• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • abhivyakti

    See also abhivyaktiḥ.


    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 913, col. 2.
    abhi-vyakti (ktiḥ) 2. f. Manifesting.

    Goldstücker Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 269, col. 1.
    abhivyakti Tatpur. f. (-ktiḥ) Revelation, manifestation, ap-

    pearance, the making or becoming of a thing evident to

    the senses; (therefore ‘belonging to the present time, and

    not applicable to wisdom or knowledge’: Vījnānāch.--on

    the Sāṅkhya Sūtra nābhivyaktinibandhanau vyavahārāvyavahārau--:

    abhivyaktita utpattivyavahāro'bhivyaktyabhāvāccotpattivyavahā-

    rābhāvaḥ . na tvasataḥ sattayetyarthaḥ . abhivyaktiśca na jñānaṃ kiṃ tu

    vartamānāvasthā; or the same--on the Sāṅkhya S. satkārya-

    siddhāntaścetsiddhasādhanam--:abhivyaktiryadyanāgatāvasthātyāgena

    vartamānāvasthālābha ityucyate &c.); e. g. Sāṅkhya Sūtra: nā-

    nandābhivyaktirmuktirnirdharmatvāt, Vijnānāch.: ātmanyānandarūpo

    'bhivyaktirūpaśca dharmo nāsti svarūpaṃ ca nityameveti na sādhana-

    sādhyam . ato nānandābhivyaktirmokṣa ityarthaḥ; or Yoga Sūtra:

    tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanā; or Nyāya Sūtras:

    vāhyaprakāśānugrahādviṣayopalabdheranabhivyaktito'nupalabdhiḥ ..

    abhivyaktau cābhibhavāt (Viśvan.: abhivyaktau pratyakṣa udbhūtatve);

    or Ved. Sūtra: abhivyakterityāśmarathyaḥ (Śaṅkara: atimātra-

    syāpi parameśvarasya prādeśamātratvamabhivyaktinimittaṃ syāt); or

    Jaiminīyanyāy.: evaṃ phalamityasminprathamaikavacane napuṃsakābhivya-

    ktiḥ; or Ānandag. on Śaṅk. on the Kenop.: pratyagātmatayā

    brahmaṇo yathābhivyaktiḥ syāttathopadiśyate; or Pāṇ.: dvandvaṃ raha-

    syamaryādā°°° abhivyaktiṣu; or Sāhityad.: lekhyaprasthāpanaiḥ sni-

    gdhairvīkṣitairmṛdubhāṣitaiḥ . dūtīsaṃpreṣaṇairnāryā bhāvābhivyaktiri-

    ṣyate. E. añj with vi and abhi, kṛt aff. ktin.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 41, col. 1.
    abhivyakti abhivyakti, i. e. abhi-vi

    -añj + ti, f. Manifestation.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 67, col. 3.
    Abhi-vyakti, is, f. manifestation, distinction; de-

    claration, revelation.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 35.
    abhivyakti f. manifestation, appearance.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 70, col. 1.
    abhi-vyakti f. manifestation, distinction, Pāṇ. viii, 1, 15; Sāh. &c.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 67, col. 1.
    abhi-vyakti- f. apparition, manifestation.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 347.
    abhivyakti (von añj mit abhi + vi) f. Offenbarwerdung, Erscheinung ŚVETĀŚV. UP. 2, 11. P. 8, 1, 15. SUŚR. 1, 44, 15. 16. SĀH. D. 25, 19. 60, 20.
    ☞ vol. 5, p. 1024.
    abhivyakti , kurvantyakāle 'bhivyaktiṃ na kāryāpekṣiṇo budhāḥ KATHĀS. 56, 134. abhivyaktiṃ sa yāti cet wenn er sich offenbart 64, 85. SĀH. D. 96, 10. 122, 1.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 89, col. 2.
    abhivyakti f. Offenbarwerdung , Erscheinung NYĀYAS. 3,1,42.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 24, col. 1.
    abhivyakti f. das Offenbarwerden, die Sichtbarkeit.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 300, col. 2.
    abhivyakti strī abhi + vi—anja—ktin . 1 prakāśe sūkṣma-
    rūpeṇa sthitasya (“kāraṇātmanā sthitasya) kāraṇasya 2 kāryya-
    rūpeṇāvirbhāve . sāṅkhyapātañjalādimate hi utpatteḥ
    prāk kāryyaṃ sat kāraṇāvyāpāreṇa vyarjyate yathoktam .
    sāṃkhyasūtre . “trividhavirodhāpatteśca” . “atha sarbaṃ
    kāryyaṃ trividhaṃ sarvavādisiddhamatītamanāgataṃ varttamānamiti .
    tatra yadi kāryyaṃ sadā sanneṣyate tadā trividhatvānupapattiḥ .
    atītādikāle ghaṭādyabhāvena ghaṭāderatotādidharmmakatvānu-
    papatteḥ sadasatoḥ sambandhānupapatteḥ . kiñca pratiyogitvasya
    pratiyogirūpatve taddoṣatādavasthyāt . abhāvamātrasvarūpatve
    paṭādyabhāvo ghaṭādyabhāvaḥ syādabhāvatvāviśeṣāt . abhāve-
    ṣvapi svarūpato viśeṣāṅgīkāre cābhāvatvasya paribhāṣā-
    mātratvaprasaṅgāt . atha pratiyogyevābhāvaviśeṣaka iti
    cenna asataḥ pratiyoginaḥ prāgabhāvādiṣu viśeṣakatvā
    sambhavāditi . tasmānnityasyaiva kāryyasyātītānāgatavartta-
    mānāvasthābhedā eva vaktavyāḥ . ghaṭo'tīto ghaṭo varttamāno
    ghaṭo bhaviṣyanniti pratyayānāṃ tulyarūpataucityāt . na
    tvekasya bhāvaviṣayatvamanyayoścābhāvaviṣayatvamiti . te evā-
    tītānāgatatve avasthe dhvaṃsaprāgabhāvavyavahāraṃ janayata-
    stadatiriktābhāvadvaye pramāṇābhāvāditi evamatyantābhāvā-
    nyonyābhāvāpapyadhikaraṇasvarūpāveva . na caivaṃ pratiyogi-
    sattākāle'pyadhikaraṇasvarūpānapāyādatyantābhāvapratyayaprasaṅga
    iti vācyam parairapi pratiyogimati deśe tadatyantābhāvā
    ṅgīkārāt . pratiyogisambandhasyātītānāgatrāvasthayoreva
    sāmayikātyantāmāvatvasambhavācca . tasmānnāsmatsiddhānte'bhāvo-
    'tiriktaḥ kiñca ghaṭo dhvasto ghaṭo bhāvī ghaṭo'tra nāsto-
    tyādipratyayaniyāmakatayā kiñcidvastvākāṅkṣāyāṃ tadbhāvarūpa-
    meva kalpyate lāghavāt . abhāvasyādṛṣṭasya kalpane gauravā-
    diti” pra0 bhā0 .. “nāsadutpādo nṛśṛṅgavat” sū0 .. naraśṛṅga-
    tulyasyāsata utpādo'pi na sambhavatītyarthaḥ .. “upādānamiya-
    māt” sū0 .. mṛdyeva ghaṭa utpadyate tantuṣveva paṭa ityevaṃ
    kāryyāṇāmupādānakāraṇaṃ prati niyamo'sti . sa na sambhavati
    utpatteḥ prāk kāryyāsattāyāṃ hi na ko'pi kāraṇe viśeṣo-
    'sti yena kañcidevāsantaṃ janayennetaramiti . viśeṣāṅgī-
    kāre ca bhāvatvāpattergatamasattayā . sa eva ca viśeṣo'-
    smābhiḥ kāryyasyānāgatāvasthetyucyata iti . etena yadvaiśe-
    ṣikāḥ prāgabhāvameva kāryotpattiniyāmakaṃ kalpayanti tada-
    pyapāstam . abhāvakalpanāpekṣayā bhāvakalpyane lāghavāt .
    bhāvānāṃ dṛṣṭacādanyānapekṣatvācca . kiñcābhāveṣu svato
    viśeṣe bhāvatvāpattiḥ . pratiyogiviśeṣaśca pratiyogyasattā-
    kāle nāsti . ato'bhāvānāmaviśiṣṭatayā na kāryyotpattau
    niyāmakatvaṃ yuktamiti .. “śaktasya śakyakaraṇāt” sū0 .. kāryya-
    śaktimattvamevopādānakāraṇatvam anyasya durvacatvāt lāgha-
    vācca . sā śaktiḥ kāryyasyānāgatāvasthaivetyataḥ śaktasya śakya-
    kāryyakaraṇānnāsata utpāda ityarthaḥ .. “kāraṇabhāvācca” sū0
    utpatteḥ prāgapi kāryasya kāraṇābhedaḥ śrūyate tasmācca
    satkāryasiddhyā nāsadutpāda ityarthaḥ . kāryasyāsattve hi
    sadasatorabhedānupapattiriti . utpatteḥ prāk kāryyāṇāṃ
    kāraṇābhede ca śrutayaḥ . “taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt . sadeva
    saumyedamagra āsīt . ātmaivedaṃmagra āsīt . āpa eve-
    damagra āsurityādyāḥ .. “na bhāve bhāvayogaścet” sū0 ..
    manvevaṃ kāryasya nityatve sati bhāvarūpe kārye bhāvayoga ut-
    pattivogo na sambhavati asataḥ sattva evotpattivyavahārā-
    diti cedityarthaḥ .. “nābhivyaktinibandhanau vyavahārāvyava-
    hāro” sū0 .. kāryotpattervyavahārāvyavahārau kāryyābhivyakti-
    nimittakau . abhivyaktita utpattivyavahāro'bhivyaktyamā-
    vāccotpattivyavahārābhāvaḥ na tyasataḥ sattayetyarthaḥ .
    abhivyaktiśca na jñānaṃ kintu varttamānāvasthā . kāraṇavyā-
    pāro'pi kāryasya varttamānalakṣaṇapariṇāmameva janayati .
    sataśca kāryasya kāraṇavyāpārādabhivyaktimātraṃ loke'pi
    dṛśyate . yathā śilāmadhyasthapratimāyā laiṅgikavyāpāreṇā-
    bhivyaktimātraṃ tilasthatailasya ca niṣpīḍanena, dhānyasthataṇḍu-
    lasya cāvaghāteneti . taduktaṃ vāśiṣṭhe . “susūkṣmāvasthayā
    cakrapadmarekhāḥ śilodare . yathā sthitāściterantastatheyaṃ
    jagadāvalī” .. eteṣāmivāsmākamapyanāgatāvasthāyāḥ prāgabhā-
    vākhyāyā abhivyaktihetutvācceti . nanvatītamapyastītyatra
    kiṃpramāṇaṃ? na hyanāgatasattāyāmiva śrutyādayo'tītasattā-
    yāmapi sphuṭamupalabhyanta iti . maivam . yogipratyakṣatvā-
    nyathānupapattyānāgatātītayorubhayoreva sattvasiddheḥ pratyakṣa-
    sāmānye viṣayasya hetutvāt . anyathā varttamāna-
    syāpi pratyakṣeṇāsiddhyāpatteḥ tasmāddhiyāmautsargikaprāmā-
    ṇyenāsati bādhake yogipratyakṣeṇātītamapyastīti siddhyati
    yogināmatītānāgatapratyakṣe ca śrutismṛtītihāsādikaṃ
    pramāṇaṃ yogavārttike prapañcitamiti . nanvabhivyaktirapi pūrvvaṃ
    satī vā'satī vā . ādye kāraṇavyāpārāt prāgapi kārya-
    syāmivyaktyā svakāryajanakatvāpattiḥ kāraṇavyāpāraśca
    viphalaḥ . antye cābhivyaktāveva satkāryasiddhāntakṣatiḥ
    asatyā evābhivyakterabhivyaktyaṅgīkārāditi atrocyate .
    kāraṇavyapārāt prāk sarvakāryyāṇāṃ sadāsattvābhyupagameno-
    ktavikalpānavakāśādvaṭavat tadabhivyakterapi varttamānāvasthayā
    prāgasattvena tadasattānivṛttyarthaṃ kāraṇavyāpārāpekṣaṇāt .
    anāgatāvasthayā ca satkāryasiddhāntasyākṣateḥ . nanvekadā
    sadasattvayorvirodha iti cet . prakārabhedasyoktatvāt .
    nanvevamapi prāgabhāvāmaṅgīkāreṇa prāgasattvameba kāryyāṇāṃ
    durvacamiti . maivam . avasthānāmeva parasparābhāvarūpatvā-
    diti .. nanu satkāryasiddhāntarakṣārthamabhivyakterapyabhivyakti-
    reṣṭavyetyata āha . “pāramparyato'nveṣaṇā vījāṅkuravat” sū0 ..
    pāramparyataḥ paramparārūpeṇevābhivyakteranudhāvanaṃ karttavyam
    vījāṅkuravat prāmāṇikatvena cāsyā adoṣatvādityarthaḥ . vījā-
    ṅkurābhyāṃ cātrāyameva viśeṣo yadvījāṅkurasthale kramikaparampara-
    yānavasthā, ābhivyaktau caikakālīnaparamparayeti . prāmāṇi-
    kṛtvantu tulyameveti . sarvakāryyāṇāṃ svarūpato nityatvamava-
    sthābhirvināśitvaṃ ceti pātañjalabhāṣye vadadbhirvyāsadevairapīya-
    manavasthā prāmāṇikatvena svīkṛteti . “utpattivadvāhadoṣaḥ”
    sū0 .. yathā ghaṭotpatterutpattiḥ svarūpameva vaiśeṣikādibhi-
    rasadutpādavādibhiriṣyate lāghavāt tathaivāsmābhirghaṭābhivyakte-
    rapyabhivyaktiḥ svarūpamevaiṣṭavyā lāghavāt . ata utpattāvi-
    vābhivyaktāvapi nānavasthādoṣa ityarthaḥ . athaivamabhivyaktera-
    bhivyaktyanaṅgīkāre kāraṇavyāpārāt prāk tasyāḥ sattvānu-
    papattyā satkāryavādakṣatiriti cenna . asmin pakṣe sata
    evābhivyaktirityeva satkāryasiddhānta ityāśayāt . abhi-
    vyakteścābhivyaktyabhāvena tasyāḥ prāgasattve'pi nāsatkārya-
    vādatvāpattiḥ . nanvevaṃ mahadādīnāmeva prāgasattvamiṣyatāṃ
    kimabhivyaktyākhyāvasthākalpaneneti cenna . taddhedaṃ tarhyavyā-
    kṛtamāsīdityādi śrutibhiravyaktāvasthāyāḥ satāmeva kā-
    ryyāṇāṃ siddheḥ tathāpyabhivyakteḥ prāgabhāvādisvīkārā-
    pattiriti cenna . tisṛṇāmanāgatādyavasthānāmanyo'nyasyā-
    bhāvarūpatayoktatvāt tādṛśābhāvanivṛttaya eva ca kāraṇa-
    vyāpārasāphalyādisambhavāt . ayameva hi satkāryavādi-
    nāmasatkāryavādibhyo viśeṣo yat tairucyamānau prāgabhāva-
    dhvaṃsau satkāryavādibhiḥ kāryasyānāgatātītāvasthe bhāvarūpe
    procyete . varttamānatākhyā cābhivyaktyavasthā ghaṭādvyati-
    rikteti dhaṭāderavasthātrayavattvānubhavāditi . anyat tu sarvaṃ
    samānam . ato nāstyasmāsvadhikaśaṅkāvakāśa iti sāṃ0
    pra0 bhā0 . “ataḥ siddhaṃ prāk kāryyotpatteḥ kāraṇasadbhāvaḥ .
    kāryyasya cābhivyaktiliṅgatvāt abhivyakteḥ kāryyasya ca
    sadbhāvaḥ prāgutpatteḥ siddhaḥ . katham? abhivyaktiliṅga-
    tvāt . abhivyaktirliṅgamasyetyabhivyaktiśca sākṣādvijñānā-
    lambanatvaprāptiḥ . yaddhi loke prāvṛtaṃ tamaādinā
    ghaṭādi vastu tadālokādinā prāvaraṇatiraskāreṇa vijñāna
    viṣayatvaṃ prāpnuvat prāk sadbhāvaṃ na vyabhicarati . tatheda-
    mapi jagat prāgutpatterityavagacchāmaḥ na hi avidya-
    māno ghaṭa udite'pyāditya upalabhyate” vṛ0 bhā0 .
    3 anyathā sthitasya anyarūpeṇa prakāśe “abhirvyakte-
    rityāśmarathyaḥ” śā0 sū0 . atimātrasyāpi parame-
    śvarasya prādeśamātratvamabhivyaktinimittaṃ syāt abhivyajyate
    kila prādeśaparimāṇaḥ parameśvara upāsakānāṃ kṛte, pradeśeṣu
    vā hṛdayādiṣu prāṇaviḍhyāsthāneṣu viśeṣeṇābhivyajyate tataḥ
    parameśvare'pi prādeśamātraśrutirabhivyakterupapadyata ityā-
    śmarathya ācāryyomanyate” iti bhā0 .