• Home
  • Sanskrit
  • About
  • adhvan


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    p. 25.
    adhvan m. (-dhvā)

    1 A road.

    2 Fixing, placing.

    3 Time.

    4 Assault.

    5 Correcting viscidity, dilution of the phlegm and marrow.

    E. ata to go constantly, kvanip affix; dha substituted for ta.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    p. 20, col. 2.
    adhvan (dhvā) 5. m. A road; time.

    Goldstücker Sanskrit-English Dictionary

    p. 63, col. 1.
    adhvan m. (-dhvā) 1 Sky, atmosphere (only in the Vedas).

    2 A road. 3 Time. 4 A place (perhaps, a place where four

    roads meet). 5 A branch or school of the Vedas or sacred

    literature.--In some Tatpurusha compounds the former

    part of which is an upasarga (q. v.), this word occurs in the

    form of adhva; i. e. the compound assumes the samāsānta

    aff. ac; e. g. prādhva, niradhva, pratyadhva.--(The two last

    meanings of this word are rather unsettled through the

    variety of readings in the native dictionaries from which

    they are taken; some read adhvā…saṃsthāne syādavaskandhe,

    others saṃsthāne sāśravaskandhe; the best reading, however, that

    which has been adopted in the present translation, seems

    to be this: saṃsthāne śāstravatskandhe.) E. doubtful; according

    to some, ad, uṇ. aff. kvanip, with dh substituted for d

    ‘because it eats up the strength of the traveller’; or ac-

    cording to others, at, uṇ. aff. kvanip, with dh instead of t.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    p. 18, col. 1.
    adhvan adhvan, m. A road, Man.

    4, 60. Comp. Gata- (vb. gam), adj.

    versed, skilled, MBh. 12, 11876.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    p. 24, col. 1.
    adhvan adhvan, ā, m. (said to be from ad,

    ‘to eat,’ d being changed to dh, or fr. rt. at), a

    road, way, orbit; a journey, course; distance; time;

    means, method, resource; the zodiac (?), sky, air;

    a place; a recension of the Vedas and the school up-

    holding it; assault (?). Adhvan becomes adhva, as,

    at the end of some compounds. —Adhva-ga, as, ā,

    am, travelling; (as), m. a traveller; a camel, a mule;

    the sun; (ā), f. Gangā (the river). —Adhva-gat, t,

    m. a traveller. —Adhva-gaty-anta or adhva-ganta-

    vya, as, m. measure of length applicable to roads.

    —Adhvaga-bhogya, as, m. (traveller's delight), N.

    of a tree (Spondias Mangifera). —Adhva-gamana,

    am, n. act of travelling. —Adhva-gāmin, ī, inī,

    i, wayfaring. —Adhva-gā, f. a plant, also called

    Svarṇulī. —Adhva-pati, is, m. (lord of the orbits or

    of the zodiac), the sun. —Adhva-ratha, as, m. a

    travelling car. —Adhva-śalya, as, m. a plant, Achy-

    ranthes Aspera. —Adhvādhipa (°va-adh°) or adhveśa

    (°va-īś°), as, m. officer in charge of the police on

    the public roads.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    p. 54, col. 1.
    adhvan m. [atti balaṃ; ad-kvanip dhādeśaḥ Uṇ. 4. 115; perhaps from at also]

    1 (a) A way, road; passage, orbit (of planets &c.); muktādhvānaṃ ye laṃghayeyurbhavaṃtaṃ Me. 54. (b) Distance, space (traversed or to be traversed); paṃcadaśayojanamātramadhvānaṃ jagāma K. 119, 120; kiyatyadhvani sā ujjayinī 207; Dk. 13; api laṃghitamadhvānaṃ bubudhe na budhopamaḥ R. 1. 47; ullaṃghitādhvā Me. 45; kālādhvanoratyaṃtasaṃyoge &c. (c) Journey, travel, course, march; naikaḥ prapadyetādhvānaṃ Ms. 4. 60 undertake a journey; adhvasu triṣu visṛṣṭamaithilaḥ R. 11. 57 after three marches; pariklāṃtaḥ kilādhvanā Ki. 11. 2 way-worn; U. 1. 34; Me. 17, 38; adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ Suśr.

    2 A recension of the Vedas and the school upholding it ( śākhā, avayava); ekaviṃśatyadhvayuktamṛgvedamṛṣayo viduḥ . sahasrādhvā sāmavedo yajurekaśatādhvakaṃ .. adhvā (pb) devagatiḥ śākhā iti paryāyavācakāḥ .

    3 Time (Kāla), time personified, (being the eater of all).

    4 Air; sky, atmosphere.

    5 Place.

    6 Means, resource; method.

    7 Attack (adhikadurārohaṇaṃ). adhvan is changed to adhva after prepositions; prādhvaḥ, vyadhvaḥ &c.

    Comp.

    atiḥ [adhvānamatati, at-i]

    1 a traveller.

    2 an intelligent person.

    adhipaḥ, īśaḥ [ṣa. ta.] an officer in charge of the public roads.

    ayanaṃ [adhvanyayanaṃ] journey, travel.

    gaḥ

    1 one who travels; a traveller, way-farer; saṃtānakatarucchāyāsuptavidyādharādhvagaṃ Ku. 6. 46 ( °gāmin).

    2 a camel.

    3 a mule.

    4 the sun; °bhogyaḥ N. of a tree, Spondias Mangifera (āmrātakavṛkṣa) adhvagaiḥ ayatnalabhyaphalatvāt bhogyaḥ. (

    ) the Ganges.

    gat m. [adhvānaṃ gacchati; gam-kvip P. VI. 4. 40] a traveller.

    gatyaṃtaḥ gaṃtavyaḥ [ṣa. ta.] measure of length applicable to roads; deśakālādhvagaṃtavyaḥ Vārt.

    [adhvani jāyate; jan-ḍa] A plant (svarṇulī or svarṇapuṣpī).

    patiḥ

    1 the sun (divaiva pathikānāṃ gamanāt rātrau ca gamananiṣedhāt sūryasya adhvapālakatvaṃ or adhvanaḥ ākāśasya patiḥ).

    2 inspector of the road.

    rathaḥ [adhvane hitaḥ paryāpto rathaḥ śāka. ta.]

    1 a travelling coach.

    2 [adhvaiva ratho yasya] a messenger skilled in travelling (pathi prajño dūtaḥ).

    śalyaḥ [adhvani śalyamiva ācaratīti kvip-ac Tv.] N. of a tree (apāmārga) (adhvagānāṃ pādavastrādau śalyavadvedhakārakatvāt tathātvaṃ).

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    p. 15.
    ádhvan m. road, path, travel; length, space.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    p. 11, col. 2.
    adhvan ádhvan, m. road; journey, wandering;
    distance; -ina, m. traveller.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    p. 23, col. 3.
    ádhvan m. a road, way, orbit
    p. 23, col. 3.
    a journey, course
    p. 23, col. 3.
    distance
    p. 23, col. 3.
    time, Buddh. & Jain.
    p. 23, col. 3.
    means, method, resource
    p. 23, col. 3.
    the zodiac (?), sky, air, L.
    p. 23, col. 3.
    a place
    p. 23, col. 3.
    a recension of the Vedas and the school upholding it
    p. 23, col. 3.
    assault (?)

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    p. 21, col. 1.
    adhvan

    m. (-dhvā)

    1. A road.

    2. Fixing, placing.

    3. Time.

    4. Assault.

    5.
    Correcting viscidity, dilution of the phlegm and marrow.

    E. ata
    to go constantly, kvanip affix; dha substituted for ta.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    vol. 1, p. 71.
    adhvan m. [atti balaṃ; ad-kvanip dhādeśaḥ Uṇ.4.115; perhaps from at also] 1 (a) A way, road; passage, orbit (of planets &c.); muktādhvānaṃ ye laṅghayeyurbhavantam Me.54. (b) Distance, space (traversed or to be traversed); pañcadaśayojanamātramadhvānaṃ jagāma K.119,120; kiyatyadhvani sā ujja- yinī 207; Dk.13; api laṅdhitamadhvānaṃ bubudhe na budhopasaḥ R.1.47; ullaṅghitādhvā Me.45; kālādhvanoratyantasaṃyoge &c. (c) Journey, travel, course, march; naikaḥ prapadyetādhvānam Ms.4.60 undertake a journey; adhvasu triṣu visṛṣṭamaithilaḥ R.11.57 after three marches; pariklāntaḥ kilādhvanā Ki.11.2 way-worn; adhvaśramaparigatam Me.17.40; adhvā varṇakaphasthaulyasaukumā- ryavināśanaḥ Suśr. -2 A recension of the Vedas and the school upholding it (śākhā, avayava) ekaviṃśatyadhvayukta- mṛyvedamṛṣayo viduḥ | sahasrādhvā sāmavedo yajurekaśatādhvakam || adhvā devagatiḥ śākhā iti paryāyavācakāḥ | -3 Time (Kāla), time personified, (being the eater of all) durmaraṃ puruṣeṇeha manye hyadhvanyanāgate Mb.14.80.24. -4 Air; sky, atmosphere. -5 Place. prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ Rām.5.1.45. -6 Means, resource; method. -7 Attack (adhikadurāroha- ṇam). adhvan is changed to adhva after prepositions; prādhvaḥ, vyadhvaḥ &c. -Comp. -atiḥ [adhvānamatati, at-i] 1 a traveller. -2 an intelligent person. -adhipaḥ, -īśaḥ [ṣa. ta.] an officer in charge of the public roads. -ayanam [adhvanyayanam] journey, travel. -gaḥ 1 one who travels; a traveller, way-farer; Av.13.1.36. santānakatarucchāyā- suptavidyādharādhvagam Ku.6.46 (˚gāmin). -2 a camel. -3 a mule. -4 the sun; ˚bhogyaḥ N. of a tree, Spondias Mangifera (āmrātakavṛkṣa) adhvagaiḥ ayatnalamyaphalatvāt bhogyaḥ (Mar. āṃbāḍā). (-) the Ganges. -gat m. [adhvānaṃ gacchati; gam-kvip P.VI.4.40] a traveller. -gatyantaḥ gantavyaḥ [ṣa. ta.] measure of length applicable to roads; kālabhāvā- dhvagantavyaḥ Mbh. Vārt. on P.1.4.51. - [adhvani jāyate; jan-ḍa] A plant (svarṇulī or svarṇapuṣpī). -patiḥ 1 the sun (divaiva pathikānāṃ gamanāt rātrau ca gamananiṣedhāt sūryasya adhvapālakatvam or adhvanaḥ ākāśasya patiḥ). -2 inspector of the road. -rathaḥ [adhvane hitaḥ paryāpto rathaḥ śāka. ta.] 1 a travelling coach. -2 [adhvaiva ratho yasya] a messenger skilled in travelling (pathi prajño dūtaḥ). -śalyaḥ [adhvani śalyamiva ācāratīti kvip- ac Tv.] N. of a tree (apāmārga) (adhvagānāṃ pādavastrādau śalyavadvedhakārakatvāt tathātvam) (Mar. āghāḍā).

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    p. 19, col. 1.
    adhvan adhvan m. (at, sfx. van) route, chemin;

    assaut.

    Temps qui s'écoule.

    adhvanīna a. voyageur.

    adhvanya m. mms.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    p. 25, col. 2.
    adhvan- m. chemin; trajet, distance, voyage et temps du voyage.

    adhva-ga- a. sur la route; m. promeneur, voyageur; °ga-veṣa- a. en costume de pèlerin.

    °darśin- m. qui indique le chemin, guide.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    vol. 1, p. 162.
    ádhvan m. Uṇ. 4, 117. in Ableitungen VOP. 7, 10.

    1) Weg AK. 2, 1, 15. 3, 4, 32. TRIK. 3, 3, 225. H. 983. an. 2, 257. MED. n. 35. sàmā̀no adhvā̀ svasrôranàntaḥ ṚV. 1, 113, 3. adhvâno devàyānā̂n 72, 7. nàhi teṣā̂màmā càna nādhvâsu vāràṇeṣû . īśê rìpuràghaśâṃsaḥ 10, 185, 2. 1, 42, 1. 8, 27, 17. VS. 9, 13. AV. 13, 2, 14. u.s.w. naikaḥ prapadyetādhvānam M. 4, 60. yojanaṃ vādhvano vrajet 11, 132. mahadadhvānamapi ca gantavyaṃ kathamīdṛśaiḥ N. 19, 15. gatvā prakṛṣṭamadhvānam 12, 82. api laṅghitamadhvānaṃ bubudhe na RAGH. 1, 47. bhavānvāhayedadhvaśeṣam MEGH. 39. ullaṅghitādhvā 46. Entfernung: krayavikrayamadhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam . yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya baṇijo dāpayetkarān M. 7, 127. yataścādhvakālanirmāṇam P. 2, 3, 28, Vārtt. 4. Reise: sakā̂mā̀m̐ adhvânaskuru VS. 26, 1. yathā vai samrāṇmahāntamadhvānameṣyanrathaṃ vā nāvaṃ vā samādadīta ŚAT. BR. 14, 6, 11, 1. (= BṚH. ĀR. UP. 4, 2, 1.) 3, 2, 4, 19. 5, 1, 3, 13. 3, 1, 11. 13, 4, 1, 14. KĀTY. ŚR. 15, 3, 13. dīrghādhvani yathādeśaṃ yathākālaṃ taro bhavet M. 8, 406. aśvānsamarthānadhvani kṣamān N. 19, 12. adhvaśrama R. 2, 72, 5. MEGH. 17. 53. mārgeṇādhvaklamacchidā VID. 33. das Reisen (Gegens. āsyā): adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ (die 5te Bedeutung bei WILS. beruht wohl auf einem Missverständniss einer ähnlichen Stelle) SUŚR. 2, 142, 21. Bildl. Zugang, Hülfsmittel, Hülfsbuch: ekāviṃśatyadhvayuktamṛgvedamṛṣayo viduḥ . sahasrādhvā sāmavedo yajurekaśatādhvakam .. adhvā devagatiḥ śākhā iti paryāyavācakāḥ . Verz. d. B. H. 12; vgl. weiter unten u. 3.

    — 2) Zeit TRIK. 3, 3, 225. H. an. 2, 257. MED. n. 35.

    — 3) = saṃsthāna H. an. MED. Andere lesen śāstra ŚKDR.

    — 4) = avaskandha (sic! ŚKDR. : avaskanda) dies. Andere lesen skandha ŚKDR.

    — 5) Luft NAIGH. 1, 3. beruht wohl auf irriger Erklärung vedischer Stellen.

    — Vgl. kṛṣṇādhvan, prādhvan, vyadhvan .

    vol. 5, p. 976.
    adhvan

    1) Weg so v. a. Wegemaass, Längenmaass, Länge Ind. St. 8,426. 432. fgg. Reise so v. a. die Zeit zur Reise (vgl. Bed. 2): durmaraṃ puruṣeṇeha manye hyadhvanyanāgate wenn die Zeit zum Sterben noch nicht gekommen ist MBH. 14, 2364.

    — Vgl. noch gatādhvan .

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    p. 48.
    ádhvan, m., Weg.

    -ā {113,3}; {173,11}; {204,2}; {558,2}; {574,3}; {651,11}; {887,26}; {934,1}.

    -ānam {31,16}; {877,6}; {943,7}.

    -ane {42,8}.

    -anas [G.] paramám {301,12}; ánte {312,2}; vimócane {407,7}; pārám {408,10}; vímadhyam {1005,2}; pāré {1028,2} (neb. rájasas).

    -ani {487,13}; {491,5}.

    -an [L.] {37,13}; {453,3}; {470,2}; {492,15}; {692,6}; {863,10}.

    -anas [A. p.] {42,1}; {71,9}; {72,7}; {104,2}; {146,3}; {264,12}; {457,3}; {576,4}; {647,17}; {848,4}; 941, 3(?).

    -abhis {23,16}; {764,2}.

    -asu {1011,2}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    vol. 1, p. 37, col. 1.
    ádhvan m.

    — 1) Weg.

    — 2) Reise , das Reisen , Wandern 34,21. 127,4.

    — 3) Wegemaass , Entfernung ; Längenmaass , Länge 227,19. 231,23.

    — 4) Reise in's Jenseits: ṭurmaraṃ puruṣeṇeha manye hyadhvanyanāgate so. v.a. wenn man noch nicht sterben will MBH. 14,80,24.

    — 5) Schule (eines Veda).

    — 6) Zeit LALIT. 101,1.

    — 7) *Luft.

    — 8) * = sasthāna , avaskanda ( avaskandha , skandha).

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    p. 10, col. 2.
    adhvan m. Weg, Reise; Länge, Raum,

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    p. 26, col. 1.
    adhvan , anāgate 'dhvani so v.a. in ferner Zukunft, Vajracch. 22, 12; 30, 14; 37, 1.

    — 8. vgl. Zach. Beitr.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    p. 8, col. 2.
    adhvan m. (ut videtur a r. at ire anomale mutato t in

    dh s. van) via. N. 19. 12.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    p. 32.
    adhvan;
    adhvā panthāḥ paddhatirekapadī vartma vartanī saraṇiḥ .
    ayanaṃ padavī mārgaḥ padyā ca nigadyate nigamaḥ .. 260 ..
    2.1.1.260

    Vācaspatyam

    p. 142, col. 1.
    adhvan pu0 atti balam adakvanip dhādeśaḥ . pathi, api
    laṅghitamadhvānaṃ bubudhe na budhopamaḥ iti raghuḥ . adhvāna-
    madhvāntavikāralaṅghya iti ku0 . naiko'dhvānaṃ gacchediti viṣṇu
    sa0 . ākāśe pu0 niruktakāraḥ . adhikadurārohaṇe ca .
    sarvabhakṣakatvāt kāle, hiṃsreca . adyate khaṇḍaśo bhakṣyate-
    'neneti karaṇe kvanip . avayave . prā0 sa0 . upasarga-
    pūrvādacsamā0 . vyadhvaḥduradhvaḥ (kupathaḥ) prā0 ba0 . kadādeśaḥ
    kadadhvā . avayavaśca vedasya śākhā'pi yathā evaṃviśatyadhva-
    yuktamṛgvedamṛṣayo viduḥ . sahasrādhvā sāmavedo yajureka-
    śatādhvakamiti .

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    p. 18, col. 2.
    adhvan , m. (= Pali addha[n], addhāna), time. (Cf.

    1 aṃśa, 1.). The three adhvānaḥ listed Dharmas 86

    (atīto, anāgato, pratyutpanno 'dhvā). Very common are

    atīte and anāgate (less common pratyutpanne, SP 42.1)

    'dhvani in past (future, present) time SP 17.8; 40.16; 41.10;

    LV 87.11; 88.13; Mv i.1.8; 39.9; Divy 60.13; 62.7; Av

    i.32.8; Suv 97.3; atītānāgatapratyutpanneṣv adhvasu LV

    263.7; 435.4; adhvasu triṣu RP 6.11; also acc., in dating,

    ahaṃ pi bhaveyaṃ anāgatam adhvānaṃ tathāgato…

    Mv i.238.14, may I also in future time become…; 335.14;

    but acc. generally of extent of time, ciraṃ dīrgham adhvā-

    naṃ for a very long time Mv i.52.3; 244.19 (suciraṃ°);

    ii.424.10; Ud v.7 (omits ciraṃ); tr(i)yadhva-, past, present

    and future LV 151.12; 435.5; Bhad 1 etc.; Śikṣ 17.13;

    Dbh 55.22; trayo adhvānaḥ Gv 478.9; yasmin-yasmin

    adhvani Gv 82.14, in whatever time; dīrghasyādhvano

    'tyayeṇa Mv i.338.14, with the lapse of a long time.

    Tāntrikābhidhānakośa

    vol. 1, p. 110. ☞ vol. 2, p. 296.