adbhutaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 33.
adbhutaṃ , klī, apūrvvaṃ . tatparyyāyaḥ . vismayaḥ 2
āścaryyaṃ 3 citraṃ 4 . tadviśiṣṭe vācyaliṅgaṃ .
ityamaraḥ ..
☞
vol. 1,
p. 33.
adbhutaṃ , tri, (atatīti at + kvip ākasmikārtha-
mavyayaṃ tathā bhāti-bhā + ḍutac .) āścaryyaṃ .
tatparyyāyaḥ . iṅgaṃ 2 . iti jaṭādharaḥ .. * .. athā-
dbhutaṃ . adbhutasāgare ātharvvaṇādbhutavacanaṃ . prakṛti-
viruddhamadbhutamāpadaḥ prāk prabodhāya devāḥ sṛja-
ntīti . tena āpajjñānāya bhūmyādīnāṃ pūrvvaṃ
svabhāvapracyavodevakartṛko'dbhuta iti .. evañca budho-
dayaparbbagrahaṇādīnāṃ gaṇitāgatatvena prakṛtānāmapi
yadutpātatvaṃ tadbhāktaṃ .
tatkāraṇañca gargasaṃhitāvārhaspatyayoḥ ..
“atilobhādasatyādvā nāstikyādvāpyadharmmataḥ .
narāpacārānniyatamupasargaḥ pravarttate ..
tato'pacārānniyatamapavarjjanti devatāḥ .
tāḥ sṛjantyadbhutāṃ stāṃstu divyanābhasabhūmijān ..
ta eva trividhā loke utpātā devanirmmitāḥ .
vicaranti vināśāya rūpaiḥ sambodhayanti ca” ..
tāṃśca paraṃ na darśayedityāha viṣṇuḥ .. notpātaṃ
darśayediti .. * .. tatra velānakṣatramaṇḍalanirūpaṇaṃ .
yathā dīpikāyāṃ ..
“prākdvitricaturbhāgeṣu dyuniśoradbhuteṣu sarvveṣu .
anilāgniśakravaruṇā maṇḍalapatayaḥ śubhāśubhaiśca ..
belāmaṇḍalaṃ .. * ..
“aryyamnādicatuṣkacandraturagādityeṣu vāyurbhavet .
devejyājaviśākhayāmyayugale pitradvaye cānalaḥ ..
viśvāditrayadhātṛmaitrayugaleṣvindro bhavenmaṇḍalaḥ .
sarpopāntyamṛgāntyamūlayugaleśāneṣvapāmīśvaraḥ ..
pavanadahanau neṣṭau yogastayoratiduṣkaraḥ .
surapavaruṇau śastau yogastayoratiśobhanaḥ ..
savaruṇamarunmiśraḥ śakrastathāgnisamāyutaḥ .
phalavirahitaḥ sendro vāyustathāgniyuto'mbu paḥ ..
yanmaṇḍale'dbhutaṃ jātaṃ śāntistaddevatāśrayā .
tathā śāntidvayaṃ kāryyaṃ maṇḍaladvayajādbhute” .. * ..
viṣṇudharmmottare .
“graharkṣavaikṛtaṃ divyaṃ āntarīkṣaṃ nibodha me .
ulkāpāto diśāṃ dāhaḥ pariveśastathaiva ca ..
gandharvvanagarañcaiva vṛṣṭiśca vikṛtā tathā .
evamādīni loke'smin nābhasāni vinirddiśet ..
carasthirabhavaṃ bhaumaṃ bhūkampamapi bhūmijaṃ .
jalāśayānāṃ vaikṛtyaṃ bhaumaṃ tadapi kīrttitaṃ ..
bhaumañcālpaphalaṃ jñeyaṃ cireṇa paripacyate .
nābhasaṃ madhyaphaladaṃ madhyakālaphalapradaṃ ..
divyaṃ tīvraphalaṃ jñeyaṃ śīghrakāri tathaiva ca .. * ..
śītoṣṇatā viparyyāsaṛtūnāṃ ripujaṃ bhayaṃ ..
puṣpe phale ca vikṛte rājño mṛtyuṃ tathādiśet .
akālaprabhavā nāryyaḥ kālātītāḥ prajāstathā ..
vikṛtāḥ prasavāścaiva yugmaprasavanaṃ tathā .
hīnāṅgā adhikāṅgāśca jāyante yadi vā trayaḥ ..
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva tathaiva ca sarīsṛpāḥ .
vināśaṃ tasya dehasya kulasya ca vinirdiśet .. * ..
pradoṣe kukkuṭārāvo hemante cāpi kokilāḥ .
arkodaye'rkābhimukhaśvārāvo nṛbhayaṃ diśet ..
ulūko vasate yatra nipatedvā tathā gṛhe .
jñeyo gṛhapatermṛtyurdhananāśastathaiva ca ..
gṛdhraḥ kaṅkaḥ kapotaśca ulūkaḥ śyena eba ca .
cillaśca carmmacillaśca bhāsaḥ pāṇḍara eva ca ..
gṛhe yasya patantyete gehaṃ tasya vipadyate .
pakṣānmāsāttathā varṣānmṛtyuḥ syādgṛhamedhinaḥ ..
patnyāḥ puttrasya vā mṛtyurdravyañcāpi vinaśyati .
brāhmaṇāya gṛhaṃ dattvā dattvā tanmūlyameva vā ..
gṛhṇīyādyadi roceta śāntiñcemāṃ prayojayet .
māṃsāsthīni samādāya śmaśānādgṛdhravāyasāḥ ..
śvā śṭagālo'tha vā madhye pu rasya praviśanti cet .
vikiranti gṛhādau ca śmaśānaṃ sā mahī bhavet ..
caureṇa hanyate lokaḥ paracakrasamāgamaḥ .
saṃgrāmaśca mahāghoro durbhikṣaṃ marakaṃ tathā ..
adbhutāni prasūyante tatra deśasya vidravaḥ .
akāle phalapuṣpāṇi deśavidravakāraṇaṃ” .. * ..
matsyapurāṇe .
“ativṛṣṭiranāvṛṣṭirdurbhikṣādibhayaṃ mataṃ .
anṛtau tu dinādūrddhvaṃ vṛṣṭirjñeyā bhayāya ca ..
nirabhre vātha rātrau vā śvetaṃ yāmyottareṇa tu .
indrāyudhaṃ tato dṛṣṭvā ulkāpātaṃ tathaiva ca ..
digdāhapariveśau ca gandharvvanagaraṃ tathā ..
paracakrabhayaṃ vidyāt deśopadravameva ca” ..
bhāso vanakukkuṭaḥ .. * .. kaṃsanidhanasūcaneharivaṃśaḥ, —
“vakramaṅgārakaścakre citrāyāṃ ghoradarśanaḥ .
calatyaparbbaṇi mahī girīṇāṃ śikharāṇica” .. * ..
bāṇotpāte sa eva .
“dakṣiṇāṃ diśamāsthāya dhūmaketuḥ sthito bhavet .
vakramaṅgārakaścakre kṛttikāsu bhayaṅkaraḥ” .. * ..
kṛtyacintāmaṇau .
“tthaktāśaucavivekatattvavasudhā lokāḥ kṣudhāpīḍitāḥ .
viprā vedahatāstathā pracalitā bahvāśinoduḥkhitāḥ .
kṣauṇī mandaphalā nṛpāśca vikalāḥsaṃgrāmaghorā mahī
pretāghātadurantapīḍitatarā devejyarāhvoryutau ..
rakte śastrodyogo māṃsāsthivasādibhirmarakaḥ .
dhānyahiraṇyatvakaphalakusumādye varṣite bhayaṃ vidyāt ..
aṅgārapāṃśuvarṣe vināśamupayāti tannagaraṃ .
upalaṃ vinā jaladharairvikṛtā vā yadā prāṇino vṛṣṭyā ..
chidraṃ vāpyativṛṣṭiṃ śasyānāmītisaṃjananaṃ” .. * ..
budhakauśikasambāde .
“pallyāḥ prapāte ca phalaṃ śaraṭasya prarohaṇe .
śīrṣe rājaśriyo'vyāptirbhāle caiśvaryyameva ca .
karṇayorbhūṣaṇāvāptirnetrayorbandhudarśanaṃ ..
nāsikāyāñca saugandhyaṃ vaktre miṣṭānnabhojanaṃ .
kaṇṭhe caiva śriyo'vāptirbhujayorvibhavo bhavet ..
dhanalābho bāhumūle karayordhanavṛddhayaḥ .
stanamūle ca saubhāgyaṃ hṛdi saukhyavivarddhanaṃ ..
pṛṣṭhe nityaṃ mahīlābhaḥ pārśvayorbandhudarśanaṃ .
kaṭidvaye vastralābho guhye mṛtyusamāgamaḥ ..
jaṅghe cārthakṣayo nityaṃ gude rogabhayaṃ bhavet .
urvvostu vāhanāvāptirjānujaṅghe'rthasaṃkṣayaḥ ..
vāmadakṣiṇayoḥ pādorbhramaṇaṃ niyataṃ bhavet .
pallyāḥ prarohaṇe caiva patane śaraṭasya ca ..
vyatyāsācca phalañcaiva tadvadevaṃ prajāyate .
pallyāḥ prarohaṇaṃ rātrau śaraṭasya prapātanaṃ ..
nidhanārthāya bhavati vyādhipoḍāviparyyaye .
patanānantarañcaivārohaṇaṃ yadi jāyate ..
patane phalamutkṛṣṭaṃ rohaṇe'nyat phalaṃ bhavet .
ārohaṇañcorddhvaktre adhovaktre ca pātanaṃ ..
bhavediṣṭaphalaṃ tasya tatphalaṃ jāyate dhruvaṃ .
spṛṣṭamātreṇa yaḥ madyaḥ sacelaṃ jalamāviśet ..
pañcagavyaprāśanañca kuryyādarkāvalokanaṃ .
pallīrūpaṃ suvarṇasya raktavastreṇa veṣṭayet ..
pūjayedgandhapuṣpādyaistadagre pūrṇakumbhake .
pañcagavyaṃ pañcaratnaṃ pañcāmṛtaṃ sapallavaṃ ..
pañcavṛkṣakaṣāyañca niḥkṣipyāvāhayet tataḥ .
pūjayedgandhapuṣpādyairlokapālāṃstathā grahān ..
mṛtyuñjayena mantreṇa samidbhiḥ khādiraiḥ śubhaiḥ .
tilairvyāhṛtibhirhomamaṣṭottarasahasrakaṃ” ..
pallī gṛhagodhikā . mṛtyuñjayamantrastryambakamantraḥ .
iti vidyākaraḥ .. * .. gargasaṃhitāvārhaspatyayoḥ .
“ye teṣu śāntiṃ kurvvanti na te yānti parābhavaṃ .
ye tu na pratikurvvanti kriyayā śraddhayānvitāḥ ..
dāmbhikyādvāvimohādvā vinaśyantyevate'cirāt” .. * ..
atra nimittaniścayavato'dhikāraḥ . anyathā
doṣaḥ . ityāha matsyapurāṇaṃ, —
“bhinnamaṇḍalavelāyāṃ ye bhavaṃntyadbhutāḥ kvacit .
tatra śāntidvayaṃ kāryyaṃ nimitte sati nānyathā .
nirnimittakṛtā śāntirnimittamupapādayet .
etacca tattadviśeṣavihitaśāntiviṣayaṃ . anyathā
velāmaṇḍalasandehe śāntirna syāt sādhāraṇa-
śāntiśca nirviṣayā syāt . ataevoktaṃ yogi-
yājñavalkyena, —
“yatra yatra ca saṃkīrṇamātmānaṃ manyate dvijaḥ .
tatra tatra tilairhomo gāyatryā samudāhṛtaḥ ..
gāyatryā prayataḥ śuddhaḥ sarvvapāpaiḥ pramucyate .
śāntikāmaśca juhuyāt gāyatrīmakṣataiḥ śuciḥ ..
hantukāmaśca nṛpaterghṛtena juhuyāt śuciḥ .
sāvitryāśāntihomāṃśca kuryyāt parbbasu nityaśaḥ ..
praṇavabyāhṛtibhyāñca svāhāntā homakarmmaṇi .
pratilomā prayoktabyā phaṭkārāntābhicārake .. * ..
viśvāmitreṇāpi nimittasandehe kṛcchrādīnyuktāni .
yathā, —
“kṛcchracāndrāyaṇādīni śuddhyabhyudayakāraṇaṃ .
prakāśe ca rahasye ca saṃśaye'nuktake'sphuṭe .. * ..
mārkaṇḍeyapurāṇaṃ .
“digdeśajanasāmānyaṃ nṛpasāmānyamātmani .
nakṣatragrahasāmānyaṃ naro bhuṅkte śubhāśubhaṃ ..
parasparābhivādaśca grahadoṣeṣu jāyate” ..
tathā, —
“tasmācchāntiparaḥ prājño lokavādaratastathā ..
lokavādāṃśca śāntīśca grahapīḍāsu kārayet .
bhūdohānupavāsāṃśca śastaṃ caityābhivandanaṃ ..
kuryyāt homaṃ tathā dānaṃ śrāddhaṃ krodhavivarjanaṃ .
adrohaṃ sarvvabhūteṣu maitrīṃ kuryyācca paṇḍitaḥ ..
varjayeduṣatīṃ vācamativādāṃstathaiva ca .
grahapūjāñca kurvvīta sarvvapīḍāsu mānavaḥ ..
evaṃ śāmyantyaśeṣāṇi ghorāṇi dvijasattama .
prayatānāṃ manuṣyāṇāṃ graharkṣotthānyanekaśaḥ” .. * ..
lokavādāśca tatraivoktāḥ . yathā, —
“ākāśāddevatānāñca devyādīnāñca sauhṛdāt .
pṛthivyāṃ pratiloke ca lokavādā iti smṛtāḥ ..”
te ca sarvvabhūtaḍākinyādyabhibhavaśāntyarthaṃ lauki-
kauṣadhamantrādayaḥ viṣaharīmaṅgalacaṇḍikāgītādayaḥ
caityavṛkṣādau kṣetrapāladevatāpūjā ca . tathā-
cāpastambaḥ . strībhyo'varavarṇebhyo dharmmaśeṣān
pratīyādityeka iti . dharmmaśeṣān śrutismṛti-
sadācāreṣvaprasiddhāniti nārāyaṇopādhyāyāḥ .
bhūdohaśca pātraṃ vinā bhūmau gostanaṃ niṣpoḍya
dugdhotsargaḥ . caityaḥ pūjyatvena khyāto grāmasya
vṛkṣaḥ . tathā ca bāṇotpāte harivaṃśaḥ, —
“anekaśākhaścaityaśca nipapāta mahītale .
arccitaḥ sarvvakanyābhirdānavānāṃ mahātmanāṃ ..”
uṣatīmakalyāṇīṃ . ativādaśca pūjyamatikramya
bhāṣaṇaṃ .. * .. matsyapurāṇaṃ, —
“kākasyaikaravaśrāvaḥ prabhāte duḥkhadāyakaḥ .
kāko maithunakāsaktaḥ śveto vā yadi dṛśyate ..
ulūko vasate yatra nipatedvā tathā gṛhe .
jñeyo gṛhapatermṛtyurdhananāśastathaiva ca .. * ..”
varāhasaṃhitāyāṃ, —
krīḍānurakto ratimāṃsalubdho
bhīto rujārttaḥ patito vihaṅgaḥ .
nāsau gṛhasthasya vināśahetu-
rdoṣaḥ samutpadyata āhurāryyāḥ .. * ..
adbhutaśāntimāha mātsye, —
“gṛhe pakṣivikāreṣu kuryyāccāmaratarpaṇaṃ .
devāḥ kapotā iti vā japtavyaṃ saptatirdvijaiḥ ..
gāvaśca deyā vividhā dvijānāṃ
sakāñcanā vastrayugottarīyāḥ .
evaṃ kṛte pāpamupaiti śāntiṃ
mṛgairdvijairvvā viniveditaṃ yat ..”
dvijaiḥ pakṣibhiḥ . apivā anyairapi .. * .. bhuja-
balabhīme .
“eko vṛṣastrayo gāvaḥ saptāśvā nava dantinaḥ .
siṃhaprasūtikā gāvaḥ kathitāḥ svāmighātakāḥ .. * ..”
matsyapurāṇe .
“aṅge dakṣiṇabhāge tu śastaṃ viṣphuraṇaṃ bhavet .
apraśastaṃ tathā vāme pṛṣṭhasya hṛdayasya ca ..
lāñchanaṃ piṭakaṃ caiva jñeyaṃ viṣphūrjitaṃ tathā .
viparyyayeṇa vihitaṃ sarvvaṃ strīṇāṃ phalaṃ tathā” .. * ..
aniṣṭacihnopagame dvijānāṃ kāyyaṃ suvarṇena ca
tarpaṇaṃ syāt . śaṅkhaḥ . “duḥsvapnāniṣṭadarśanādau ghṛtaṃ
hiraṇyañca dadyāt” iti . mātsye .
“namaste sarvvalokeśa namaste bhṛgunandana .
kave sarvvārthasiddhyarthaṃ gṛhāṇārghyaṃ namo'stute ..
evaṃ śukrodaye kurvvan yātrādiṣu ca bhārata .
sarvvān kāmānavāpnoti viṣṇuloke mahīyate ..
namaste'ṅgirasāṃ nātha vākpate'tha vṛhaspate .
krūragrahaiḥ pīḍitānāmamṛtāya namo namaḥ ..
saṃkrāntāvapi kaunteya yātrāsvabhyudayeṣu ca ..
kurvvan vṛhaspateḥ pūjāṃ sarvvān kāmān samaśnute” ..
vaiṣṇavāmṛte vyāsaḥ .
“grahayajñaiḥ śāntikaiśca kiṃ kliśyanti narā dvija .
mahāśāntikaraḥ śrīmāṃstulasyā pūjito hariḥ ..
utpātān dāruṇān puṃsāṃ durnimittānanekaśaḥ .
tulasyā pūjito bhaktyā mahāśāntikaro hariḥ ..”
atra brahmapurāṇīyo mantraḥ .
“namaste bahurūpāya viṣṇave paramātmane svāhā”
iti .. * .. chandogapariśiṣṭaṃ . athāto raja-
svalābhigamane go'śvabhāryyāsu gamane yamajajanane
vijātīyajanane vā kākakaṅkagṛdhravakaśyenabhāsa-
cillakapotānāṃ gṛhapraveśe mānuṣasyopari viśrā-
maṇe eṣāmeva kriyamāṇe gṛhadvārārohaṇe vādbhu-
teṣu kalpadṛṣṭena vidhināgnimupasamādhāya prāya-
ścittājyāhutīrjjuhoti adbhutāya agnaye svāhā
somāya viṣṇave rudrāya vāyave sūryyāya mṛtyave
viśvebhyo devebhyaḥ svāheti sthālīpākavṛtānya
diti .. * .. kapotaṃ viśeṣayati śaunakaḥ .
“raktapādaḥ kapotākhyaḥ araṇyaukāḥ śukacchaviḥ .
sa cecchālāṃ viśecchālāsamīpañca vrajedyadi ..
anyeṣu gṛhamadhye vā valmīkasyodgamādiṣu” .
kalpadṛṣṭena vidhinā gṛhyoktena . prāyaścittāḥ
jyāhutīḥ adbhutadoṣapraśamanārthā saptājyāhutīḥ .
adbhutāya agnaye svāhā ityādimantraiḥ . tatra
sthālīpāketikarttavyatāyāṃ pāyasacarubhiretebhyo
devebhyo juhuyāt . chandogapariśiṣṭaṃ . paścāt
ghṛtapāyasena brāhmaṇān bhojayitvā govaraṃ dattvā
śāntirbhavatīti . govaraṃ gośreṣṭhaṃ dakṣiṇāṃ tāṃ gāṃ
kṛtvā doṣaśāntirbhavatīti . tathācoktaṃ, —
“gaurviśiṣṭatamā līke vedeṣvapi nigadyate .
na tato'nyadvayaṃ yasmāt tasmādgaurvaramucyate” .. * ..
chandogapariśiṣṭaṃ . yastveṣāmanyatamamāpannaḥ prāya-
ścittaṃ na kuryyāt tasya gṛhapatermmaraṇaṃ sarvvasvanāśo
vā bhavati tasmāt prāyaścittaṃ karttavyaṃ karmmāpavarge
vāmadevyagānaṃ śāntiḥ śāntiriti . apavarge
samāptau . vāmadevyagānaṃ śāntiḥ karttavyā āvṛtti-
prakaraṇasamāptyarthā . vārhaspatye . śamayantyāsaptā-
hāt kampādikṛtaṃ nibhittamāśveva . ativarṣaṇoḥ
pavāsavratadīkṣājapyahavanāni .. * .. varāhaḥ .
ye ca na doṣaṃ janayantyutpātāṃstānṛtusvabhāvakṛtān .
ṛṣiputtrakṛtaiḥ ślokairvidyādebhiḥ samāsoktaiḥ ..
tathā ca matsyapurāṇaṃ .
“vajrāśanimahīkampasandhyānirghātanisvanāḥ .
pariveśarajodhūmaraktārkāstamayodayāḥ ..
drumebhyo'tha rasasnehamadhupuṣpaphalodgamāḥ .
gopakṣimadavṛddhiśca śivāya madhumādhave .. * ..
tārolkāpātakaluṣaṃ kapilārkendumaṇḍalaṃ .
anagnijvalanaṃ sphoṭaṃ dhūmareṇunirākulaṃ ..
raktapadmāruṇā sandhyā nabhaḥ kṣubdhārṇavopamaṃ .
saritāñcāmbusaṃśoṣaṃ dṛṣṭvā grīṣme śubhaṃ vadet .. * ..
śakrāyudhaparīveśau vidyucchuṣkavirohaṇaṃ .
kampodvarttanavaikṛtyaṃ rasanaṃ daraṇaṃ kṣiteḥ ..
nadyudapānasarasāṃ vṛṣṭyarddhyā bhavanaplavāḥ .
patanañcādrigehānāṃ varṣāsu na bhayāvahaṃ” ..
harivaṃśe varṣāvarṇanāyāṃ, —
“kvacit kandarahāsāḍhyaṃ śilīndhrābharaṇaṃ kvacit” .
iti darśanāt varṣāsu śilīndhrodgamo na bhayā-
vahaḥ .. * ..
“divyastrībhūtagandharvvavimānādbhutadarśanaṃ .
grahanakṣatratārāṇāṃ darśanañca divāmbare ..
gītavāditranirghoṣo vanaparbbatasānuṣu .
śasyavṛddhirasotpattirapāpāḥ śaradi smṛtāḥ .. * ..
śītānīlatuṣāratvaṃ narddanaṃ mṛgapakṣiṇāṃ .
rakṣoyakṣādisattvānāṃ darśanaṃ vāgamānuṣī ..-
diśo dhūmāndhakārāśca śalabhā vanaparbbatāḥ .
uccaiḥ sūryyodayāstatvaṃ hemante śobhanā matāḥ .. * ..
himapātānilotpātavirūpādbhutadarśanaṃ .
dṛṣṭvāñjanābhamākāśaṃ tārolkāpātapiñjaraṃ ..
citrā garbhodbhavāḥ strīṣu go'jāśvamṛgapakṣiṇāṃ .
patrāṅkuralatānāñca vikārāḥ śiśire śubhāḥ ..
ṛtusvabhāvajā hyete dṛṣṭāḥ svarttau śubhāvahāḥ .
ṛtāvanyatra cotpātā dṛṣṭāste bhṛśadāruṇāḥ” .. * ..
unmattānāñca yā gāthāḥ śiśūnāñceṣṭitañca yat .
striyo yacca prabhāṣante tatra nāsti vyatikramaḥ ..
pūrvvaṃ carati deveṣu paścādgacchati nuiṣān .
nādeśitā vāgvadati satyā hyeṣā sarasvatī .. * ..
vṛhaspatiḥ, —
“jyotirjñānaṃ tathotpātamaviditvā tuye nṛṇāṃ .
śrāvayantyarthalobhena vineyāste'pi yatnataḥ ..
vineyā daṇḍanīyāḥ . iti jyotistattvaṃ ..