abhiṣyandaḥ

abhiṣyandaḥ, abhisyandaḥ 1 Oozing, flowing, trickling. -2 Weakness of, or running at, the eyes. -3 Great increase, or enlargement, surplus, excess, superfluous portion; -Comp. -vamanam; svargābhiṣyandavamanaṃ kṛtvevopaniveśitam (oṣadhiprastham) Ku.6.37 by drawing off the surplus population i. e. by emigration (abhiṣyandaḥ atirekaḥ atiriktajana iti yāvat tasya vamanaṃ niḥsāraṇaṃ kṛtvā sthitamiva); cf. also R.15.29 Hemachandra's remarks thereon. also svadeśābhiṣyandavamanam Kau. A.2.1.

abhiṣyandaḥ , puṃ, (abhi + syanda + ghañ . “anuvipa-
ryyabhinibhyaḥ syandateraprāṇiṣu” iti ṣatvaṃ .) ati-
vṛddhiḥ . āsrāvaḥ .
“alakāmativāhyaiva vasatiṃ vasusampadām .
svargābhiṣyandavamanaṃ kṛtvevopaniveśitam” ..
iti kumārasambhave .) cakṣūrogaviśeṣaḥ . iti
medinī .. tasya nidānaṃ samprāptiśca . yathā, —
“uṣṇābhitaptasya jalapraveśād-
dūrekṣaṇāt svapnaviparyyayācca ..
svedādrajodhūmaniṣevaṇācca
chardervighātādvamanātiyogāt ..
dravāttathānnānniśi sevitācca
viṇmūtravātakramanigrahācca .
prasaktasaṃrodanaśokakopā-
cchiro'bhighātādatimadyapānāt ..
tathā ṛtūnāñca viparyyayeṇa
kleśābhighātādatimaithunācca .
vāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca
netre vikārān janayanti doṣāḥ” ..
sa ca caturvvidhaḥ . yathā, —
“vātāt pittāt kaphādraktādabhiṣyandaścaturvvidhaḥ .
prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvvanetrāmayākaraḥ ..
nistodanastambhanaromaharṣa-
saṃgharṣapāruṣyaśiro'bhitāpāḥ .
viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca
vātābhipanne nayane bhavanti ..
dāhaprapākau śiśirābhinandā
dhūmāyanaṃ vāṣpasamucchrayaśca .
uṣṇāśrutā pītakanetratā ca
pittābhipanne nayane bhavanti ..
uṣṇābhinandā gurutākṣiśothaḥ
kaṇḍūpadehāvatiśītatā ca .
srāvo bahuḥ picchila eva cāpi
kaphābhipanne nayane bhavanti ..
tāmrāśrutā lohitanetratā ca
rājyaḥ samantādatilohitāśca .
pittasya liṅgāni ca yāni tāni
raktābhipanne nayane bhavanti” ..
iti mādhavakaraḥ .. tasya cikitsā yathā, —
“dve pādamadhye pṛthusanniveśe
śiro gate dve bahudhā hi netre .
tāḥ prokṣaṇotsādanalepanādīn
pādaprayuktānnayanaṃ nayanti” ..
prokṣaṇaṃ secanaṃ . utsādanaṃ udvarttanaṃ .
“maloṣmasaṃghaṭṭanapīḍanādyai-
stā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ .
bhajenmahādṛṣṭihitāni tasmā-
dupānadabhyañjanadhāvanāni” ..
malaṃ dhūlyādi . malādibhirduṣṭāḥ tāḥ śirānaya-
nāni dūṣayante ityanvayaḥ ..
“cakṣuṣyāḥ śālayo mudgā yavā māṃsantu jāṅgalaṃ .
pakṣimāṃsaṃ viśeṣeṇa vāstūkaṃ taṇḍūlīyakaṃ ..
paṭolakarkoṭakakāravella-
phalāni sarpiḥparipācitāti .
tathaiva vārttākuphalaṃ navīnaṃ
dṛśorhitaḥ svādu tathāpi tiktaḥ ..
kaṭvamlagurutīkṣṇoṣṇamāṣaniṣpāvamaithunaṃ
madyavallūrapiṇyākamatsyaśākavirūḍhajaṃ .
vidāhīnyannapānāni na hitānyakṣirogiṇaḥ ..
seka āścotanaṃ piṇḍī viḍālastarpaṇaṃ tathā .
puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalkairnetramupācaret” .. * ..
kalkavidhiḥ . tatra sekavidhiḥ .
“sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvvasminnayane hitaḥ .
mīlitākṣasya martyasya pradeyaścaturaṅgulaḥ ..
sa cāpi snehano vāte pitte rakte ca ropaṇaḥ .
lekhanastu kaphe kāryyastasya mātrā vidhīyate ..
ṣaḍabhirvācāṃ śataiḥ snehe caturbhistaistu ropaṇe .
taistribhirlekhane kāryyaḥ seko netraprasādane ..
nimeṣonmeṣaṇe puṃsāmaṅgalyācchoṭikā tathā .
gurvvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ” ..
choṭikā ṭuṭakī iti loke .
“sekastu divase kāryyo rātrau cātyantike gade” .
sa yathā, —
“eraṇḍadalamūlatvakśṛtamājaṃ payo hitaṃ .
sukhoṣṇaṃ netrayoḥ siktaṃ vātābhiṣyandanāśanaṃ ..
pathyākṣāmalakhaskhasavalkalakalkena sūkṣmavastreṇa .
kṛtvā poṭalikāṃ tāmahiphenotthadraveṇāktāṃ ..
nidadhīta locane syāt sarvvābhiṣyandasaṃkṣayaḥ śīghraṃ .
yogo'yamṛṣibhirukto jagadupakārāya kāruṇikaiḥ ..
bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣoryadi dīyate .
acireṇaiva tadvāri timirāṇi vyapohati ..
snānaṃ kṛṣṇatilaiścāpi cakṣuṣyamanilāpahaṃ .
āmalaiḥ satataṃ snānaṃ paraṃ dṛṣṭibalāvahaṃ ..
triphalāyāḥ kaṣāyastu dhāvanānnetrarogajit .
kavalānmukharogaghnaḥ pānataḥ kāmalāpahaḥ” .. * ..
athāścotanavidhiḥ .
“kvāthakṣīradravasnehavindūnāṃ yattu pātanaṃ .
dvyaṅgulonmīlite netre proktamāścotanañca tat ..
vindavo'ṣṭau lekhaneṣu ropaṇe daśavindavaḥ ..
snehane dvādaśa proktāste śīte koṣṇarūpiṇaḥ .
uṣṇe tu śītarūpāḥ syuḥ sarvvatraivaiṣa niścayaḥ ..
vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalaṃ .
kaphe tiktoṣṇarūkṣaṃ syāt kramādāścotanaṃ hitaṃ ..
āścotanānāṃ sarvveṣāṃ mātrā syādvākṣatonmitā .
tataḥ paraṃ locanābhyāṃ bheṣajāya nayo mataḥ ..
aścotanaṃ na karttavyaṃ niśāyāṃ kenacit kvacit” .
tadyathā, —
“vilvādipañcamūlena vṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ .
kvātha āścotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ ..
triphalāścotanaṃ netre sarvvābhiṣyandanāśanaṃ” .. * ..
atha piṇḍīvidhiḥ .
“uktabheṣajakalkasya piṇḍī ca kolamātrayā .
vastrakhaṇḍena saṃbaddhābhiṣyandavraṇanāśinī ..
snigdhoṣṇā piṇḍikā vāte pitte sā śītalā matā .
rūkṣoṣṇā śleṣmaṇi proktā vidhirukto budhairayaṃ” ..
sā yathā, —
“eraṇḍapatramūlatvaṅinirmmitā vātanāśinī .
dhātrī viracitā pitte śigrupatrakṛtā kaphe ..
nimbapatrakṛtā piṇḍī pittaśleṣmaharī bhavet .
śuṇṭhī nimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā svalpasaindhavā ..
dhāryyā netre'nilaśleṣmaśothakaṇḍūvyathāharī .
triphalā piṇḍikā netre vātapittakaphāpahā” ..
“pathyākṣāmalakhaskhasavalkalakalko'hiphenajalayuktaḥ .
tenaviracitā piṇḍī śamayati sakalānabhiṣyandān” ..
iti bhāvaprakāśaḥ ..