ahargaṇa
See also
ahargaṇaḥ.
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 100.
ahargaṇa m. (
-ṇaḥ)
1 A month.
2 Any calculated term.
E. ahan a day, and gaṇa a number or class.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 79, col. 2.
ahargaṇa (ṇaḥ) 1. m. A month.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 124, col. 3.
ahar—gaṇa m. a series of sacrificial days,
KātyŚr. &c.
☞
p. 124, col. 3.
a series of days,
BhP.;
Jaim.
☞
p. 124, col. 3.
☞
p. 124, col. 3.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 82, col. 2.
ahargaṇa m. (-ṇaḥ)
1. A month.
2. Any calculated term.
E. ahan a day,
and gaṇa a number or class.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 572.
ahargaṇa (
ahar + gaṇa) m.
1) Reihe von Opfertagen KĀTY. ŚR. 1, 7, 7. 10, 1, 18. 13, 4, 28. 22, 11, 30. 25, 11, 12. Verz. d. B. H. No. 122.
— 2) Monat HĀR. 28.
— 3) grahāṇāṃ madhyādijñānārthaṃ śvetavārāhakalpāvadhi sṛṣṭyavadhi brahmasiddhāntoktakalpāvadhi kalyādyabdāvadhi vā iṣṭakālaparyantaṃ parigaṇitasamūhaḥ . tatparyāyaḥ . dyuvṛndam dinaughaḥ . dyugaṇaḥ . dinapiṇḍaḥ . iti jyotiḥśāstram . ŚKDR. any calculated terme WILS. Daraus entstand das arabische Arkand REINAUD, Mém. sur I'Inde 322. LIA. II, 1144. WEBER, Lit. 230. Verz. d. B. H. No. 843. 844.
☞
vol. 5,
p. 1084.
ahargaṇa 1) eine Reihe von Tagen: mumude 'hargaṇānbahūn BHĀG. P. 9, 14, 25. tāvadahargaṇena yo jyotiṣāmayane 6, 12, 33. 10, 62, 26.
— 3) vgl. dinarāśi .
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 155, col. 3.
ahargaṇa m.
— 1) eine Reihe von Tagen , insbes. Opfertagen JAIM. 6,5,56. 7,14.
— 2) die Anzahl von solaren Tagen , welche zu einer bestimmten Zeit von einem best. Zeitpuncte an verflossen sind.
— 3) *Monat.
Vācaspatyam
☞
p. 577, col. 2.
ahargaṇa pu0 ahnāṃ gaṇaḥ . dinavṛnde dinasamūhe . grahāṇāṃ
madhyamāvādijñānasādhanāni sṛṣṭyavadhi śvetavarāhakalpāvadhi
kalyārambhāvadhi vā iṣṭadinaparyyantaṃ yāni dināni gatāni
teṣāṃ samūhe . tatra sṛṣṭyadyarhagaṇastāvat “ityaṃ yugasahasreṇa
bhūtasaṃhārakārakaḥ . kalpobrāhmamahaḥproktaṃ śarvarī tasya
tāvatī . paramāyuḥ śataṃ tasya tayāhorātrasaṃkhyayā .
āyuṣo'rddhamitaṃ tasya śeṣe kalpo'yamādimaḥ . kalpādasmācca
manavaḥ ṣaṭ vyatītāḥ sasandhayaḥ . vaivasvatasya ca manoryu-
tānāṃ trighano gataḥ . aṣṭāviṃśādyugādasmādyātametat
kṛtaṃ yugam . ataḥ kālam prasaṃkhyāya saṃkhyāmekatra
piṇḍayet” . sū0 si0 tadānayanaprakāra uktaḥ . tatra
sṛṣṭyādikasya ahargaṇasyānayanamittham . brāhmadina-
mānaṃ manuṣyaparimāṇena 4320000000 varṣāḥ rātri-
mānañca tathā, ityahorātramānam 48640000000
varṣāḥ brāhmāhorātramānam 360 guṇitaṃ tasya varṣamānam
17510400000000 evaṃ varṣaśataṃ brahmaṇaḥ paramāyuḥ
175040000000000 tasyāyuṣo'rddham 8755
20000000000 varṣāgatāḥ . manvantarasaṃkhyā 30 6720
000 ṣaḍbhirguṇitāḥ 1840320000 ete varṣāḥ ṣaṇṇāṃ
manūnāṃ gatāḥ . tathā sandhayaśca sapta kṛtayugapramāṇā gatāstatra
yugasandhimānam 1728000 kṛtapramāṇavarṣāḥ saptabhi-
rmuṇitāḥ 12096000 varṣāḥ . saptamasya vaivasvatamanoḥ
27 yugāni gatāni teṣāṃ samaṣṭiḥ 116640000 varṣāḥ
satyādīnāṃ trayāṇāṃ gatānāṃ yugānāṃ mānam 3888000 .
evamādisṛṣṭitaḥ varttamānayugāntargatadvāparayugaparyyantam .
875521972944000 varṣāḥ gatāḥ
parārddhataḥ 1972944000 varṣā gatāḥ . varttamāna
mahāyugāt 3888000 varṣāgatāḥ . evamabdapiṇḍaṃ kṛtvā
tatra kaliyugagatābdāpiṇḍaṃ yījyam . etāni ca saurarū-
pāṇīti 360 guṇitāni sauradinavṛndāni gatāni bhavanti .
“madhyamagrahabhuktiśca sāvanena ityukteḥ sāvanaireva grahamadhyabhā-
vajñānamatastebhyaḥ si0 śi0 cāndrasāvanānayanaṃ darśitam .
yathā “kathitakalpagato'rkasamāgaṇo raviguṇo gatamāsasama-
nvitaḥ . khadahanai 30 rguṇitastithisaṃyutaḥ pṛthagato'dhikamāsa
1593300000 samāhatāt . ravidināni 15552-
00000000 gatādhikamāsakaiḥ kṛtadinaiḥ sahito
dyugaṇo vidhoḥ . pṛthagataḥ paṭhitāvam 25082550000
saṃguṇādvidhudinā 1602999000000 ptagatāvamava-
rjitaḥ . bhavati bhāskaravāsarapūrvvako dinagaṇo
ravimadhyamasāvanaḥ . adhikamāsadinakṣayaśeṣatodyughaṭikā-
dikamatra na gṛhyate” . “atra vāsanā . kalpagatābdā
dvādaśaguṇitā ravimāsā jātāste caitrādigatacāndratulyaiḥ
sauraireva yutāstriṃśadguṇā iṣṭamāsapratipadādigatatithi-
tulyaiḥ sauraireva dinairyutāḥ . evaṃ te saurā jātāstebhyaḥ
pṛthaksthitebhyo'dhimāsānayanaṃ trairāśikena . yadi
kalpasauradinaiḥ kalpādhimāsā labhyante tadaibhiḥ kimiti .
phalaṃ gatādhimāsāḥ . tairdinīkṛtaiḥ pṛthak sthitaḥ
saurāhargaṇaiḥ sahitaścāndro bhavati . yataḥ sauracāndrā-
ntaramadhimāsadinānyeva . atha cāndrād dyugaṇādava-
mānayanaṃ trairāśikena . yadi kalpacāndrāhaiḥ kalpāvamāni
labhyante tadaibhiḥ kimiti . phalaṃ gatāvamāni . tairū-
naścāndro'hargaṇo'taḥ karttavyaḥ . yataḥ sāvanacāndrāntare-
'vamānyeva . evaṃ kṛte sati ravermadhyamaḥ sāvanāhargaṇo
bhavati na sphuṭaḥ . madhyamasphuṭāhargaṇayorbhedo gole
kathitaḥ . sa cāhargaṇo'rkādiḥ . yataḥ kalpādau
ravivāsaraḥ . atrā'dhimāsānayane'dhimāsaśeṣaṃ na
sthāpyam . na punastasmāddinādyavayavā grāhyāḥ . eva-
mavamaśeṣamapi . na tasmādghaṭikādikaṃ grāhyam . nanva-
nupātaḥ sāvayavo bhavati kutastadavayavā na grāhyāḥ .
tatkāraṇaṃ gole kathitaṃ vyākhyātaṃ ca” pramitā0 . madhya-
magrahādapyahargaṇānayanaṃ tatraivoktam . “sāgrāt sa ca-
krācca khagāt kvahaghnāt tatkalpacakrāptamahargaṇaḥ syāt” .
niragracakrādapi kuṭṭakena vakṣye'grato'grācca tathāgrayogāt .
“grahasya bhagaṇarāśibhāgakalā vikalā ante vikalāśeṣaṃ
ca kudinaiḥ saṃguṇya svacchedena vibhajyoparyupari nikṣi-
pet . tadyathā . bhagaṇādigrahe vikalāśeṣāvadhi kalpa-
kudinaguṇe vikalāśeṣasthāne kudinairvibhajya vikalāsthāne
phalaṃ prakṣipya tatra ṣaṣṭyā 60 vibhajya kalāsthāne nikṣi-
pyaivaṃ bhagaṇāntaṃ yāvat . tatra kalpabhagaṇairhṛte'hargaṇaḥ
syāt . atropapattirvilomagaṇitena . tathā niragraca-
krādapi grahāt tathā kebalādagrādapi tathā śeṣayoḥ
śeṣāṇāṃ vā yogādahargaṇānayanamagrata iti praśnādhyāye
kuṭṭakavidhinā vakṣyate” prami0 . kaligatādapyahargaṇānayanaṃ
tatraiva . “kaligatādatha vā dinasañcaye dinapatirbhṛgujapra-
bhṛtistadā . kalimukhadhruvakeṇa samanvito bhavati taddyugaṇo-
dbhavakhecaraḥ” . “atra kaligatāhargaṇe'yaṃ viśeṣaḥ .
śukrādyo vāro gaṇanīyaḥ . yataḥ kalpagatāhargaṇāt
kalimukhe śukravāro bhavati . tatra ca ye grahāste
dhruvasaṃjñāḥ kalpitāḥ . taddyuṇabhavaḥ khecaraśca kali-
mukhadhruvakeṇa samanvitaḥ kārya ityatra vāsanāpi sugamā”
prami0 . kuṭṭakavidhiśca vījagaṇite darśito yathā .
“asya gaṇitasva grahagaṇite mahānupayogaḥ . tadarthaṃ ki-
ñciducyate . “kalpyātha śuddhirvikalāvaśeṣaṃ ṣaṣṭiśca bhājyaḥ
kudināni hāraḥ . tajjaṃ phalaṃ syuvikalā guṇastu liptā-
gramasmācca kalā lavāgram . evaṃ tadūrddhaṃ ca tathādhimāsāva-
māgrakābhyāṃ divasā ravīndvoḥ” . “grahasya vikalāvaśeṣādgra-
hāharggaṇayorānayanam . tadyathā . ṣaṣṭirbhājyaḥ .
kudināni hāraḥ . vikalāvaśeṣaṃ śuddhiriti prakalpya
sādhye guṇāptī . tatra labdhirvikalāḥ syurguṇastu kalāvaśeṣam .
evaṃ kalāvaśeṣaṃ śuddhiḥ ṣaṣṭirbhājyaḥ kudināni hāraḥ .
phalaṃ kalāḥ . guṇoṃ'śaśeṣam . evamaṃśaśeṣaṃ śuddhistriṃśa-
dbhājyaḥ kudināni hāraḥ . phalaṃ bhāgāḥ . guṇo-
rāśiśeṣam . evaṃ rāśiśeṣaṃ śuddhirdvādaśa bhājyaḥ .
kudināni hāraḥ . phalaṃ gatarāśayoguṇobhagaṇaśeṣam .
evaṃ kalpabhagaṇā bhājyaḥ . kudināni hāraḥ . bhagaṇaśeṣaṃ
śuddhiḥ . phalaṃ gatabhagaṇāḥ . guṇo'harggaṇaḥ syāditi .
asyodāharaṇāni tripraśnādhyāye . evaṃ kalpādhimāsā-
bhājyoravidināni hāro'dhimāsaśeṣaṃ śuddhiḥ . phalaṃ
gatādhimāsāḥ . guṇo gataravidivasāḥ . evaṃ yugāvamāni
bhājyaścandradivasā hāro'vamaśeṣaṃ śuddhiḥ . phalaṃ gatāva-
māni . guṇogatacandradivasāiti” prami0 .
ahargaṇānayane adhimāsāvamaparityāge kāraṇamāha” si0
śi0 “ahargaṇasyānayane'rkamāsāścaitrādicāndrairgaṇakānvitāḥ
kim . kuto'dhimāsāvamaśeṣake ca tyakte yataḥ sāvayavo-
'nupātaḥ . darśāvadhiścāndramaso hi māsaḥ saurastu
saṃkrāntyavadhiryato'taḥ . darśāgrataḥ saṃkramamānataḥ prāk
sadaiva tiṣṭhatyadhimāsaśeṣam . darśāntato yātati-
thipramāṇaiḥ sauraistu saurā divasāḥ sametāḥ . yato'-
dhiśeṣotthadinādhikāste tyaktaṃ tadassādadhimāsaśeṣam .
tithyantasūryyodayayīstu madhye sadaiva tiṣṭhatyavamāvaśeṣam .
tyaktena tenodayakālikaḥ syāt tithyantakāle dyugaṇo'-
nupātaḥ” . “madhyamamānena yāvatyamāvāsyā tadante
cāndrāmāsāntaḥ . madhyamārkasya yasmin dine saṃkrānti-
statra saṃkrāntikāle ravimāsāntaḥ . tayoḥ ravicandramā-
sāntayorantare yāvatyastithayaḥ sāvayavāstā adhimāsa-
śeṣatithayaḥ . yataḥ sauracāndrāntaramadhimāsāḥ . aharga-
ṇānayane gatābdā raviguṇāste saurā māsā jātāḥ .
atasteṣu caitrādicāndratulyāḥ saurā eva māsā yoji-
tāste saṃkrāntyavadhayo jātāsteṣu triṃśadguṇeṣu gatatithi-
tulyāḥ saurā eva divasā yojitāḥ . ataḥ saura-
cāndrāntareṇāvikā jātāstadantaramadhimāsaśeṣadināni
bhavanti sauracāndrāntaratvāt . ato'dhimāsaśeṣadinā-
stebhyaḥ śodhyāḥ . atha cādhimāsānayane'nupātalabdhai-
radhimāsairdinīkṛtaistaccheṣadinaiśca yuktāḥ saurāhāścāndrā-
hā bhavitumarhanti . evamatrādhimāsaśeṣadināni
kṣepyāṇi . tatra śodhyāni . ataḥ kāraṇādadhimāsaśeṣaṃ
tyaktam . athāvamaśeṣatyāgakāraṇamucyate . tithyantānantaraṃ
yāvatībhirghaṭībhiḥ sūryyodayā avamaśeṣaghaṭikāḥ
yataścāndrasāvanāntaramavamāni . yadyavamaśeṣaṃ na tyajyate
labdhāvamairavamaśeṣaghaṭikābhiśca tithaya ūnīkriyante tadā
tithyante sāvano'hargaṇo bhavati . atha ca sūryyo-
dayo'vadhiḥ sādhyaḥ . tithyantāhargaṇo'vamaśeṣaghaṭī-
bhiryuktaḥ sannudayāvadhirbhavati . ato'vamaśeṣe tyakte
svataḥ sūryyodayāvadhirbhavati” prami0 . “ahargaṇomadhyama-
sāvanena kutaścalatvāt sphuṭasāvanasya . tadūnakheṭā
udayāntarācca karmmodbhavenonayutāḥ phalena” si0 śi0 aha-
rgaṇe viśeṣamāha si0 śi0 . “abhīṣṭavārārthamahargaṇaścet
saiko nirekastithayo'pi tadvat . tadādhimāsāvamaśeṣake ca
kalpādhimāsāvamayuktahīne” . “iha kila sthūlatithyānayane
yasyāṃ tithau yo vāra āgataḥ sa cedahargaṇe nāgacchati
tadāhargaṇaṃ saikaṃ nirekaṃ kṛtvā grahāḥ sādhyā iti jyoti-
rvidāṃ saṃpradāyo yuktiyukta eva . yato'hargaṇasya
vāro niyāmakaḥ . evaṃ kṛte yo viśeṣaḥ so'bhidhī-
yate . tithayo'pi tadvadityādi . atraitaduktaṃ bhavati .
yadā vārārthaṃ saiko'hargaṇaḥ kṛtastadādhimāsāvamaśeṣāsyāṃ
candrārkānayane koṣṭyāhatairaṅkakṛtenduviśvairityādau dvādaśa-
guṇāstithayo'rkabhāgeṣu yāḥ kṣepyāstāḥ saikāḥ kṛtvā
dvādaśaguṇāḥ kṣepyāḥ . yadā nireko'hargaṇaḥ kṛtastadā
nirekam . tathā yadi saiko'hargaṇastadādhimāsa-
śeṣaṃ kalpādhimāsairyutaṃ kāryyam . avamairavamaśeṣaṃ ca .
yataḥ saikāsu tithiṣu saiko'hargaṇo nirekāsu nirekaḥ .
tathā pratidinamadhimāsaśeṣasyādhimāsairupacayo'vamairavamaśeṣaḥ
syāt yuktamuktam” iti pramitā0 .
Renou Vocabulaire du rituel védique
☞
p. 24.