• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • adhivāsaḥ

    See also adhivāsa.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 49, col. 3.
    adhivāsaḥ

    1 Abode, residence; dwelling; satata°subhagārpitastanaṃ Māl. 5. 8; tasyāpi sa eva giriradhivāsaḥ K. 137; lakṣmī bhṛtoṃbhodhitaṭādhivāsān Śi. 3. 71 situated on; settlement, habitation.

    2 An inhabitant, neighbour.

    3 Obstinate pertinacity in making a demand, sitting without food (pb) before a person's house till he ceases to oppose or refuse it (Mar. dharaṇā).

    4 [adhivāsayati devatā anena, karaṇe ghañ] Consecration of an image especially before the commencement of a sacrificial rite; see adhivāsanaṃ also.

    5 A garment, mantle (adhīvāsaḥ also).
    ☞ p. 50, col. 1.
    adhivāsaḥ Application of perfumes or fragrant cosmetics; scenting, perfuming; fragrance, scent, fragrant odour itself; adhivāsaspṛhayeva mārutaḥ R. 8. 34; Śi. 2. 20, 5. 42; K. 183.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 66.
    adhivāsaḥ 1 Abode, residence; dwelling; satata˚subhagā- piṃtastanam Māl.5.8; tasyāpi sa eva giriradhivāsaḥ K.137; lakṣmībhṛto'mbhodhitaṭādhivāsān Śi.3.71 situated on; settlement, habitation. vasanti manniyogena adhivāsaṃ ca rākṣasāḥ Rām.3.36.4. -2 An inhabitant, neighbour. -3 Obstinate pertinacity in making a demand, sitting without food before a person's house till he ceases to oppose or refuse it (Mar. dharaṇeṃ). -4 [adhivāsayati devatā anena, karaṇe ghañ] Consecration of an image especially before the commencement of a sacrificial rite; see adhivāsanam also. śuddhādhivāsāśca viśuddhasattvāḥ Bu. Ch.1.39. -5 A garment, mantle (adhīvāsaḥ also). -6 A birth-place; jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāśca sarvataḥ | varjayanti ca ye dharmaṃ teṣāṃ dharmo na vidyate || Mb.12.36.19.
    ☞ vol. 1, p. 66.
    adhivāsaḥ Application of perfumes or fragrant cosmetics; scenting, perfuming; fragrance, scent, fragrant odour itself; adhivāsaspṛhayeva mārutaḥ R.8.34; Śi.2.20, 5.42; K.183.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 38.
    adhivāsaḥ , puṃ, (adhi + vas + ghañ .) nivāsaḥ .
    dhūpanādibhiḥ saṃskāraḥ . iti medinī .. tad-
    dravyāṇi . mṛttikā 1 gandhaḥ 2 śilā 3 dhānyaṃ 4
    dūrvvā 5 puṣpaṃ 6 phalaṃ 7 dadhi 8 ghṛtaṃ 9 svastikaṃ
    10 sindūraṃ 11 śaṅkhaḥ 12 kajjalaṃ 13 rocanā 14
    śvetasarṣapaḥ 15 svarṇaṃ 16 raupyaṃ 17 tāmraṃ 18
    cāmaraṃ 19 darpaṇaṃ 20 dīpaḥ 21 praśastapātraṃ 22 .
    iti bhavadevaḥ .. kvacit pustake śvetasarṣapasthāne
    siddhānnaṃ kvacicca cāmarasthāne . tatrānuṣṭhānaṃ .
    m̐durgāpūjādolayātrāyāgādau pūrvvadine sāyaṃkāle
    ācārāt saṃskārakarmmaṇi taddine pūrvvāhne mantraṃ
    paṭhitvā krameṇoktadravyāṇi ādau devādīnāṃ lalāṭe
    paścādbhūmau sparśayitvā praśastapātre sthāpayitvā
    tatpātraṃ pūbbāktakrameṇa vāratrayaṃ sparśayet . dravya-
    viśeṣeṇa saṃskāraḥ . tatra yajurvvedoktamantrā-
    strayoviṃśatidravyāṇi ca yathā . tailaharidrāṃ
    gṛhītvā, —
    “om̐ kosi katamosi kasmai tvā kāya tvā suślokaḥ
    sumaṅgalaḥ satyarājan . anayā tailaharidrayā
    asya śubhādhivāsanamastu . evaṃ sarvvatra” . 1 .
    gandhaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ gandhadvārāṃ durādhaṣāṃ nityapuṣṇāṃ karīṣiṇīṃ .
    īśvarīṃ sarvvabhūtānāṃ tvāmihopāhvaye śriyaṃ” . 2 .
    mahīṃ gṛhītvā, —
    “om̐ bhūrasi bhūmirasya ditirasi viśvadhāyā
    viśvasya bhuvanasya dhatroṃ pṛthivīṃ yaccha pṛthivīṃ
    dṛ¤ha pṛthivīṃ māhi¤sīḥ” . 3 .
    punargandhena gandhadvārāmiti .
    śilāṃ gṛhītvā, —
    “om̐ praparbbatasya vṛṣabhasya pṛṣṭhānnāvaścaranti svasi
    ca ityānāḥ tā āvṛtra nadharā gudaktā ahiṃ
    budhnyamanurīyamānāḥ . viṣṇorvikramaṇamasi viṣṇo-
    rvikrāntamasi viṣṇoḥ krāntamasi” . 4 .
    dhānyaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ dhānyamasi dhinuhi devān dhinuhi yajñaṃ
    dhinuhi yajñapatiṃ dhinuhi bhāṃ yajñanyaṃ” . 5 .
    dūrvvāṃ gṛhītvā, —
    “om̐ kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī paruṣaḥ paruṣaḥ
    parievāno dūrbbe pratanu sahasreṇa śatena ca” . 6 .
    puṣpaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ śrīśca te lakṣmīśca patnyā ahorātre pārśve
    nakṣatrāṇi rūpamaśvinau vyāptaṃ iṣṇunniśāna mumma-
    iśāna sarvvalokammaiśāna” . 7 .
    phalaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ yāḥ phalinīryā aphalā apuṣpā yāśca
    puṣpiṇīḥ vṛhaspatiprasūtāstā no muñcantva¤-
    hasaḥ” . 8 .
    dadhi gṛhītvā, —
    “om̐ dadhikrāvno'kārṣaṃ jiṣṇoraśvasya vājinaḥ .
    surabhiṇo mukhākarot praṇatāyuṃṣitārṣat” . 9 .
    ghṛtaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ tejosi śukramasyamṛtamasi dhāmanāmāsi
    priyaṃ devānāmanādhṛṣṭaṃ devayajanamasi” . 10 .
    svastikaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ svastina indro vṛddhaśravāḥ svastinaḥ pūṣā
    viśvavedāḥ svastina stārkṣyo riṣṭanemiḥ svasti-
    no vṛhaspatirdadhātu” . 11 .
    sindūraṃ gṛhītvā, —
    “om̐ sindhoriva prādhvane śūghanāso vātapramīya
    patayantu ghṛtasya dhārā aruṣoṇa vājī kāṣṭhā-
    bhindannutimibhiḥ pinnamānaḥ” . atra “vātapramīya
    patayanti jahvā” . ityapi paṭhanti . 12 .
    śaṅkhaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ pratiśrutkāyā arttanaṃ ghoṣāya bhayamantāya
    bahuvādinamanantāya mūkaṃ śabdāyāḍambarāghātaṃ
    mahase vīṇāvādaṃ krośāya tūṇabaddhamavarasparāya
    śaṅkhadhvaṃ vanāya vanapamanyato'raṇyāya dāvapaṃ” . 13 .
    kajjalaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ samiddho'ñjana kradaraṃ matīnāṃ ghṛtamagne madhu-
    mat pinnamānaḥ vājīvahan vājinaṃ jātavedo
    devānāṃ vakṣipriyamāsadhasthaṃ” . 14 .
    rocanāṃ gṛhītvā, —
    “om̐ yuñjanti bradhnamaruṣaṃ carantaṃ paritasthuṣaḥ rocante
    rocanā divi” . 15 .
    siddhānnaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ annapate annasya no dhehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ .
    pradātāraṃ tāryyaūrjaṃ no dhehi dvipade śaṃ catu-
    ṣpade . siddhānnamatra ātapataṇḍulāḥ” . 16 .
    kāñcanaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre bhūtasya jātaḥ
    patireka āsīt . sadādhāraḥ pṛthivīṃ dyāmu-
    taiṣāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema . 17 .”
    rajataṃ gṛhītvā, —
    “om̐ tejosi śukramasyamṛtamasi dhāmanāmāsi
    priyaṃ devānāmanādhṛṣṭaṃ devayajanaṃ” . 18 .
    tāmraṃ gṛhītvā, —
    “om̐ asau yastāmroruṇa utavabhruḥ sumaṅgalaḥ ye
    cainaṃ¤ rudrā abhito dikṣu śritāḥ sahasraśo
    vaiṣ⤠helaimahe” . 19 .
    siddhārthaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ rakṣohano balagahanaḥ prokṣāmi vaiṣṇavān
    rakṣohano balagahano balayāmi vaiṣṇavān rakṣo-
    hano balagahano'vastṛṇāmi vaiṣṇavān rakṣohanau
    vanagahanā upadhāmi vaiṣṇavī rakṣohanau vanagahanau
    paryyahāmi vaiṣṇavī vaiṣṇavamasi vaiṣṇavāstha” . 20 .
    darpaṇaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ ākṛṣṇena rajasā varttamāno niveśayannamṛtaṃ
    marttyañca hiraṇyayena savitā rathenā devoyāti
    bhuvanāni paśyan” . 21 .
    dīpaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye
    nihotā satsu varhiṣi” . 22 .
    sarvvadravyayuktaḍallakaṃ gṛhītvā, —
    “om̐ pratipadasi pratipade tvā anupadasi anupade
    tvā sampadasi sampade tvā tejosi tejase tyā . 23 .
    iti yajurvvedīyadurgotsavapaddhatiḥ .. * .. sāmavedi-
    nāmadhivāsamantrāstattaddravyāṇi ca yathā . prathamaṃ
    gandhena, —
    “om̐ bhadrā indrasya rātayaḥ yo'sya kāmaṃ vidhato
    naroṣati manodānāya codayan” . 1 .
    “om̐ mahitrīṇāmavarastu dyukṣamitrasyāryamnaḥ durā-
    dharṣaṃ varuṇasya” . 2 .
    iti mahyā .
    punargandhena, —
    “om̐ bhadrā indrasya rātayaḥ ityādi” . 3 .
    “om̐ vitvadāpo na parbbatasya pṛṣṭhādukthebhiragre
    janayanta devāḥ tatvāgiraḥ .. suṣṭutayo vājayatyā
    jinnagirvvarvaho jigyurasvāḥ” . 4 .
    iti śilayā .
    “om̐ dhānāvantaṃ karambhiṇa mapūpyavantamukthinaṃ
    indraprātarjuṣasvanaḥ” . 5 .
    iti dhānyena .
    “om̐ jajjāyathā mapūrvvya maghavan vṛtrahatyāya .
    tatpṛthivī maprathayastadastabhnā uto divam” . 6 .
    iti dūrvvayā .
    “om̐ pavamāna vyaśnuhi raśmibhirvvājasātamaḥ .
    dadhatstotre suvīryyam” . 7 .
    iti puṣpeṇa .
    “om̐ indrannarone madhitā havante yatpāryyā yuñjate
    dhiyastāḥ śūro nṛṣātā śravasaśca kāmatvā gomati
    vraje bhajātvannaḥ” . 8 .
    iti phalena .
    “om̐ dadhikrāvno'kāriṣaṃ jiṣṇoraśvasya vājinaḥ
    surabhiṇo mukhākarot praṇatāyuṃṣi tārirṣat” . 9 .
    iti dadhnā .
    “om̐ ghṛtavatī bhuvanānāmadhiśriyovvī pṛthvī ma-
    dhudughe supeśasā dyāvā pṛthivī varuṇasya dharmmaṇā
    viṣkabhite'jare bhūriretasā” . 10 .
    iti ghṛtena .
    “om̐ asti somo'yaṃ sutaḥ pibantyasya marutaḥ
    utasvarājo'śvinā” . 11 .
    iti svastikena .
    “om̐ sindhīrucchvāse patayantamukṣaṇaṃ hiraṇyapāvā
    paśumapsu gṛbhnate” . 12 .
    iti sindūreṇa .
    “om̐ svasunvayo vasūnāṃ yo rāyā mānetā ya i-
    ḍānāṃ somo yaḥ sukṣitīnāṃ” . 13 .
    iti śaṅkhena .
    “om̐ añjate vyañjate samañjate kratuṃ rihanti madhvā-
    bhyañjate” . 14 .
    iti kajjalena .
    “om̐ śrāyanta iva sūryyaṃ viśvedindrasya bhakṣata vasūni
    jāto janimānyojasā pratibhāgannadīdhimaḥ” . 15 .
    iti rocanayā .
    “om̐ praṇīuṣā apūrvvā vyutsati priyā divastuṣe
    vā maśvinā vṛhat” . 16 .
    iti siddhārthena .
    “om̐ sadasaspatimadbhutaṃ priyamindrasya kāmyaṃ . saniṃ
    medhā mayāsiṣaṃ” . 17 .
    iti kāñcanena .
    “om̐ yadvarccohiraṇyasya yadvā varcco gavāmuta . satyasya
    brahmaṇo varccastena mā saṃsṛjāmasi” . 18 .
    iti raupyeṇa .
    “om̐ ranmahāṃsi sūryya vaḍāditya mahāṃ asi
    mahaste sato mahimāpaniṣṭa samahnā devamahāṃ
    asiḥ” . 19 ..
    iti tāmreṇa .
    “om̐ manajyotirjuṣatāmājyasya vṛhaspatiryajñamimaṃ
    tanotvariṣṭaṃ . yajñaṃ samimaṃ dadhātu viśve devāḥ sa
    iha mādayantā moṃ pratiṣṭha” . 20 .
    iti dīpena .
    “om̐ āditya prayatasya vettaso jyotiḥ paśyanti
    vāsaraṃ pāvāya divyaṃ todivi” . 21 .
    iti darpaṇena .
    “om̐ udyallokānarocaya prabhabhūtamarocaya hoi
    imān lokānarocaya hoi viśvabhūtamarocaya .
    hohā aivātra dharmmo jyotīṣi” . 22 .
    iti praśastapātreṇa . praśastapātraṃ pūrvvoktasarvvadravya-
    sthāpitaikapātraṃ . iti sāmavedīyadurgotsava-
    paddhatiḥ ..