• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • adhimāsa

    See also adhimāsaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 23.
    adhimāsa m. (-saḥ) An intercalary month, formed of the aggregate days omitted in reckoning the lunar year.

    E. adhi, and māsa a month.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 18, col. 2.
    adhi-māsa (saḥ) 1. m. An inter-
    calary month.

    Goldstücker Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 56, col. 2.
    adhimāsa Tatpur. m. (-saḥ) An intercalary month, formed of the

    aggregate days omitted in reckoning the lunar year, in com-

    parison with the solar. See also adhikamāsa. E. adhi and māsa.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 22, col. 1.
    adhimāsa adhi-māsa, as, m. an intercalary

    month.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 21, col. 3.
    adhi-māsa m. an additional or intercalary month.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 19, col. 1.
    adhimāsa

    m. (-saḥ) An intercalary month, formed of the aggregate days
    omitted in reckoning the lunar year.

    E. adhi, and māsa a month.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 18, col. 1.
    adhimāsa adhimāsa m. (māsa) mois intercalaire.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 151.
    adhimāsa (1. adhi + māsa) m. Schaltmonat MALAMĀSATATTVA im ŚKDR.
    ☞ vol. 7, p. 1691.
    adhimāsa SŪRYAS. 1, 40. 49.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 34, col. 2.
    adhimāsa und °ka m. Schaltmonat.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 131, col. 2.
    adhimāsa pu0 adhiko ravimāsādatiriktaḥ śuklapratipadādi-
    darśāntaścāndro māsaḥ prā0 sa0 . malamāse “asaṃkrānta-
    māso'dhimāso nirukta” itismṛtyukto ravisaṃkrāntivarjito
    māso'dhimāsaḥ . tathā hi “mīnādistho raviryyeṣāmārambhaḥ
    prathame kṣaṇe . te caitrādyā” ityuktadiśā mīnasthe ravau yasya
    cāndramāsasyārambhaḥ sa caitraḥ evaṃ meṣastharavāvārabdho vaiśākha
    ityevaṃ sthite yasmin cāndramāse raveḥ rāśyantarasaṃkramo na
    jātaḥ, tasya taduttarasya ca cāndramāsasya ubhayormeṣasthe ravau
    svārambhāt ubhayorapi vaiśākhatā, tatrādyo'dhimāsaḥ saṃkrā-
    ntihīnatvāt dvitīyaḥ śuddhaḥ iti smṛtau prasiddham . yathā
    malamāsatattve laghuhārītaḥ .. “indrāgnī yatra hūyate” ityuktvā
    “tamatikramya tu raviryadā gacchet kathañcana . ādyomalimlu-
    cojñeyodvitīyaḥ prakṛtaḥ smṛtaḥ . tasmiṃstu prakṛte māsi-
    kuryyāt śrāddhaṃ yathāvidhi . tathaivābhyudayaṃ kāryyaṃ nityamekaṃ tu
    sarvadā” . “yadā taṃ darśāntamāsamatikramya tatpūrvvamāsā-
    ntyakṣaṇavṛttirāśisthaḥ san sūryyo'tivāhya gacchet māsā-
    ntare rāśyantarasaṃyogaṃ gacchettadādyo'tikrāntomāsomalimlu-
    cojñeyaḥ” . jyotiṣe . “amāvāsyādvayaṃ yatra ravisaṃkrāntivarji-
    tam malamāsaḥ sa vijñeyoviṣṇuḥ svapiti karkaṭe” . “amā-
    vāsyādvayam amāvāsyāntyaṃ kṣaṇadvayaṃ ravisaṃkrāntibhyāṃ kriyot-
    pattirūpottarasaṃyogarūpābhyāṃ yathākramaṃ varjitaṃ tena darśāntya-
    kṣaṇadvayayoreva kriyotpattyuttarasaṃyogābhyāṃ yathākramaṃ saṃyoge-
    nādhimāsaḥ . saṃkrānterekakṣaṇe kriyotpattiraparakṣaṇe
    pūrvvasaṃyoganāśaḥ uttarasaṃyogotpattiśceti kṣaṇadvayavṛtti-
    tvamiti mīmāṃsakasiddhāntāt” . gṛhyapariśiṣṭajyotiḥ-
    parāśarau . “raviṇā laṅghitomāsaścāndraḥ khyātomali-
    mlucaḥ . tatra yadvihitaṃ karmma uttare māsi kārayet”
    parāśaraḥ . “pakṣadvaye'pi saṃkrāntiryadi na syāt sitā-
    site . tadā tanmāsavihitamuttare māsi kārayet” .
    atra laṅghanamasaṃkramaṇañca ravestadā bhavati yadā tanmāsa
    tatpūrvvamāsāntyakṣaṇayorekarāśyavasthitasya tanmāsānantara-
    saṃyogaḥ, na tvekarāśisthitasya māsavyāpanamātraṃ tathātve
    caturddaśyāmekarāśau saṃkrāntasya pratipatprathamakṣaṇe'pararāśau,
    tatpararāśau ca dvitīyāyāṃ pratipadi vā raveḥ saṃyoge-
    'parasyāpi malamāsatā syāt” . ataeva jyotiṣe “amā-
    vāsyāparicchinnaṃ ravisaṃkrāntivarjjitam . malamāsaṃ
    vijānīyādgarhitaṃ sarvakarmmasu . tasyārkodarśakaścaikarāśau
    darśadvayātigaḥ” . “atraikarāśisthārkasya darśadvayātigatva-
    muktam . etacca pūrvvopadaśitayormāsayoḥ pūrvvasyaiva sambha-
    vati na parasya” . malamāsakāraṇantu jyotiṣe . “diva-
    sasya haratyarkaḥ ṣaṣṭibhāgamṛtau sadā . karotyekamaha-
    śchedaṃ tathaivaikañca candramāḥ . evamarddhatṛtīyānāmabdānāma-
    dhimāsakam . grīṣme janayataḥ pūrvvaṃ pañcābdānte tu paści-
    mam” . “tena divasasya titheḥ ṣaṣṭibhāgaṃ daṇḍamekaṃ
    ravirharati chedayati uttare chedamityabhidhānāt . tataśca
    ṛtau māsadvaye ṣaṣṭināḍīcchedādahnastitheśchedamākarṣaṇaṃ
    karoti . evaṃ candro'pi . evamityuktakrameṇa varṣe dvādaśa
    tithyātmakakālākarṣādarddhatṛtīyānāmante arddhaṃ tṛtīyaṃ yeṣāṃ
    te tathā . grīṣme mādhavādiṣu ṣaṭkeṣu pūrvvaṃ mādhavāditrika-
    patitaṃ, pañcābdānte tu paścimaṃ śrāvaṇāditrikapatitaṃ mala-
    māsañcandrārkau janayataḥ” . mihiraḥ . “mādhavādiṣu ṣaṭkeṣu
    māsi darśadvayaṃ yadā . dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyaḥ śete tu
    śrāvaṇe'cyutaḥ . “mithunopagato bhānuramāvāsyādvayaṃ spṛśet .
    dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyoviṣṇuḥ svapiti karkaṭe” . “amāvā-
    syādvayaṃ tadantyakṣaṇadvayaṃ spṛśet saṃyujyāt na tanmadhye rāśya-
    ntarasaṃyoga ityarthaḥ” . “kanyāsiṃhakulīreṣu yadā darśadvayaṃ
    bhavet . āgāmini tadā varṣe kulīre mādhavaḥ svapet” .
    yadyapi “yāṃ tithiṃ samanuprāpya tulāṃ gacchati bhāskaraḥ .
    tayaiva sarvasaṃkrāntiryāvanmeṣaṃ na gacchati” iti “rājamārtta-
    ṇḍavacanāttulādiṣaṇmāse tithivṛddhyabhāvādvarṣe dvādaśavṛddhi-
    ranupapannā tathāpi “madhye viṣuvatorbhānuryānyahāni tu
    varddhayet . taiḥ sambhūyādhikomāsaḥ patatyeva trayodaśaḥ”
    iti “gṛhyapariśiṣṭavākye viṣuvatormeṣatulāsaṃkrāntyormadhye
    meṣādiṣaṇmāsa eva tithivṛddhiruktā ahargaṇane meṣā-
    diṣaṇmāse mandabhuktyā saptadinavṛddhistulādau śīghrabhuktyā
    dinadvayahrāsaḥ” iti tathā ca jyotiḥśāstram “meṣādīnā-
    maharvṛndaṃ ṣaṇṇāṃ saptāṣṭacandrakam (187) . tulādīnāmaṣṭa-
    saptacandrakantu (178) likhet pṛthak” . “candra ekaḥ “aṅkasya
    vāmā gatiḥ” ityaṅkavidāṃ samayāt vyutkrameṇāṅkā bodhyāḥ .
    tena dinavṛddhi 5 kramasañcayābhyāṃ 6 meṣādiṣaṭke eva ekā-
    daśatithivṛddhiḥ” . evañca “gate'bdadvitaye sārddhe pañcapakṣe
    dinadvaye . divasasyāṣṭame bhāge patatyeko'dhimāsakaḥ” . iti
    “rājamārttaṇḍoktaḥ saptadaśadinādhikāṣṭamāsādhikavarṣadvaye'dhi-
    māsaḥ . sa ca saure māsi saptadaśadinottaraṃ cāndramāsalaṅgha-
    nāsambhavāt sāvanamānena jñeyaḥ iti” . siddhāntaśiromaṇau tu
    4320000000 kalpapramāṇavarṣeṣu 1593300000
    etanmitā adhimāsābhavantītyuktam yathā “lakṣāhatā deva-
    naveṣucandrāḥ kalpe'dhimāsāḥ kathitāḥ sudhībhiriti” .
    “atropapattiḥ prakṛtāstāvadravimāsāstebhyaścāndramāsā yāva-
    dbhiradhikāstāvanto'dhimāsā” iti . tadevāha . “raveḥ
    koṭinighnāḥ kṛtā'ṣṭendubāṇāḥ” 51840000000
    “surāgnyabdhirāmeṣavo lakṣanighnāḥ 53433300000 .
    śāśāṅkasya māsāḥ pṛthak sūryyamāsairvihīnāstu kalpe'thavā
    te'dhimāsāḥ iti” .. iṣṭavarṣeadhimāsānayanaṃ tatraivoktaṃ yathā
    “kathitakalpagatārkasamāgaṇo raviguṇo gatamāsasamanvitaḥ .
    khadahanai (30) rguṇitastithisaṃyutaḥ pṛthagato'dhikamāsasamā-
    hatāt (1593300000) .. ravidinā (1555200-
    000000) ptagatādhikamāsakaiḥ kṛtadinaiḥ sahito dyugaṇo
    vidhoḥ” iti . atra vāsanā kalpagatābdā dvādaśaguṇitā
    ravimāsā jātāste caitrādigatacāndratulyaiḥ sauraireva yutā-
    striṃśadguṇā iṣṭamāsapratipadādigatatithitulyaiḥ sauraireva
    dinairyutāḥ evante saurā jātāstebhyaḥ pṛthak sthitebhyo'dhi-
    māsānayanaṃ trairāśikena, yadi kalpasauradinaiḥ kalpādhimāsā
    labhyante tadaibhiḥ kimiti phalam gatādhimāsāḥ . tai rdinī-
    kṛtaiḥ pṛthak sthitaḥ saurāhargaṇasahitaścāndro bhavati yataḥ
    sauracāndrāntaramadhimāsadinānyeva” iti . sūryyasiddhānte'pyu-
    ktam . “bhavanti śaśino māsāḥ sūryyendu bhagaṇāntaram . ravi-
    māsonitāste tu śeṣāḥ syuradhimāsakāḥ” iti .. sūryyacandra-
    bhagaṇayorantaraṃ candrasya māsā bhavanti te cāndramāsā ravimāso
    nitāḥ santaḥ śeṣā avaśiṣṭā ye cāndramāsāste'dhikamāsā eva
    bhavanti nānye . anena cāndratvamadhimāsānāṃ spaṣṭīkṛtam .
    atropapattiḥ . triṃśattithyātmakasya ravīnduyutikālarūpa-
    darśāntāvadheścāndrasya, dvādaśarāśimitena sūryyendvantareṇaiva siddhiḥ
    kathamanyathā darśānte jātasya mandaśīghrayoḥ sūryyendvoryogasya
    punardarśānte sambhavaḥ . dvādaśarāśyantaraṃ tvekaṃ bhagaṇāntaramato
    bhagaṇāntareṇa cāndro māsaḥ siddhaḥ . sauramāsāpekṣayā
    yadantareṇa cāndramāsānāmadhikatvaṃ ta evādhimāsā iti .

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 46.
    Adhimāsa — the intercalary month;1 fit for piṇḍa at

    Gayā.2 [Footnote] 1) Vā. 50. 201. [Footnote] 2) Vā. 83. 42; 105. 18.