• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ahaṅkāra

    See also ahaṅkāraḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 100.
    ahaṅkāra m. (-raḥ)

    1 Pride.

    2 Individuality, sense of self.

    3 One of the elements of creation, consciousness, individualization.

    E. aham I, and kāra what makes; thinking highly of one's self.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 79, col. 1.
    aha-ṅkāra (raḥ) 1. m. Pride.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 109, col. 2.
    Ahaṅ-kāra, as, m. the making of self, sense of

    self, thinking of self, egotism, individuality; self-con-

    sciousness, pride, haughtiness; (in the Sāṅkhya phil.)

    the third of the eight producers or elements of crea-

    tion, viz. the conceit or conception of individuality,

    individualization. —Ahaṅkāra-vat, ān, atī, at, con-

    scious, selfish, proud.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 82, col. 2.
    ahaṅkāra

    m. (-raḥ)

    1. Pride.

    2. Individuality, sense of self.

    3. One of the
    elements of creation, consciousness, individualization.

    E. aham 1,
    and kāra what makes; thinking highly of one's self.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 26, col. 2.
    ahaṅkāra m. (ex aham ego et kāra faciens) sui conscientia,

    sui studium, superbia. BH. 2. 71. 7. 4.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 83.
    ahaṅkāra;
    darpo mado'valepo māno garvo bhavedahaṅkāraḥ .
    āveśaḥ saṃvegaḥ saṃrambhaḥ sambhramastathāṭopaḥ .. 722 ..
    4.1.1.722

    Vācaspatyam

    ☞ p. 575, col. 1.
    ahaṅkāra pu0 ahamiti kriyate'nena kṛ—ghañ . 1 ahamityabhi-
    māne ātmani utkarṣāvalambane 2 garvve 3 tadāśraye antaḥ-
    karaṇabhede “manobuddhirahaṅkāraścittaṃ karaṇamāntaram .
    saṃśayoniścayo garvvaḥsmaraṇaṃ viṣayā ime” vedā0 pari0 .
    sāṃkhyamatasiddhe 4 abhimānakāraṇe mahattattvajanye pañcata-
    nmātrādīnāṃ kāraṇe tattvabhede ca yathoktaṃ sāṃ0 kā0 . “prakṛte-
    rmahāṃstato'haṅkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ . tasmādapi
    ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni” ityuddiśya tallakṣaṇakāryye
    tatraivokte yathā “abhimāno'haṅkārastasmāt dvividhaḥ pravarttate
    sargaḥ . ekādaśakaśca gaṇastanmātrapañcakaṃ caiva” . vyākhyātaṃ
    ca kau0 “abhimāno'haṅkāraḥ yat khalvālocitaṃ, matañca
    tatrāhamadhikṛtaḥ, śaktaḥ khalvahamatra, madarthā evāmī viṣayāḥ,
    mattonānyo'trādhikṛtaḥ kaścidastyato'hamasmīti yo'bhimānaḥ
    so'sādhāraṇavyāpāratvādahaṅkāraḥ tamupajīvya hi buddhi-
    radhyavasyati “karttavyametanmayeti” . tasya kāryyabhedamāha
    tasmāt dvividhaḥ pravarttate sargaḥ . prakāradvayamāha ekā-
    daśakaśca gaṇaḥ indriyāhvayaḥ tanmātrapañcakañcaiva dvividhaeva
    sargo'haṅkārāt na tvanyaityevakāreṇāvadhārayati” . “sattva
    rajastamasāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ prakṛtermahān mahato'ha-
    ṅkāro'haṅkārāt pañca tanmātrāṇyumayamindriyam” sā0 sū0 .
    ahaṅkārasattve pramāṇamapi darśitam “bāhyābhyantarābhyāṃ
    taiścāhaṅkārasya” sā0 sū0 “bāhyābhyantarābhyāmindriyābhyāṃ
    taiḥ pañcatanmātraiśca kāryyaistatkāraṇatayāhaṅkārasyānumānena
    bodhaḥ ityarthaḥ . ahaṅkāraścābhimānavṛttikamantaḥkaraṇadravyaṃ
    natvabhimānamātraṃ dravyasyaiva loke dravyopādānatvadarśa-
    nāt . suṣuptyādāvahaṅkāravṛttināśena bhūtanāśaprasaṅgā-
    dvāsanāśrayatvenaivāhaṅkārākhyadravyasiddheśceti . atretthamanu-
    mānam . tanmātrendriyāṇi abhimānavaddravyopādānakāni
    abhimānakāryadravyatvāt . yannaivaṃ tannaivam . yathā puruṣādi-
    riti . nanvabhimānavaddravya mevāsiddhamiti cedahaṃ gaura
    ityādivṛttyupādānatayā cakṣurādivat tatsiddheḥ . anena
    cānumānena mana ādyatirekamātrasya tatkāraṇatayā prasā-
    dhyatvāt . atra cāyamanukūlastarkaḥ . “bahu syāṃ prajāye
    ya” ityādi śrutismṛtibhyastāvadbhūtādisṛṣṭerabhimānapūrvvaka-
    tvādbuddhivṛttipūrvvakasṛṣṭau kāraṇatayābhimānaḥ siddhaḥ . tatra-
    caikārthasamavāyapratyāsattyaivābhimānasya sṛṣṭihetutvaṃ lāghavāt
    kalpyata iti . nanvevaṃ kulālāhaṅkārasyāpi ghaṭopādā-
    natvāpattyā kulālamuktau tadantaḥkaraṇanāśe tannirmitaghaṭa-
    nāśaḥ syāt na caitadyuktam puruṣāntareṇa sa evāyaṃ
    ghaṭa iti pratyabhijñāyamānatvāditi cennaivam mukta-
    puruṣabhogahetupariṇāmasyaiva tadantaḥkaraṇamokṣottaramucchedāt .
    na tu pariṇāmasāmānyasyāntaḥkaraṇasvarūpasya vocchedaḥ
    “kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāditi” yoga-
    sūtre muktapuruṣopakaraṇasyāpyanyapuruṣārthasādhakatvasiddheriti .
    atha vā ghaṭādiṣvapi hiraṇyagarbhāhaṅkāra eva kāraṇamastu
    na kulālādyahaṅkārastathāpi sāmānyavyāptau na vyabhicāraḥ
    samaṣṭibuddhyādyupādānikaiva hi sṛṣṭiḥ purāṇādiṣu sāṃkhya-
    yogayośca pratipādyate na tu tadaṃśavyaṣṭibuddhyādyupādānikā
    yathā mahāpṛthivyā eva sthāvarajaṅgamādyupādānatvaṃ na tu
    pṛthivyaṃśaloṣṭāderiti” sāṃ0 prava0 bhā0 . manunāpyuktam “mana-
    saścāpyahaṅkāramabhimantāramīśvaram” . “ahaṅkāraśca vīrarase
    vyabhicāribhāvaḥ . asyādhiṣṭhātā” śaṅkaraḥ . nirahaṅkāra-
    rūpatvāddayāvīrādireṣa naḥ” sā0 da0 “nāhaṅkārāt paro-
    ripuḥ” . “ahaṅkāravimūḍhātmā karttāhamiti manyate” gītā .

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 2, p. 299.