Home
Sanskrit
About
adhivāsaḥ
See also
adhivāsa .
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 49, col. 3 .
adhivāsaḥ
1 Abode, residence; dwelling;
satata°subhagārpitastanaṃ Māl. 5. 8;
tasyāpi sa eva giriradhivāsaḥ K. 137;
lakṣmī bhṛtoṃbhodhitaṭādhivāsān Śi. 3. 71 situated on; settlement, habitation.
2 An inhabitant, neighbour.
3 Obstinate pertinacity in making a demand, sitting without food (
pb ) before a person's house till he ceases to oppose or refuse it (
Mar. dharaṇā ).
4 [
adhivāsayati devatā anena, karaṇe ghañ ] Consecration of an image especially before the commencement of a sacrificial rite; see
adhivāsanaṃ also.
5 A garment, mantle (
adhīvāsaḥ also).
☞
p. 50, col. 1 .
adhivāsaḥ Application of perfumes or fragrant cosmetics; scenting, perfuming; fragrance, scent, fragrant odour itself;
adhivāsaspṛhayeva mārutaḥ R. 8. 34;
Śi. 2. 20, 5. 42;
K. 183.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 66 .
adhivāsaḥ 1 Abode, residence; dwelling; satata ˚subhagā - piṃtastanam Māl.5.8; tasyāpi sa eva giriradhivāsaḥ K.137; lakṣmībhṛto'mbhodhitaṭādhivāsān Śi.3.71 situated on; settlement, habitation. vasanti manniyogena adhivāsaṃ ca rākṣasāḥ Rām.3.36.4. -2 An inhabitant, neighbour. -3 Obstinate pertinacity in making a demand, sitting without food before a person's house till he ceases to oppose or refuse it (Mar. dharaṇeṃ ). -4 [adhivāsayati devatā anena , karaṇe ghañ ] Consecration of an image especially before the commencement of a sacrificial rite; see adhivāsanam also. śuddhādhivāsāśca viśuddhasattvāḥ Bu. Ch.1.39. -5 A garment, mantle (adhīvāsaḥ also). -6 A birth-place; jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāśca sarvataḥ | varjayanti ca ye dharmaṃ teṣāṃ dharmo na vidyate || Mb.12.36.19.
☞
vol. 1,
p. 66 .
adhivāsaḥ Application of perfumes or fragrant cosmetics; scenting, perfuming; fragrance, scent, fragrant odour itself; adhivāsaspṛhayeva mārutaḥ R.8.34; Śi.2.20, 5.42; K.183.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 38 .
adhivāsaḥ , puṃ, (adhi + vas + ghañ .) nivāsaḥ . dhūpanādibhiḥ saṃskāraḥ . iti medinī .. tad- dravyāṇi . mṛttikā 1 gandhaḥ 2 śilā 3 dhānyaṃ 4 dūrvvā 5 puṣpaṃ 6 phalaṃ 7 dadhi 8 ghṛtaṃ 9 svastikaṃ 10 sindūraṃ 11 śaṅkhaḥ 12 kajjalaṃ 13 rocanā 14 śvetasarṣapaḥ 15 svarṇaṃ 16 raupyaṃ 17 tāmraṃ 18 cāmaraṃ 19 darpaṇaṃ 20 dīpaḥ 21 praśastapātraṃ 22 . iti bhavadevaḥ .. kvacit pustake śvetasarṣapasthāne siddhānnaṃ kvacicca cāmarasthāne . tatrānuṣṭhānaṃ . m̐durgāpūjādolayātrāyāgādau pūrvvadine sāyaṃkāle ācārāt saṃskārakarmmaṇi taddine pūrvvāhne mantraṃ paṭhitvā krameṇoktadravyāṇi ādau devādīnāṃ lalāṭe paścādbhūmau sparśayitvā praśastapātre sthāpayitvā tatpātraṃ pūbbāktakrameṇa vāratrayaṃ sparśayet . dravya- viśeṣeṇa saṃskāraḥ . tatra yajurvvedoktamantrā- strayoviṃśatidravyāṇi ca yathā . tailaharidrāṃ gṛhītvā, — “om̐ kosi katamosi kasmai tvā kāya tvā suślokaḥ sumaṅgalaḥ satyarājan . anayā tailaharidrayā asya śubhādhivāsanamastu . evaṃ sarvvatra ” . 1 . gandhaṃ gṛhītvā, — “om̐ gandhadvārāṃ durādhaṣāṃ nityapuṣṇāṃ karīṣiṇīṃ . īśvarīṃ sarvvabhūtānāṃ tvāmihopāhvaye śriyaṃ ” . 2 . mahīṃ gṛhītvā, — “om̐ bhūrasi bhūmirasya ditirasi viśvadhāyā viśvasya bhuvanasya dhatroṃ pṛthivīṃ yaccha pṛthivīṃ dṛ ¤ha pṛthivīṃ māhi ¤sīḥ ” . 3 . punargandhena gandhadvārāmiti . śilāṃ gṛhītvā, — “om̐ praparbbatasya vṛṣabhasya pṛṣṭhānnāvaścaranti svasi ca ityānāḥ tā āvṛtra nadharā gudaktā ahiṃ budhnyamanurīyamānāḥ . viṣṇorvikramaṇamasi viṣṇo- rvikrāntamasi viṣṇoḥ krāntamasi ” . 4 . dhānyaṃ gṛhītvā, — “om̐ dhānyamasi dhinuhi devān dhinuhi yajñaṃ dhinuhi yajñapatiṃ dhinuhi bhāṃ yajñanyaṃ ” . 5 . dūrvvāṃ gṛhītvā, — “om̐ kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī paruṣaḥ paruṣaḥ parievāno dūrbbe pratanu sahasreṇa śatena ca ” . 6 . puṣpaṃ gṛhītvā, — “om̐ śrīśca te lakṣmīśca patnyā ahorātre pārśve nakṣatrāṇi rūpamaśvinau vyāptaṃ iṣṇunniśāna mumma- iśāna sarvvalokammaiśāna ” . 7 . phalaṃ gṛhītvā, — “om̐ yāḥ phalinīryā aphalā apuṣpā yāśca puṣpiṇīḥ vṛhaspatiprasūtāstā no muñcantva ¤- hasaḥ ” . 8 . dadhi gṛhītvā, — “om̐ dadhikrāvno'kārṣaṃ jiṣṇoraśvasya vājinaḥ . surabhiṇo mukhākarot praṇatāyuṃṣitārṣat ” . 9 . ghṛtaṃ gṛhītvā, — “om̐ tejosi śukramasyamṛtamasi dhāmanāmāsi priyaṃ devānāmanādhṛṣṭaṃ devayajanamasi ” . 10 . svastikaṃ gṛhītvā, — “om̐ svastina indro vṛddhaśravāḥ svastinaḥ pūṣā viśvavedāḥ svastina stārkṣyo riṣṭanemiḥ svasti- no vṛhaspatirdadhātu ” . 11 . sindūraṃ gṛhītvā, — “om̐ sindhoriva prādhvane śūghanāso vātapramīya patayantu ghṛtasya dhārā aruṣoṇa vājī kāṣṭhā- bhindannutimibhiḥ pinnamānaḥ ” . atra “vātapramīya patayanti jahvā ” . ityapi paṭhanti . 12 . śaṅkhaṃ gṛhītvā, — “om̐ pratiśrutkāyā arttanaṃ ghoṣāya bhayamantāya bahuvādinamanantāya mūkaṃ śabdāyāḍambarāghātaṃ mahase vīṇāvādaṃ krośāya tūṇabaddhamavarasparāya śaṅkhadhvaṃ vanāya vanapamanyato'raṇyāya dāvapaṃ ” . 13 . kajjalaṃ gṛhītvā, — “om̐ samiddho'ñjana kradaraṃ matīnāṃ ghṛtamagne madhu- mat pinnamānaḥ vājīvahan vājinaṃ jātavedo devānāṃ vakṣipriyamāsadhasthaṃ ” . 14 . rocanāṃ gṛhītvā, — “om̐ yuñjanti bradhnamaruṣaṃ carantaṃ paritasthuṣaḥ rocante rocanā divi ” . 15 . siddhānnaṃ gṛhītvā, — “om̐ annapate annasya no dhehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ . pradātāraṃ tāryyaūrjaṃ no dhehi dvipade śaṃ catu- ṣpade . siddhānnamatra ātapataṇḍulāḥ ” . 16 . kāñcanaṃ gṛhītvā, — “om̐ hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt . sadādhāraḥ pṛthivīṃ dyāmu- taiṣāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema . 17 . ” rajataṃ gṛhītvā, — “om̐ tejosi śukramasyamṛtamasi dhāmanāmāsi priyaṃ devānāmanādhṛṣṭaṃ devayajanaṃ ” . 18 . tāmraṃ gṛhītvā, — “om̐ asau yastāmroruṇa utavabhruḥ sumaṅgalaḥ ye cainaṃ ¤ rudrā abhito dikṣu śritāḥ sahasraśo vaiṣā ¤ helaimahe ” . 19 . siddhārthaṃ gṛhītvā, — “om̐ rakṣohano balagahanaḥ prokṣāmi vaiṣṇavān rakṣohano balagahano balayāmi vaiṣṇavān rakṣo- hano balagahano'vastṛṇāmi vaiṣṇavān rakṣohanau vanagahanā upadhāmi vaiṣṇavī rakṣohanau vanagahanau paryyahāmi vaiṣṇavī vaiṣṇavamasi vaiṣṇavāstha ” . 20 . darpaṇaṃ gṛhītvā, — “om̐ ākṛṣṇena rajasā varttamāno niveśayannamṛtaṃ marttyañca hiraṇyayena savitā rathenā devoyāti bhuvanāni paśyan ” . 21 . dīpaṃ gṛhītvā, — “om̐ agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye nihotā satsu varhiṣi ” . 22 . sarvvadravyayuktaḍallakaṃ gṛhītvā, — “om̐ pratipadasi pratipade tvā anupadasi anupade tvā sampadasi sampade tvā tejosi tejase tyā . 23 . iti yajurvvedīyadurgotsavapaddhatiḥ .. * .. sāmavedi- nāmadhivāsamantrāstattaddravyāṇi ca yathā . prathamaṃ gandhena, — “om̐ bhadrā indrasya rātayaḥ yo'sya kāmaṃ vidhato naroṣati manodānāya codayan ” . 1 . “om̐ mahitrīṇāmavarastu dyukṣamitrasyāryamnaḥ durā- dharṣaṃ varuṇasya ” . 2 . iti mahyā . punargandhena, — “om̐ bhadrā indrasya rātayaḥ ityādi ” . 3 . “om̐ vitvadāpo na parbbatasya pṛṣṭhādukthebhiragre janayanta devāḥ tatvāgiraḥ .. suṣṭutayo vājayatyā jinnagirvvarvaho jigyurasvāḥ ” . 4 . iti śilayā . “om̐ dhānāvantaṃ karambhiṇa mapūpyavantamukthinaṃ indraprātarjuṣasvanaḥ ” . 5 . iti dhānyena . “om̐ jajjāyathā mapūrvvya maghavan vṛtrahatyāya . tatpṛthivī maprathayastadastabhnā uto divam ” . 6 . iti dūrvvayā . “om̐ pavamāna vyaśnuhi raśmibhirvvājasātamaḥ . dadhatstotre suvīryyam ” . 7 . iti puṣpeṇa . “om̐ indrannarone madhitā havante yatpāryyā yuñjate dhiyastāḥ śūro nṛṣātā śravasaśca kāmatvā gomati vraje bhajātvannaḥ ” . 8 . iti phalena . “om̐ dadhikrāvno'kāriṣaṃ jiṣṇoraśvasya vājinaḥ surabhiṇo mukhākarot praṇatāyuṃṣi tārirṣat ” . 9 . iti dadhnā . “om̐ ghṛtavatī bhuvanānāmadhiśriyovvī pṛthvī ma- dhudughe supeśasā dyāvā pṛthivī varuṇasya dharmmaṇā viṣkabhite'jare bhūriretasā ” . 10 . iti ghṛtena . “om̐ asti somo'yaṃ sutaḥ pibantyasya marutaḥ utasvarājo'śvinā ” . 11 . iti svastikena . “om̐ sindhīrucchvāse patayantamukṣaṇaṃ hiraṇyapāvā paśumapsu gṛbhnate ” . 12 . iti sindūreṇa . “om̐ svasunvayo vasūnāṃ yo rāyā mānetā ya i- ḍānāṃ somo yaḥ sukṣitīnāṃ ” . 13 . iti śaṅkhena . “om̐ añjate vyañjate samañjate kratuṃ rihanti madhvā- bhyañjate ” . 14 . iti kajjalena . “om̐ śrāyanta iva sūryyaṃ viśvedindrasya bhakṣata vasūni jāto janimānyojasā pratibhāgannadīdhimaḥ ” . 15 . iti rocanayā . “om̐ praṇīuṣā apūrvvā vyutsati priyā divastuṣe vā maśvinā vṛhat ” . 16 . iti siddhārthena . “om̐ sadasaspatimadbhutaṃ priyamindrasya kāmyaṃ . saniṃ medhā mayāsiṣaṃ ” . 17 . iti kāñcanena . “om̐ yadvarccohiraṇyasya yadvā varcco gavāmuta . satyasya brahmaṇo varccastena mā saṃsṛjāmasi ” . 18 . iti raupyeṇa . “om̐ ranmahāṃsi sūryya vaḍāditya mahāṃ asi mahaste sato mahimāpaniṣṭa samahnā devamahāṃ asiḥ ” . 19 .. iti tāmreṇa . “om̐ manajyotirjuṣatāmājyasya vṛhaspatiryajñamimaṃ tanotvariṣṭaṃ . yajñaṃ samimaṃ dadhātu viśve devāḥ sa iha mādayantā moṃ pratiṣṭha ” . 20 . iti dīpena . “om̐ āditya prayatasya vettaso jyotiḥ paśyanti vāsaraṃ pāvāya divyaṃ todivi ” . 21 . iti darpaṇena . “om̐ udyallokānarocaya prabhabhūtamarocaya hoi imān lokānarocaya hoi viśvabhūtamarocaya . hohā aivātra dharmmo jyotīṣi ” . 22 . iti praśastapātreṇa . praśastapātraṃ pūrvvoktasarvvadravya- sthāpitaikapātraṃ . iti sāmavedīyadurgotsava- paddhatiḥ ..