• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • abhiniveśa

    See also abhiniveśaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    p. 54.
    abhiniveśa m. (-śaḥ)

    1 Intentness, application, perseverance, determination to effect a purpose, or attain an object.

    2 Tenacity.

    3 Study.

    4 Ignorant fear causing death.

    E. abhi and ni before viśa to enter, ghañ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    p. 41, col. 2.
    abhi-niveśa (śaḥ) 1. m. Intentness,
    application, study, tenacity.

    Goldstücker Sanskrit-English Dictionary

    p. 249, col. 1.
    abhiniveśa Tatpur. m. (-śaḥ) 1 Application of thought, lean-

    ing towards, attachment; e. g. Yājnav.: evaṃvṛtto'vinītā-

    tmā vitathābhiniveśavān (Mit.: vita° = asatkāryābhinive-

    śavān; comp. abhiniveśin); or Manu: paradravyeṣvabhidhyānaṃ

    manasāniṣṭacintanam . vitathābhiniveśaśca trividhaṃ karma mānasam

    (Kullūka: vita° nāsti paralokaḥ . deha evātmeti; Medhā-

    tithi: pūrvapakṣasya siddhāntatvena grahaṇam, i. e. adhering to false

    doctrines); or Śakunt.: baliaṃkkhu me ahiṇiveso (i. e. ba-

    līyānkhalu me'bhiniveśaḥ); comm. ahi° = abhilāṣaḥ, i. e.

    my attachment is indeed very strong; or Kāśikā: kalyāṇe

    'bhiniveśaḥ, or pāpe'bhiniveśaḥ. 2 Intentness, determination

    of purpose, determined resolution, tenacity; e. g. Kumāra-

    sambh.: athānurūpābhiniveśatoṣiṇā kṛtābhyujñā guruṇā garī-

    yasā…jagāma gaurī śikharaṃ śikhaṇḍivat (quoted also by

    Vyāḍi on Hemach. 6. 136. or v. 1500.; Mallin.: abhi° = ā-

    graha); or Śisupālab.: apetayuddhābhiniveśasaumyo harirhariprastha-

    matha pratasthe (Mallin.: = apeto yuddhe'bhiniveśa āgraho yasya

    sa śāntakrodha ityarthaḥ); or Raghuv.: …janakātmajāyāṃ ni-

    tāntarūkṣābhiniveśamīśam . na kaścana bhrātṛṣu teṣu śakto niṣe-

    ddhumāsīt; or Prabodhach.: tato devyā (scil. viṣṇubhaktyā)

    samupajātābhiniveśamuktam (comm.: = utpannaḥ…abhimā-

    no yatra yasyāṃ kriyāyāṃ yathā syāttathā, i. e. after having

    taking a proper resolution). 3 (In the Yoga philosophy.)

    The instinctive (but unjustifiable) clinging to life and bodily

    enjoyment, (‘which is alike in the unthinking worm as in

    the wise man’); it is one of the five kleśāḥ (Yoga Sūtra:

    avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ) or afflictions

    of mind which impede the apprehension of true knowledge;

    comp. viparyaya. (Yoga Sūtra: svarasavāhī viduṣo'pi tathā

    rūḍho--v. l. but apparently less correct: viduṣo'pi tanva-

    nubandho--'bhiniveśaḥ; a comm.: sarvasya prāṇina iyamātmā-

    śīrnityā bhavati . mā na bhūvaṃ bhūyāsamiti . na cānanubhūtamara-

    ṇadharmakasyaiṣā bhavatyātmāśīḥ . etayā ca pūrvajanmānubhavaḥ pratī-

    yate . sa cāyamabhiniveśaḥ kleśaḥ svarasavāhī kṛmerapi jātamā-

    trasya pratyakṣānumānāgamairasaṃbhāvito maraṇatrāsa ucchedadṛṣṭyātmakaḥ

    pūrvajanmānubhūtaṃ maraṇaduḥkhamanumāpayati . yathā cāyamatyantarūḍheṣu

    dṛśyate kleśastathā viduṣo'pi vijñātapūrvāparāntasya rūḍhaḥ &c.;

    Bhojadeva: svasya rasena saṃskāreṇaiva vahatīti svarasavāhī . pūrva-

    janmānubhūtamaraṇaduḥkhānubhavavāsanābalādbhayarūpaḥ samupajāyamānaḥ

    śarīraviṣayādibhirmama viyogo mā bhūdityanvahamanubandharūpaḥ

    sarvasyaivā kṛmerbrahmaparyantaṃ (from the worm up to Brahmā) ni-

    mittaṃ vinā pravartamāno'bhiniveśākhyaḥ kleśaḥ; Mallinātha is

    therefore wrong in his philosophical explanation on Sīsupāl.

    4. 55., when he renders in the quoted Yoga S. abhiniveśaḥ

    = kāryākāryeṣvāgrahaḥ.) E. viś with ni and abhi, kṛt aff. ghañ.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    p. 38, col. 2.
    abhiniveśa abhiniveśa, i. e. abhi-ni

    -viś + a, m. 1. Inclination, Vikr. 35, 13.

    2. Adhering, Man. 12, 5. 3. Tenacity.

    4. Determined resolution. samupajā-

    tābhiniveśam, i. e. sam-upa-jāta-abhini-

    veśa + m, adv. After having taken a

    determined resolution, Prab. 67, 14.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    p. 63, col. 3.
    Abhi-niveśa, as, m. application, perseverance, in-

    tentness, study, affection, devotion; determination to

    effect a purpose or attain an object; tenacity, adher-

    ance; ignorant fear causing death (?).

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    p. 119, col. 1.
    abhiniveśa, m. inclination towards. [√viś + abhi-ni.]

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    p. 33.
    abhiniveśa m. inclination, attachment to (loc. or —°); intentness, resolution, tenacity.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    p. 23, col. 1.
    abhiniveśa abhi-niveśa, m. proneness to
    (lc., -°); adherence to, insistence on (lc.); obstinacy;
    love of life; -niveśin, a. prone to;
    obstinately insisting on; (i) -tva, n. promeness.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    p. 64, col. 2.
    abhi-niveśa m. application, intentness, study, affection, devotion (with loc. or ifc.)
    p. 64, col. 2.
    determination (to effect a purpose or attain an object), tenacity, adherence to (loc.), Kum. v, 7, &c.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    p. 44, col. 2.
    abhiniveśa

    m. (-śaḥ)

    1. Intentness, application, perseverance, determina-
    tion to effect a purpose, or attain an object.

    2. Tanacity.

    3. Study.
    4. Ignorant fear causing death.

    E. abhi and ni before viśa to enter,
    ghañ aff.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    p. 37, col. 2.
    abhiniveśa abhiniveśa m. (viś) inclination, disposition.

    Action de s'incliner.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    p. 62, col. 2.
    abhi-niveśa- m. penchant, poussée vers; détermination, opiniâtreté; projet.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    vol. 1, p. 338.
    abhiniveśa (wie eben) m.

    1) das sich-Hingeben einer Sache, Neigung zu Etwas, das zu Willen-Sein: anurūpābhiniveśatoṣiṇā kṛtābhyanujñā guruṇā KUMĀRAS. 5, 7. pāpe 'bhiniveśaḥ P. 1, 4, 47, Sch. vitathābhiniveśaḥ M. 12, 5. vitathābhiniveśavant YĀJÑ. 3, 155. karuṇādiṣu ca sakalasyāpi sābhiniveśapravṛttidarśanāt SĀH. D. 24, 22. tato devyā samupajātābhiniveśam (adv. Sch. = utpanno 'bhimāno yatra yasyāṃ kriyāyāṃ yathā syāttathā) uktamevam PRAB. 67, 14. Vgl. ahiṇiveśa im Prākṛt ŚĀK. 34, 9. 35, 18. kadamassiṃ de hiaābhiṇiveso VIKR. 35, 13.

    — 2) Vorhaben, Vorsatz: janakātmajāyāṃ nitāntarūkṣābhiniveśamīśam RAGH. 14, 43.

    — 3) Beharrlichkeit H. 1500.

    — 4) yogaśāstramate maraṇajanyabhayajanakāvidyāviśeṣaḥ . ŚKDR. eitle Furcht: avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ Sch. zu ŚIŚ. 4, 55. Vgl. SĀṂKHYAK. ed. WILS. S. 150. VP. 34, N. 2. Sch. zu PRAB. 98, 15.

    vol. 5, p. 1020.
    abhiniveśa

    1) füge Hang zu Etwas, Gefallen an (loc.) hinzu. gṛheṣu BHĀG. P. 5, 1, 2. 11, 28, 2.

    — 4) die vom Schol. zu ŚIŚ. 4, 55 herangezogene Stelle ist aus YOGAS. 2, 3. tanvanubandho 'bhiniveśaḥ ebend. 9; also Anhänglichkeit am Körper, Lebensdrang, Lebenslust.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    vol. 1, p. 87, col. 1.
    abhiniveśa m.

    — 1) Hang — , Drang zu (Loc. oder im Comp. vorangehend) 224,23. KĀD. 165,2.

    — 2) das Festhalten an Etwas GAUT. 28,52. Bestehen auf (Loc.) , Hartnäckigkeit KUMĀRAS. 5,7. RAGH. 14,43. PRAB. 67,14.

    — 3) Lebenslust , Lebensdrang.

    — 4) Betriebsamkeit VARĀH. BṚH. S. S. 4, Z. 19.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    p. 23, col. 2.
    abhiniveśa m. Hang zu (Loc. o. —°).

    Bopp Glossarium Sanscritum

    p. 15, col. 1.
    abhiniveśa m. (r. viś intrare praef. abhi + ni s. a)

    inclinatio, propensio, applicatio. UR. 35. 3. infr. (hṛda-

    yābhi…)

    Vācaspatyam

    p. 292, col. 2.
    abhiniveśa pu0 abhitoniveśaḥ ghañ . avaśyamidaṃ karttavya-
    mityāgrahasamanvite manaḥsaṃyogabhede yogaśāstraprasiddhe maraṇa-
    mītijanake ajñānaviśeṣe, anityairapi dehādibhirviyogo
    mā bhūditi maraṇanivāraṇārthe āgrahe ca . yogaśāstre hi
    avidyā'smitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ darśitāḥ
    kliśyanti karmatatphalapravarttakāḥ santaḥ puruṣaṃ duḥkhā-
    kurvvanti kleśāḥ pañca . uttareṣāmavidyāprasavatvamapi
    tatroktam! avidyākṣetratvamuttareṣāmaprasutyā tanuvi-
    cchinnodārāṇām pā0 sū0 uttareṣāmasmitādīnāmavidyā
    kṣetraṃprasavabhūmiḥ teṣāñca aprasutyā vivekakhyātyabhāvenādagdha-
    tayā śaktirūpeṇāvasthānāt ataeva te punarudbhavanti te ca
    kriyāyogināṃ tanavaḥ, viṣayasaṅgināṃ vicchinnā udārāśca
    bhavanti . yathā yatra rāgastatra krodho vicchinnaḥ suratāṃ
    rāga udāraḥ . evaṃ yatra kroṣa udārastatra rāgovicchinna
    evaṃ rāgādayaḥ vicchinnodārābhūtvā puruṣapaśuṃ kleśayanti
    evaṃ ca kleśā avidyāmūlāḥ avidyāyāḥ puruṣavivekakhyātyā-
    nivṛttau nivarttante . evaṃ sāmānyataḥ kleśānuktvā'bhiniveśa
    uktaḥ svarasavāhī viduṣorūḍho'bhiniveśaḥ iti . vidu-
    ṣomūrkhasya vā jantumātrasya yo maraṇatrāsaḥ mo'bhiniveśaḥ
    yathā mūrkhasya ahaṃ sadā bhūyāsaṃ na mṛṣīyeti rūḍhaḥ trāsastayā
    viduṣo'pi dṛśyate yataḥ svarasavāhī saḥ, pūrvvajanmasu asa-
    kṛnmaraṇaduḥkhānubhavajanyavāsanāsaṃghaḥ svarasaḥ tena vahati prava-
    hatīti svarasavāhī . te cāvidyādayaḥ pañca krameṇa tamo-
    mohamahāmahatāmisrāndhatāmisrasaṃjñāḥ . sāṃkhyakārikā-
    yām pañca viparyyayabhedānupakramya . bhedastamaso'ṣṭavidho-
    mohasya ca daśavidhomahāmohaḥ . tāmisrī'ṣṭād*aśadhā
    tathā bhavatyandhatāmisraḥ .. andhatāmisraḥ abhiniveśa-
    strāsaḥ tathetyanenāṣṭādaśadhetyanuṣajyate . devāḥ khalvaṇi-
    mādikamaṣṭavidhamaiśvaryyamāsādya daśa śabdādīn bhuñjānāḥ
    śabdādayobhogyāstadupāyāścāṇimādayo'smākamasurādibhirmā
    sma upadhāniṣatepi bibhyati . tadidaṃ bhayamabhiniveśo-
    'ndhatāmisro'ṣṭādaśaviṣayitvāt aṣṭādaśadheti sā0 kau0 .
    2 āsaktau ca athānurūpābhiniveśatoṣiṇā kumā0 .

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    p. 53, col. 1.
    abhiniveśa (m.; to abhiniviśati, q.v.; in Skt. strong

    attachment; in Pali and BHS usually to something evil;

    Pali abhinivesa also false opinion, superstition, CPD),

    (1) as in Pali abhinivesa, sometimes false belief, insistence

    on an erroneous opinion, as in Śikṣ 198.21 ātmābhi° the

    heretical belief that there is a self; this mg. may be found

    in some of the following, which however can be inter-

    preted as evil propensity, adherence to something bad: Bbh

    339.17; 340.21 (see iñjita); Gv 188.23; Laṅk 174.12 (see

    āya, dṛṣta 2); Śikṣ 180.16; Divy 210.5; 314.21; (2) dia-

    meter, either length (horizontally) or width, contrasted with

    uccatva or udvedha, height: Mv i.61.2 (yojanaṃ °śena);

    196.18; iii.229.14; 232.11 (catvāri yojanāni °śaṃ; acc.

    sg. adv.).