• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ahargaṇa

    See also ahargaṇaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 100.
    ahargaṇa m. (-ṇaḥ)

    1 A month.

    2 Any calculated term.

    E. ahan a day, and gaṇa a number or class.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 79, col. 2.
    ahargaṇa (ṇaḥ) 1. m. A month.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 124, col. 3.
    ahar—gaṇa m. a series of sacrificial days, KātyŚr. &c.
    ☞ p. 124, col. 3.
    a series of days, BhP.; Jaim.
    ☞ p. 124, col. 3.
    any calculated term, L.
    ☞ p. 124, col. 3.
    a month, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 82, col. 2.
    ahargaṇa

    m. (-ṇaḥ)

    1. A month.

    2. Any calculated term.

    E. ahan a day,
    and gaṇa a number or class.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 572.
    ahargaṇa (ahar + gaṇa) m.

    1) Reihe von Opfertagen KĀTY. ŚR. 1, 7, 7. 10, 1, 18. 13, 4, 28. 22, 11, 30. 25, 11, 12. Verz. d. B. H. No. 122.

    — 2) Monat HĀR. 28.

    — 3) grahāṇāṃ madhyādijñānārthaṃ śvetavārāhakalpāvadhi sṛṣṭyavadhi brahmasiddhāntoktakalpāvadhi kalyādyabdāvadhi vā iṣṭakālaparyantaṃ parigaṇitasamūhaḥ . tatparyāyaḥ . dyuvṛndam dinaughaḥ . dyugaṇaḥ . dinapiṇḍaḥ . iti jyotiḥśāstram . ŚKDR. any calculated terme WILS. Daraus entstand das arabische Arkand REINAUD, Mém. sur I'Inde 322. LIA. II, 1144. WEBER, Lit. 230. Verz. d. B. H. No. 843. 844.

    ☞ vol. 5, p. 1084.
    ahargaṇa

    1) eine Reihe von Tagen: mumude 'hargaṇānbahūn BHĀG. P. 9, 14, 25. tāvadahargaṇena yo jyotiṣāmayane 6, 12, 33. 10, 62, 26.

    — 3) vgl. dinarāśi .

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 155, col. 3.
    ahargaṇa m.

    — 1) eine Reihe von Tagen , insbes. Opfertagen JAIM. 6,5,56. 7,14.

    — 2) die Anzahl von solaren Tagen , welche zu einer bestimmten Zeit von einem best. Zeitpuncte an verflossen sind.

    — 3) *Monat.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 577, col. 2.
    ahargaṇa pu0 ahnāṃ gaṇaḥ . dinavṛnde dinasamūhe . grahāṇāṃ
    madhyamāvādijñānasādhanāni sṛṣṭyavadhi śvetavarāhakalpāvadhi
    kalyārambhāvadhi vā iṣṭadinaparyyantaṃ yāni dināni gatāni
    teṣāṃ samūhe . tatra sṛṣṭyadyarhagaṇastāvat “ityaṃ yugasahasreṇa
    bhūtasaṃhārakārakaḥ . kalpobrāhmamahaḥproktaṃ śarvarī tasya
    tāvatī . paramāyuḥ śataṃ tasya tayāhorātrasaṃkhyayā .
    āyuṣo'rddhamitaṃ tasya śeṣe kalpo'yamādimaḥ . kalpādasmācca
    manavaḥ ṣaṭ vyatītāḥ sasandhayaḥ . vaivasvatasya ca manoryu-
    tānāṃ trighano gataḥ . aṣṭāviṃśādyugādasmādyātametat
    kṛtaṃ yugam . ataḥ kālam prasaṃkhyāya saṃkhyāmekatra
    piṇḍayet” . sū0 si0 tadānayanaprakāra uktaḥ . tatra
    sṛṣṭyādikasya ahargaṇasyānayanamittham . brāhmadina-
    mānaṃ manuṣyaparimāṇena 4320000000 varṣāḥ rātri-
    mānañca tathā, ityahorātramānam 48640000000
    varṣāḥ brāhmāhorātramānam 360 guṇitaṃ tasya varṣamānam
    17510400000000 evaṃ varṣaśataṃ brahmaṇaḥ paramāyuḥ
    175040000000000 tasyāyuṣo'rddham 8755
    20000000000 varṣāgatāḥ . manvantarasaṃkhyā 30 6720
    000 ṣaḍbhirguṇitāḥ 1840320000 ete varṣāḥ ṣaṇṇāṃ
    manūnāṃ gatāḥ . tathā sandhayaśca sapta kṛtayugapramāṇā gatāstatra
    yugasandhimānam 1728000 kṛtapramāṇavarṣāḥ saptabhi-
    rmuṇitāḥ 12096000 varṣāḥ . saptamasya vaivasvatamanoḥ
    27 yugāni gatāni teṣāṃ samaṣṭiḥ 116640000 varṣāḥ
    satyādīnāṃ trayāṇāṃ gatānāṃ yugānāṃ mānam 3888000 .
    evamādisṛṣṭitaḥ varttamānayugāntargatadvāparayugaparyyantam .
    875521972944000 varṣāḥ gatāḥ
    parārddhataḥ 1972944000 varṣā gatāḥ . varttamāna
    mahāyugāt 3888000 varṣāgatāḥ . evamabdapiṇḍaṃ kṛtvā
    tatra kaliyugagatābdāpiṇḍaṃ yījyam . etāni ca saurarū-
    pāṇīti 360 guṇitāni sauradinavṛndāni gatāni bhavanti .
    “madhyamagrahabhuktiśca sāvanena ityukteḥ sāvanaireva grahamadhyabhā-
    vajñānamatastebhyaḥ si0 śi0 cāndrasāvanānayanaṃ darśitam .
    yathā “kathitakalpagato'rkasamāgaṇo raviguṇo gatamāsasama-
    nvitaḥ . khadahanai 30 rguṇitastithisaṃyutaḥ pṛthagato'dhikamāsa
    1593300000 samāhatāt . ravidināni 15552-
    00000000 gatādhikamāsakaiḥ kṛtadinaiḥ sahito
    dyugaṇo vidhoḥ . pṛthagataḥ paṭhitāvam 25082550000
    saṃguṇādvidhudinā 1602999000000 ptagatāvamava-
    rjitaḥ . bhavati bhāskaravāsarapūrvvako dinagaṇo
    ravimadhyamasāvanaḥ . adhikamāsadinakṣayaśeṣatodyughaṭikā-
    dikamatra na gṛhyate” . “atra vāsanā . kalpagatābdā
    dvādaśaguṇitā ravimāsā jātāste caitrādigatacāndratulyaiḥ
    sauraireva yutāstriṃśadguṇā iṣṭamāsapratipadādigatatithi-
    tulyaiḥ sauraireva dinairyutāḥ . evaṃ te saurā jātāstebhyaḥ
    pṛthaksthitebhyo'dhimāsānayanaṃ trairāśikena . yadi
    kalpasauradinaiḥ kalpādhimāsā labhyante tadaibhiḥ kimiti .
    phalaṃ gatādhimāsāḥ . tairdinīkṛtaiḥ pṛthak sthitaḥ
    saurāhargaṇaiḥ sahitaścāndro bhavati . yataḥ sauracāndrā-
    ntaramadhimāsadinānyeva . atha cāndrād dyugaṇādava-
    mānayanaṃ trairāśikena . yadi kalpacāndrāhaiḥ kalpāvamāni
    labhyante tadaibhiḥ kimiti . phalaṃ gatāvamāni . tairū-
    naścāndro'hargaṇo'taḥ karttavyaḥ . yataḥ sāvanacāndrāntare-
    'vamānyeva . evaṃ kṛte sati ravermadhyamaḥ sāvanāhargaṇo
    bhavati na sphuṭaḥ . madhyamasphuṭāhargaṇayorbhedo gole
    kathitaḥ . sa cāhargaṇo'rkādiḥ . yataḥ kalpādau
    ravivāsaraḥ . atrā'dhimāsānayane'dhimāsaśeṣaṃ na
    sthāpyam . na punastasmāddinādyavayavā grāhyāḥ . eva-
    mavamaśeṣamapi . na tasmādghaṭikādikaṃ grāhyam . nanva-
    nupātaḥ sāvayavo bhavati kutastadavayavā na grāhyāḥ .
    tatkāraṇaṃ gole kathitaṃ vyākhyātaṃ ca” pramitā0 . madhya-
    magrahādapyahargaṇānayanaṃ tatraivoktam . “sāgrāt sa ca-
    krācca khagāt kvahaghnāt tatkalpacakrāptamahargaṇaḥ syāt” .
    niragracakrādapi kuṭṭakena vakṣye'grato'grācca tathāgrayogāt .
    “grahasya bhagaṇarāśibhāgakalā vikalā ante vikalāśeṣaṃ
    ca kudinaiḥ saṃguṇya svacchedena vibhajyoparyupari nikṣi-
    pet . tadyathā . bhagaṇādigrahe vikalāśeṣāvadhi kalpa-
    kudinaguṇe vikalāśeṣasthāne kudinairvibhajya vikalāsthāne
    phalaṃ prakṣipya tatra ṣaṣṭyā 60 vibhajya kalāsthāne nikṣi-
    pyaivaṃ bhagaṇāntaṃ yāvat . tatra kalpabhagaṇairhṛte'hargaṇaḥ
    syāt . atropapattirvilomagaṇitena . tathā niragraca-
    krādapi grahāt tathā kebalādagrādapi tathā śeṣayoḥ
    śeṣāṇāṃ vā yogādahargaṇānayanamagrata iti praśnādhyāye
    kuṭṭakavidhinā vakṣyate” prami0 . kaligatādapyahargaṇānayanaṃ
    tatraiva . “kaligatādatha vā dinasañcaye dinapatirbhṛgujapra-
    bhṛtistadā . kalimukhadhruvakeṇa samanvito bhavati taddyugaṇo-
    dbhavakhecaraḥ” . “atra kaligatāhargaṇe'yaṃ viśeṣaḥ .
    śukrādyo vāro gaṇanīyaḥ . yataḥ kalpagatāhargaṇāt
    kalimukhe śukravāro bhavati . tatra ca ye grahāste
    dhruvasaṃjñāḥ kalpitāḥ . taddyuṇabhavaḥ khecaraśca kali-
    mukhadhruvakeṇa samanvitaḥ kārya ityatra vāsanāpi sugamā”
    prami0 . kuṭṭakavidhiśca vījagaṇite darśito yathā .
    “asya gaṇitasva grahagaṇite mahānupayogaḥ . tadarthaṃ ki-
    ñciducyate . “kalpyātha śuddhirvikalāvaśeṣaṃ ṣaṣṭiśca bhājyaḥ
    kudināni hāraḥ . tajjaṃ phalaṃ syuvikalā guṇastu liptā-
    gramasmācca kalā lavāgram . evaṃ tadūrddhaṃ ca tathādhimāsāva-
    māgrakābhyāṃ divasā ravīndvoḥ” . “grahasya vikalāvaśeṣādgra-
    hāharggaṇayorānayanam . tadyathā . ṣaṣṭirbhājyaḥ .
    kudināni hāraḥ . vikalāvaśeṣaṃ śuddhiriti prakalpya
    sādhye guṇāptī . tatra labdhirvikalāḥ syurguṇastu kalāvaśeṣam .
    evaṃ kalāvaśeṣaṃ śuddhiḥ ṣaṣṭirbhājyaḥ kudināni hāraḥ .
    phalaṃ kalāḥ . guṇoṃ'śaśeṣam . evamaṃśaśeṣaṃ śuddhistriṃśa-
    dbhājyaḥ kudināni hāraḥ . phalaṃ bhāgāḥ . guṇo-
    rāśiśeṣam . evaṃ rāśiśeṣaṃ śuddhirdvādaśa bhājyaḥ .
    kudināni hāraḥ . phalaṃ gatarāśayoguṇobhagaṇaśeṣam .
    evaṃ kalpabhagaṇā bhājyaḥ . kudināni hāraḥ . bhagaṇaśeṣaṃ
    śuddhiḥ . phalaṃ gatabhagaṇāḥ . guṇo'harggaṇaḥ syāditi .
    asyodāharaṇāni tripraśnādhyāye . evaṃ kalpādhimāsā-
    bhājyoravidināni hāro'dhimāsaśeṣaṃ śuddhiḥ . phalaṃ
    gatādhimāsāḥ . guṇo gataravidivasāḥ . evaṃ yugāvamāni
    bhājyaścandradivasā hāro'vamaśeṣaṃ śuddhiḥ . phalaṃ gatāva-
    māni . guṇogatacandradivasāiti” prami0 .
    ahargaṇānayane adhimāsāvamaparityāge kāraṇamāha” si0
    śi0 “ahargaṇasyānayane'rkamāsāścaitrādicāndrairgaṇakānvitāḥ
    kim . kuto'dhimāsāvamaśeṣake ca tyakte yataḥ sāvayavo-
    'nupātaḥ . darśāvadhiścāndramaso hi māsaḥ saurastu
    saṃkrāntyavadhiryato'taḥ . darśāgrataḥ saṃkramamānataḥ prāk
    sadaiva tiṣṭhatyadhimāsaśeṣam . darśāntato yātati-
    thipramāṇaiḥ sauraistu saurā divasāḥ sametāḥ . yato'-
    dhiśeṣotthadinādhikāste tyaktaṃ tadassādadhimāsaśeṣam .
    tithyantasūryyodayayīstu madhye sadaiva tiṣṭhatyavamāvaśeṣam .
    tyaktena tenodayakālikaḥ syāt tithyantakāle dyugaṇo'-
    nupātaḥ” . “madhyamamānena yāvatyamāvāsyā tadante
    cāndrāmāsāntaḥ . madhyamārkasya yasmin dine saṃkrānti-
    statra saṃkrāntikāle ravimāsāntaḥ . tayoḥ ravicandramā-
    sāntayorantare yāvatyastithayaḥ sāvayavāstā adhimāsa-
    śeṣatithayaḥ . yataḥ sauracāndrāntaramadhimāsāḥ . aharga-
    ṇānayane gatābdā raviguṇāste saurā māsā jātāḥ .
    atasteṣu caitrādicāndratulyāḥ saurā eva māsā yoji-
    tāste saṃkrāntyavadhayo jātāsteṣu triṃśadguṇeṣu gatatithi-
    tulyāḥ saurā eva divasā yojitāḥ . ataḥ saura-
    cāndrāntareṇāvikā jātāstadantaramadhimāsaśeṣadināni
    bhavanti sauracāndrāntaratvāt . ato'dhimāsaśeṣadinā-
    stebhyaḥ śodhyāḥ . atha cādhimāsānayane'nupātalabdhai-
    radhimāsairdinīkṛtaistaccheṣadinaiśca yuktāḥ saurāhāścāndrā-
    hā bhavitumarhanti . evamatrādhimāsaśeṣadināni
    kṣepyāṇi . tatra śodhyāni . ataḥ kāraṇādadhimāsaśeṣaṃ
    tyaktam . athāvamaśeṣatyāgakāraṇamucyate . tithyantānantaraṃ
    yāvatībhirghaṭībhiḥ sūryyodayā avamaśeṣaghaṭikāḥ
    yataścāndrasāvanāntaramavamāni . yadyavamaśeṣaṃ na tyajyate
    labdhāvamairavamaśeṣaghaṭikābhiśca tithaya ūnīkriyante tadā
    tithyante sāvano'hargaṇo bhavati . atha ca sūryyo-
    dayo'vadhiḥ sādhyaḥ . tithyantāhargaṇo'vamaśeṣaghaṭī-
    bhiryuktaḥ sannudayāvadhirbhavati . ato'vamaśeṣe tyakte
    svataḥ sūryyodayāvadhirbhavati” prami0 . “ahargaṇomadhyama-
    sāvanena kutaścalatvāt sphuṭasāvanasya . tadūnakheṭā
    udayāntarācca karmmodbhavenonayutāḥ phalena” si0 śi0 aha-
    rgaṇe viśeṣamāha si0 śi0 . “abhīṣṭavārārthamahargaṇaścet
    saiko nirekastithayo'pi tadvat . tadādhimāsāvamaśeṣake ca
    kalpādhimāsāvamayuktahīne” . “iha kila sthūlatithyānayane
    yasyāṃ tithau yo vāra āgataḥ sa cedahargaṇe nāgacchati
    tadāhargaṇaṃ saikaṃ nirekaṃ kṛtvā grahāḥ sādhyā iti jyoti-
    rvidāṃ saṃpradāyo yuktiyukta eva . yato'hargaṇasya
    vāro niyāmakaḥ . evaṃ kṛte yo viśeṣaḥ so'bhidhī-
    yate . tithayo'pi tadvadityādi . atraitaduktaṃ bhavati .
    yadā vārārthaṃ saiko'hargaṇaḥ kṛtastadādhimāsāvamaśeṣāsyāṃ
    candrārkānayane koṣṭyāhatairaṅkakṛtenduviśvairityādau dvādaśa-
    guṇāstithayo'rkabhāgeṣu yāḥ kṣepyāstāḥ saikāḥ kṛtvā
    dvādaśaguṇāḥ kṣepyāḥ . yadā nireko'hargaṇaḥ kṛtastadā
    nirekam . tathā yadi saiko'hargaṇastadādhimāsa-
    śeṣaṃ kalpādhimāsairyutaṃ kāryyam . avamairavamaśeṣaṃ ca .
    yataḥ saikāsu tithiṣu saiko'hargaṇo nirekāsu nirekaḥ .
    tathā pratidinamadhimāsaśeṣasyādhimāsairupacayo'vamairavamaśeṣaḥ
    syāt yuktamuktam” iti pramitā0 .

    Renou Vocabulaire du rituel védique

    ☞ p. 24.