• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ahaṅkāraḥ

    See also ahaṅkāra.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 158.
    ahaṅkāraḥ , puṃ, (ahamiti jñānaṃ kriyate'nena . ahaṃ
    + kṛ + ghañ .) ahaṅkṛtiḥ . tatparyyāyaḥ . garvvaḥ
    2 abhimānaḥ 3 ityamaraḥ .. purāṇamate sa tri-
    bidhaḥ . sātvikaḥ 1 rājasaḥ 2 tāmasaśca 3 .
    sātvikāhaṅkārāt indriyādhiṣṭhātāro devā manaśca
    jātaṃ . rājasāhaṅkārāt daśendriyāṇi jātāni .
    tāmasāhaṅkārāt sūkṣmapañcabhūtāni jātāni . vedā-
    ntamate abhimānātmikāntaḥkaraṇavṛttiḥ .. aha-
    mityabhimānaḥ . sa ca śarīrādiviṣayako mithyā-
    jñānamucyate . iti gotamasūtravṛttiḥ . “aha-
    mityavyayaṃ tasya karaṇaṃ . ahamiti kirati atreti
    vā ahaṅkāraḥ . karoteḥ kiratervvā ghañ . kāra-
    pratyaya ityanye” . ityabharaṭīkāyāṃ bharataḥ . madaḥ 4
    smayaḥ 5 apalepaḥ 6 darpaḥ 7 . iti jaṭādharaḥ .
    ahaṅkṛtiḥ 8 uddhvatamanaskatvaṃ 9 . mānaḥ 10 citta-
    samunnatiḥ 11 . yathā .
    “garvvomado'bhimānaḥ syādahaṅkārastvahaṅkṛtiḥ .
    syāduddhatamanaskatve mānacittasamunnatiḥ ..
    ahaṅkārasya paryyāya iti kecit pracakṣate” ..
    iti śabdaratnāvalī .. (ahaṅkārasyāśraya ātmā .
    yathā, bhāṣāparicchede .
    “ahaṅkārasyāśrayo'yaṃ manomātrasya gocaraḥ” .
    ahaṅkāratattvaṃ . yathāha manau, 1 . 14 .
    “manasaścāpyahaṅkāramabhimantāramīśvaram” .
    garvvaunnatyam . yaduktaṃ .
    “ahaṅkāraśca sarvveṣāṃ pāpavījamamaṅgalam .
    brahmāṇḍeṣu ca sarvveṣāṃ garvvaparyyantamunnatiḥ” ..
    sa ca dvividhaḥ, viśeṣarūpaḥ sāmānyarūpaśceti .
    tatrāyamahaṃ etasya putra ityevaṃ vyaktamabhi manya-
    māno viśeṣarūpo vyaṣṭyahaṅkāraḥ . asmotyetā-
    vanmātramabhimanyamānaḥ sāmānyarūpaḥ samaṣṭya-
    haṅkāraḥ . sa ca hiraṇyagarbho mahān ātmeti ca
    sarvvānusyūtatvāducyate . ahamabhimānarūpo yo-
    'haṅkāraḥ sa sarvvasādhāraṇaḥ . āropitaguṇai-
    rātmano mahatvābhimānaḥ . ahameva śreṣṭha iti
    durabhimānaḥ . mahākūlaprasūto'haṃ mahatāṃ śiṣyo
    nāsti dvitīyo matsama ityabhimānaḥ . ātmaślā-
    ghanābhāve'pi manasi prādurbhūto'haṃ sarvvotkṛṣṭa-
    iti garvvaḥ .)