Blog
Sanskrit
About
abhivyakti
See also
abhivyaktiḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 913, col. 2 .
abhi-vyakti (ktiḥ) 2. f. Manifesting.
Goldstücker Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 269, col. 1 .
abhivyakti Tatpur. f. (
-ktiḥ ) Revelation, manifestation, ap-
pearance, the making or becoming of a thing evident to
the senses; (therefore ‘belonging to the present time, and
not applicable to wisdom or knowledge’: Vījnānāch. --on
the Sāṅkhya Sūtra nābhivyaktinibandhanau vyavahārāvyavahārau--:
abhivyaktita utpattivyavahāro'bhivyaktyabhāvāccotpattivyavahā-
rābhāvaḥ . na tvasataḥ sattayetyarthaḥ . abhivyaktiśca na jñānaṃ kiṃ tu
vartamānāvasthā; or the same--on the Sāṅkhya S. satkārya-
siddhāntaścetsiddhasādhanam--:abhivyaktiryadyanāgatāvasthātyāgena
vartamānāvasthālābha ityucyate &c.); e. g. Sāṅkhya Sūtra: nā-
nandābhivyaktirmuktirnirdharmatvāt, Vijnānāch.: ātmanyānandarūpo
'bhivyaktirūpaśca dharmo nāsti svarūpaṃ ca nityameveti na sādhana-
sādhyam . ato nānandābhivyaktirmokṣa ityarthaḥ; or Yoga Sūtra:
tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanā; or Nyāya Sūtras:
vāhyaprakāśānugrahādviṣayopalabdheranabhivyaktito'nupalabdhiḥ ..
abhivyaktau cābhibhavāt (Viśvan.: abhivyaktau pratyakṣa udbhūtatve );
or Ved. Sūtra: abhivyakterityāśmarathyaḥ (Śaṅkara: atimātra-
syāpi parameśvarasya prādeśamātratvamabhivyaktinimittaṃ syāt ); or
Jaiminīyanyāy.: evaṃ phalamityasminprathamaikavacane napuṃsakābhivya-
ktiḥ; or Ānandag. on Śaṅk. on the Kenop.: pratyagātmatayā
brahmaṇo yathābhivyaktiḥ syāttathopadiśyate; or Pāṇ.: dvandvaṃ raha-
syamaryādā°°° abhivyaktiṣu; or Sāhityad.: lekhyaprasthāpanaiḥ sni-
gdhairvīkṣitairmṛdubhāṣitaiḥ . dūtīsaṃpreṣaṇairnāryā bhāvābhivyaktiri-
ṣyate . E. añj with vi and abhi, kṛt aff. ktin .
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 41, col. 1 .
abhivyakti abhivyakti, i. e. abhi-vi -añj + ti, f. Manifestation.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 67, col. 3 .
Abhi-vyakti, is, f. manifestation, distinction; de-
claration, revelation.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 35 .
abhivyakti f. manifestation, appearance.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 70, col. 1 .
abhi-vyakti f. manifestation, distinction,
Pāṇ. viii, 1, 15;
Sāh. &c.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 67, col. 1 .
abhi-vyakti- f. apparition, manifestation.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 347 .
abhivyakti (von
añj mit
abhi + vi ) f.
Offenbarwerdung, Erscheinung ŚVETĀŚV. UP. 2, 11.
P. 8, 1, 15.
SUŚR. 1, 44, 15. 16.
SĀH. D. 25, 19. 60, 20.
☞
vol. 5,
p. 1024 .
abhivyakti ,
kurvantyakāle 'bhivyaktiṃ na kāryāpekṣiṇo budhāḥ KATHĀS. 56, 134.
abhivyaktiṃ sa yāti cet wenn er sich offenbart 64, 85.
SĀH. D. 96, 10. 122, 1.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 89, col. 2 .
abhivyakti f.
Offenbarwerdung , Erscheinung NYĀYAS. 3,1,42.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 24, col. 1 .
abhivyakti f. das Offenbarwerden, die Sichtbarkeit.
Vācaspatyam
☞
p. 300, col. 2 .
abhivyakti strī abhi + vi —anja —ktin . 1 prakāśe sūkṣma- rūpeṇa sthitasya ( “kāraṇātmanā sthitasya) kāraṇasya 2 kāryya- rūpeṇāvirbhāve . sāṅkhyapātañjalādimate hi utpatteḥ prāk kāryyaṃ sat kāraṇāvyāpāreṇa vyarjyate yathoktam . sāṃkhyasūtre . “trividhavirodhāpatteśca ” . “atha sarbaṃ kāryyaṃ trividhaṃ sarvavādisiddhamatītamanāgataṃ varttamānamiti . tatra yadi kāryyaṃ sadā sanneṣyate tadā trividhatvānupapattiḥ . atītādikāle ghaṭādyabhāvena ghaṭāderatotādidharmmakatvānu- papatteḥ sadasatoḥ sambandhānupapatteḥ . kiñca pratiyogitvasya pratiyogirūpatve taddoṣatādavasthyāt . abhāvamātrasvarūpatve paṭādyabhāvo ghaṭādyabhāvaḥ syādabhāvatvāviśeṣāt . abhāve- ṣvapi svarūpato viśeṣāṅgīkāre cābhāvatvasya paribhāṣā- mātratvaprasaṅgāt . atha pratiyogyevābhāvaviśeṣaka iti cenna asataḥ pratiyoginaḥ prāgabhāvādiṣu viśeṣakatvā sambhavāditi . tasmānnityasyaiva kāryyasyātītānāgatavartta- mānāvasthābhedā eva vaktavyāḥ . ghaṭo'tīto ghaṭo varttamāno ghaṭo bhaviṣyanniti pratyayānāṃ tulyarūpataucityāt . na tvekasya bhāvaviṣayatvamanyayoścābhāvaviṣayatvamiti . te evā- tītānāgatatve avasthe dhvaṃsaprāgabhāvavyavahāraṃ janayata- stadatiriktābhāvadvaye pramāṇābhāvāditi evamatyantābhāvā- nyonyābhāvāpapyadhikaraṇasvarūpāveva . na caivaṃ pratiyogi- sattākāle'pyadhikaraṇasvarūpānapāyādatyantābhāvapratyayaprasaṅga iti vācyam parairapi pratiyogimati deśe tadatyantābhāvā ṅgīkārāt . pratiyogisambandhasyātītānāgatrāvasthayoreva sāmayikātyantāmāvatvasambhavācca . tasmānnāsmatsiddhānte'bhāvo- 'tiriktaḥ kiñca ghaṭo dhvasto ghaṭo bhāvī ghaṭo'tra nāsto- tyādipratyayaniyāmakatayā kiñcidvastvākāṅkṣāyāṃ tadbhāvarūpa- meva kalpyate lāghavāt . abhāvasyādṛṣṭasya kalpane gauravā- diti ” pra0 bhā0 .. “nāsadutpādo nṛśṛṅgavat ” sū0 .. naraśṛṅga- tulyasyāsata utpādo'pi na sambhavatītyarthaḥ .. “upādānamiya- māt ” sū0 .. mṛdyeva ghaṭa utpadyate tantuṣveva paṭa ityevaṃ kāryyāṇāmupādānakāraṇaṃ prati niyamo'sti . sa na sambhavati utpatteḥ prāk kāryyāsattāyāṃ hi na ko'pi kāraṇe viśeṣo- 'sti yena kañcidevāsantaṃ janayennetaramiti . viśeṣāṅgī- kāre ca bhāvatvāpattergatamasattayā . sa eva ca viśeṣo'- smābhiḥ kāryyasyānāgatāvasthetyucyata iti . etena yadvaiśe- ṣikāḥ prāgabhāvameva kāryotpattiniyāmakaṃ kalpayanti tada- pyapāstam . abhāvakalpanāpekṣayā bhāvakalpyane lāghavāt . bhāvānāṃ dṛṣṭacādanyānapekṣatvācca . kiñcābhāveṣu svato viśeṣe bhāvatvāpattiḥ . pratiyogiviśeṣaśca pratiyogyasattā- kāle nāsti . ato'bhāvānāmaviśiṣṭatayā na kāryyotpattau niyāmakatvaṃ yuktamiti .. “śaktasya śakyakaraṇāt ” sū0 .. kāryya- śaktimattvamevopādānakāraṇatvam anyasya durvacatvāt lāgha- vācca . sā śaktiḥ kāryyasyānāgatāvasthaivetyataḥ śaktasya śakya- kāryyakaraṇānnāsata utpāda ityarthaḥ .. “kāraṇabhāvācca ” sū0 utpatteḥ prāgapi kāryasya kāraṇābhedaḥ śrūyate tasmācca satkāryasiddhyā nāsadutpāda ityarthaḥ . kāryasyāsattve hi sadasatorabhedānupapattiriti . utpatteḥ prāk kāryyāṇāṃ kāraṇābhede ca śrutayaḥ . “taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt . sadeva saumyedamagra āsīt . ātmaivedaṃmagra āsīt . āpa eve- damagra āsurityādyāḥ .. “na bhāve bhāvayogaścet ” sū0 .. manvevaṃ kāryasya nityatve sati bhāvarūpe kārye bhāvayoga ut- pattivogo na sambhavati asataḥ sattva evotpattivyavahārā- diti cedityarthaḥ .. “nābhivyaktinibandhanau vyavahārāvyava- hāro ” sū0 .. kāryotpattervyavahārāvyavahārau kāryyābhivyakti- nimittakau . abhivyaktita utpattivyavahāro'bhivyaktyamā- vāccotpattivyavahārābhāvaḥ na tyasataḥ sattayetyarthaḥ . abhivyaktiśca na jñānaṃ kintu varttamānāvasthā . kāraṇavyā- pāro'pi kāryasya varttamānalakṣaṇapariṇāmameva janayati . sataśca kāryasya kāraṇavyāpārādabhivyaktimātraṃ loke'pi dṛśyate . yathā śilāmadhyasthapratimāyā laiṅgikavyāpāreṇā- bhivyaktimātraṃ tilasthatailasya ca niṣpīḍanena, dhānyasthataṇḍu- lasya cāvaghāteneti . taduktaṃ vāśiṣṭhe . “susūkṣmāvasthayā cakrapadmarekhāḥ śilodare . yathā sthitāściterantastatheyaṃ jagadāvalī ” .. eteṣāmivāsmākamapyanāgatāvasthāyāḥ prāgabhā- vākhyāyā abhivyaktihetutvācceti . nanvatītamapyastītyatra kiṃpramāṇaṃ? na hyanāgatasattāyāmiva śrutyādayo'tītasattā- yāmapi sphuṭamupalabhyanta iti . maivam . yogipratyakṣatvā- nyathānupapattyānāgatātītayorubhayoreva sattvasiddheḥ pratyakṣa- sāmānye viṣayasya hetutvāt . anyathā varttamāna- syāpi pratyakṣeṇāsiddhyāpatteḥ tasmāddhiyāmautsargikaprāmā- ṇyenāsati bādhake yogipratyakṣeṇātītamapyastīti siddhyati yogināmatītānāgatapratyakṣe ca śrutismṛtītihāsādikaṃ pramāṇaṃ yogavārttike prapañcitamiti . nanvabhivyaktirapi pūrvvaṃ satī vā'satī vā . ādye kāraṇavyāpārāt prāgapi kārya- syāmivyaktyā svakāryajanakatvāpattiḥ kāraṇavyāpāraśca viphalaḥ . antye cābhivyaktāveva satkāryasiddhāntakṣatiḥ asatyā evābhivyakterabhivyaktyaṅgīkārāditi atrocyate . kāraṇavyapārāt prāk sarvakāryyāṇāṃ sadāsattvābhyupagameno- ktavikalpānavakāśādvaṭavat tadabhivyakterapi varttamānāvasthayā prāgasattvena tadasattānivṛttyarthaṃ kāraṇavyāpārāpekṣaṇāt . anāgatāvasthayā ca satkāryasiddhāntasyākṣateḥ . nanvekadā sadasattvayorvirodha iti cet . prakārabhedasyoktatvāt . nanvevamapi prāgabhāvāmaṅgīkāreṇa prāgasattvameba kāryyāṇāṃ durvacamiti . maivam . avasthānāmeva parasparābhāvarūpatvā- diti .. nanu satkāryasiddhāntarakṣārthamabhivyakterapyabhivyakti- reṣṭavyetyata āha . “pāramparyato'nveṣaṇā vījāṅkuravat ” sū0 .. pāramparyataḥ paramparārūpeṇevābhivyakteranudhāvanaṃ karttavyam vījāṅkuravat prāmāṇikatvena cāsyā adoṣatvādityarthaḥ . vījā- ṅkurābhyāṃ cātrāyameva viśeṣo yadvījāṅkurasthale kramikaparampara- yānavasthā, ābhivyaktau caikakālīnaparamparayeti . prāmāṇi- kṛtvantu tulyameveti . sarvakāryyāṇāṃ svarūpato nityatvamava- sthābhirvināśitvaṃ ceti pātañjalabhāṣye vadadbhirvyāsadevairapīya- manavasthā prāmāṇikatvena svīkṛteti . “utpattivadvāhadoṣaḥ ” sū0 .. yathā ghaṭotpatterutpattiḥ svarūpameva vaiśeṣikādibhi- rasadutpādavādibhiriṣyate lāghavāt tathaivāsmābhirghaṭābhivyakte- rapyabhivyaktiḥ svarūpamevaiṣṭavyā lāghavāt . ata utpattāvi- vābhivyaktāvapi nānavasthādoṣa ityarthaḥ . athaivamabhivyaktera- bhivyaktyanaṅgīkāre kāraṇavyāpārāt prāk tasyāḥ sattvānu- papattyā satkāryavādakṣatiriti cenna . asmin pakṣe sata evābhivyaktirityeva satkāryasiddhānta ityāśayāt . abhi- vyakteścābhivyaktyabhāvena tasyāḥ prāgasattve'pi nāsatkārya- vādatvāpattiḥ . nanvevaṃ mahadādīnāmeva prāgasattvamiṣyatāṃ kimabhivyaktyākhyāvasthākalpaneneti cenna . taddhedaṃ tarhyavyā- kṛtamāsīdityādi śrutibhiravyaktāvasthāyāḥ satāmeva kā- ryyāṇāṃ siddheḥ tathāpyabhivyakteḥ prāgabhāvādisvīkārā- pattiriti cenna . tisṛṇāmanāgatādyavasthānāmanyo'nyasyā- bhāvarūpatayoktatvāt tādṛśābhāvanivṛttaya eva ca kāraṇa- vyāpārasāphalyādisambhavāt . ayameva hi satkāryavādi- nāmasatkāryavādibhyo viśeṣo yat tairucyamānau prāgabhāva- dhvaṃsau satkāryavādibhiḥ kāryasyānāgatātītāvasthe bhāvarūpe procyete . varttamānatākhyā cābhivyaktyavasthā ghaṭādvyati- rikteti dhaṭāderavasthātrayavattvānubhavāditi . anyat tu sarvaṃ samānam . ato nāstyasmāsvadhikaśaṅkāvakāśa iti sāṃ0 pra0 bhā0 . “ataḥ siddhaṃ prāk kāryyotpatteḥ kāraṇasadbhāvaḥ . kāryyasya cābhivyaktiliṅgatvāt abhivyakteḥ kāryyasya ca sadbhāvaḥ prāgutpatteḥ siddhaḥ . katham? abhivyaktiliṅga- tvāt . abhivyaktirliṅgamasyetyabhivyaktiśca sākṣādvijñānā- lambanatvaprāptiḥ . yaddhi loke prāvṛtaṃ tamaādinā ghaṭādi vastu tadālokādinā prāvaraṇatiraskāreṇa vijñāna viṣayatvaṃ prāpnuvat prāk sadbhāvaṃ na vyabhicarati . tatheda- mapi jagat prāgutpatterityavagacchāmaḥ na hi avidya- māno ghaṭa udite'pyāditya upalabhyate ” vṛ0 bhā0 . 3 anyathā sthitasya anyarūpeṇa prakāśe “abhirvyakte- rityāśmarathyaḥ ” śā0 sū0 . atimātrasyāpi parame- śvarasya prādeśamātratvamabhivyaktinimittaṃ syāt abhivyajyate kila prādeśaparimāṇaḥ parameśvara upāsakānāṃ kṛte, pradeśeṣu vā hṛdayādiṣu prāṇaviḍhyāsthāneṣu viśeṣeṇābhivyajyate tataḥ parameśvare'pi prādeśamātraśrutirabhivyakterupapadyata ityā- śmarathya ācāryyomanyate ” iti bhā0 .