• Home
  • Sanskrit
  • About
  • adhimāsa

    See also adhimāsaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    p. 23.
    adhimāsa m. (-saḥ) An intercalary month, formed of the aggregate days omitted in reckoning the lunar year.

    E. adhi, and māsa a month.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    p. 18, col. 2.
    adhi-māsa (saḥ) 1. m. An inter-
    calary month.

    Goldstücker Sanskrit-English Dictionary

    p. 56, col. 2.
    adhimāsa Tatpur. m. (-saḥ) An intercalary month, formed of the

    aggregate days omitted in reckoning the lunar year, in com-

    parison with the solar. See also adhikamāsa. E. adhi and māsa.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    p. 22, col. 1.
    adhimāsa adhi-māsa, as, m. an intercalary

    month.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    p. 21, col. 3.
    adhi-māsa m. an additional or intercalary month.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    p. 19, col. 1.
    adhimāsa

    m. (-saḥ) An intercalary month, formed of the aggregate days
    omitted in reckoning the lunar year.

    E. adhi, and māsa a month.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    p. 18, col. 1.
    adhimāsa adhimāsa m. (māsa) mois intercalaire.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    vol. 1, p. 151.
    adhimāsa (1. adhi + māsa) m. Schaltmonat MALAMĀSATATTVA im ŚKDR.
    vol. 7, p. 1691.
    adhimāsa SŪRYAS. 1, 40. 49.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    vol. 1, p. 34, col. 2.
    adhimāsa und °ka m. Schaltmonat.

    Vācaspatyam

    p. 131, col. 2.
    adhimāsa pu0 adhiko ravimāsādatiriktaḥ śuklapratipadādi-
    darśāntaścāndro māsaḥ prā0 sa0 . malamāse asaṃkrānta-
    māso'dhimāso nirukta itismṛtyukto ravisaṃkrāntivarjito
    māso'dhimāsaḥ . tathā hi mīnādistho raviryyeṣāmārambhaḥ
    prathame kṣaṇe . te caitrādyā ityuktadiśā mīnasthe ravau yasya
    cāndramāsasyārambhaḥ sa caitraḥ evaṃ meṣastharavāvārabdho vaiśākha
    ityevaṃ sthite yasmin cāndramāse raveḥ rāśyantarasaṃkramo na
    jātaḥ, tasya taduttarasya ca cāndramāsasya ubhayormeṣasthe ravau
    svārambhāt ubhayorapi vaiśākhatā, tatrādyo'dhimāsaḥ saṃkrā-
    ntihīnatvāt dvitīyaḥ śuddhaḥ iti smṛtau prasiddham . yathā
    malamāsatattve laghuhārītaḥ .. indrāgnī yatra hūyate ityuktvā
    tamatikramya tu raviryadā gacchet kathañcana . ādyomalimlu-
    cojñeyodvitīyaḥ prakṛtaḥ smṛtaḥ . tasmiṃstu prakṛte māsi-
    kuryyāt śrāddhaṃ yathāvidhi . tathaivābhyudayaṃ kāryyaṃ nityamekaṃ tu
    sarvadā . yadā taṃ darśāntamāsamatikramya tatpūrvvamāsā-
    ntyakṣaṇavṛttirāśisthaḥ san sūryyo'tivāhya gacchet māsā-
    ntare rāśyantarasaṃyogaṃ gacchettadādyo'tikrāntomāsomalimlu-
    cojñeyaḥ . jyotiṣe . amāvāsyādvayaṃ yatra ravisaṃkrāntivarji-
    tam malamāsaḥ sa vijñeyoviṣṇuḥ svapiti karkaṭe . amā-
    vāsyādvayam amāvāsyāntyaṃ kṣaṇadvayaṃ ravisaṃkrāntibhyāṃ kriyot-
    pattirūpottarasaṃyogarūpābhyāṃ yathākramaṃ varjitaṃ tena darśāntya-
    kṣaṇadvayayoreva kriyotpattyuttarasaṃyogābhyāṃ yathākramaṃ saṃyoge-
    nādhimāsaḥ . saṃkrānterekakṣaṇe kriyotpattiraparakṣaṇe
    pūrvvasaṃyoganāśaḥ uttarasaṃyogotpattiśceti kṣaṇadvayavṛtti-
    tvamiti mīmāṃsakasiddhāntāt . gṛhyapariśiṣṭajyotiḥ-
    parāśarau . raviṇā laṅghitomāsaścāndraḥ khyātomali-
    mlucaḥ . tatra yadvihitaṃ karmma uttare māsi kārayet
    parāśaraḥ . pakṣadvaye'pi saṃkrāntiryadi na syāt sitā-
    site . tadā tanmāsavihitamuttare māsi kārayet .
    atra laṅghanamasaṃkramaṇañca ravestadā bhavati yadā tanmāsa
    tatpūrvvamāsāntyakṣaṇayorekarāśyavasthitasya tanmāsānantara-
    saṃyogaḥ, na tvekarāśisthitasya māsavyāpanamātraṃ tathātve
    caturddaśyāmekarāśau saṃkrāntasya pratipatprathamakṣaṇe'pararāśau,
    tatpararāśau ca dvitīyāyāṃ pratipadi vā raveḥ saṃyoge-
    'parasyāpi malamāsatā syāt . ataeva jyotiṣe amā-
    vāsyāparicchinnaṃ ravisaṃkrāntivarjjitam . malamāsaṃ
    vijānīyādgarhitaṃ sarvakarmmasu . tasyārkodarśakaścaikarāśau
    darśadvayātigaḥ . atraikarāśisthārkasya darśadvayātigatva-
    muktam . etacca pūrvvopadaśitayormāsayoḥ pūrvvasyaiva sambha-
    vati na parasya . malamāsakāraṇantu jyotiṣe . diva-
    sasya haratyarkaḥ ṣaṣṭibhāgamṛtau sadā . karotyekamaha-
    śchedaṃ tathaivaikañca candramāḥ . evamarddhatṛtīyānāmabdānāma-
    dhimāsakam . grīṣme janayataḥ pūrvvaṃ pañcābdānte tu paści-
    mam . tena divasasya titheḥ ṣaṣṭibhāgaṃ daṇḍamekaṃ
    ravirharati chedayati uttare chedamityabhidhānāt . tataśca
    ṛtau māsadvaye ṣaṣṭināḍīcchedādahnastitheśchedamākarṣaṇaṃ
    karoti . evaṃ candro'pi . evamityuktakrameṇa varṣe dvādaśa
    tithyātmakakālākarṣādarddhatṛtīyānāmante arddhaṃ tṛtīyaṃ yeṣāṃ
    te tathā . grīṣme mādhavādiṣu ṣaṭkeṣu pūrvvaṃ mādhavāditrika-
    patitaṃ, pañcābdānte tu paścimaṃ śrāvaṇāditrikapatitaṃ mala-
    māsañcandrārkau janayataḥ . mihiraḥ . mādhavādiṣu ṣaṭkeṣu
    māsi darśadvayaṃ yadā . dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyaḥ śete tu
    śrāvaṇe'cyutaḥ . mithunopagato bhānuramāvāsyādvayaṃ spṛśet .
    dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyoviṣṇuḥ svapiti karkaṭe . amāvā-
    syādvayaṃ tadantyakṣaṇadvayaṃ spṛśet saṃyujyāt na tanmadhye rāśya-
    ntarasaṃyoga ityarthaḥ . kanyāsiṃhakulīreṣu yadā darśadvayaṃ
    bhavet . āgāmini tadā varṣe kulīre mādhavaḥ svapet .
    yadyapi yāṃ tithiṃ samanuprāpya tulāṃ gacchati bhāskaraḥ .
    tayaiva sarvasaṃkrāntiryāvanmeṣaṃ na gacchati iti rājamārtta-
    ṇḍavacanāttulādiṣaṇmāse tithivṛddhyabhāvādvarṣe dvādaśavṛddhi-
    ranupapannā tathāpi madhye viṣuvatorbhānuryānyahāni tu
    varddhayet . taiḥ sambhūyādhikomāsaḥ patatyeva trayodaśaḥ
    iti gṛhyapariśiṣṭavākye viṣuvatormeṣatulāsaṃkrāntyormadhye
    meṣādiṣaṇmāsa eva tithivṛddhiruktā ahargaṇane meṣā-
    diṣaṇmāse mandabhuktyā saptadinavṛddhistulādau śīghrabhuktyā
    dinadvayahrāsaḥ iti tathā ca jyotiḥśāstram meṣādīnā-
    maharvṛndaṃ ṣaṇṇāṃ saptāṣṭacandrakam (187) . tulādīnāmaṣṭa-
    saptacandrakantu (178) likhet pṛthak . candra ekaḥ aṅkasya
    vāmā gatiḥ ityaṅkavidāṃ samayāt vyutkrameṇāṅkā bodhyāḥ .
    tena dinavṛddhi 5 kramasañcayābhyāṃ 6 meṣādiṣaṭke eva ekā-
    daśatithivṛddhiḥ . evañca gate'bdadvitaye sārddhe pañcapakṣe
    dinadvaye . divasasyāṣṭame bhāge patatyeko'dhimāsakaḥ . iti
    rājamārttaṇḍoktaḥ saptadaśadinādhikāṣṭamāsādhikavarṣadvaye'dhi-
    māsaḥ . sa ca saure māsi saptadaśadinottaraṃ cāndramāsalaṅgha-
    nāsambhavāt sāvanamānena jñeyaḥ iti . siddhāntaśiromaṇau tu
    4320000000 kalpapramāṇavarṣeṣu 1593300000
    etanmitā adhimāsābhavantītyuktam yathā lakṣāhatā deva-
    naveṣucandrāḥ kalpe'dhimāsāḥ kathitāḥ sudhībhiriti .
    atropapattiḥ prakṛtāstāvadravimāsāstebhyaścāndramāsā yāva-
    dbhiradhikāstāvanto'dhimāsā iti . tadevāha . raveḥ
    koṭinighnāḥ kṛtā'ṣṭendubāṇāḥ 51840000000
    surāgnyabdhirāmeṣavo lakṣanighnāḥ 53433300000 .
    śāśāṅkasya māsāḥ pṛthak sūryyamāsairvihīnāstu kalpe'thavā
    te'dhimāsāḥ iti .. iṣṭavarṣeadhimāsānayanaṃ tatraivoktaṃ yathā
    kathitakalpagatārkasamāgaṇo raviguṇo gatamāsasamanvitaḥ .
    khadahanai (30) rguṇitastithisaṃyutaḥ pṛthagato'dhikamāsasamā-
    hatāt (1593300000) .. ravidinā (1555200-
    000000) ptagatādhikamāsakaiḥ kṛtadinaiḥ sahito dyugaṇo
    vidhoḥ iti . atra vāsanā kalpagatābdā dvādaśaguṇitā
    ravimāsā jātāste caitrādigatacāndratulyaiḥ sauraireva yutā-
    striṃśadguṇā iṣṭamāsapratipadādigatatithitulyaiḥ sauraireva
    dinairyutāḥ evante saurā jātāstebhyaḥ pṛthak sthitebhyo'dhi-
    māsānayanaṃ trairāśikena, yadi kalpasauradinaiḥ kalpādhimāsā
    labhyante tadaibhiḥ kimiti phalam gatādhimāsāḥ . tai rdinī-
    kṛtaiḥ pṛthak sthitaḥ saurāhargaṇasahitaścāndro bhavati yataḥ
    sauracāndrāntaramadhimāsadinānyeva iti . sūryyasiddhānte'pyu-
    ktam . bhavanti śaśino māsāḥ sūryyendu bhagaṇāntaram . ravi-
    māsonitāste tu śeṣāḥ syuradhimāsakāḥ iti .. sūryyacandra-
    bhagaṇayorantaraṃ candrasya māsā bhavanti te cāndramāsā ravimāso
    nitāḥ santaḥ śeṣā avaśiṣṭā ye cāndramāsāste'dhikamāsā eva
    bhavanti nānye . anena cāndratvamadhimāsānāṃ spaṣṭīkṛtam .
    atropapattiḥ . triṃśattithyātmakasya ravīnduyutikālarūpa-
    darśāntāvadheścāndrasya, dvādaśarāśimitena sūryyendvantareṇaiva siddhiḥ
    kathamanyathā darśānte jātasya mandaśīghrayoḥ sūryyendvoryogasya
    punardarśānte sambhavaḥ . dvādaśarāśyantaraṃ tvekaṃ bhagaṇāntaramato
    bhagaṇāntareṇa cāndro māsaḥ siddhaḥ . sauramāsāpekṣayā
    yadantareṇa cāndramāsānāmadhikatvaṃ ta evādhimāsā iti .

    The Purāṇa Index

    vol. 1, p. 46.
    Adhimāsa — the intercalary month;1 fit for piṇḍa at

    Gayā.2 [Footnote] 1) Vā. 50. 201. [Footnote] 2) Vā. 83. 42; 105. 18.