Blog
Sanskrit
About
ahaṅkāra
See also
ahaṅkāraḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-Latin
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 100 .
ahaṅkāra m. (
-raḥ )
1 Pride.
2 Individuality, sense of self.
3 One of the elements of creation, consciousness, individualization.
E. aham I, and kāra what makes; thinking highly of one's self.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 79, col. 1 .
aha-ṅkāra (raḥ) 1. m. Pride.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 109, col. 2 .
Ahaṅ-kāra, as, m. the making of self, sense of
self, thinking of self, egotism, individuality; self-con-
sciousness, pride, haughtiness; (in the Sāṅkhya phil.)
the third of the eight producers or elements of crea-
tion, viz. the conceit or conception of individuality,
individualization.
—Ahaṅkāra-vat, ān, atī, at, con-
scious, selfish, proud.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 82, col. 2 .
ahaṅkāra m. (-raḥ )
1. Pride.
2. Individuality, sense of self.
3. One of the elements of creation, consciousness, individualization.
E. aham 1, and kāra what makes; thinking highly of one's self.
Bopp Glossarium Sanscritum
☞
p. 26, col. 2 .
ahaṅkāra m. (ex
aham ego et
kāra faciens) sui conscientia,
sui studium, superbia. BH. 2. 71. 7. 4.
Abhidhānaratnamālā of Halāyudha
☞
p. 83 .
ahaṅkāra; darpo mado'valepo māno garvo bhavedahaṅkāraḥ . āveśaḥ saṃvegaḥ saṃrambhaḥ sambhramastathāṭopaḥ .. 722 .. 4.1.1.722
Vācaspatyam
☞
p. 575, col. 1 .
ahaṅkāra pu0 ahamiti kriyate'nena kṛ —ghañ . 1 ahamityabhi- māne ātmani utkarṣāvalambane 2 garvve 3 tadāśraye antaḥ- karaṇabhede “manobuddhirahaṅkāraścittaṃ karaṇamāntaram . saṃśayoniścayo garvvaḥsmaraṇaṃ viṣayā ime ” vedā0 pari0 . sāṃkhyamatasiddhe 4 abhimānakāraṇe mahattattvajanye pañcata- nmātrādīnāṃ kāraṇe tattvabhede ca yathoktaṃ sāṃ0 kā0 . “prakṛte- rmahāṃstato'haṅkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ . tasmādapi ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni ” ityuddiśya tallakṣaṇakāryye tatraivokte yathā “abhimāno'haṅkārastasmāt dvividhaḥ pravarttate sargaḥ . ekādaśakaśca gaṇastanmātrapañcakaṃ caiva ” . vyākhyātaṃ ca kau0 “abhimāno'haṅkāraḥ yat khalvālocitaṃ, matañca tatrāhamadhikṛtaḥ, śaktaḥ khalvahamatra, madarthā evāmī viṣayāḥ, mattonānyo'trādhikṛtaḥ kaścidastyato'hamasmīti yo'bhimānaḥ so'sādhāraṇavyāpāratvādahaṅkāraḥ tamupajīvya hi buddhi- radhyavasyati “karttavyametanmayeti ” . tasya kāryyabhedamāha tasmāt dvividhaḥ pravarttate sargaḥ . prakāradvayamāha ekā- daśakaśca gaṇaḥ indriyāhvayaḥ tanmātrapañcakañcaiva dvividhaeva sargo'haṅkārāt na tvanyaityevakāreṇāvadhārayati ” . “sattva rajastamasāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ prakṛtermahān mahato'ha- ṅkāro'haṅkārāt pañca tanmātrāṇyumayamindriyam ” sā0 sū0 . ahaṅkārasattve pramāṇamapi darśitam “bāhyābhyantarābhyāṃ taiścāhaṅkārasya ” sā0 sū0 “bāhyābhyantarābhyāmindriyābhyāṃ taiḥ pañcatanmātraiśca kāryyaistatkāraṇatayāhaṅkārasyānumānena bodhaḥ ityarthaḥ . ahaṅkāraścābhimānavṛttikamantaḥkaraṇadravyaṃ natvabhimānamātraṃ dravyasyaiva loke dravyopādānatvadarśa- nāt . suṣuptyādāvahaṅkāravṛttināśena bhūtanāśaprasaṅgā- dvāsanāśrayatvenaivāhaṅkārākhyadravyasiddheśceti . atretthamanu- mānam . tanmātrendriyāṇi abhimānavaddravyopādānakāni abhimānakāryadravyatvāt . yannaivaṃ tannaivam . yathā puruṣādi- riti . nanvabhimānavaddravya mevāsiddhamiti cedahaṃ gaura ityādivṛttyupādānatayā cakṣurādivat tatsiddheḥ . anena cānumānena mana ādyatirekamātrasya tatkāraṇatayā prasā- dhyatvāt . atra cāyamanukūlastarkaḥ . “bahu syāṃ prajāye ya ” ityādi śrutismṛtibhyastāvadbhūtādisṛṣṭerabhimānapūrvvaka- tvādbuddhivṛttipūrvvakasṛṣṭau kāraṇatayābhimānaḥ siddhaḥ . tatra- caikārthasamavāyapratyāsattyaivābhimānasya sṛṣṭihetutvaṃ lāghavāt kalpyata iti . nanvevaṃ kulālāhaṅkārasyāpi ghaṭopādā- natvāpattyā kulālamuktau tadantaḥkaraṇanāśe tannirmitaghaṭa- nāśaḥ syāt na caitadyuktam puruṣāntareṇa sa evāyaṃ ghaṭa iti pratyabhijñāyamānatvāditi cennaivam mukta- puruṣabhogahetupariṇāmasyaiva tadantaḥkaraṇamokṣottaramucchedāt . na tu pariṇāmasāmānyasyāntaḥkaraṇasvarūpasya vocchedaḥ “kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāditi ” yoga- sūtre muktapuruṣopakaraṇasyāpyanyapuruṣārthasādhakatvasiddheriti . atha vā ghaṭādiṣvapi hiraṇyagarbhāhaṅkāra eva kāraṇamastu na kulālādyahaṅkārastathāpi sāmānyavyāptau na vyabhicāraḥ samaṣṭibuddhyādyupādānikaiva hi sṛṣṭiḥ purāṇādiṣu sāṃkhya- yogayośca pratipādyate na tu tadaṃśavyaṣṭibuddhyādyupādānikā yathā mahāpṛthivyā eva sthāvarajaṅgamādyupādānatvaṃ na tu pṛthivyaṃśaloṣṭāderiti ” sāṃ0 prava0 bhā0 . manunāpyuktam “mana- saścāpyahaṅkāramabhimantāramīśvaram ” . “ahaṅkāraśca vīrarase vyabhicāribhāvaḥ . asyādhiṣṭhātā ” śaṅkaraḥ . nirahaṅkāra- rūpatvāddayāvīrādireṣa naḥ ” sā0 da0 “nāhaṅkārāt paro- ripuḥ ” . “ahaṅkāravimūḍhātmā karttāhamiti manyate ” gītā .
Tāntrikābhidhānakośa
☞
vol. 2,
p. 299 .