See also adhiḥ, adhyāpayāmi, adhī.
E. āṅa before, dhā to have, ki affix; ā is made short.
E. a neg. dhā to have, ki aff.
ticle implying superiority in place, power, rank, quality
and quantity and generally used as a separable prepo-
sition or as a prefix to verbs, but in the Vedas also as
an adverb. With nouns it may form Tatpur., Bahuvr.
and Avyayībhāva compounds. It means.
1. (as adverb, in the Vedas) very much, excessively.
2. (as a separable preposition) 1 with a noun following
or preceding in the locative, a. above (in place), b. over (in
the sense of mastership, power &c.), c. under (see adhīna
and adhika 4, cf. adhas); 2 with a noun following or pre-
ceding in the accusative, a. on, above (in place), b. concerning,
with respect to, c. repeated it implies also proximity; f. i.
adhyadhi grāmam above the village but in its neighbourhood;
3 with a noun following or preceding in the ablative (in the
Vedas), a. on, above, b. from above, c. from (in this meaning
it occurs also in the classical language, when it is supposed
to be merely an expletive, the preceding ablative implying
already the notion ‘from’), d. in consequence of, on behalf of,
e. in presence of, before, in front of; 4 with a noun following
or preceding in the genitive (in the Vedas), amidst, amongst.
3. (as a prefix to verbs) Over, esp. in the sense of
taking possession of, mastering &c. literally or metapho-
rically; but used also as an expletive esp. when followed by
another preposition: f. i. with kṛ to superintend, with i to
obtain, to study &c.; but it does not alter the meaning of
āgam, when forming with the latter adhyāgam.
4. (in composition) 1 (with Tatpur. or Bahuvr.) it implies
superiority in place, rank, quantity &c., 2 (with Avyayībh.)
a. concerning, with respect to, b. over. E. unknown.
q. v. of which it seems to be an incorrect reading. E. see ādhi.
2. f. (-dhiḥ) A woman in her courses. See also avi.
E. ad, kṛt aff. i and dh substituted for d or a Tatpur.
a neg. and dhi (from dhā). (The first etym. doubtful.)
Above, on high, Chr. 291, 2 = Rigv. 1,
85, 2. II. prepos. Over, on with the
abl., Chr. 287, 7 = Rigv. 1, 48, 7.
III. Combined and compounded with
verbs and their derivatives. IV.
Former part of compounded nouns and
adverbs, implying: 1. Over, cf. adhijya
2. Chief, cf. adhirāja. 3. Before, cf. a-
dhyakṣa. 4. Relative to, cf. adhiyajña.
5. On, cf. adhijānu. — Cf. Lat. ad.
m. (-dhiḥ) Anxiety, mental pain; more usually ādhiḥ
E. āṅa
before, dhā to have, ki affix; ā is made short.
E. a neg. dhā to have, ki aff.
Lat. ad.
1) adv. oben auf, darüber, hinauf, Ober —, über —, in eig. und übertragener Bedeutung in Ableitungen (adhika, adhitya-kā, adhīna,) und am Anfange von Zusammensetzungen. In isolirtem Zustande können wir das adv. adhi nur in der Bedeutung darüber, ausserdem, überdies belegen: sùrùkme hi sùpeśasādhî śrìyā vìrājâtaḥ ṚV. 1, 188, 6. ṣàṣṭirvī̀rāsò adhì ṣaṭ 7, 18, 14. adhyadhi KĀTY. ŚR. 26, 3, 5. (bei MAHĪDH. zu VS. 37, 12.) bedeutet in der Höhe.
— 2) praep.
a) mit dem accusat.
α) auf, über: tiṣṭhā̀ rathàmadhì taṃ vâjrahasta ṚV. 5, 33, 3. adhì dyāmâsthādvṛ̀ṣabhaḥ 9, 85, 9. ruhā̂ṇā̀ adhì nākâmuttàmam VS. 11, 22. SV. II, 1, 1, 19, 2. gàvyaṃ dûndùbhe 'dhî nṛtyà vedâḥ AV. 5, 20, 10. tasmātkṛṣṇājinamadhi dīkṣante ŚAT. BR. 1, 1, 4, 3. yaṃ dantamadhi jāyate nāḍī taṃ dantamuddharet SUŚR. 2, 127, 12. wird wiederholt zur Bezeichnung der Nähe P. 8, 1, 7. adhyadhi grāmam Sch. adhyadhi lokam SIDDH. K. zu P.2,3,2. lokānuparyuparyāste 'dho 'dho 'dhyadhi ca mādhavaḥ VOP. 5, 7. adhyadhi vedim KĀTY. ŚR. 2, 6, 33. adhyadhyāhavanīyam 18, 5, 17.
— β) mit Bezug auf: yadatra māmadhi kariṣyati P. 1, 4, 98, Sch. In dieser Bedeutung verbindet sich adhi mit dem von ihm regierten Worte sehr häufig zu einem adverbialen comp.: harau iti adhihari . striyāmiti adhistri . saptamyarthadyotako 'dhiśabdaḥ P. 2, 1, 6, Sch. kṛṣṇamadhikṛtya pravṛttā kathā adhikṛṣṇam VOP. 6, 58. Dies ist das adhi adhikāre MED. avy. 39.
— b) mit folgend. instr. auf, über, nur in der Verbindung adhì ṣṇunā̂, adhì ṣṇubhîḥ; s. u. snu .
— c) mit vorang. (selten mitfolg.) abl.
α) über, örtlich und übertr.: adhyadhi gārhapatyāt (Sch.:) gārhapatyasyopari samīpa eva; vgl. u. 2, a,
α) KĀTY. ŚR. 4, 14, 12. indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam . sattvādadhi mahānātmā mahato 'vyaktamuttamam KAṬHOP. 6, 7. tadviditādatho aviditādadhi KENOP. 3. yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ . chandobhyo 'dhyamṛtātsaṃbabhūva TAITT. UP. 1, 4, 1.
— β) von - herab, von - her (die Bewegung von Etwas her bezeichnend): atâḥ parijmànnā gâhi dìvo vā̂ rocànādadhî ṚV. 1, 6, 9. 10. 6, 16, 13. 8, 1, 18. sa nò viśvā̂ dìvo vasū̀to pṛ̂thìvyā adhî . pùnā̀na îndàvā bhâra 9, 57, 4. 8, 8. Durch ā verstärkt: pìturmā̀turadhyā ye sàmasvâran 9, 73, 5. pràtnānmānā̀dadhyā 6.
— γ) weg von, vor weg: dhanòradhî viṣùṇakte vyā̂yan vor dem Bogen zerstoben sie ṚV. 1, 33, 4. patā̂ti kuṇḍṛ̀ṇācyā̂ dū̀raṃ vātò vanā̀dadhî fern weg von der Kufe 29, 6. dū̀ramadhî srùterâja 42, 3. apâ hàntvadhî (mit asmat zu verbinden) dū̀ramàsmat AV. 8, 7, 14. trāyântā̀ṃ yakṣmā̀dadhî 2. pā̀rayā̂masi durìtādadhî 19. mùñcemaṃ rakṣâsò grāhyā̀ adhî 2, 9, 1. 8, 6, 24. 11, 10, 1. ṚV. 1, 139, 2. te 'gnerevādhi gṛhapaterādityaṃ kāṣṭhāmakurvata sie machten von Agni an (ausgehend) die Sonne zum Ziele des Wettlaufs AIT. BR. 4, 7.
— δ) von, aus (den Ursprung bezeichnend): tvamîndrà balā̀dadhì sahâso jā̀ta ojâsaḥ ṚV. 10, 153, 2. manàso 'dhî jā̀taḥ 7, 33, 11. 1, 164, 18. NIR. 3, 4.
— ε) für, zu Gunsten: yamàgniṃ medhyā̂tithìḥ kaṇvâ ī̀dha ṛ̀tādadhî ṚV. 1, 36, 11. ni tìgmamàbhyaṃ1^\śuṃ sīdàddhotā̂ mànāvadhî 8, 61, 2.
— d) mit vorang. oder folg. loc.
α) oben auf, über: àsmākâṃ dyùmnamadhì pañcâ kṛ̀ṣṭiṣū̀ccā sva1^\rṇa śûśucīta dùṣṭarâm ṚV. 2, 2, 10. ūrdhvo hyasthā̀dadhyàntarîkṣe 30, 3. nyū̂ṅkhayantè adhî pàkva āmîṣi 10, 94, 3. somô gaùrī (loc.) adhî śrìtaḥ 9, 12, 3. (vgl. P. 1, 1, 19, Sch. 6, 1, 36, Sch.) 1, 80, 6. 85, 2. 2, 40, 4. VS. 1, 22. AV. 18, 2, 47. tasyā asyai tvagyadidamasyāmadhi ŚAT. BR. 1, 1, 4, 5.
— β) über (die Herrschaft bezeichnend, adhirīśvare P. 1, 4, 97. MED. avy. 39.): adhi pañcāleṣu brahmadattaḥ Br. herrscht über die Pañcāla's P. 1, 4, 97, Sch. 2, 3, 9, Sch. adhi brahmadatte pañcālāḥ soll dasselbe besagen; in dieser Verbindung müsste man also adhi durch unten übersetzen. So heisst auch adhi harau surāḥ die Götter stehen unter Hari, sind ihm untergeordnet VOP. 5, 31; vgl. adhika 1,e.
— γ) auf, in, an, Beziehungen, die in der späteren Sprache durch den blossen loc. bezeichnet zu werden pflegen: yùvorviśvā̀ adhì śriyâḥ ṚV. 1, 139, 3. jā̀yevà patyā̀vadhì śevâ maṃhase 9, 82, 4. bhàdraiṣā̂ṃ làkṣmīrnîhìtādhî vā̀ci 10, 71, 2. ko âsminyàjñamâdhā̀dekô dèvo 'dhì pūrûṣe AV. 10, 2, 14. 18, 2, 32. na vai śvetaścādhyāgāre 'hirjaghāna kiṃ ca na ĀŚV. GṚHY. 2, 3. agnau hādhi bhrātṛvyaṃ vardhayet ŚAT. BR. 1, 1, 1, 21. adhyasyāṃ māmakī tanū (d. i. māmakyāṃ tanvām) KĀŚ. zu P. 1, 1, 19.
— Vgl. adhas am Ende.
1) adv. in hohem Grade (= adhikam Schol.): adhi puṇyajanastrīṇāṃ muhurunmathayanmanaḥ BHĀG. P. 4, 6. 30.
— 2)
a)
α) pāthonidhimadhi pātho vitarasi pāthoda Spr. 4528. in: jāto 'yaṃ mathurāmadhi (vgl. adhiveśma) HARIV. 5883 (die neuere Ausg. hat eine ganz andere Lesart). Z. 4 ist jāyeta st. jāyate zu lesen.
— c)
α) yojanādadhi so v. a. ein Yojana in der Höhe MBH. 2, 619 (yojanāvadhi die neuere Ausg.).
— γ) Z. 5 lies 11, 8, 1 st. 11, 10, 1.
— δ) dhanāddharmaḥ prabhavati śailādadhi (Conj. für abhi) nadī yathā Spr. 4390. āsurādadhi saṃbhūtā dharmāt MBH. 13, 2476.
— ε) das letzte Beispiel gehört zu
d)
γ)
— d)
α) sahasre 'dhi über tausend ŚAT. BR. 4, 5, 8, 14.
— e) mit genet. nach (zeitlich): janmano 'gre 'dhi vor und nach der Geburt AIT. UP. 4, 3.
— f) am Ende eines comp. über (der Zahl nach): sahasrādhiphalodaya BHĀG. P. 7, 14, 33. sahasraguṇamadhikasya phalasya udayo yasmātsa Schol.
1) {287,16}; {314,12}; {475,1}; {534,14}; {624,13}; {919,15}.
2) supéśasā … 188,6(?); … ródasī {415,12}; … páñca pradhī́n {326,15}; … sā́nu {447,4}; pṛthú prátīkam … {552,1}; gaurī́ … {724,3}. In {387,3} und {797,9} ist ádhi besser zu sthā zu ziehen.
3) … snúnā {324,2}; {627,7}; {809,16}; … snúbhis {414,7}; {441,4}; {604,3}; {819,8}; mit Abl. 4) … bhruvós {334,7}; … bṛhatás divás {645,7}; divás rocanā́t … {6,9. 10}; {49,1}; {410,1}; {621,18}; {628,7}; dhános … {33,4}; {144,5}; {830,3}; girés … {652,4}; párvatāt … {326,14}; … snós {323,4}; … kū́lāt {667,11}; ráthāt … {390,3}. 5) pṛthiviā́s … {720,8}; {743,2}; {769,4}; samudrásya … viṣṭápas {654,13}; sū́ryasya‿udáyanāt … {48,7}; áhes … {874,2}; mātṛ́bhyas … {827,2}; harmiébhyas {592,2}; und durch ā́ (her) verstärkt, also ádhi ā́: pitúr mātúr … {785,5} und mā́nāt … {785,6}. Ferner: von — her entstammt jātá: virā́jas … {916,5}; bálāt … {979,2}; mánasas … {549,11}; kútas … {164,18}. 6) jī́vantiās … {432,9}; púṣkarāt … {457,13}. 7) sū́riāt … {500,8}; bhū́miās … {80,4}; von den Gliedern hinweg oder aus ihnen heraus, chúbukāt {989,1}; hṛ́dayāt {989,3}. Durch dūrám (weit) verstärkt: vánāt … {29,6}; … srutés {42,3}; párasyās … saṃvátas {684,15}. 9) ṛtā́t … {36,11}; {139,2}; {899,5}. 10) asmát … {33,3}. 11) dúrdhitāt … {140,11}.
12) yásmin (índre) ... … {701,20}; … tanū́ṣu {88,3}; … ánīkeṣu {640,12}; áṃsayos … {411,6}; … bāhúṣu {640,11}; páde … {301,9}; … dhánvan {516,3} … dhánvasu {959,2—6}; pavíṣu ... … {166,10}; tīrthé síndhos … {681,7}; {809,53}; suvā́stvās … túgvani {639,37}; yamúnāyām … {406,17}; śaryaṇā́vati suṣómāyām … {673,11}. 13) … sā́nau {32,7}; {80,6}; sā́nau … {738,5}; … sā́navi {489,5}; {743,5}; {749,4}; {775,27}; … sā́no avyáye oder ávye (auf — hin) {798,3}; {803,1}; {804,4}; {808,13}; {809,40}; … sā́nuṣu {194,7}; nā́kasya pṛṣṭhé … {125,5}; … diví (der Himmel als Gewölbe gedacht) {331,8}; diví ... … {85,2}; … dyávi {39,4}; {738,3}; {739,5}; {964,6}; … rocané divás {155,3}; {787,2}; {798,27}; … nā́ke {949,7}; {956,2}; … barhíṣi {16,6}; {85,7}; {637,11}; {643,26}; {678,5} (auf — hin); {731,3}; {869,2}; … sádmasu {139,2}; … gárte {416,5}; … bhā́rman {622,8}; … tṛpṛṣṭhé {787,3}; … ráthe {890,12}; … vācí (bildlich) {897,2}; gós … tvací (auf, auf — hin) {28,9}; {777,25}; {791,4}; {813,11}; gávye … tvací {813,16}; … tvací {255,5}; {778,29}; cárman … {301,7}; várṣman pṛthiviā́s … {242,3}; pṛthiviā́m … {139,11}; {875,9}; {1018,7}; pṛthivyā́m … {437,9}; {661,4}; … kṣámi {25,18}; {242,7}; {326,12}; {543,3}; {665,32}; {836,1}; {891,11}; … viṣṭápi {46,3}; {949,2}; samudrásya … viṣṭápi {706,5}; {724,6}; {819,14}; auf — hin: … śúptau {51,5}; … mūrdháni {448,6}; pavítre … {739,1}. 14) … ā́kṛte gṛhé {630,1}; … vikṣú {905,2}; ūrvé … {592,5}; yónau … {737,3}; … yónau {740,3}; upásthe ádites … {738,1}; apā́m upásthe … {798,25}; … nā́bhā pṛthivyā́s {239,9}; nā́bhā pṛthiviā́s … {263,4}; ṛtásya nā́bhau … {839,3}; ajásya nā́bhau … {908,6}; … ámbare {628,14}; samudré … {924,6}; síndhau … {126,1}; jīraú … {778,9}; … apsú {619,5}; … antárikṣe {221,3}; {231,4}; mārḍīké (bildlich) {314,12}. 15) gāyatré … {164,23}; asmin ... … {341,1}; sahásre pṛ́ṣatīnaam … {674,11}. 16) … páñca kṛṣṭíṣu {193,10}; índre … {475,1}; … turváśe {47,7}; … putré {220,5}; manaú … {681,2}; {775,8}; {777,16}; pátyau … {794,4}; devéṣu … {630,3}; {947,8}; … devṛ́ṣu {911,46}; yuvós ... … {139,3}; yáyos … {630,4}; … yéṣu {787,1}; yátra … (yátra den Loc. yásmin vertretend) {947,6}. 17) … dā́ne {204,7}; … rétasi {731,4}; … pakvé ā́miṣi {920,3}.
— 1) Adv.
— a) in der (die) Höhe.
— b) in hohem Grade.
— c) inwendig 19,20.
— d) ausserdem , überdies 8,12.
— 2) Praep.
— a) mit Acc.
— α) *über , oberhalb 227,5.
— β) auf — hin , über — hin Spr. 4035. Auch verdoppelt.
— γ) hin — zu , an — heran GAUT. 12,41. 13,27.
— δ) in
— ε) *in Bezug auf.
— b) mit Instr. über — hinweg.
— c) mit Abl.
— α) über (örtlich und im Vergleich).
— β) von — herab , von — her (örtlich und zeitlich) , von — hinweg , aus — hervor 8,11. 14,12. 16,13.
— γ) nach (zeitlich) AIT. UP. 4,3.
— δ) um — willen.
— ε) anstatt ṚV. 1,140,11.
— ζ) in Bezug auf.
— d) mit Gen. nach (zeitlich).
— e) mit Loc.
— α) über (der Zahl und dem Range nach). *über und zugleich unter (der Stellung nach) 228,10. 11.
— β) auf , auf — hin , in , an 8,9. 14,17. 15,27.
— γ) gegen , in Bezug auf 36,22. wider VS. 20,17.
— f) am Ende eines Comp. über (der Zahl nach).
— 1) m. ādhi Seelenleiden.
— 2) f. = avi eine Frau zur Zeit der Katamenien.
cum gr. in etc. convenit) super, ad (lat.
ad et verisimiliter aes in aes-timo mutato d in s propter
sequens t, et i vocali adhi regressâ in antecedentem
syllabam. Huc etiam retulerim usque i. e. us-que pro
ad-que secundum analogiam esca pro ed-ca a rad.
ED, et a mutato in u propter sequens s, sicut e. c. in
edimus = admas. E germanicis linguis huc trahimus
goth. et angl. at, porro goth. and pro nonnullis ejus si-
gnificationibus, et und usque, insertâ nasali, sicut in
nostro und = ati q. v.).
as ‘a revenue officer like the Māmlatdār’.
or Ādhikaraṇika.