adattaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 32.
adattaṃ , tri, (na dattam utsṛṣṭaṃ nañsamāsaḥ nañatra
aprāśastye yathā kārikāyāṃ .
“tat sādṛśyamabhāvaśca tadanyatvaṃ tadalpatā .
aprāśastyaṃ virodhaśca nañrthāḥ ṣaṭ prakīrtritāḥ” ..
iti .) anyāyena dattaṃ . yathā . yat punaranyā-
yena dattaṃ tadadattaṃ . ṣoḍaśaprakāramapi pratyāhartta-
vyameva ityarthāduktaṃ bhavati . nāradena ca . dattaṃ
saptavidhaṃ proktamadattaṃ ṣoḍaśātmakamiti pratipādya
dattādattayoḥ svarūpaṃ vivṛtaṃ .
“adattantu bhayakrodhaśokavegarūjānvitaiḥ .
tathotkocaparīhāsavyatyāsacchalayogataḥ ..
bālamūḍhāsvatantrārttamattonmattāpavarjitaṃ .
karttā mamedaṃ karmmeti pratilābhecchayā ca yat ..
apātre pātramityukte kāryya vā dharmmasaṃhite .
yaddattaṃ syādavijñānādadattamiti tat smṛtamiti ..
ayamarthaḥ . bhayena vandigrāhādibhyo dattaṃ . krodhena
puttrādivairaniryātanāyānyasmai dattaṃ . puttraviyogā-
dinimittaśokāviṣṭena dattaṃ . utkocena kāryya-
pratibandhanirāsārthamadhikṛtebhyo dattaṃ . parihāse-
nopahāsena dattaṃ . ekaḥ svadravyamanyasbhai dadātyanyo-
'pi tasmai dadātīti dānavyatyāsaḥ . chalayogataḥ
śatadānamabhisandhāya sahasramiti paribhāṣya
dadāti . bālenāprāptaṣoḍaśavarṣeṇa . mūḍhena loka-
vedānabhijñena . asvatantreṇa puttradāsādinā .
ārttena rogābhibhūtena mattena madanīyapramattena .
unmattena vātikādyunmādagrastena . apavarjitaṃ dattaṃ .
tathāyaṃ madīyamidaṃ karmma kariṣyatīti pratilābhe-
cchayā dattaṃ . acaturvedāya caturvedo'hamityuktavate
dattaṃ . yajñaṃ kariṣyāmīti dhanaṃ labadhvā dyūtādau
viniyuñjānāya dattamityevaṃ ṣoḍaśaprakāramapi datta-
madattamityucyate . pratyāharaṇīyatvāt . ārtta-
dattasyādattatvaṃ dharmmakāryya vyatiriktaviṣayaṃ .
“susthenārttena bā dattaṃ śrāvitaṃ dharmmakāraṇāt .
adattvā tu mṛte dāpyastatsuto nātra saṃśayaḥ ..
iti kātyāyanasmaraṇāt . yaḥ punaḥ ṣoḍaśa-
prakāramapyadattaṃ gṛhṇāti yaścādeyaṃ prayacchati .
tayordaṇḍo nāradenoktaḥ .
“gṛhṇātyadattaṃ yo lobhāt yaścādeyaṃ prayacchati .
adeyadāyako daṇḍyastathā dattapratīcchakaḥ” ..
iti mitākṣarā .. kanyakānāṃ tvadattānāṃ . iti
kātyāyanaḥ ..
“nahyadattāṃ mahīṃ pitrā bharataḥ śāstu micchati”
iti rāmāyaṇaṃ .)