ahaṅkāraḥ
See also
ahaṅkāra.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 158.
ahaṅkāraḥ , puṃ, (ahamiti jñānaṃ kriyate'nena . ahaṃ
+ kṛ + ghañ .) ahaṅkṛtiḥ . tatparyyāyaḥ . garvvaḥ
2 abhimānaḥ 3 ityamaraḥ .. purāṇamate sa tri-
bidhaḥ . sātvikaḥ 1 rājasaḥ 2 tāmasaśca 3 .
sātvikāhaṅkārāt indriyādhiṣṭhātāro devā manaśca
jātaṃ . rājasāhaṅkārāt daśendriyāṇi jātāni .
tāmasāhaṅkārāt sūkṣmapañcabhūtāni jātāni . vedā-
ntamate abhimānātmikāntaḥkaraṇavṛttiḥ .. aha-
mityabhimānaḥ . sa ca śarīrādiviṣayako mithyā-
jñānamucyate . iti gotamasūtravṛttiḥ . “aha-
mityavyayaṃ tasya karaṇaṃ . ahamiti kirati atreti
vā ahaṅkāraḥ . karoteḥ kiratervvā ghañ . kāra-
pratyaya ityanye” . ityabharaṭīkāyāṃ bharataḥ . madaḥ 4
smayaḥ 5 apalepaḥ 6 darpaḥ 7 . iti jaṭādharaḥ .
ahaṅkṛtiḥ 8 uddhvatamanaskatvaṃ 9 . mānaḥ 10 citta-
samunnatiḥ 11 . yathā .
“garvvomado'bhimānaḥ syādahaṅkārastvahaṅkṛtiḥ .
syāduddhatamanaskatve mānacittasamunnatiḥ ..
ahaṅkārasya paryyāya iti kecit pracakṣate” ..
iti śabdaratnāvalī .. (ahaṅkārasyāśraya ātmā .
yathā, bhāṣāparicchede .
“ahaṅkārasyāśrayo'yaṃ manomātrasya gocaraḥ” .
ahaṅkāratattvaṃ . yathāha manau, 1 . 14 .
“manasaścāpyahaṅkāramabhimantāramīśvaram” .
garvvaunnatyam . yaduktaṃ .
“ahaṅkāraśca sarvveṣāṃ pāpavījamamaṅgalam .
brahmāṇḍeṣu ca sarvveṣāṃ garvvaparyyantamunnatiḥ” ..
sa ca dvividhaḥ, viśeṣarūpaḥ sāmānyarūpaśceti .
tatrāyamahaṃ etasya putra ityevaṃ vyaktamabhi manya-
māno viśeṣarūpo vyaṣṭyahaṅkāraḥ . asmotyetā-
vanmātramabhimanyamānaḥ sāmānyarūpaḥ samaṣṭya-
haṅkāraḥ . sa ca hiraṇyagarbho mahān ātmeti ca
sarvvānusyūtatvāducyate . ahamabhimānarūpo yo-
'haṅkāraḥ sa sarvvasādhāraṇaḥ . āropitaguṇai-
rātmano mahatvābhimānaḥ . ahameva śreṣṭha iti
durabhimānaḥ . mahākūlaprasūto'haṃ mahatāṃ śiṣyo
nāsti dvitīyo matsama ityabhimānaḥ . ātmaślā-
ghanābhāve'pi manasi prādurbhūto'haṃ sarvvotkṛṣṭa-
iti garvvaḥ .)