra tasyaivetyanena”
    ivārthe vihitasya vaterupādāne . tulyādayastu “kamalena
    tulyaṃ mukhamityādau” upameya eva . “kamalaṃ mukhasya tulya”-
    mityādāvupramāna eva “kamalaṃ mukhañcatulya” mityādāvubhayatrāpi
    viśrāmantīti tatsadbhāve ārthī . evaṃ “tena tulyamityā-
    dinā” tulyārthe vihitasya vaterupādāne . dve śrautī ārthī-
    ca . udāharaṇam “saurabhamammoruhavanmukhasya kumbhāviva stanau
    pīnau . hṛdayaṃ madayati vadanaṃ tava śaradinduryathā bāle! ..” atra
    krameṇa trividhā śrautī . “madhuraḥ sudhāvadadharaḥ pallavatulyo-
    'tipelavaḥ pāṇiḥ . cakitamṛgalocanābhyāṃ sadṛśī capale
    ca locane tasyāḥ” .. “atra krameṇa trividhā ārthī
    “pūrṇṇā ṣaḍeva tat . “luptā sāmānyadharmmāderekasya yadi vā
    dvayoḥ . trayāṇāṃ vānupādāne śrautyārthī sāpi pūrvvavat0 ..
    sāluptā . tadbhedamāha . “pūrṇṇāvaddharmbhalope sā vinā śrautīntu
    taddhite” . sā luptopamā gharmmasya sādhāraṇaguṇakriyārūpasya
    lope pūrṇṇāvaditi pūrvvoktarītyā ṣaṭprakārā, kintvatra
    taddhite śrauthā asambhavāt pañcaprakārā . udāharaṇam .
    “mukhaminduryathā pāṇiḥ pallavena samaḥ priye! . vācaḥ khudhā
    ivauṣṭhaste vimbatulyo mano'śmavat” .. “ādhārakarmmavihite
    dvividhe ca kyaci kyaṅi . karmma kartrorṇamuli ca syādevaṃ pañcadhā
    punaḥ” .. dharmmalope luptetyanuṣajyate . krameṇodāharaṇam .
    “antaḥpurīyasi raṇeṣu, sutīyasi tvaṃpauraṃ janaṃ, tava sadā
    ramaṇīyate śrīḥ . dṛṣṭaḥ priyāmiramṛtadyutidarśamindrasañcāra
    matra bhuvi sañcarasi kṣitīśa”! .. atrāntaḥpurīyasītyatra
    sukhavihārāspadatvasya “sutīyasītyatra” snehanirbharatvasya
    ca sādhāraṇadharmmasya lopaḥ . evamanyatra iha ca yathādi
    tulyādivirahāt śrautyādiviśeṣacintā nāsti . idañca
    kecit aupamyapratipādakasya vaterlope udāharanti tadayuktam
    kyaṅāderapi tadarthavihitatvenaupamyapratipādakatvāt . nanu
    kyaṅādiṣu samyagaupamyapratitīrnāsti pratyayatvenāsvatantratvāt
    ivādiprayogābhāvācceti cenna kalpavādāvapi tathā
    prasaṅgāt . na ca kalpavādonāmivāditulyatayaupamyasya vāca-
    katvaṃ, kyaṅādīnāntu dyotakatvam” ivādīnāmapi vācatve
    niścayābhāvāt . vācakatve vā samuditaṃ padaṃ vācakaṃ “prakṛ-
    tipratyayau svasvārthabodhakāviti ca” matadvaye'yi vatyādikya-
    ṅādyoḥ sāmyameveti . yacca kecidāhuḥ “vatyādaya ivā-
    dyarthe'nuśiṣyakte kyaṅādayastvācārārthe iti” tadapi na .
    na khalu kyaṅādaya ācaramātrārthā api tu sadṛśācārārthā
    iti . tadevaṃ dharmmalope daśaprakārā luptā . “upamānānu-
    pādāne dvidhā vākyasamāsayoḥ” . udāharaṇam . “tasyā
    mukhena sadṛśaṃ ramyaṃ nāste na vā nayanatulyam” . atra
    mukhanayanapratinidhivastvantarayorgamyamānatvādupamānalopaḥ .
    atraiva ca “mukhena sadṛśam” ityatra mukhaṃ yathedamiti” “nayana-
    tulyamityatra” “dṛgiveti” pāṭhe śrautyapi sambhavatītyanayo-
    rbhedayoḥ pratyekaṃ śrautyārthītvabhedena caturvighatvasambhave'pi prācī-
    narītyā dviprakāratvamevoktam . “aupamyavācino lope samāse
    ṣvapi ca dvidhā” . “vadanaṃ mṛgaśāvākṣyāḥ sudhākaramanoharam”
    “garddabhati śrutiparuṣaṃ vyaktaṃ ninadanmahātmanāṃ purataḥ” ..
    atra “garddabhatītyatra” aupamyavācinaḥ kvipo lopaḥ . na
    ceha upameyasyāpi lopaḥ . “ninadanniti” anenaiva
    nirdeśāt . “dvidhā samāse vākye ca lope dharmmopamānayoḥ” .
    “tasyā mukhenetyādau” “ramyamiti” sthāne “loke iti”
    pāṭhe'nayorudāharaṇam . “kvipsamāsagatā dvedhā dharmmevādi-
    vilopane” . udāharaṇam . “vidhavati mukhābjamasyāḥ” .
    atra “vidhavatīti” manoharatvadharmma lopaḥ . kecittvatrāpi
    kvippratyayalopamāhuḥ . “mukhābjamiti” atra samāsagā .
    “upameyasya lope tu syādekā pratyaye kyaci” . “arātivikra-
    mālokavikasvaravilocanaḥ . kṛpāṇodagradorddaṇḍaḥ sa saha-
    srāyudhīyati” .. atra sa sahasrāyudhamiva ātmānamācara-
    tīti vākye upameyasyātmano lopaḥ . na ceha aupamyavā-
    cakalopaḥ uktādeva nyāyāt . atra kecidāhuḥ sahasrāyu-
    dhena saha varttata iti sasahasrāyudhaḥ sa ivācaratīti
    vākyāt sasahasrāyudhīyatīti padasiddheḥ viśeṣyasya śabdānu-
    pāttatvādihopameyalopa iti tanna vicārasaham . karttari
    kyaco'nuśāsanaviruddhatvāt . “dharmmopameyalope'nyā” yathā
    “yaśasi prasarati bhavataḥ kṣīrodīyanti sāgarāḥ sarvvo” .
    atra kṣīrodamivātmānamācarantītyupameya ātmā sādhāraṇa-
    dharmmaḥ śuklatā ca luptau . “trilope ca samāsagā” . yathā .
    “rājate mṛgalocanā” . atra mṛgasya locane iva cañcale
    locane yasyā iti samāse upamāpratipādakasādhāraṇadharmmo-
    pamānānāṃ lopaḥ . “tenopamāyā bhedāḥ syuḥ saptaviṃśatisaṃ-
    ṅkhyakāḥ” . pūrṇṇā ṣaḍvidhā luptā caikaviśaṃśatividheti
    militvā saptaviṃśatiprakāropamā . eṣu copomābhedeṣu
    madhye aluptasādhāraṇadharmmeṣu bhedeṣu viśeṣaḥ pratipādyate
    “ekarūpaḥ kkacit kkāpi bhinnaḥ sādhāraṇo guṇaḥ .
    bhinne vimbānuvimbatvaṃ śabdamātreṇa vā bhidā” .. tatra
    ekarūpe yathā “madhuraḥ sudhāvadadharaḥ” ityādi . vimba-
    prativimbo yathā . “bhallāpavarjjitaistaṣāṃ śirobhiḥ
    śmaśrulairmahīm . tastāra saraghāvyāptaiḥ sa kṣaudrapaṭalairiva” ..
    atra “śmaśrulairityasya” “saraghāvyāptairiti” ca dṛṣṭāntavatpra-
    tivimbanam . śabdamātreṇa bhinnatve yathā . “smeraṃ vidhāya
    nayanaṃ vikasitamiva nīlamutpalaṃ mayi sā . kathayāmāsa
    kṛśāṅgo manogataṃ nikhilamākūtam” .. atra eke eva
    smeratvavikasitatve prativastūpamāvacchabdabhedena nirdiṣṭe .
    “ekadeśavivarttinyupamāvācyatvagamyate . bhavetāṃ yatra
    sāmyasya” yathā .. “rnatrairivotpalaiḥ padmairmukhairiva saraḥ
    śriyaḥ . pade pade vibhānti sma cakravākaiḥ stanairiva
    atra netrādonāṃ utpalādisādṛśyaṃ vācyaṃ, saraḥśrīṇā-
    ñcāṅganāsādṛsyaṃ gamyam . “kathitā rasanopamā . yatho-
    rddhvamupameyasya yadi syādupamānatā” .. “candrāyate śukla-
    rucāpi haṃso haṃsāyate cārugatena kāntā . kāntāyate
    sparśasukhena vāri vārīyate svacchatayā vihāyaḥ” .. “mālo-
    pamā yadekasyopamānaṃ bahu dṛśyate” . yathā . “vārijeneva
    sarasī śaśineva niśothinī . yauvaneneva vanitā nayena
    śrormamanoharā” .. kvacidupamānopameyayordvayorapi prakṛtatvaṃ
    dṛśyate .. “haṃsaścandra ivābhāti jalaṃ vyomatalaṃ yathā .
    vimalāḥ kumudānova tārakāḥ śaradāgame” .. “asya rājño
    gṛhe bhānti bhūpānītā vibhūtayaḥ . purandarasya bhavane
    kalpavṛkṣabhavā iva” .. atropameyabhūtavibhūtibhiḥ kalpavṛkṣa-
    vaibhavā iveti” upamānabhūtā vibhūtaya ākṣipyanta iti
    ākṣepropamā . atraiva “gṛhe ityasya” “bhavane ityanena
    pratinirddeśāt pratinirddeśyopamā ityādayaśca na lakṣitāḥ
    evaṃvidhavaicitryasya sahasradhā sandarśanāt” sā0 da0 .
    “prasiddheranurodhena yaḥ parasparamarthayoḥ . bhūyo'vayava-
    sāmānyayogaḥ sehopamā matā” sa0 kaṇṭhā0 .

    31 upamānam . “sadṛśāt sadṛśajñānamupamānaṃ dvidheha tat .
    svādekamanubhūtārthe'nanubhūte dvitīyakam” . sa0 kaṇṭhā0 tatrānubhū-
    tārthe yathā” sarvvaprāṇapravaṇamaghavanmuktamāhatya vakṣastatsaṃṅghātā
    dvighaṭitadalatkhaṇḍamuccaṇḍarociḥ . evaṃ vegāt kuliśa-
    karot vyoma vidyutsahasraṃ bhartturvajrajvalanakapiśāste ca
    roṣāṭṭahāsāḥ” .. ananubhūte “tāṃ rohiṇīṃ vijānīhi
    jyotiṣāmatra maṇḍale . samūhastārakāṇāṃ yaḥ śakaṭākāra-
    māśritaḥ” ..

    32 upameyopamā “paryyāyeṇa dvayoretadupameyopamā matā”
    darpaṇe . “kamaleva matirmatiriva kamalā tanuriva
    vibhā vibheva tanuḥ”

    33 ullāsaḥ “ekasya guṇadoṣābhyāmullāso'nyasya tau yadi” .
    ca0 . tatra guṇe “api māṃ pāvayet sādhvī srātvetīcchati
    jāhnavī . doṣe, “kāṭhinyaṃ kucayordṛṣṭaṃ vāñchantyaḥ pāda-
    padmayoḥ . nindanti viśvadhātāraṃ tvadvāṭīṣvariyoṣitaḥ” .

    34 ullekhaḥ “kvacidbhedādgrahītṝṇāṃ viṣayāṇāṃ tathā kvacit .
    ekasyānekadhollekhaḥ yaḥ sa ullekha iṣyate” sā0 da0 “priya
    iti gopabadhūbhiḥ śiśuriti vṛddhairadhīśa iti devaiḥ .
    nārāyaṇa iti bhaktairbrahmetyagrāhi yogirbhidevaḥ” .
    “gāmbhīryyeṇa samudro'si gauraveṇāsi parvataḥ” .

    35 ūrjasvi “ūrjasvi rūḍhāhaṅkāram” iti “apakarttāhasasmīti
    hṛdi te mā sma bhūdbhayam . vimukheṣu na me svaḍgaḥ
    praharttu” jātu vāñchati evamuktvā paroyuddhe niruddhodarpa-
    śālinā . puṃsā kenāpi tajjñeyamūrjasvītye
    vamādikam” iti ca daṇḍī .

    36 ekāvalī pūrvvaṃ pūrvvaṃ prati viśeṣaṇatvena paraṃ param .
    sthāpyate'pohyate vācā syāttathaikāvalī dvidhā” .
    sā0 da0 sthāpane . “sarovikasitāmbhojamambhojaṃ bhṛṅga-
    saṅgatam . bhṛṅgāyatra sasaṅgītāḥ saṅgītaṃ sasmarodayam” .
    varjane . “na tajjalaṃ yanna sucārupaṅkajaṃ na paṅkajaṃ
    tadyadalīnaṣaṭpadam . na ṣaṭpado'sau na juguñja yaḥ kalaṃ
    na guṃñjitaṃ tanna jahāra yanmanaḥ” .

    37 kārakadīpakam “kramikaikagatānāntu gumpaḥkārakadīpakam” .
    ca0 atra kārakaḥ kriyā karttṛtvādisaṃjñākāritvāt
    “gacchatyāgacchati punaḥ pānthaḥ paśyati pṛcchati” .

    38 kāraṇamālā “paraṃparaṃ prati yadā pūrvvapūrvvasya hetutā .
    tadā kāraṇamālā syāt” . sā0 da0 “śrutaṃ kṛtadhiyāṃ
    saṅgājjāyate, vinayaḥ śrutāt . lokānurāgo
    vinayānna kiṃ lokānurāgataḥ” ..

    39 kāvyaliṅgam “hetorvākyapadārthatve kāvyaliṅgamudāhṛtam” .
    sā0 da0 “jito'si manda! kandarpa! maccitte'sti
    trilocanaḥ” atra padārthasya hetutā . vākyārthasya yathā .
    “yattvannetrasamānakāntisalile magnaṃ tadindīvaraṃ meghe-
    ṣvaktaritaṃ priye tava mukhacchāyānukārī śaśī . ye'pi
    tvadgamanānukārigatayaste rājahaṃsā gatāstvatsādṛśya-
    vinodamātramapi medaivena na kṣamyate” . atra caturthaṣādārthe
    ādyapādatrayārthānāṃ hetutā ..

    40 kāvyārthāpattiḥ “kaimutyenārthasaṃsiddhiḥ kāvyārthāpattiriṣyate” .
    ca0 “saṃ jitastvanmukhenenduḥ kā vārttā sarasīruhām” .

    41 kaitavāpahnutiḥ “kaitavāpahnutirvyakte vyājādyairnihnave padaiḥ” .
    ca0 “niryānti smaranārācā bālādṛkpātakaitavāt” .
    iyam vyājāpahnutirityanye apahnutiśabde vivṛtiḥ .

    42 gūḍhoktiḥ “gūḍhoktiranyoddeśyā gīryadanyaṃ prati gadyate” . ca0
    “vṛṣāpehi parakṣetrādāyāti kṣetrarakṣakaḥ” . jāroddeśena
    vṛṣaṃ pratyuktiḥ .

    43 capalātiśayoktiḥ capalātiśayoktistat paurvāparyyavyati-
    kramaḥ” . ca0 “agre mānogataḥ paścādanunītā priyeṇa sā” ..

    44 chekāpahnutiḥ “chekāpahnutira tiranyasya śaṅkātastasya nihnave” .
    ca0 “prajalpan matpade lagnaḥ kāntaḥ kiṃ? na hi nūpuraḥ”

    45 tadguṇaḥ “tadguṇaḥ svaguṇatyāgādanyadīyaguṇagrahaḥ” .
    ca0 “nayan madhulihaḥ śvaityamudaṃśudaśanāṃśubhiḥ” ..

    46 tulyayogitā “varṇyānāmitareṣāṃ vā dharmmaikyaṃ tulyayogitā”
    “saṅkucanti sarojāni svairiṇīvadanāni ca” . sā tridhā .
    hitāhite vṛttitaulyādamaparā tulyavogitā . “pradīyate
    parābhūtirmitraśātravayostvayā” . parā śreṣṭhā bhūtiraiśvaryyaṃ parā-
    bhūtiḥ parābhavaśca “guṇotkṛṣṭeḥ samīkṛtya vaco'nyā tulyayo-
    gitā” ca0 . “lokapāloyamaḥ pāśī śrīdaḥ śakro bhavānapi” .
    yamādibhirutkṛṣṭaiḥ lokapālatvena samīkṛtiratra .

    47 dīpakam “vadali varṇṇyāvarṇṇyānāṃ dharmmekyaṃ dīpakaṃ budhāḥ” .
    ca0 darpaṇetu” atha kārakamekaṃ syādanekāsu kriyāsu cet . “satī
    ca yoṣit prakṛtiśca niścalā pumāṃsamabhyeti bhavāntareṣvapi
    atra anugamanarūpaikakriyāsambandhaḥ vārṇyāvarṇṇyayoḥ .

    48 dīpakāvṛttiḥ “trividhā dīpakāvṛttirbhavedāvṛttihetataḥ
    vastuno vā svabhāvena śaktervā hānihetunā . akṛtā-
    tmīyakāryyaḥ syādaheturvyāhatastu yaḥ” sa0 ka0 . “na viracitā
    lalāṭataṭhanṛtya karībhrukuṭī na paruṣahuṅkṛtena mṛdusmita
    mantaritam . na tava niśumbhasaṃbhramavaśādapi dāruṇayā bhaga-
    vati! ceṣṭayā kaluṣitaṃ vadanāmbujam” . atra kāluṣyasya
    kāraṇe satyapi tajjanane yadasāmarthyaṃ tatra tvanmukhāmbuja
    vastunaḥ svabhāvonimittamato na viśeṣokterabhedaḥ . śakti-
    hānitoyathā . “anurāgavatī sandhyā divasaśca purasmaraḥ .
    aho daivagatiścitrā tathāpi na samāgamaḥ” .. atra daivagatyā
    vidyamānasyapi samāgamasāmarthyasya kuṇṭhīkaraṇāt hetuśakti-
    hānikṛtam dīpakam . padapadārthobhayāvṛttibhedātraividhyamuktaṃ
    candrāloke . yathā . “varṣatyambudamāleyaṃ varṣatyeṣā ca śarvarī
    unmīlanti kadambāni sphuṭanti kuṭajodgamāḥ . mādyanti
    cātakāstṛptā mādyanti ca śikhābalāḥ”

    49 dṛṣṭāntaḥ dṛṣṭāntastu sagharmmaraḥ vastunaḥ prativimbanam . sā0 da0
    sa ca sādharmyavaidharmmābhyāṃ dvidhā . “tatra sādharmye aviditaṃ
    guṇāpi satkadhiṇitiḥ karṇesu vasati madhuradhārām . ana-
    dhigata parimalāpi hi harati dṛśaṃ mālatīmālā” .
    vaivarmye . tvayi dṛṣṭe kuraṅgākṣyāḥ śraṃsate madanavyathā .
    dṛṣṭānudayabhā jīndau glāniḥ kumudasaṃhate” .

    50 nirdanā “sambhavan vastusambandho'sambhavan vāpi kutracit . yatra
    vimbānuvimbatvaṃ bodhayet sā nidarśanā” .. sā0 da0 atra
    sambhavadvastusambandhanidarśanā yathā . “ko'tra bhūmibalaye
    janān mudhā tāpayan sucirameti sampadam . vedayanniti-
    dinena bhānumānāsasāda caramācalaṃ tataḥ” .. atra
    raverīdṛśāryavedanakriyāyāṃ kartṛtvenānvayaḥ sambavatyeva
    īdṛśārthajñāpanasamarthacaramācalaprāptirūpadharmmavattvāt, sa ca
    raverastācalagamanasya paratāpināṃ vipatprāpteśca vimbaprati-
    vimbabhāvaṃ bodhayāte . asambhavadvastusambandhanidarśanā
    tvekavākyānekavākyagatatvena dvividhā . tatraikavākyagā
    yathā . “kalayati kuvalayamālālalitaṃkuṭilaḥ kaṭākṣa-
    vikṣepaḥ . adharaḥ kisalayalīlāmānanamasyāḥ kalā-
    nidhervilāsam” .. atrānyasya dharmmaṃ kathamanyo vahatviti
    kaṭākṣavikṣepādīnāṃ kuvalayamālādigatalalitādīnāṃ kala-
    namasambhavat tallalitādisadṛśaṃ lalitādikamavagamayat
    kaṭhākṣavikṣepādeḥ kuvalayamālādeśca vimbaprativimbabhāvaṃ
    bodhayati yathā vā . “prayāṃṇe tava rājendra! muktā vairimṛ-
    gīdṛśām . rājahaṃsagatiḥ padbhyāmānanena śaśidyutiḥ” ..
    atra pādābhyāmasambaddharājahaṃsagatestyāgo'nupapanna iti
    tayostatsambandhaḥ kalpāte, sa cāsambhavan rājahaṃsagati-
    miva gatiṃ bodhayati . anekavākyagā yathā . “idaṃ
    kilāvyājamanoharaṃ vapustapaḥ kṣamaṃ sādhayituṃ ya icchati .
    dhruvaṃ sa nīlotpalapatradhārayā śamīlatāṃ chetumṛṣarvyavavasyati”
    atra yattacchabdasthanirddiṣṭavākyārthayorabhedenānvayo'nupapadya-
    mānastādṛśavapuṣastapaḥkṣamatvasādhanecchā nīlotpalapatradhārayā
    śamīlatācchedaneccheveti vimbaprativimbabhāve paryyavasyati .

    51 niruktiḥ “niruktiryogato nāmnāmanyārthatvaprakalpanam” .
    “dadṛśaiścaritairjāne satyaṃ doṣākarovidho” . doṣākarasya-
    rātrikarasya doṣāṇāmākaratvarūpānyārthakalpanamiha .

    52 niścayaḥ “anyanniṣidhya prakṛtasthāpanaṃ niścayaḥ punaḥ” . ca0
    “vadanamidaṃ na sarojaṃ nayane nendīvare etau . iha savidhe
    mugdhadṛśo madhukara! na mudhā paribhrāmya” .

    53 niṣedhābhāsaḥ . ākṣepabhedaḥ vidhyābhāse 40 pṛṣṭhe vivṛtiḥ .

    54 parikaraḥ “uktirviśeṣaṇaiḥ sābhiprāyaiḥ parikaromataḥ” .
    ca0 “sudhāṃśukalitottaṃ sastāpaṃ haratu vaḥ śivaḥ” .

    55 parikarāṅkuraḥ “sābhiprāyoviśeṣyaścet bhavet parikarāṅkuraḥ” .
    ca0 “caturṇṇāṃ puruṣārthānāṃ dātā devaścaturbhujaḥ”

    56 pariṇāmaḥ “viṣayātmatayāropye prakṛtārthopayogini .
    pariṇāmobhavettulyātulyādhikaraṇodvidhā” . sā0 da0 “smiteno
    pāyanaṃ dūrādāgatasya kṛtaṃ sama . stanopanīḍamāśleṣaḥ
    kṛtodyūte paṇastayā” anyatra paṇaupāyane vasanābharaṇādinā
    upayujyete atratu nāyakasambhāvanaṃ smitamupāyanam dyūte ca
    dṛḍhatayā āśleṣarūpapaṇanam . atra prathamārddhe vaiyadhikaraṇyena
    dvitīyārddhe sāmānādhikaraṇyeneti bhedaḥ .

    57 parivṛttiḥ “parivṛttivinimayaḥ samanyūnādhikairbhavet” ca0
    “dattvā kaṭākṣalakṣmīṃ sā jagrāha hṛdayaṃ mama . mayāsyai
    hṛdayaṃ dattaṃ gṛhīto madanajvaraḥ” “pūrvdhārddhe samena
    śeṣārddhe nyūlena” “yena jarjarakalevaravyayāt krītamindu-
    kiraṇojjvalaṃ yaśaḥ” anyonyāntarbhāvinīti sa0 kaṇṭhā0 .

    58 prarisaṃkhyā “parisaṃkhyā niṣidhyaikamekasmin vastu yantraṇam”
    ca0 . “snehakṣayaḥ pradīpeṣu na svānteṣu natabhruvām” .

    59 paryyastāpahnutiḥ “anyatra tasyāropārthā paryyastāpahnutistu
    sā” ca0 . nāyaṃ sudhāṃśuḥkiṃtarhi sudhāṃśuḥ preyasīmukham” .

    60 paryyāyaḥ “kvacidekamanekasminnanekaṃ caikagaṃ kramāt .
    bhavati kriyate vā cettadā paryyāya iṣyate ..” sā0 da0
    krameṇa yathā . “sthitāḥ kṣaṇaṃ pakṣmasu tāḍitādharāḥ
    payodharotsedhanipātacūrṇitāḥ . balīṣu tasyāḥ skhalitāḥ
    prapedire krameṇa nābhiṃ prathamodavindavaḥ” .. “vicaranti
    vilāsinyo yatra śroṇibharālasāḥ . vṛkakākaśivāstatra
    dhāvantyaripure tava” .. “vimṛṣṭarāgādadharānnivarttitastanāṅga-
    rāgādaruṇācca kandukāt . kuśāṅkurādānaparikṣatāṅguliḥ
    kṛto'kṣasūtrapraṇayī tayā karaḥ” . “yayorāropitastāro
    hāraste'ribadhūjanaiḥ .. nidhīyante tayoḥ sthūlāḥ stana-
    yoraśrūvindavaḥ” .. eṣu ca kvacidādhāraḥ saṃhatarūpo'saṃha-
    tarūpaśca . kvacidādheyamapi yathā “sthitāḥ kṣaṇamityatra”
    udavindavaḥ pakṣmādāvasaṃhatarūpa ādhāre krameṇābhavan .
    “vicaranti” ityatrādheyabhūtā vṛkādayaḥ saṃhatarūpāripure
    krameṇābhavan .

    61 paryyāyoktam “paryyāyoktaṃ yadā bhaṅgyā gamyamevābhidhīyate”
    sā0 da0 “spṛṣṭāstā nandane śacyāḥ keśasambhogalālitāḥ .
    sāvajñaṃ pārijātasya mañjaryyoyasya sainikaiḥ” .

    62 pihitam “pihita paravṛttāntajñātuḥ sākūtaceṣṭitam” ca0 .
    “priye gṛhāgate prātaḥ kāntā talpamakalpayat” . priye gṛhā-
    gate paranārikayā saha rātrijāgaraṇena prātaḥśayana-
    mucitamiti jñāpanāya kāntayā talpakalpanaṃ sākūtaṃ ceṣṭitam .

    63 punaruktavadābhāsaḥ “āpātato yadarthasya paunaruktyāvabhāsanam .
    punaruktavadābhāsaḥ sa bhinnākāraśabdagaḥ” sā0 da0 “bhujaṅga-
    kuṇḍalī vyaktaḥ śaśiśubhrāṃśuśītaguḥ . jagantyapi sadāpāyā-
    davyāccetoharaḥ śivaḥ” .. atra bhujaṅgakuṇḍalyādiśabdānām
    āpātamātreṇa sarpādyarthatayā paunaruktyapratibhāsanam . paryya-
    vasāne tu bhujaṅgarūpaṃ kuṇḍalaṃ vidyate yasyetyādyanyārthatvam .
    pāyādityasyāpāyādityatra paryyavasānam . bhujaṅgakuṇḍalī-
    tiśabdayoḥ prathamasyaiva parivṛttisahatvam . haraḥ śiva
    ityatra dvitīyasyaiva . śaśiśubhrāṃśupadayoḥ dvayorapi .
    śabdaparivṛttisahatvāsahatvābhyām asyobhayālaṅkāratvam .
    “bhāti sadā na tyāga iti” atra tu na dvayorapīti
    śabdālaṅkāratvamiti bhedaḥ .

    64 pūrvvarūpam “punaḥ svaguṇasaṃprāptiḥ pūrvvarūpamudāhṛtam .
    pūrvvāvasthānuvṛttiśca vikṛte sati vastuni” . ca0 “harakaṇṭhāṃ-
    śudīpto'pi śeṣastadyaśasā sitaḥ” . “dīpe nirvāpite'pyā-
    sīt kāñcīratnairmahanmahaḥ” .

    65 prativastūpamā “prativastūpamā sā syādvākyayorgamyasāmyayoḥ .
    eko'pi dharmmaḥ sāmānyo yatra nirddiśyate pṛthak” sā0 da0
    “dhanyāsi vaidarbhi! guṇairudārairyayā samākṛṣyata naiṣadho'pi .
    itaḥ stutiḥ kā svalu candrikāyā yadabdhimapyuttaralī-
    karoti” .. atra samākarṣaṇamuttaralīkaraṇañca kriyā ekaiva
    paunaruktyanirāsāya bhinnarūpatayā nirddiṣṭā . iyaṃ
    mālayāpi dṛśyate yathā . “vimala eva ravirviśadaḥ śaśī
    prakṛtiśībhana eva hi darpaṇaḥ . śivagiriḥ śivahāsa-
    sahodaraḥ sahajasundara eva hi sajjanaḥ” .. atra vima-
    laviśadādirarthata eka eva . vaidharmmyeṇa yathā . “cakorya
    eva caturāścandrikāpānakarmmaṇi” ..

    66 pratiṣedhaḥ “pratiṣedhaḥ prasiddhasya niṣedhasyānukīrttanam” . ca0
    “na dyūtametat kitavāḥ! krīḍanaṃ niśitaiḥ śaraiḥ” .

    67 pratīpam “pratīpamupamānasyāpyupameyatvakalpanam 1 . anyopa-
    meyalābhena varṇṇyasyānādaraśca tat 2 . varṇyopamānalābhena
    tathānyasyāpyanādaraḥ3 . varṇṇyānyasyopamāyā aniṣpatti-
    rvacaśca tat 4 . pratīpamupamānasya kaimaryyamapi manvate” 5 ca0
    “krameṇa yathā . “tvallocanasamaṃ padmam” 1 “alaṃ garveṇa te
    vakta! kāntyā candrobhavādṛśaḥ” 2 . “kaḥkrauryyadarpastemṛtyo!
    tvattulyāḥ santi hi striyaḥ” 3 . “mithyāvādohi
    mugdhākṣi! tvanmukhābhaṃ kilāmbujam” . 4 . “dṛṣṭaṃ cet
    vadanaṃ tasyāḥ kiṃ padmena kimindunā” . 5 .

    68 pratyakṣam . “pratyakṣamakṣajaṃ jñānaṃ mānasaṃ cābhidhīyate .
    svānubhūtibhavaṃ caivamupacāreṇa kathyate” . sa0 kaṇṭhā0 .
    tacca yugapadekaśobā tatra yugapat yathā . “krāntakāntavadana-
    prativimbe magnabālasahakārasugandhau . svāduni praṇa-
    ditālini śīte nirvavāra madhunīndriyavargaḥ” ekaśo
    yathā . “mandamandavigalattrapamīṣaccakṣurullasitapakṣmadadhatyā .
    vīkṣyate sma śanakairnavabadhvā kāmino mukhamadhomukhayeva”
    suṇvādiviṣayaṃ mānasaṃ yathā astokavismayamavismṛta
    pūrvvavṛttamudbhūtanūtanabhayajvarajarjjaraṃ naḥ . ekakṣaṇatruṭita
    saṃghaṭitapramodamānandasekaśabalatvamupaiti cetaḥ” .

    69 pratyanīkam “pratyanīkaṃ balavataḥ śatroḥ pakṣe parākramaḥ” ca0
    “jaitranetrānugau karṇṇāvutpalābhyāmadhaḥkṛtau” .

    70 prastutāṅkuraḥ “prastutena prastutasya dyotane prastutāṅkuraḥ” .
    ca0 kiṃ bhṛṅga! satyāṃ mālatyāṃ ketakyā kaṇṭakasthayā” .

    71 praharṣaṇam “utkaṇṭhitārthasaṃsiddhirvinā yatnaṃ praharṣaṇam 1
    vāñchitādadhikārthasya saṃsiddhiśca praharṣaṇam 2 . yatnādu-
    pāyasiddhārthāt sākṣāllābhaḥ phalasya tat 3” ca0 . krameṇa
    “tāmeva dhyāyate tasmai visṛṣṭā saiva dūtikā” 1
    “dīpamuddīpayedyāvattāvadabhyudito raviḥ” 2 “nidhyañja-
    nīṣadhīmūlaṃ khanatā''sāditonidhiḥ” . 3 .

    72 preyaḥ “preyaḥ priyatarākhyānam” daṇḍī “adya yā mama
    govinda! jātā tvayi gṛhāgate . kālenaiṣā bhavet prītistavaica
    gamanāt punaḥ . ityāha yuktaṃ viduro nānyatastādṛśī-
    dhṛtiḥ . bhaktimātrasamārādhyaḥ sa prītaśca tato hariḥ”
    idañca darpaṇakārādibhiranuktamapi kāvyādarśādāvuktam .

    73 prauḍhoktiḥ “prauḍhoktirutkarṣahetau taddhetutvaprakalpanam” ca0 .
    “kacāḥ kalindajātīratamālastomamecakāḥ” .

    74 bhāvaḥ . “abhiprāyānukūlye tu pravṛttirbhāva ucyate sodbhe-
    do'tha nirudbhedaścaikataścābhitaśca saḥ hṛdyaṃ sūkṣmañca bhidyeta na
    hi bhāvāt kathañcana” tatra prārthanāvedanābhyāmudbhidyamānaḥ
    sodbhedo bhāvohṛdyamityucyate . “nirudbhedastu yo bhāvaḥ
    sa sūkṣmastu nigadyate . iṅgitākāralakṣyāt sa sūkṣmāt
    syādbhūmikāntaramiti” sa0 kaṇṭhā0 . sa bhāvaḥ bhūmiko-
    ntaramavasthāntaram . tatra hṛdyabhāvayorudāharaṇe tatraiva dṛśye
    sūkṣmasya sūkṣmālaṅkāre vakṣyate .

    75 bhāvikam “adbhutasya padārthasya bhūtasyātha bhaviṣyataḥ . yat
    pratyakṣāyamāṇatvaṃ tadbhāvikamudāhṛtam” 2 . sā0 da0 tatra
    bhūtasya “munirjayati yogīndro mahātmā kumbhasambhavaḥ yainaika-
    culuke dṛṣṭau divyau tau matsyakacchapau” . bhāvinaḥ
    “āsīdañjanamatreti paśyāmi tava locane . bhāvibhūṣaṇa-
    saṃbhārāṃ sākṣād kurve tavākṛtim” .

    76 bhedakātiśayoktiḥ “bhedakātiśayoktiḥ syāt tasyaivānyatva-
    kalpanam” ca0 . “anyaddevasya gāmbhīryyamanyarddhairyyañca bhūpata! .

    77 bhrāntāpahnutiḥ “anyasya śaṅkayā bhrāntāpahnutiḥ bhrānti
    vāraṇe” . ca0 “tāpaṃ karoti sotkampaṃ jjvaraḥ kinnu?
    sakhe! smaraḥ” .

    78 bhrāntimān “sāmyādatasmiṃstadbuddhirbhrāntimān pratibho-
    tthitā” sā0 da0 “mugdhā dugdhadhiyā gavāṃ vidadhate
    kumbhānadho vallavāḥ kaṇṭhe kairavaśaṅkayā kuvalayaṃ kurvanti
    kāntā api . karkandūphalamuccinoti śavarī muktaphalā-
    śaṅkayā sāndrā candramasona kasya kurute cittabhramaṃ candrikā”
    pratibhetiviśeṣaṇāt svarasasiddhe śuktikāyāṃ rajatabhrame na .
    sāmyādityukteḥ “saṅgamavirahavikalpe varamiha viraho na
    saṅgamastasyāḥ . saṅge saiva tathaikā tribhuvanamapi tanmayaṃ
    virahe” ityādau tribhuvanavarttiyāvadvastunaḥ sāmyābhāvānna
    bhrāntimān . ayaṃ bhrāntirityanye .

    79 mālādīpakam “mālādīpakaṃ punaḥ . dhārmmiṇāmekadharmmeṇa
    sambandhoyat yathottaram” sā0 da0 . “tvayi saṅgarasaṃprāpte
    dhanuṣāsāditā śarāḥ . śarairariśirastena bhūstayā tvaṃ,
    tvayā yaśaḥ” atrāsādanakriyādharmmasya yathottaraṃ sambandhaḥ .

    80 mithyādhyavasitiḥ “kiñcinmithyārthasiddhyarthaṃ mithyārthāntara-
    kalpanam mithyādhyavasitirveśyāṃ vaśayet khasrajaṃ vahan” . ca0
    mithyāpahnutistu apahnutibhedaḥ .

    81 mīṃlitam “mīlitaṃ yadi sādṛśyādbheda eva na dṛśyate” ca0
    “rasonālakṣi lakṣāyāścaraṇe sahajāruṇe” .

    82 mudrā “sūcyārthasūcanaṃ mudrā prakṛtārtha paraiḥ padaiḥ” . ca0
    “nitamba gurvvī taruṇī dṛgyugmavipulā ca sā” .

    83 yathāsaṃkhyam “yathāsaṃkhyaṃ krameṇaiva kramikāṇāṃ samanvayaḥ”
    ca0 śatruṃmitraṃvipattiṃ ca jaya rañjaya bhañjaya” . krama ityanye

    84 yuktiḥ “yuktiḥ parābhisandhānaṃ kriyayā marmmaguptaye” ca0 .
    “tvāmālikhantī dṛṣṭvānyāṃ dhanuḥ pauṣpaṃ kare'likhat” .

    85 ratnāvalī “kramikaprakṛtārthānāṃ nyāsaṃ ratnāvalīṃ viduḥ” ca0 .
    “caturāsyaḥ patirlakṣmyāḥ sarvveśastvaṃ mahīpate!” . catvāri
    āsyāni caturaṃ nipuṇamāsyamāsyavyāpāro vacanaṃ ca yasya .

    86 rasavat . “rasavadrasapeśalam” daṇḍī “rasena peśala
    mākhyānamityanuṣaṅgaḥ rasavat . “mṛteti pretya saṅgantuṃ yayā
    me maraṇaṃ matam . saiṣā tanvī mayā landhā kathamatraivajanmani”
    tatsamarthanañca tatraiva “prāk pratidarśitā seyaṃ ratiḥ
    śṛṅgāratāṃ gatā . rūpabāhulyayogena tadidaṃ rasa-
    vadvacaḥ . vācyasyāgrāmyatāyonirmādhuryye darśitorasaḥ .
    iha tvaṣṭarasāyattā rasavattā smṛtā girām” . daṇḍī .

    87 rūpakam “rūpakaṃ rūpitāropāt vipaye nirapahnave .
    tat paramparitaṃ sāṅgaṃ niraṅgamiti ca tridhā” . tatra
    “yasya kasyacidāropaḥ parāropaṇakāraṇam . pratyekaṃ kevalaṃ
    mālārūpañceti caturvidham” sā0 da0 . tatra śliṣṭaśabda-
    nibandhanaṃ kevalaparamparitaṃ yathā . “āhave jagaduddaṇḍa-
    rājamaṇḍalarāhave . śrīnṛsiṃha! mahīpāla! svastyastu
    tava bāhave” .. atra rājamaṇḍalaṃ nṛpasamūha eva candravimba
    mityāropo rājabāhorāhutvārope nimittam . tadeva mālā
    rūpaṃ yathā . “padmodayadinādhīśaḥ sadāgatisamīraṇaḥ .
    bhūbhṛdāvalidambholireka eva bhavān bhuvi” .. atra padmāyā
    udaya eva padmānāmudayaḥ, satāmāgatireva sadāgamanaṃ
    bhūbhṛto rājāna eva parvvatā ityādyāropo rājñaḥ
    sūryyatvārope nimittam . aśliṣṭaśabdanibandhanaṃ kevalaṃ yathā
    “pāntu vo jaladaśyāmāḥ śārṅgajyāghātakarkaśāḥ .
    trailokyamaṇḍapastambhāścatvāro haribāhavaḥ” . atra
    trailokyasya maṇḍapatvāropo haribāhūnāṃ stambhatvārope
    nimittam . aśliṣṭamālārūpaṃ yathā . “manojarājasya
    sitātapatraṃ śrīkhaṇḍacitraṃ haridaṅganāyāḥ . virājati
    vyomasaraḥsarojaṃ karpūrapūraprabhaminduvimbam” atra mano-
    jāderājaṃtvādyāropaścandrabimbasya sitātapatratvādyārope
    nimittam . eṣu ca “rājabhujādīnāṃ rāhutvādyāropo
    rājamaṇḍalatvārope nimittamiti” kecit . “aṅgino
    yadi sāṅgasya rūpaṇaṃ sāṅgameva tat . samastavastu viṣa-
    yamekadeśavivartti ca” . tatra “āropyāṇāśeṣāṇāṃ
    śābdatve prathamaṃ matam” . prathamaṃ samastavastuviṣayaṃ, yathā .
    “rāvaṇāvagrahaklāntamiti vāgamṛtena saḥ . abhivṛṣya maru-
    cchasyaṃ kṛṣṇameghastirodadhe” .. atra kṛṣṇasya meghatvārope
    vāgādīnāmamṛtatvādyāropitatvam . “yatra kasyacidārthatvameka-
    deśavivartti tat” . kasyacidāropyamāṇasya . yathā . “lāvaṇya-
    madhubhiḥ pūrṇamāsyamasyā vikasvaram . lokalocanarolamba-
    kadambaiḥ kairna pīyate” .. atra lāvaṇyādau madhvādyāropaḥ
    śābdo mukhe padmatvāropa ārthaḥ . na ceyamekadeśavivartti-
    nyupamā vikasvaratvadharmmasyāropyamāṇe padme mukhyatayā varttanāt
    mukhe copacaritatvāt . “niraṅgaṃ kevalasyaiva rūpaṇaṃ tadapi
    dvidhā . mālā kevalarūpatvāt” tatra mālārūpaṃ niraṅgaṃ
    yathā . “nirmmāṇakauśalaṃ dhātuścandrikā lokacakṣuṣām .
    krīḍāgṛhamanaṅgasya seyamindīvarekṣaṇā” .. kevalaṃ yathā .
    “dāse kṛtāgasi bhavatyucitaḥ prabhūṇāṃ pādaprahāra iti
    sundari! nātra dūye . udyatkaṭhorapulakāṅkurakaṇṭakāgrairya-
    dbhidyate mṛdu padaṃ nanu sā vyathā me” .. “tenāṣṭau rūpake
    bhidāḥ” . cirantanairuktā iti śeṣaḥ . kvacit paramparita-
    mapyekadeśavivartti yathā . “khaḍgaḥ kṣmāsauvidallaḥ samiti
    vijayate mānavākhaṇṭalasya” . atrārthaḥ kṣamāyā mahiṣī-
    tvāropaḥ svaḍge sauvidallatvārope hetuḥ . asya bhedasya
    pūrvvavanmālārūpatve'pyudāharaṇaṃ mṛgyam . “dṛśyante kvacidā-
    ropyāḥ śliṣṭhāḥ sāṅge'pi rūpake” . tatraikadeśavivartti
    śliṣṭaṃ yathā . “karamudayamahīdharastanāgre galitatamaḥpaṭalāṃ-
    śuke niveśya . vikasitakumudekṣaṇaṃ vicumbatyayamamareśa-
    diśo mukhaṃ sudhāṃśuḥ” samastavastuviṣayaṃ yathā . atraiva
    “vicumbatītyādau” “cucumbe haridabalāmukhamindunāyakena
    iti” pāṭhe . na cātra śliṣṭaparamparitam tatra hi .
    “bhūmṛdāvalidambholirityādau” rājādau parvatatvādirūpaṇaṃ
    vinā varṇanīyasya rājāderdambholitādirūpaṇaṃ sarvvathaiva
    sādṛśyāsambhavādasaṅgatam . tarhi kathaṃ “padmodayadinādhīśa
    ityādau” paramparitaṃ, rājādeḥ sūryyādinā sādṛśyasya
    tejasvitādihetukasya sambhavāditi na vācyam tathā hi
    rājādestejasvitādihetukaṃ suvyaktaṃ sādṛśyaṃ na tu prakṛte
    tadvivakṣitaṃ padmodayādereva dvayoḥ sādhāraṇadharmmatayā
    vivakṣitatvāt, iha tu mahīdharādeḥ stanādinā sādṛśyaṃ
    pīnottuṅgatvādinā suvyaktameveti na śliṣṭaparamparitam .
    kacit samāsābhāve'pi rūpakaṃ dṛśyate . yathā . “mukhaṃ tava
    kuraṅgākṣi! sarojamiti nānyathā” . kvacidvaiyadhikara-
    ṇye'pi . yathā . “vidadhe madhupaśreṇīmiha bhrūlatayā
    vidhiḥ” . kvacidvaidharmye'pi yathā . “saujanyāmbumarusthalī
    sucaritālekhyadyubhittirguṇajyotsnākṛṣṇacaturddaśī0 sarala-
    tāyogaśvapucchacchaṭā . yaireṣāpi durāśayā kaliyuge
    rājāvalī sevitā teṣāṃ śūlini bhaktimātrasulabhe sevā
    kiyat kauśalam” .. atra ca keṣāñcidrūpakāṇāṃ śabdaśleṣa-
    mūlatve'pi rūpakaviśeṣatvādarthālaṅkāramadhye gaṇanam . evaṃ
    vakṣyamāṇālaṅkāreṣu boddhavyam . “adhikārūḍhavaiśiṣṭyaṃ
    rūpakaṃ yattadeva tat” . tadevādhikārūḍhavaiśiṣṭyasañjña-
    rūpakam . yathā . “idaṃ vaktraṃ sākṣādvirahitakalaṅkaḥ
    śaśadharaḥ sudhādhārādhāraścirapariṇataṃ vimbamadharaḥ . ime
    netre rātrindivamadhikaśobhe kuvalaye tanurlāvaṇyānāṃ jala-
    dhiravagāhe sukhataraḥ” .. kalaṅkarāhityādināghikam .

    88 rūpakātiśayoktiḥ “rūpakātiśayoktiḥ syānnigīryyādhyava-
    sānataḥ” ca0 “paśyanīlotpaladvandvānniḥsaranti śitāḥśarāḥ”

    89 lalitam “prastute varṇṇyavākyārthaprativimbasya varṇṇanam” .
    lalita” nirgate nīre setumeṣā cikīrṣati ca0 .

    90 leśaḥ “leśaḥsyāddoṣaguṇayorguṇadoṣatvakalpanam” . ca0 “akhi-
    leṣu vihaṅgeṣu hanta svacchandacāriṣu . śuka! piñjarabandhaste
    madhurāṇāṃ girāṃ phalam” . sa0 ka0 tu lavatvenāyamuktaḥ .

    91 lokoktiḥ “lokapravādānukṛtirlokoktiriti” kathyate ca0 .
    “sahasva katicinmāsān mīlayitvā vilocane” .

    92 vikalpaḥ “vikalpastulyabalayorvirodhaścāturīyutaḥ” ca0 .
    “sadyaḥ śirāṃsi cāpān vā namayantu mahībhujaḥ” .

    93 vikasvaraḥ “yasmin viśeṣasāmānyaviśeṣāḥ sa vikasvaraḥ” .
    ca0 “sa na jigye mahāntohi durjayāḥ sāgarāiva” .

    94 vicitram “vicitraṃ tadviruddhasya kṛtiriṣṭaphalāya cet ca0 .
    “praṇamatyunnatihetorjīvanahetorvimuñcati prāṇān . duḥkhīyati
    sukhahetoḥ komūḍhaḥ sevakādanyaḥ” .

    95 vitarkaḥ “ūho vitarkaḥ sandehanirṇṇayāntaradhiṣṭhitaḥ .
    dvidhāsau nirṇṇayāntaścānirṇṇayāntaśca kīrttyate . tattvānu
    pātyatattvānupātī yaścobhayātmakaḥ” sa0 kaṇṭhā0 .
    teṣu nirṇṇayāntastattvānupātī yathā . “mainākaḥ kimayaṃ
    ruṇāddhi gagane manmārgamavyāhatā śaktistasya kutaḥ ? sa
    bajrapatanādbhīto mahendrādapi . tārkṣyaḥ so'pi samaṃ
    nijena vibhunā jānāti māṃ rāvaṇamā jñātaṃ sa jaṭāyureṣa-
    jarasā kliṣṭo badhaṃ vāñchati” . sa evātattvānupātī yathā .
    “asyāḥ sargavidhau prajāpatirabhūccandro nu kāntipradaḥ śṛṅgā-
    raikanidhiḥ svayaṃ nu madano māsonu puṣpākaraḥ . vedābhyāsaja
    ḍaḥ kathaṃ nu viṣayavyāvṛttakautūhalo nirmātuṃ prabhavet
    manoramamidaṃ rūpaṃ purāṇo muniḥ” candrādiṣvanyatamena
    prajāpatinā bhavitavyamityatattvānupātī nirṇṇayāntovitarkaḥ .
    sa eva ubhayātmā yathā “citte niveśya parikalpitasattvayo
    nādrūpoccayena racitā manasā kṛtā nu . strīratnasṛṣṭira
    parā pratibhāti sā me dhāturvibhutvamanucintya vapuśca tasyāḥ”
    atra tattvātattvanupātitvādubhayātmā nirṇayānto vitarkaḥ .
    anirṇṇayānto mithyāviṣayo yathā . “adreḥ śṛṅgaṃ harati
    pavanaḥ kiṃsvidityunmusvībhirdṛṣṭocchrāyaścakitacakitaṃ muggha
    siddhāṅganābhiḥ” . sa evāmithyārūpo yathā . “aya-
    masau bhagavānuta pāṇḍavaḥ sthitamavāṅmuninā śaśi
    maulinā . samadhirūḍhamanena ca jiṣṇunā sviditi vega-
    vaśānmumude gaṇaiḥ” . sa eva ubhayātmā yathā . māyā svideṣā-
    mativibhramo vā dhvastaṃ nu me vīryyamathāhamanyaḥ . gāṇḍīva
    muktā hi yathā purā me parākramante na śarāḥ kirāte” .

    96 vidhiḥ “siḍvasyaiva vidhānaṃ yat tāmāhurvidhyalaṅkṛtim” ca0 .
    “pañcamodañcane kāle kokilaḥ kokilo'bhavat” .

    97 vidhyābhāsaḥ vastunovaktumiṣṭasya tu viśeṣapratipattaye . niṣe-
    dhābhāsa ākṣepo vakṣyamāṇoktagodvidhā . aniṣṭasya tathā-
    rthasya vidhyābhāsaḥ paromata iti” sā0 da0 . udāharaṇaṃ
    tatra jñeyam . ākṣepabheda ityanye .

    98 vinoktiḥ “vinoktiḥ syādvinā kiñcit prastutaṃ hīna-
    sucyate . taccet kiñcidvinā ramyaṃ vinoktiḥ sāpi kathyate” .
    ca0 hīnatve “vidyā hṛdyāpi sāvadyā vinā vinaya-
    sampadam” . ramyatve “vinā khalairvibhātyeṣā rājendra!
    bhavataḥ sabhā” . vinārthagamyatāyāmapi sā0 da0 . “nirarthakaṃ
    janmagataṃ nalinyā yayā na dṛṣṭaṃ tuhināṃśuvimbam . utpatti-
    rindorapi niṣphalaiva dṛṣṭā vinidrā nalinī na yena” .

    99 vibhāvanā “vibhāvanā vināpi syāt kāraṇaṃ kāryyajanma
    cet 1 hetūnāmasamagratve kāryyotpattiśca sā matā 2 . kāryyot-
    pattistṛtīyā syāt satyapi pratibandhake 3 akāraṇāt kāryya
    janma caturthīsyādvibhāvanā 4 . viruddhvāt kāryyasampattirdṛṣṭā
    kācidvibhāvanā 5 . kāryyāt kāraṇajanmāpi dṛṣṭā kācit
    vibhāvanā 6” ca0 . krameṇa yathā . “api lākṣārasā'siktaṃ
    raktaṃ te caraṇadvayam” 1 . “astrairatīkṣṇakaṭhinairjagajjayati
    manmathaḥ” . 2 . “narendrāneva te rājan! daśatyasibhujaṅgamaḥ” . 3 .
    narendronṛpo garuḍavidyābhijñaśca daṃśanapratibandhakamāruḍavidyā
    sannidhāne'pi daṃśanotpattestṛtīyā vibhāvanā” “śaṅkhādvī
    ṇāninādo'yamudeti mahadadbhutam” . 4 . “śītāṃśukiraṇā-
    stanvīṃ hanta santāpayanti tām” . 5 . “yaśaḥpayorāśirabhūt
    karakalpatarostava” . 6 . darpaṇe tu “vibhāvanā vinā hetuṃ
    kāryyotpattiryaducyate . uktānuktanimittatvāt dvidhā sā
    parikīrttitā” iti lakṣayitvā “vinā kāraṇamupaniba-
    dhyamāno'pi kāryyodayaḥ kiñcidanyat kāraṇamapekṣyaiva
    bhavituṃ yuktaṃ tacca kāraṇāntaraṃ kvaciduktaṃ kvacinneti”
    vyavasthāpya udāhṛtam “anāyāsakṛśaṃ madhyamaśaṅkatarale
    dṛśau . abhūṣaṇamanohāri vapurvayasi subhruvaḥ” . atra
    vayorūpaṃ nimittamuktam “vapurbhāti natabhruta iti pāṭhe
    tadanuktamiti bhedaḥ .

    100 virodhaḥ “jātiścaturbhirjātyādyairguṇo guṇādibhistribhiḥ .
    kriyā kriyādravyābhyāṃ yad dravyaṃ dravyeṇa vā mithaḥ . viruddha-
    miva bhāseta virodho'sau daśākṛtiḥ” . sā0 da0 krameṇa yathā .
    “tava virahe malayamaruddāvānalaḥ śaśiruco'pi soṣmāṇaḥ .
    hṛdayamalirutamapi bhintenalinīdalamapi nidāgharavirasyāḥ” .
    “santatamusalāsaṅgādbahutaragṛhakarmmaghaṭanayā nṛpatau . dvija-
    patnīnāṃ kaṭhināḥ sati bhavati karāḥ sarojasukumārāḥ” .
    “ajasya gṛhṇato janma nirīhasya hatadviṣaḥ . svapato
    jāgarūkasya yāthārthyaṃ veda kastavaḥ” . “vallabhotsaṅgasaṅgena vinā
    hariṇacakṣuṣaḥ . rākāvibhāvarījānirviṣajvālākulo'-
    bhavat” . “nayanayugāsecanakaṃ mānasavṛttyāpi duṣprāpam . rūpa-
    midaṃ madirākṣyā madayati hṛdayaṃ dunoti ca me” . “tvadvā-
    jirājītyādi” “vallabhotsaṅgenetyādi” śloke caturthapāde
    “madhyandinadinādhipa” iti pāṭhe dravyayorvirodhaḥ . atra
    “tava viraha” ityādau pavanādīnāṃ bahuvyaktivācakatvājjā-
    tiśabdānāṃ dāvānaloṣṇahṛdayabhedanasūryyairjātiguṇakriyā-
    dravyarūpairanyonyaṃ virogho mukhata ābhāsate . virahahetukatvena
    samādhānam . ajasyetyādau ajatvādiguṇasya janmagrahaṇā-
    dikriyāvirodhaḥ . bhagavataḥ prabhāvasyātiśayitatvāttu
    samādhānam . “tvadvājītyādau” “haro'pi śirasā gaṅgāṃ
    na dhatte” iti virodhaḥ . “tvadvājītyādikaviproḍhoktyā
    tu samādhānam . spaṣṭamanyat . vibhāvanāyāṃ kāraṇābhāve-
    nopanibadhyamānatvāt kāryyameva bādhyatvena pratīyate . viśe-
    ṣoktau ca kāryyābhāvena kāraṇameva . iha tvanyonthaṃ dvayo-
    rapi bādhyatvamiti bhedaḥ .

    101 virodhābhāsaḥ . “ābhāsatvaṃ virodhasya virodhābhāsaiṣyate
    candrā0 “amitrajinmitrijidaujasā sa yat vicāra
    dṛkcāradṛgapyavarttata” naiṣadham .

    102 vivṛtoktiḥ “vivṛtoktiḥ śleṣaguptaṃ kavināviṣkṛtaṃ yadi”
    ca0 . “vṛṣāpehi parakṣetrāditi vakti sasūcanam” .

    103 viśeṣaḥ “yadādheyamanādhāramekañcānekagocaram . kiñcit
    prakurvvataḥ kāryyamarśakyasyetarasya vā . kāryyasyākaraṇaṃ
    daivādviśeṣastrividhastataḥ” . sā0 da0 krameṇa yathā . “diva-
    mapyupayātānāmākalpaguṇagaṇā yeṣām . ramayanti jaganti
    giraḥkathamapi kavayo na te vandyāḥ” . “kānane sariduddeśe
    girīṇāmapi kandare . paśyantyantakaṃsaṅkāśaṃ tvāmekaṃ ripavaḥ
    puraḥ” . “gṛhiṇī sacivaḥ sakhī mithaḥ priyaśiṣyā lalite
    kalāvidhau . karuṇāvimukhena mṛtyunā haratā tvāṃ vada
    kiṃ na me hṛtam?” .

    104 viśeṣoktiḥ “sati hetau phalābhāvo viśeṣoktistathā dvidhā”
    sā0 da0 . tathetyuktānuktanimittatvāt . tatroktanimittā
    yathā . “dhanino'pi nirunmādā yuvāno'pi na cañcalāḥ .
    prabhavo'pyapramattāste mahāmahimaśālinaḥ” atra mahāmahima-
    śālitvaṃ nimittamuktam . atraiva caturthapāde “kiyantaḥ
    santi bhūtale” iti pāṭhe tvanuktam . acintyanimittatvaṃ
    ca anuktanimittasyaiva bheda iti pṛthagnoktam yathā “sa eva
    śastrojayati jaganti kusumāyudhaḥ . haratāpi tanuṃ yasya
    śambhunā na hṛtaṃ balam” . atra tanuharaṇe'pi balā
    haraṇe nimittamacintyam . iha ca kāryyābhāvaḥ kāryya-
    viruddhasadbhāvamukhenāpi sā0 da0 .

    105 viṣamam . “guṇaiḥ kriye vā yat syātāṃ viruddhe hetukāryyayoḥ .
    yadvā''rabdhasya vaiphalyamanarthasya ca sambhavaḥ . virūpayoḥ
    saṅghaṭanā yā ca tadviṣamaṃ matam” . sā0 da0 krameṇa yathā . “sadyaḥ
    karasparśamavāpya citraṃ raṇeraṇe yasya kṛpāṇalekhā . tamā-
    lanīlā śaradindrupāṇḍu yaśastrilokābharaṇaṃ prasūte” .
    atra kāraṇarūpāsilatāyāḥ “kāraṇaguṇā hi kāryyaguṇa-
    mārabhante” iti sthiterviruddhā śuklayaśasa utpattiḥ .
    “ānandamamandamimaṃ kuvalayadalalocane! dadāsi tvam . vira-
    hastvayaiva janitastāpayatitarāṃ śarīraṃ me” . atrānanda-
    janakastrīrūpakāraṇāttāpajanakavirahotpattiḥ . “ayaṃ
    ratnākaro'mbhodhirityasevi dhanāśayā . dhanaṃ dūre'stu vada-
    namapūri kṣāravāribhiḥ” . atra kevalaṃ kāṅkṣitadhanalābhī
    nābhūt pratyuta kṣāravāribhirvadanapūraṇam . “kva vanaṃ
    taruvalkabhūṣaṇaṃ nṛpalakṣmīḥ kva mahendravanditā . niyataṃ
    pratikūlavarttinovata dhātuścaritaṃ suduḥsaham” . atra
    vanarājaśriyorvirūpayoḥ saṅghaṭanā .

    106 viṣādanam “iṣyamāṇaviruddhārthasaṃprāptiśca vitādanam”
    ca0 . “dīpamuddīpayedyāvattāvannirvvāṇa eva saḥ” .

    107 vyatirekaḥ “ādhikyamupameyasyopamānānnyūnatāthavā .
    vyatireka eka ukte hetau nokte sa ca tridhā .. caturvidho'pi
    sāmyasya bodhanācchabdato'rthataḥ . ākṣepācca dvādaśaghā
    śleṣe'pīti triraṣṭadhā . pratyekaṃ syānmilitvāṣṭacatvā-
    riṃśadvidhaḥ punaḥ” .. sā0 da0 upameyasyopamānādādhikye
    heturupameyagatamutkarṣakāraṇamupamānagataṃ nikarṣakāraṇañca .
    tayordvayorapyuktāvekaḥ” pratyekaṃ samudāyena vānuktau
    trividha iti caturvidhe'pyasminnupamānopameyasya nivedanaṃ
    śabdenārthenākṣepeṇa ceti dbādaśaprakāro'pi śleṣe'piśa-
    bdādaśleṣe'pi caturbiṃśatiprakāraḥ . upamānānnyūnatā-
    yāmanayaiva bhaṅgyā cagurviṃśatiprakārateti militvā'ṣṭaca-
    tvāriṃśatprakāro vyatirekaḥ . udāharaṇam . “akalaṅkaṃ
    mukhaṃ tasyā na kalaṅkī vidhuryathā” . atropameyagatamakalaṅka-
    tvamupamānagatañca kalaṅkitvaṃ dvayamapyuktam . yathāśabdaprati-
    pādanācca śābdamaupamyam . atraiva “na kalaṅki vidhūpamamiti”
    pāṭhe ārtham “jayatīnduṃ kalaṅkinamiti” pāṭhe tu ivādi-
    tulyādipadavirahādākṣiptam . atraivākalaṅkapadatyāge copa-
    mānagatanikarṣakāraṇānuktiḥ” dvayoranuktau dvayoranuktiḥ .
    śleṣe yathā . “atigāḍhaguṇāyāśca nābjavadbhaṅgurā guṇāḥ” .
    atra ivārthe vatiriti śābdamaupamyam utkarṣanikarṣakāraṇa-
    yordvayorapyuktiḥ . guṇaśabdaḥ śliṣṭaḥ . anyebhedāḥ pūrvva-
    vadūhyāḥ . etāni cīpameyasyopamānādādhikye udāhara-
    ṇāni . nyūnatve diṅmātram . yathā . “kṣīṇaḥkṣīṇo-
    'pi śaśī bhūyobhūyo'bhivarddhate nityam . virama prasīda
    sundari! yauvanamanivartti yātaṃ tu” .. “atropameyabhūtayauvanā-
    sthairyyasyādhikyaṃ tenātra “upamānādupameyasyādhikye vipa-
    ryyaye vā vyatireka iti” keṣāñcillakṣaṇe “viparyyaye veti
    padamanarthakamiti” yat kecidāhuḥ tanna vicārasaham .
    tathā hyatrādhikanyūnatve sattvāsattve eva vivakṣite . atra
    ca candrāpekṣayā yauvanasyāsattvaṃ sphuṭameva . astu vātro-
    dāharaṇe kathañcidgatiḥ . “hanūmadādyairyaśasā mayā puna-
    rdviṣāṃ hasairdūtapathaḥ sitīkṛtaḥ” .. ityādiṣu kā gatiṃ-
    riti suṣṭhūktaṃ “nyūnatātha veti” .

    08 vyāghātaḥ “vyāghātaḥ sa tu kenāpi vastu yena yathā kṛtam
    tenaiva cedupāyena kurutenyastadanyathā 1 . saukaryyeṇa ca kāryyasya
    viruddhaṃ kriyate yadi 2 . sā0 da0 “dṛśādagdhaṃ manasijaṃ jīva-
    yanti dṛśaiva yāḥ” . “ihaiva tvaṃtiṣṭha drutamahamahobhiḥ katipayaiḥ
    samāgantā kānte! mṛdurasi nacāyāsasahanā . mṛdutvaṃ me
    hetuḥ subhaga! bhavatā gantumadhikaṃ na mṛdvī soḍhā yadvirahakṛta-
    māyāsamasamam” .. atra videśaṃ jigamiṣuṇā nāyakena nāyi
    kāyāḥ mṛdutvaṃ sahagamanābhāvahetvenoktaṃ nānikayā tu pratyuta
    sahagamane tato'pi saukaryyeṇa tadeva hetutayoktam .

    09 vyājanindā “nindāyānindayā vyaktirvyājanindeti
    gīyate” ca0 . “vidhe! sa nindyoyasteprāgekamevāharacchiraḥ” .
    atra ekaśiroharttṛśivanindāvyājena vidhernindāyā vyaktiḥ .

    10 vyājastutiḥ “uktā vyājastutiḥ punaḥ . nindāstutibhyāṃ
    vācyābhyāṃ gamyatve stutinindayoḥ” . sā0 da0 . nindāyā
    stutergamyatve vyājena stutiriti vyutpattyā vyājastutiḥ
    stutyā nindāyā gamyatye vyājarūpā stutiḥ . krameṇa
    yathā . “stanayugamuktābharaṇāḥ kaṇṭakakalitāṅgayaṣṭayo deva! .
    tvayi kupite'pi prāgiva viśvastā ripustriyo jātāḥ” ..
    “vyājastutistava payoda! sayoditeyaṃ yajjīvanāya
    jagatastava jīvanāni . stotrantu te mahadidaṃ ghana! dharmma-
    rājasāhāvvamarjyayasi yat pathikānnihatya” ..

    111 vyājoktiḥ “vyājoktiranyahetūktyā yadākārasya gopa-
    nam” ca0 . “sakhi! paśya gṛhārāmaparāgairasmi dhūsarā” .

    112 śuddhāpahnutiḥ “śuddhāpahnutiranyasyāropārthe dharmmanihnavaḥ” .
    ca0 “nāyaṃ sudhāṃśuḥ kiṃ tarhi? vyomagaṅgāsaroruham” .

    113 śleṣaḥ śābdo'laṅkāraḥ ārthaśca śābdastūktaḥ 389 pṛṣṭhe
    ārtho yathā “śabdaiḥ svabhāvādekārthe śleṣo'nekārthavācanam”
    sā0 da0 . svabhāvādekārthairiti śabdaśleṣādvyavacchedaḥ .
    “sarvvado mādhavaḥpāyāt sa yo gaṅgāmadīdharat” .

    114 saṃsṛṣṭiḥ “yadyeta evālaṅkārāḥ parasparavimiśritāḥ . tadā
    pṛthagalaṅkārau saṃsṛṣṭiḥ saṅkarastathā” sā0 da0 “devaḥ
    pāyādapāyānnaḥ smerendīvaralocanaḥ . saṃsāradhvāntavi-
    dhvaṃsahaṃsaḥ kasanisūdanaḥ . atra pāyātpāyāditi yamakam
    smerendrīvaretyādau cānuprāsa iti śabdālaṅkārayoḥ, saṃsāra-
    dhvāntetyatra upamā, haṃsa ityatra rūpakamityarthālaṅkārayoḥ,
    śabdārthālaṅkārayośca parasparānapekṣayaivātra sasargaḥ .

    115 saṅkaraḥ “aṅgāṅgitve'laṅkṛtīnāṃ tadvadekāśrayasthitaḥ . sandi-
    gdhatve ca bhavati saṅkarastrividhaḥ punaḥ” sā0 da0 . tatrā-
    ṅgāṅgibhāve yathā . “ākṛṣṭavegavigaladbhujagendrabhoganirmmokapa-
    ṭṭapariveṣṭanayāmburāśeḥ . manthavyathāvyupaśamārthamivāśu yasya
    mandākinī ciramaveṣṭata pādamūle” .. atra nirmmokapaṭṭāpa-
    hnavena mandākinyā āropa ityapahnutiḥ . sā ca mandā-
    kinyā vastuvṛttena yatpādamūlaveṣṭanaṃ taccaraṇamūlaveṣṭanamiti
    śleṣamutthāpayatīti tasyāṅgam śleṣaśca pādamūlaveṣṭanameva
    caraṇamūlaveṣṭanamityatiśayokteraṅgam atiśayoktiśca “mantha-
    vyathāvyupaśamārthamiva” ityutprekṣāyā aṅgam . utprekṣā
    cāmburāśimandākinyornāyakanāyikāvyavahāraṃ gamayatīti
    samāsokteraṅgam . yathā vā . “anurāgavatī sandhyā diva-
    sastatpuraḥsaraḥ . aho daivagatiścitrā tathāpi na samā-
    gamaḥ” .. atra samāsoktirviśeṣokteraṅgam . sandehasaṅkaro
    yathā . “idamābhāti gagane bhindānaṃ santataṃ tamaḥ .
    amandaneyanānandakaraṃ maṇḍalamaindavam” .. atra kiṃ mukhasya
    candratayādhyavasānādatiśayoktiḥ, uta idamiti mukhaṃ nirdiśya
    candratvāropādrūpakaṃ, atha vā idamiti mukhasya candramaṇḍa-
    lasya ca dvayorapi prakṛtayorekadharmmābhisambandhāttulyayogitā,
    āhosviccandrasyāprakṛtatvāddīpakaṃ kiṃ vā viśeṣaṇasāmyāda-
    prastutasya mukhasya gamyatvāt samāsoktiḥ, yadvā'prastutasya
    mukhasyāvagatirityaprastutapraśaṃsā, yadvā manmathoddīpanaḥ kālaḥ
    svakāryyabhūtacandravarṇanāmukhena varṇṇita iti paryyāyoktiriti
    bahūnāmalaṅkārāṇāṃ sandehāt sandehasaṅkaraḥ . yathā vā mukha-
    candraṃ paśyāmītyatra kiṃ mukhaṃ candra ivetyupamā uta candra
    eveti rūpakamiti sandehaḥ sādhakabādhakayordvayorekatarasya
    sadbhāve punarna sandehaḥ . yathā “mukhacandraṃ cumbati”
    ityatra cumbanaṃ mukhasyānukūlamityupamāyāḥ sādhakam .
    candrasya tu pratikūlamiti rūpakasya bādhakam, “mukhacandraḥ
    prakāśate” ityatra prakāśākhyo dharmmo rūpakasya sādhako mukhe
    upacaritvena sambhavatīti nopamābādhakaḥ . “rājanārāyaṇaṃ
    lakṣmīstvāmāliṅgati nirbharam” . atra yoṣita āliṅganaṃ
    nāyakasya sadṛśenocitamiti lakṣmyāliṅganasya rājanyasa-
    mbhavādupamābādhakaṃ nārāyaṇe sambhavādrūpakam . “evaṃ vadāna-
    mbujameṇākṣyā bhāti cañcalalocanam” . atra vadane loca-
    nasya sambhavādupamāyāḥ sādhakatā, ambuje cāsambhavādrūpa-
    kasya bādhakatā . evaṃ “sundaraṃ vadanāmbujam” ityādau
    sādhāraṇadharmmaprayoge, “upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyā-
    prayoge” iti vacanādupamāsamāso naṃ sambhavatīti upamāyā
    bādhakaḥ . evañcātra mayūravyaṃsakāditvādrūpakasamāsa eva .
    ekāśrayānupraveśo yathā . “kaṭākṣeṇāpīṣat kṣaṇamapi
    nirīkṣeta yadi sā tadānandaḥ sāndraḥ sphurati pihitāśeṣa-
    viṣayaḥ . saromāñcodañcatkucakalaśanirminnavasanaḥ parīrambhā-
    rambhaḥ ka iva bhavitāmbhoruhadṛśaḥ” .. atra “kaṭākṣeṇā-
    pīṣatkṣaṇamapi” ityatra chekānuprāsasya “nirīkṣeta” ityatra
    kṣakāramādāya vṛttyanuprāsasya caikāśraye'nupraveśaḥ . evaṃ
    cātraivānuprāsārthāpattyalaṅkārayoḥ . yathā vā . “kuravakā
    ravakāraṇatāṃ yayuriti” atra ravakāravakā ityekaṃ vakārava-
    kāra ityekamiti yamakayoḥ . sā0 da0 .

    116 sandehaḥ “syāt smṛtibhrāntisandehaistadaṅkālaṅkṛtitrayam”
    ca0 “paṅkarja vā sudhāṃśurvā asmākantu na nirṇayaḥ” ..

    117 samam “samaṃ syādānurūpyeṇaślāghāyogyasya vastunaḥ” .
    sā0 da0 “śaśinamupagateyaṃ kaumudī meghamuktaṃ jalanighi-
    manarūpaṃ jahnukanyā'vatīrṇā” . ānurūpyañca kāraṇā-
    nurūpyaṃ tadanyāmurūpyam iṣṭapadārthasyāyatnasiddhihetukatvañca .
    “syarūpamapi kāryyasya kāraṇena samaṃ viduḥ . vinā
    yatnena . tatsiddhiryadarthaṃ karttumudyamamiti” ca0 ukteḥ tatrā-
    kāraṇānurūpyamuktam kāraṇānurūpyaṃ yathā “nīcapravaṇatā
    lakṣmi! jalajāyāstavocitā” . tṛtīyaṃ yathā “yuktovā-
    raṇalābho'yaṃ bhūpatervāraṇārthinaḥ” .

    118 samādhiḥ “samādhiḥ sukare kāryye daivādvastvantarāgamāt” ca0 .
    “mānamasyānirākarttuṃ pādayorme patiṣyataḥ . upakārāya
    diṣṭyedamudīrṇṇaṃ ghanagarjitam” . sa0 kaṇṭhā0 tu “samādhi
    manyadharmmāṇāmanyatrāropaṇaṃ viduḥ . nirudbhedo'tha sodbhedaḥ
    sa dvidhā paripaṭhyate” iti lakṣitam . udāharaṇaṃ mṛgyam .

    119 samāsoktiḥ “samāsoktiḥ samairyatra kāryyaliṅgaviśeṣaṇaiḥ .
    vyavahārasamāropaḥ prastute'nyasya vastunaḥ” sā0 da0 .. tatra samena
    kāryyeṇa prastute'prastutavyavahārasamāropaḥ yathā . “vyādhūya
    yadvasanamamvujalocanāyā vakṣojayoḥ kanakakumbhavilāsa-
    bhājoḥ . āliṅgasi pramabhamaṅgamaśeṣamasyā dhanyastvameva
    malayācalagandhavāha!” . atra gagdhavāhe haṭhakāmukavyavahāra-
    samāropaḥ . liṅgasāmyena yathā . “asamāptajigīṣasya
    strīcintā kā manasvinaḥ . anākramya jagat kṛtsnaṃ no
    sandhyāṃ bhajate raviḥ” .. atra puṃstrīliṅgatvasātreṇa
    ravisandhyayornāyakanāyikāvyavahāraḥ . viśeṣaṇasāmyantu
    śliṣṭatayā sādhāraṇyenaupamyagarbhatvena ca trighā . tatra
    śliṣṭatayā yathā . “vikasitamukhīṃ rāgāsaṅgādgalatti
    mirāvṛtiṃ dinakarakaraspṛṣṭāmaindrīṃ nirīkṣya diśaṃ puraḥ .
    jaraṭhalavalīpāṇḍucchāyo bhṛśaṃ kaluṣāntaraḥ śrayati haritaṃ
    hanta prācetasīṃ tuhinadyutiḥ” .. atra mukharāgādi
    śliṣṭatā . anyadudāhāryyam sā0 da0 .

    120 samuccayaḥ “samuccayo'yamekasmin sati kāryyasya sādhake .
    khalekapotikānyāyāttatkaraḥ syāt paro'pi cet ..
    guṇau kriye vā yugapat syātāṃ tadvā guṇakriye” sā0 da0 . yathā .
    “haṃho dhīra! samīra! hanta jananaṃ te candanakṣmābhṛto
    dākṣiṇyaṃ jagaduttaraṃ paricayo godāvarīvāribhiḥ .
    pratyaṅgaṃ dahasīha me tvamapi ceduddāmadāvāgnivanmatto'yaṃ
    malinātmako vanacaraḥ kiṃ vakṣyate kokilaḥ” .. atra
    dāhe ekasmiṃścandanabhūbhṛjjanmarūpe kāraṇe satyapi
    dākṣiṇyādīnāṃ hetvantarāṇāmupādānam . atra sarvveṣāmapi
    hetūnāṃ śobhanatvāt sadyogaḥ . atraiva caturthapāde mattā-
    dīnāmaśobhanānāṃ yogādasadyogaḥ . sadasadyogo yathā .
    “śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī saro vigata-
    vārijaṃ mukhamanakṣaraṃ svākṛteḥ . prabhurdhanaparāyaṇaḥ satata-
    durgataḥsajjano nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me” ..
    “aruṇe ca taruṇi! nayane tava malinañca priyasya mukham .
    mukhamānatañca sakhi! te jvalitaścāsyāntare smarajvalanaḥ” ..
    atrādye'rddhe guṇayoryaugapadyaṃ dvitīye kriyayoḥ . ubhayo-
    ryaugapadye yathā . “kaluṣañca tavāhiteṣvakasmāt sitapaṅke
    ruhasodaraśri cakṣuḥ . patitañca mahīpatīndrā teṣāṃ vapuṣi
    prasphuṭamāpadāṃ kaṭākṣaiḥ .. “dhunoti cāsiṃ tanute ca
    kīrttim” ityādāvaikādhikaraṇye'pyeṣa dṛśyate .

    121 sambandhātiśayoktiḥ “sambandhātiṃśayoktiḥ syādayoge yoga
    kalpanam 1 yoge'pyayogasambandhātiśayoktiritīryyate” 2 ca0
    “saudhāgrāṇi purasyāsya spṛśanti vidhumaṇḍalam” . 1 .
    “tvayi dātari rājendra! svardrumānnādriyāmahe” .

    122 sambhavaḥ “prabhūtakāraṇālokāt syādevamiti sambhavaḥ .
    sa vidhau . vā niṣedhe 2 vā dvaye 3 vā nadvaye'pi vā” 4
    sa0 ka0 krameṇa yathā “tvayyādātuṃ jalamupanate śārṅgi-
    ṇovarṇṇacaure na syāt sindhoḥ pūthurapi tato dūra
    bhāvāt pravāhaḥ . prekṣiṣyante gaganagatayo nyūnamāvarjya
    dṛṣṭīrekaṃ muktāguṇamiva bhuvaḥ sthūlamadhyendranīlam” . atra
    uktarūpeṇa dṛśyobhaviṣyasīti vidheḥ sambhāvyamānatvādayaṃ
    vidhirūpasambhavaḥ atraiva pūrvvārddhe sindhupravāhasya pṛthutva
    niṣedharūpasambhavaśca evaṃvidhinivedhatadubhayānātmakasambhavayo
    rudāharaṇe mṛgye .

    123 sambhāvanam “sambhāvanaṃ yadīdaṃ syādityūho'nyasya siddhaye”
    ca0 . “yadi trilokī gaṇanāparā syāttasyāḥ samāptiryadi
    nāyuṣaḥ syāt . pāreparārddhaṃ gaṇitaṃ yadisyād gaṇeyaniḥ-
    śeṣaguṇo'pi sa syāt” .

    124 sahoktiḥ “sahārthasya balādekaṃ yatra syādvācakaṃ dvayoḥ . sā
    sahoktirmūlabhūtātiśayoktiryadā bhavet” sā0 da0 . ati-
    śayoktirapyatrābhedādhyavasāyamūlā kāryyakāraṇapaurvvāparyya-
    viparyyayarūpā ca . abhedādhyavasāyamūlāpi śleṣa-
    nimittā anyathā ca krameṇodāharaṇam . “sahādhara-
    dalenāsyā yauvane rāgabhāk priyaḥ” atra rāgapade śleṣaḥ .
    “saha kumudakadambaiḥ kāmamullāsayantaḥ saha ghanatimi-
    raughairdhairyyamutsāharayantaḥ . saha sarasijaṣaṇḍaiḥ svānta-
    māmīlayantaḥ pratidiśamamṛtāṃśoraṃśavaḥ sañcaranti” .. atro-
    llāsādīnāṃ sambandhibhedādeva medo na tu śliṣṭatayā .

    125 sāmānyam “sāmānyaṃ prakṛtasyānyatadātmyaṃ sadṛśairguṇaiḥ” .
    ca0 “mallikācitadhammillāścārucandanacarcitāḥ . avi-
    bhāvyāḥ sukhaṃ yānti candrikāsvabhisārikāḥ .

    126 sāmyam “dvayoryatrokticāturyyādaupamyārtho'vagamyate . upa-
    mārūpakānyatve sāmyamityāmanantitat . tadānantyena bhedānāṃ
    saṃkhyānaṃ tasya duṣkaram, . dṛṣṭāntoktiḥ prapañcoktiḥ prativastūkti
    reva ca . tatrevādeḥ prayogeṇa dṛṣṭāntoktiṃ pracakṣate . ivā-
    deraprayogeṇa prapañcoktiṃ manīṣiṇaḥ . vastu kiñcidupanyasya
    nyasanāt tat sadharmmaṇaḥ . sāmyapratītirastīti prativastūkti-
    rucyate . tatra kriyājātiguṇadravyayogādihetuke . sāmye
    pūrvvādibhedena dṛṣṭāntoktirvidhīyate” sa0 ka0 .. tatra kriyā-
    nimittam “sthitaḥ sthitāmuccalitaḥprayātāṃ niṣeduṣīmāsa-
    nabandhadhīraḥ . jalābhilāṣī jalamādadānāṃ chāyeva tāṃ
    bhūpatiranvagacchat” .. idaṃ pūrvvam . uttaraṃ yathā .
    “rūpaṃ tadojasvi tadeva vīryyaṃ tadeva naisargikamunnatatvam .
    na kāraṇāt svādbibhede kumāraḥ pravarttito dīpa iva
    pradīpāt” . anyānyudāryyāṇi .

    127 sāraḥ “uttarottaramutkarṣo vastunaḥ sāra ucyate” . ca0
    “madhuraṃ madhu, pīyūṣaṃ tasmāt, tasmāt kavervacaḥ” .

    128 sūkṣmam “saṃlakṣitastusūkṣmārtha ākāreṇeṅgitena vā . kayāpi
    sūcyate bhaṅgyā yatra sūkṣmaṃ taducyate” . sā0 da0 sūkṣmaḥ sthūla-
    matibhirasaṃlakṣyaḥ . tatrākāreṇa yathā . “vaktrasyandisvedavindu
    prabanghairdṛṣṭvā bhinnaṃ kuṅkumaṃ kāpi kaṇṭhe . puṃstvaṃ tanvyā
    vyañjayantī vayasyā smitvā pāṇau svaḍgalekhāṃ lilekha”
    atra kayācit kuṅkumabhedena saṃlakṣitaṃ kasyāścit puruṣā-
    yitaṃ rataṃ pāṇau puruṣacihnakhaḍgalekhālikhanena sūcitam .
    iṅgitena yathā . “saṅketakālamanasaṃ viṭaṃ jñātvā vida-
    gdhayā . hasannetrārpitākūtaṃ līlāpadmaṃ nimīlitam” ..
    atra viṭasya bhrūkṣepādinā lakṣitaḥ saṅketakālābhiprāyo
    rajanikālabhāṃvinā padmanimīlanena prakāśitaḥ .

    129 stokoktiḥ “stokoktiryatra lokoktiḥ syādarthāntaragarbhitā” .
    ca0 “bhujaṅga eva jānīte bhujaṅgācaraṇaṃ sakhe” .

    130 smaraṇam “sadṛśānubhavādvastusmṛtiḥ smaraṇamucyate” . sā0 da0
    “aravindamidaṃ vīkṣya khelatkhañjanamañjulam . smarāmi vadanaṃ
    tasyāścārucañcalalocanam” . sa0 kaṇṭhā0 tu bhedo-
    darśitaḥ . “sadṛśādṛṣṭacintāderanubhūtārthavedanam . smaraṇaṃ
    pratyabhijñānasvaprāvapi na tadbahiḥ” . tatra sadṛśavastudarśana
    janyaṃ smaraṇamuktodāharaṇe . adṛṣṭahetukaṃ yathā “munisutāpraṇaya-
    smṛtirodhinā mama viyuktamidaṃ tamasā manaḥ . manasijena sakhe!
    prahariṣyatā dhanuṣi cūtaśaraśca niveśitaḥ” . atra kaṇvasutā
    śakṛntalāpraṇayasmṛtivirodhinā ajñānena mama mano
    viyuktamityadṛṣṭakṛtaṃ smaraṇam na sadṛśavastudarśanajanyam . cintā-
    janyam yathā “purā yatra srotaḥ pulinamadhunā tatra saritāṃ
    viparyyāsaṃ yāto ghanaviralabhāvaḥ kṣitiruhām . aho
    dṛṣṭaṃ kālādaparimiva jātaṃ vanamidaṃ niveśaḥ śailānāṃ tadi-
    damiti buddhiṃ janayati” . atra pratyakṣeṣu srotastaruvanādiṣu
    cintājanyatvāt cintodbhūtaṃ smaraṇam ādigrahaṇāt para-
    prayatnādapi yathā “darśanasukhamanubhavataḥ sākṣādiva tanmayena hṛda-
    yena . smṛtikāriṇā tvayā me punarapi citrīkṛtā kāntā” .
    atra paraprayatnajanyatvāttathātvam . pratyabhijñānaṃ yathā . “sparśaḥ
    purā paricito niyataṃ sa eṣa saṃjīvanaśca manasaḥ parimoha-
    naśca” . atra ya eva pūrvvānubhūtaḥ sa evaiṣaḥ iti pratyabhijñā
    smaraṇam . svapnarūpaṃ yathā . nāgānande “adya khalu svapne
    jānāmi saiva priyatamā atra candanalatāgṛhe candrakānta-
    maṇiśilāyāmupaviṣṭāṃ praṇayakupitā kimapi māmupalabha-
    māneva rudatī mayā dṛṣṭā” jīmūtavāhanena vidūṣakasamīpe
    svapnasya varṇṇanam . svapnapratyabhijñayoḥ pūrvānubhūtasaṃskārajāta-
    tvāt smaraṇatvam .

    131 svabhāvoktiḥ “nānāvasthaṃ padārthānāṃ rūpaṃ sākṣādvivṛnvatī .
    svabhāvoktiśca jātiścetyākhyāsālaṅkṛtirmatā” daṇḍī “tuṇḍai
    rātāmrakuṭilaiḥ pakṣairharitakomalaiḥ . trivarṇarājibhiḥ kaṇṭhai-
    reje mañjugiraḥ śukāḥ” . “kalakvaṇitagarbheṇa kaṇṭhenāghūrṇite-
    kṣaṇaḥ . pārāvataḥ paribhramya riraṃsuścumbati priyām” . “badhnanna
    mandaromāñcaṃ kurvvan manasi nirvṛtim . netre cāmīlaya
    nneva priyāsparśaḥ pravarttate” . “kaṇṭhekālaḥ karasthena kapāle-
    nenduśekharaḥ . jaṭābhiḥ snigdhatāmrābhirāvirāsīdvṛṣadhvajaḥ” .
    “jātikriyāguṇadravyasvabhāvākhyānamīdṛśam . śāstreṣvasyaiva
    sāmrājyaṃ kāvyeṣvapyetadīpsitam” . iyaṃ jātirapi .

    132 hetuḥ “hetorhetumatā sārddhaṃ varṇṇanaṃ heturucyate 1 . hetu
    hetumatorvaikyavarṇṇanaṃ heturucyate 2” . “ca0 asāvudeti śītāṃśu
    rmānacchedena subhruvām” 1 . “lakṣmīvilāsobhavataḥ kaṭākṣā-
    vekṣaṇaṃ prabho! 2 .

    133 hetvapahnutiḥ “yuṣṭyā sa eva pūrṇṇaśceducyate hetvapahnutiḥ .”
    ca0 sa eva dharmmanihnava eva . “nendustīvro na niśyarkaḥ
    mindhororvvo'yamutthitaḥ” . atye'laṅkārāeṣvevāntarbhūtāḥ .
    deha bhūṣaṇāni ca śirastrādīni tāni ca prāghānyādaṣṭau “śirasyaṃ
    mṛkuṭaṃ hāraḥ kuṇḍalaṃ cāṅgadaṃ tathā . kaṅkaṇaṃ valayañcaiva mekha-
    letyaṣṭadhā varam” . varaṃ pradhānaṃ tena apradhānāni pādakaṭakā-
    dīnyapi . tatra bhūṣaṇadravyāṇi “padmarāgaścavajrañca gomedo-
    vijayastathā . muktā vaidūryyanīlāni tathā marakatādayaḥ .
    suvarṇenāpi ghaṭanā sarveṣāmupadṛśyate . pradhānabhūṣaṇeṣvevamapradhāne
    na niścayaḥ . pradhānabhūṣaṇaṃ prāyaḥ śirasohyaṃ vidhīyate” .
    bhṛgu0 “sukhadā maṇayaḥ śuddhā duḥkhadā doṣaśālinaḥ” yukti
    ka0 navālaṅgāradhāraṇe vihitanakṣatrādi yathā “revatyaśvi-
    ghaniṣṭhāsu hastādiṣvapi pañcasu . guruśukrabudhāheṣu vastrāla-
    ṅkāradhāraṇam” jyoti0 atrāpavādaḥ “udvāhe rājasammāne
    brāhmaṇānāñca sammatau . aniṣṭeṣvapi nirddiṣṭaṃ vastrālaṅkāra-
    dhāraṇam” . 6 nāyakayoraṅgajādibhāvabhedeṣute ca yathā “yauvane
    satvajāstāsāmaṣṭāviṃśatisaṃkhyakāḥ . alaṅkārāstatra bhāvahāva-
    helāstrayo'ṅgajāḥ . śobhā kāntiśca dīptiśca mādhuryyañca praga-
    lbhatā . audāryyaṃ dhairyyamityete saptaiva syurayatnajāḥ . līlā
    vilāsovicchittirvvivvokaḥ kilakiñcitam . moṭṭāyitaṃ kudṛ-
    mitaṃ vibhramolalitaṃ madaḥ . vikṛtaṃ tapanaṃ maugdhyaṃ vikṣepaśca
    kutūhalam . hasitaṃ cakitaṃ kelirityaṣṭādaśasaṃkhyakāḥ . svabhā-
    vajāśca bhāvādyādaśa puṃsāṃ bhavantyapi” . pūrvve bhāvādayo
    dhairyyāntā daśa nāyakānāmapi sambhavanti kintu sarvve'pyabhī
    nāyikāśritā eva vichitti viśeṣaṃ puṣṇanti” sā0 da0
    uktāḥ . eṣāṃ lakṣaṇāni tattacchabdevakṣyante . 7 antagurau
    catuṣkale” .. 'ityākāre gaṇabhede ca ..