abhihitānvaya

abhihitānvaya abhihitānāmanvayaḥ . abhibhāvṛttyā(śaktyā)upa
sthāpitānāmarthānāṃ parasparasaṃbandhe . tathā hi abhidhāvṛttyā
padārthabodhane dvidhā prakāraḥ . anvitābhidhānam abhihitā-
nvayaśca tatra momāṃsakā evamāhuḥ “sarveṣāṃ śabdānāṃ vyavahā-
rādeva prathamaṃ vyutpattirgṛhyate itaropāyānāṃ śabdavyutpa-
ttyaghīnatvāt . tathā hi prayojakasya vākyoccāraṇānantaraṃ
prayojyapravṛttimupalabhamāno bālaḥ prekṣāvadvākyoccāraṇasya
prayojanajijñāsāyāṃ tadantayavyatirekānubidhāyitvādupa-
sthitatvācca prayojyavṛddhapravṛttireva prayojanamavadhārayati na
cākiñcitkurvvatastādarthyaṃ sambhavatīti tadvākyajanyaṃ pravṛ-
ttyanukūlaṃ kāryyatājñānameva kalpayati svapravṛttau bālena
kāryatājñānasya hetutvāvadhāraṇāt tathā ca prekṣāvat pravṛttiḥ
kāryatājñānādhīnā pravṛttitvāt madīyapravṛttivadityanumīṣate
tatra kāraṇāntarānupasthiteḥ śabdasyaivopasthitestasyaiva kāryatā-
jñānahetutvamavadhāryya tatraiva śaktiṃ kalāyati paścāccānvayavyati-
rekābhyāṃ kriyākārakapadānāṃ kāryyānvitatattadartheṣu śaktiṃ
gṛhṇāti prathamaṃ gṛhītasāmānyaśaktyanurodhāt . tataśca padaṃ
kāryyānvitajñānaśaktaṃ padatvāditi sāmānyato'vagataḥ svārthaḥ,
viśeṣaḥ naraṃ nādhiganaḥ sa ca uttarakāle suhṛdupadeśādibhirava
gamyate . ataḥ pravṛttiparāṇāmeba śabdānāṃ pravarttakajñānajana-
katvam tacca kkacit sākṣāt kvacitparamparayā kāryyānvitam
tatra sākṣāt yajeta ghaṭamānayetyādau vākye . vidhiśeṣībhūtā-
rthabādādau tu paramparayā . kāryyānvaya iti sarvvatra
vede kāyyānvitasvārthabodhakatā svarūpākhyānaparāṇāntu
kāvyanāṭakādenāṃ padārthāsaṃsargāgraheṇa saṃsargasya vyavahāraḥ
na tu saṃsargagraheṇa, tathā ca vyavahāreṇaivānumite itarānvita-
jñāne karaṇatvagrahāt tatraiva śaktirgṛhyate upasthita-
tvāt nacāgre tattyāgaḥ hetvabhāvāt . na tu padārthamātre
śaktigrahaḥ vyavahārāttasyānupasthiteḥ upāyāntarāttadu-
pasthittyantarakalpane mānābhāvāta . evañca itarānvitasvārtha
jñānaśaktatvena jñāta pada svārthānvayānubhāvakamiti vākyārtha
eva śaktyā'bhidhīyate ityanvitābhidhānavādinaḥ” . abhi-
hitānvayavādinastu naiyāyikādayasteṣāmayamāśayaḥ . itarā-
nvitapadārthajñānopasthitau padārthajñānaṃ viśeṣyamiti tadupa-
sthitau padārthasya viṣayatvāt viśiṣṭajñānasya viśeṣyaviṣa-
yatvaniyamāditi tatraiba śaktiḥ kalpyate lāghavāt natva-
'nvayāṃśe'pi gaurabāt astu vā prathamamitarānvite śakti
graho'gre tasya tyāgaḥ ākāṅkṣāyogyatādilabhyatvaprati-
sandhānāt ananyalabhyasyaiva śabdārthatvāt prathama gṛhītatvamā-
trasyākiñcitkaratvāt tathā ca ghaṭaśaktatvenajñātaṃ padaṃ svārtha-
smaraṇadvārākāṅkṣādisahakārivaśāt samabhivyāhṛtapadārthena
sahasvārthasyānvayamanubhāvayati svabhāvādityanyathaivānvayajñāno-
dayāt kiṃ tatra śaktyā, anvayamātraśaktāvapi anvayaviśeṣa-
jñānārthamākāṅkṣāderavaśyamapekṣaṇāt taireva sahakāribhi-
ranvayaviśeṣāvagamasambhavāt . kriyākārakapadayoḥ pratyekami-
tarānvitasvārthabodhakatve'vāntaravākyārthadvayabodhaprasaṅgāt . na
caikameva padamanvitābhidhāyakamitarattu anvayapratiyogismāra-
kamiti vācyam aviśeṣāt kasyābhidhāyakatvamityanirṇṇa-
yāt . kiñca kimaśakyayorevānvaye śaktiḥ? uta śakyayoḥ?
ādye yasya kasyāpi anvayabodhakatvāpatteratiprasaṅgaḥ syāt
tathā ca śakyānvayābhidhāyakatvaṃ vācyaṃ evaṃ ca śakye śakyā-
nvaye ca dvidhā śaktiḥ kalpanīyeti gauravam . atha anvaya-
tātparyyakatayā tatpratipādakaṃ padamityubhayasasmatam tāt-
paryyanirvāhikā ca vṛttiḥ sā ca na gauṇī na vā lakṣaṇeti
agatyā śaktiḥ svīkāryyoti cet vṛttiṃ vināpi tātparyya-
nirvāhāt kiṃ vṛttyā, padānāmuktakrameṇānvayabodhakatvasambha-
vāt anyathā śaktyaiva tātparyyanirvāhāvaśyambhāve lakṣaṇo-
cchedaḥ syāt . atha ghaṭamānayetyādau pratyekamanvaye satyeva
viśeṣānvayasāmānye jijñāsā bhavati na ca sāmānyānavagame
viśeṣe sā sthādityatastatra śaktiriti cenna kārakeṇa kriyāyāḥ
kriyayā ca kārakasya sāmānyata ākṣepāt dṛṣṭe phale
tadīyarasajijñāsāvat tadupapatteḥ tataśca padārthe eva śaktiḥ
na padārthānvayāṃśe tasmāt padajñānaṃ karaṇaṃ padārthasmaraṇaṃ
vyāpāraḥ ākāṅkṣādisahakārāt smāritapadārthānvayānu-
bhavaḥ phalamiti” .