• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • abhiprāya

    See also abhiprāyaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    p. 54.
    abhiprāya m. (-yaḥ)

    1 Meaning, intention, wish, purpose.

    2 Meaning, a sentence, sense.

    3 The main purport of a book.

    E. abhi, and priñ to satisfy, ghañ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    p. 41, col. 2.
    abhi-prāya (yaḥ) 1. m. Meaning.

    Goldstücker Sanskrit-English Dictionary

    p. 253, col. 1.
    abhiprāya Tatpur. m. (-yaḥ) 1 Intention, purpose, design; e. g.

    Rāmāy.: nābhiprāyamabhijñāya mamaivaṃ vaktumarhasi; or Nyāya S.:

    aviśeṣābhihite'rthe vakturabhiprāyādarthāntarakalpanā vākchalam;

    or Vijnānabh.: yacchāstreṣu śarīradvayameva śrūyate talliṅgaśarī-

    rādhiṣṭhānaśarīrayoranyonyaniyatatvena sūkṣmatvena caikatābhiprāyā-

    diti ‘because their oneness is meant to be conveyed by

    &c.’; or Daṇḍin (as quoted by Jayam.): taṃ bhāvikamiti

    prāhuḥ prabandhaviṣayaṃ guṇam . bhāvaḥ kaverabhiprāyaḥ kāvyeṣvāsīdvya-

    vasthitaḥ; or Bhaṭṭik.: yadyakalpsyadabhiprāyo yoddhuṃ rakṣaḥpateḥ sva-

    yam &c. 2 ‘Goal’: a name or epithet of Viṣṇu; the 871st of

    his thousand names in the Anuśāsanap. of the Mahābh.; be-

    cause he is the goal of the world which is finally merged

    in him: Mahābh.: abhiprāyo priyārho'rhaḥ &c. (Gaṅgādhara:

    puruṣārthecchubhirnityamabhipreyata ityasau . ābhimukhyenātra jagatpraiti

    kāle'tha līyate). 3 Opinion, belief, meaning; e. g. Sāhityad.:

    kecittu karmaṇi kuśala iti rūḍhāvudāharanti . teṣāmayamabhi-

    prāyaḥ . kuśaṃ lāti . iti vyutpattilabhyaḥ kuśagrāhirūpo mukhyo

    'rthaḥ…dakṣarūpamarthaṃ bodhayati; or Bharatas. on the

    Bhaṭṭik.: bhṛṅgaḥ…tāṃ dadaṃśa . yataḥ karaṃ dṛṣṭvā raktapadmami-

    tyabhisaṃdhirabhiprāyo yasya &c.; or Manu: teṣāṃ svaṃ svamabhi-

    prāyamupalabhya pṛthakpṛthak . samastānāṃ ca kāryeṣu vidadhyāddhita-

    mātmanaḥ. 4 Motive, reason, consideration; e. g. Jaiminīya-

    nyāyam.: pūjyānāṃ pratyakṣanāmagrahaṇamayuktamityabhiprāyeṇa (from

    this reason) hūtaśabdasthāne hotṛśabdaḥ paṭhyate; or Jayam. on

    the Bhaṭṭik. (abodhi duḥsthaṃ trailokyam): trailokyaṃ nihanmi

    yasminhanyamāne'pi sītādruho'pi naśyanti . ityabhiprāyeṇa

    (from this reason) duḥsthamabodhi; or Ved. Sāra: idamajñānaṃ

    samaṣṭivyaṣṭyabhiprāyeṇa (through the consideration of its being

    taken collectively or separately) ekamanekamiti ca vyavahriyate .

    tathā hi yathā vṛkṣāṇāṃ samaṣṭyabhiprāyeṇa vanamityekatvavyapadeśaḥ

    &c. 5 Implied sense, bearing of a word, of a sentence &c.

    (used in the same way as bhāva, and in distinction from

    artha, the obvious or literal sense of a word &c.); e. g. Dā-

    yabh.: viṣṇuvacane ca bandhupadaṃ mātulādyābhiprāyam; or Sāyaṇa

    (in the comm. on the Ṛgv.): gāmaśvamitijātyabhiprāyameka-

    vacanam; or Bharatas. on the Bhaṭṭik. (1. 6.): viśvakarmaṇā

    nedṛśī śobhanā purī nirmitā . ata imāṃ vilokyedṛkpurī-

    nirmāṇe ceṣṭā jātetyabhiprāyaḥ. 6 Reference, relation; e. g.

    Pāṇini: svaritañitaḥ kartrabhiprāye kriyāphale (Kāśikā: kartāraṃ

    cetkriyāphalamabhipraiti). 7 Any thing meant or intended, but

    not real, a semblance; e. g. Ṛgv. Prātiś.: vivṛttyabhiprāyeṣu

    ca pīvo annāṃm̐ rayivṛdhaḥ ‘amongst the semblances of hiatus’

    (i. e. amongst sandhis of final vowels and beginning semi-

    vowels, which are not real hiatus, but may be considered

    as such); or …abhiprāyāṃśca paripādayanti. E. i with

    pra and abhi, kṛt aff. ghañ.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    p. 38, col. 2.
    abhiprāya abhiprāya, i. e. abhi-pra-i

    + a, m. 1. Intention, Pañc. i. d. 366;

    wish, Rām. 3, 28, 31. 2. Opinion, Pañc.

    150, 25. 3. Consideration, Vedāntas.

    in Chr. 204, 13 sqq. Samaṣṭi-abhi-

    prāyeṇa, when taken collectively.

    Comp. Sa-, adj. resolute, Pañc. 122, 13.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    p. 65, col. 1.
    abhiprāya abhi-prāya. See abhi-pre.
    p. 65, col. 2.
    Abhi-prāya, as, ā, am, going near, approaching;

    aiming at; (as), m. aim, purpose, intention, with,

    desire; goal; meaning, sense, reference.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    p. 133, col. 2.
    abhiprāya a. [i-ac] Going near, approaching; aiming at, intending, meaning, accruing to; karmābhiprāye kriyāphale P. I. 3. 72.

    yaḥ

    1 Aim, purpose, object, intention, wish, desire; abhiprāyā na siddhyaṃti tenedaṃ vartate jagat Pt. 1. 158; sābhiprāyāṇi vacāṃsi Pt. 2 earnest words; bhāvaḥ kaverabhiprāyaḥ

    2 Meaning, sense, import, implied sense of a word, passage &c.; teṣāmayamabhiprāyaḥ such is the meaning (pb) intended, import (of the passage &c.).

    3 Opinion, belief.

    4 Relation, reference.

    5 N. of Viṣṇu.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    p. 34.
    abhiprāya m. intention, purpose, goal, object, wish, opinion, meaning; the conception (of a thing) as (—°).

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    p. 23, col. 2.
    abhiprāya abhi-prāya, m. object, intention,
    wish; opinion; meaning; notion, conception;
    -prī́, a. gladdening; -preta, pp. (√ i) meant,
    intended; -prepsu, des. a. desirous of (ac.).

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    p. 66, col. 2.
    abhi-prāya a See abhi-pre.
    p. 66, col. 2.
    abhi-prāya b m. aim, Pāṇ. i, 3, 72
    p. 66, col. 2.
    purpose, intention, wish, R. &c.
    p. 66, col. 2.
    opinion, Mn. vii, 57, &c.
    p. 66, col. 2.
    meaning, sense (as of a word or of a passage).

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    p. 45, col. 1.
    abhiprāya

    m. (-yaḥ)

    1. Meaning, intention, wish, purpose.

    2. Meaning, a
    sentence, sense.

    3. The main purport of a book.

    E. abhi, and priñ to
    satisfy, ghañ aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    vol. 1, p. 177.
    abhiprāya a. [i-ac] Going near, approaching; aiming at, intending, meaning, accruing to; svaritañitaḥ kartrabhiprāye kriyāphale P.I.3.72. -yaḥ 1 Aim, purpose, object, intention, wish, desire; abhiprāyā na siddhayanti tenedaṃ vartate jagat Pt.1.158; sābhiprāyāṇi vacāṃsi Pt.2 earnest words; bhāvaḥ kaverabhiprāyaḥ. -2 Meaning, sense, import, implied sense of a word, passage &c.; teṣāmayamabhiprāyaḥ such is the meaning intended, import (of the passage &c.). -3 Opinion, belief. teṣāṃ svaṃ svamabhiprāyamupalabhya pṛthak pṛthak Ms.7.57. -4 Relation, reference. -5 N. of Viṣṇu.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    p. 38, col. 1.
    abhiprāya abhiprāya a. (i) qui a une direction vers, une intention.

    S. m. intention; tendance; projet.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    p. 64, col. 1.
    abhi-prāya- m. intention, dessein; opinion ; fait de comprendre comme; fantôme.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    vol. 1, p. 56. ☞ vol. 3, p. 377.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    vol. 1, p. 339.
    abhiprāya (von i mit abhi + pra)

    1) adj. auf Etwas losgehend, gerichtet auf, zielend auf: kartrabhiprāye kiyāphale wenn der Vortheil der Thätigkeit auf den Thäter gerichtet ist P. 1, 3, 72.

    — 2) m.

    a) Absicht, Vorhaben, Wunsch, Verlangen: saṃbhāramāharati goranabhiprāyādvanaspatīnām KAUŚ. 7. tasmātkathayāmyasya nijābhiprāyam PAÑCAT. 208, 14. yataḥ sābhiprāyāṇi vacāṃsi śrūyante 122, 13. R. 1, 75, 15. 4, 28, 2. 6, 10, 15. 16. SĀV. 1, 13. 3, 7. N. 9, 35. 24, 5. BRAHMA-P. in LA. 50, 17. ŚĀK. 21, 6. 34, 7. VET. 29, 16. svacittābhi° PAÑCAT. 209, 14. hṛdayābhi° 16. pl. I, 174. mit dem loc.: yadi tasyāmabhiprāyo bhāryārthaṃ tava jāyate R. 3, 38, 21.

    — b) Meinung, Ansicht M. 7, 57. PAÑCAT. 19, 13. 21. 150, 25. SĀH. D. 4, 11. niveśayata me sainyamabhiprāyeṇa sarvataḥ R. 2, 83, 23. ityabhiprāyaḥ dies ist die Meinung (des Autors), dies hat der Autor sagen wollen, am Ende einer Erklär. bei Scholiasten. Sinn, Inhalt: evamuccāvacairabhiprāyairṛṣīṇāṃ mantradṛṣṭayo bhavanti NIR. 7, 3. — Nach den Lexicographen ( AK. 3, 3, 20. 4, 91. 209. H. 1383.) = chanda, āśaya, bhāva, ākūta, mata; abhiprāyāḥ = samudācārāḥ TRIK. 3, 2, 26.

    vol. 5, p. 1021.
    abhiprāya

    1) kartrabhiprāye könnte auch als adj. comp. aufgefasst werden; dann bedeutet abhiprāya die Richtung zu Jmd hin. Lies kriyāphale .

    — 2)

    a) abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ Spr. 3543. abhiprāyānusāreṇa 3545. sarpāṇāṃ ca khalānāṃ ca - abhiprāyā na sidhyanti 3200. pāpābhiprāyaka adj. R. 7, 34, 14.

    — c) Betrachtung —, das Ansehen als VEDĀNTAS. (Allah.) No. 23.

    — d) blosser Schein: vivṛttyabhiprāyeṣu ṚV. PRĀT. 4, 28. 14, 11. Erscheinung, Phantom: tatra divyānabhiprāyāndadarśa MBH. 13, 2827.

    — e) in der Dramatik die Darstellung einer Unmöglichkeit als solcher an einem Gleichnisse SĀH. D. 434. 445, wo mit mehreren Hdschrr. abhūtārthasya st. adbhūtārthasya zu lesen ist.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    vol. 1, p. 87, col. 3.
    abhiprāya m.

    — 1) Ziel. artrabhiprāya Adj. dessen Ziel der Agens ist P. 1,3,72.

    — 2) Absicht , Wille 302,6. 328,11. Spr. 490.

    — 3) Meinung , Ansicht.

    — 4) Sinn , Bedeutung , Inhalt.

    — 5) Auffassung — , Betrachtung als 258,19. 22. 259,20.

    — 6) blosser Schein ; Erscheinung , Phantom.

    — 7) in der Dramatik Darstellung einer Unmöglichkeit als solcher an einem Gleichniss.

    — 8) = vivattyabhiprāya ṚV. PRĀT. 14,11.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    p. 23, col. 2.
    abhiprāya m. Ziel, Absicht, Wille, Meinung, Sinn, Auffassung.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    p. 15, col. 1.
    abhiprāya m. (a Rückertio recte deducitur a r. i ire praef.

    abhi + pra s. a, cf. abhipreta HIT. 54. 17. et abhipretya

    apud Wils. ed. 2.) consilium, propositum. N. 9. 35. 24. 5.

    SA. 1. 13.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    p. 87.
    abhiprāya;
    ākūtaṃ syādabhiprāyo vyākūtirbhaṅgirucyate .
    4.1.1.762
    p. 97.
    abhiprāya;
    ceṣṭātmajanmasattābhiprāyeṣvabhihito bhāvaḥ .. 850 ..
    5.1.1.850
    p. 99.
    abhiprāya;
    abhidheyābhiprāyaprayojanadravyavācakeṣvarthaḥ .
    5.1.1.867

    Vācaspatyam

    p. 294, col. 1.
    abhiprāya pu0 abhi + pra + iṇabhāve ac . 1 āśaye . teṣāṃ
    svaṃsvamabhiprāyamupalabhya pṛthak pṛthak manuḥ . sarvānabhiprāya-
    kṛtān bhāryyālabhata kaurava bhā0 u0 pa0 abhipraiti karttari
    pacā0 ac . 2 abhigāmini svaritañita ātmanepadaṃ
    karttrabhiprāye kriyāphale pā0 karttrabhigāminīti vyakhyā-
    kāraḥ maṇikṛtā tu etatsūtraṃ kartruddeśyakatāparatayā
    vyakhyātam taccāpūrbaśabde 250 pṛṣṭhe darśitam . abhipreyate
    puruṣārthaka ṅkṣibhiḥ ābhimukhyena pralaye'bhipraiti jagadasmin
    vā karmaṇi ādhāre vā ac . 3viṣṇau abhiprāyaḥ
    priyārho'rha iti bi0 saha0 .

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    p. 54, col. 2.
    abhiprāya , m., difference: Divy 222.20 (na…)

    kaścid viśeṣo vā 'bhiprāyo vā nānākaraṇaṃ vā. Based

    on use of Pali adhippāya (= Skt. abhiprāya) intention,

    but also difference; on the latter mg. see CPD s.v. The

    old Buddhist word adhippāya was Sktized, keeping this

    new mg. in addition to its normal Skt. mg. Compare with

    Divy passage the Pali, ko viseso ko adhippāyo kiṃ

    nānākaraṇaṃ MN i.64.23--24.