Blog
Sanskrit
About
abhiṣekaḥ
See also
abhiṣeka .
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 139, col. 3 .
abhiṣekaḥ
1 Sprinkling, watering, wetting.
2 Anointing, inaugurating or consecrating by sprinkling water (a king, idol &c.).
3 (Particularly) Coronation, inauguration, installation (of kings); royal unction;
athābhiṣekaṃ raghuvaṃśaketoḥ R. 14. 7.
4 The (holy) water required at inauguration, coronation water;
amātyapariṣadaṃ brūhi saṃbhriyatāmāyuṣo rājyābhiṣeka iti V. 5;
yauvarājya° ibid. ;
R. 17. 14.
5 Bathing; ablution, holy or religious bathing;
abhiṣekottīrṇāya kāśyapāya Ś. 4;
atrābhiṣekāya tapodhanānāṃ R. 13. 51, 1. 85, 10. 63, 13. 58, 14. 82;
K. 22, 36, 96;
Ku. 5. 16; 7. 11;
Ś. 7. 12;
H. 4. 87.
6 Bathing or sprinkling with water (of a divinity to whom worship is offered).
Comp.
— ahaḥ day of coronation.
— śālā coronation-hall.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 186 .
abhiṣekaḥ 1 Sprinkling, watering, wetting. -2 Anointing, inaugurating or consecrating by sprinkling water (a king, idol &c.). tato hi naḥ priyataraṃ nānyatkiṃcidbhaviṣyati | yathābhiṣeko rāmasya Rām.2.17.11; agnihotrābhiṣekau Kau. A.1.3. -3 (Particularly) Coronation, inauguration, installation (of kings); royal unction; athābhiṣekaṃ raghuvaṃśaketoḥ R.14.7. -4 The (holy) water required at inauguration, coronation water; amātyapariṣadaṃ brūhi saṃbhriyatāmāyuṣo rājyābhiṣeka iti V.5; yauvarājya ˚ ibid.; R.17.14. -5 Bathing; ablution, holy or religious bathing; abhiṣekottīrṇāya kāśyapāya Ś.4; atrābhiṣekāya tapodhanānām R.13.51, 1.85, 10.63,13.58,14.82; K.22,36,96; Ku.5.16;7.11; Ś.7.12; H.4.87. -6 Bathing or sprinkling with water (of a divinity to whom worship is offered). -Comp. -ahaḥ day of coronation. -śālā coronation-hall.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 75 .
abhiṣekaḥ , puṃ, (abhi + sic + bhāve ghañ .) snānaṃ . iti trikāṇḍaśeṣaḥ .. ( “ekadā so'bhiṣekārthamājagāma mahānadoṃ ” . iti viṣṇupurāṇe . “nirvṛttaparyyanyajalābhiṣekāṃ . vāsovasānāmabhiṣekayogyaṃ ” . iti kumārasambhave .) atha m̐dolayātrābhiṣekadravyāṇi likhyante . śī- talajalaṃ 1 gomayaṃ 2 gomūtraṃ 3 dugdhaṃ 4 dadhi 5 ghṛtaṃ 6 kuśodakaṃ 7 śaṅkhodakaṃ 8 candanodakaṃ 9 kuṅkumodakaṃ 10 phalodakaṃ 11 puṣpodakaṃ 12 candana- piṣṭāmalakyudvarttanaṃ 13 sugandhijalaṃ 14 tenāṣṭa- vārasnānaṃ tatra dvitīyasaptamāṣṭamavāreṣu dugdhaghṛta- madhuyojanaṃ . gandhodakaṃ 15 . tena pañcadhā snānaṃ . tīrthajalaṃ 16 gaṅgodakaṃ 17 valmīkatoyaṃ 18 sarvvauṣadhijalaṃ 19 sahasradhārājalaṃ 20 ghaṭo- dakaṃ 21 keṣāñcinmate aṣṭottaraśataghaṭodakaṃ . iti utkalakhaṇḍaṃ .. * .. atha vṛhannandikeśvarapurā- ṇoktāni m̐durgāpūjābhiṣekadravyāṇi likhyante . piṣṭāmalakīyuktaharidrā 1 . tayā darpaṇaprativimbe devīmudvarttya yathākramaṃ vakṣyamāṇapratyekadravyeṇa mantraṃ paṭhitvā snāpayet . śuddhajalaṃ 2 śaṅkhajalaṃ 3 gaṅgā- jalaṃ 4 gandhodakaṃ 5 pañcagavyaṃ pratyekaṃ yathā — gomūtraṃ 6 gomayaṃ 7 dugdhaṃ 8 dadhi 9 ghṛtaṃ 10 kuśodakaṃ 11 pañcāmṛtaṃ 12 śiśirodakaṃ 13 madhu 14 puṣpodakaṃ 15 ikṣurasasāgarodake 16 sarvvauṣadhimahauṣadhijalaṃ 17 pañcakaṣāyodakaṃ 18 aṣṭamṛttikāḥ 19 phalodakaṃ 20 uṣṇodakaṃ 21 sahasradhārājalaṃ 22 aṣṭakalasodakaṃ yathā . vyoma- gaṅgāmbupūrṇādyakalasaḥ 23 meghatoyapūrṇadvitīyaka- lasaḥ 24 sārasvatatoyapūrṇatṛtīyakalasaḥ 25 sā- garodakapūrṇacaturthakalasaḥ 26 padmareṇumiśritajala- pūrṇapañcamakalasaḥ 27 nirjharodakapūrṇaṣaṣṭhakalasaḥ 28 sarvvatīrthāmbupūrṇasaptamakalasaḥ 29 śuddhajalapūrṇā- ṣṭamakalasaḥ 30 .. * .. nānāpaddhatiṣu dravyāṇāṃ vyut- kramapunaruktyādhikyāni santi yatra yānyuktātiri- ktadravyāṇi tāni likhyante . yathā . nadī 1 nāri- kela 2 ratna 3 vṛṣṭi 4 karpūra 5 candana 6 aguru 7 svarṇa 8 rajata 9 gorocanā 10 kuṅkuma 11 śrīphala 12 dhānya 13 dūrvvā 14 śarkarā 15 sarovara 16 astra 17 gaṅgāsāgara 18 pañcaśasya 19 tila 20 hrada 21 puṣkariṇī 22 kūpa 23 phalamūla 24 arghya 25 ghaṭacatuṣṭaya 26 — jalāni . śītalaja- lañca 27 .. tilatailaṃ 1 gandhataile 2 .. nadīkūla 1 varāhadanta 2 veśyādvāra 3 rājadvāra 4 vṛṣaśṛṅga 5 valmīka 6 catuṣpatha 7 pārāvāra 8 devadvāra 9 gaṅgā 10 — mṛttikāḥ .. gajadanta 11 nada 12 ubhaya- kūla 13 nāgara 14 goṣṭha 15 tripatha 16 — mṛttikā iti kecita .. pañcāmṛtaṃ pratyekaṃ sarvvau- ṣadhimahauṣadhī pṛthak .. pañcakaṣāyāḥ pratyekaṃ .. pañcāmṛtātiriktamadhughṛtadugdhāni .. udvarttanadravye kevalaharidrā iti kecit .. tailaharidrā iti kecit .. gandhapiṣṭapañcaśasyacūrṇamiti kecit .. kālīpurāṇadevīpurāṇoktapaddhatiṣvapi tathā . tāsāṃ madhye pūrvvoktātiriktadravyāṇi likhyante . yathā . prabāla 1 marakata 2 padmarāga 3 muktā 4 mā- ṇikya 5 vaidūryya 6 padma 7 kahlāra 8 kumuda 9 khaṇḍa 10 alakta 11 vāpī 12 raktacandana 13 nānātīrtha 14 haridrā 15 piṣṭa 16 śāli- taṇḍula 17 siddhārtha 18 — jalāni .. pañcatīrtha- mṛt 1 .. viṣṇutailaṃ 1 .. udvarttanadravyaṃ tailaharidrā- yuktāmalakī 1 .. * .. atha vṛhannandikeśvaradevī- kālopurāṇapaddhatyuktāṣṭakalasasnānakālīnarāgiṇī rāgavādyāni .. pa rāgarāgiṇyau . vādyaṃ . vṛṃ . mālasī 1 maṅgalotsavaḥ 1 deṃ . vārāḍī 1 indravijayaḥ 1 kāṃ . mālavaḥ 1 vijayaḥ 1 vṛṃ . devakīrī 2 bhuvanavijayaḥ 2 deṃ . mālavagauḍaḥ 2 maṅgalavijayaḥ 2 kāṃ . lalitā 2 dundubhiḥ 2 vṛṃ . vārāḍī 3 vijayaḥ 3 deṃ . mālavaḥ 3 devotsavaḥ 3 kāṃ . vibhāṣā 3 dundubhiḥ 3 vṛṃ . deśālaḥ 4 rājābhiṣekaḥ 4 deṃ . deśālaḥ 4 ghanatālaḥ 4 kāṃ . bhairavī 4 vaṃśī 4 vṛṃ . dhānuṣī 5 madhurī 5 deṃ . mālavī 5 madhukaraḥ 5 kāṃ . koḍā 5 indrābhiṣekaḥ 5 vṛṃ . bhairavī 6 karatālaḥ 6 deṃ . bhairavī 6 ḍhakkā 6 kāṃ . vārāḍī 6 śaṅkhaḥ 6 vṛṃ . gujjarī 7 vaṃśī 7 deṃ . vasantaḥ 7 śaṅkhaḥ 7 kāṃ . vasantaḥ 7 pañcaśabdaḥ 7 vṛṃ . vasantaḥ 8 pañcaśabdaḥ 8 deṃ . koḍā 8 mṛdaṅgaḥ 8 kāṃ . dhānuṣī 8 vijayaḥ 8 atha devapratiṣṭhābhiṣekadravyāṇi . nadī 1 nada 2 sāgara 3 nirjhara 4 -meghajalāni 5 pañcāmṛtaṃ 6 kuśodakasahitapañcagavyaṃ 7 aśvakhura 8 gajadanta 9 parbbata 10 kuśa 11 valmīkamṛttikāḥ 12 tilatailaṃ 13 ghṛtaṃ 14 pañcakaṣāyodakaṃ 15 āmra 16 campaka 17 śamī 18 padma 19 — karavīrapuṣpāṇi 20 tulasī 21 kunda 22 — śrīphalapatrāṇi 23 tila- kalkaśālitaṇḍulavilvapatrāmalakacūrṇānyatamamārja- nadravyaṃ 24 uṣṇodakaṃ 25 tīrthodakaṃ 26 aṣṭo- ttaraśatakumbhāḥ tadarddhaṃvā viṃśatirvvā eko vā 27 . baidikāṣṭottaraśatapalena laukikaṣaṣṭyadhikaśata- trayatolakamitena jalena pṛthak pṛthak ghaṭena dravya- māloḍya kāryyaṃ .. aśaktau tu . valmīkamṛttikā . gomayaṃ . śuṣkagomayaṃ . bhasmayuktaparimitajalaṃ . gandhayuktajalañca . iti devapratiṣṭhātattvaṃ .. * .. atha rājābhiṣekadravyāṇi . mṛgacarmmāstīrṇālaṅkṛta- svarṇabhadrāsanaṃ 1 gaṅgāyamunāsaṅgamajalaṃ 2 yāvat- puṇyanadījalaṃ 3 pūrvvamukhanadījalaṃ 4 paścānmukhanadī- jalaṃ 5 tiryyaṅnadījalaṃ 6 sarvvasamudrajalaṃ 7 kṣī- rivṛkṣaprabālayuktapaṭhmotpalavimiśritālaṅkṛtakāñcana- pūrṇakumbhāḥ 8 rucakaḥ 9 rocanā 10 ghṛtaṃ 11 madhu 12 dugdhaṃ 13 dadhi 14 puṇyatīrthamṛttikā 15 puṇyatīrthajalaṃ 16 maṅgaladravyaṃ 17 maṇidaṇḍaśveta- cāmaravyajanaṃ 18 mālyabhūṣitaśvetacchatraṃ 19 śveta- vṛṣaḥ 20 śvetāśvaḥ 21 mahāgajavareḥ 22 varābha- raṇabhūṣitāṣṭakanyāḥ 23 sarvvavāditrāṇi 24 a- laṅkṛtavandī 25 . iti vālmīkarāmāyaṇe ayo- dhyākāṇḍaṃ .. * .. atha rājābhiṣekavidhiḥ . puro- hito rājñaḥ prajāpālanādhikārasiddhyarthaṃ paradine- 'bhiṣeke karttavye pūrvvadine gaṇeśamātṛkāpūjana- puṇyāhavācananāndīprabhṛti pūrvvāṅgaṃ kuryyāt . rājā rājñī ca niyamaṃ kṛtvā upavāsaṃ kuryyāt . para- dine amātyasāmantasahitaḥ purohitaḥ kṛtamaṅgala- snānau rājñīrājānau maṇikāñcanapṛthivīpuṣpāṇi sparśayitvā nānāratnacandrātapopaśobhitamaṇḍapa- madhye vyāghracarmmācchāditāsane upaveśayet . tataḥ pūrvvottaranīcāṃ vedīṃ kṛtvā tatra svagṛhyoktavidhi- nāgniṃ saṃsthāpya ghṛtāktāḥ palāśāśvatthaśamīsamidho vaidikairmmantrairjuhuyāt . tata auḍumbarasruveṇa vaidi- kamantrairghṛtāhutīrjuhuyāt . tataḥ sarvvatobhadrama- ṇḍape sthāpitasvarṇarajatatāmramṛṇmayakalasasthasarvvau- ṣadhipallavailālavaṅgādi-sugandhidravyasaṃvāsitapuṇya- nadītoyaṃ suvarṇavibhūṣitaśaṅkhena ṛtvigbhiḥ saha gṛhītvā tūryyaghoṣairmaṅgalapāṭhaiḥ rājasūyavājapeya- mahābhiṣekoktasūktamantraiḥ sastrīkaṃ rājānaṃ prāṅ- mukhaṃ mūrddhni kanyābhiḥ sahābhiṣiñcet . tato'mā- tyādayaḥ sarvve abhiṣiñceyuḥ . tataḥ purohita- mantrisāmantaprakṛtipuruṣā alaṅkṛtābhiḥ kanyābhiḥ saha suvāsogandhamālyādyalaṅkṛtarājñīrājñorlalāṭe kuṅkumāgurukastūryyādidravyaistilakaṃ dadyuḥ . tato rājño mūrddhni kirīṭaṃ dattvā chatracāmarādirāja- cihnadravyāṇi samupakalpeyuḥ . tato dundubhisvasti- puṇyāhacaturvvedadhoṣaiḥ svakulakramāgatanāmnā amuka tvaṃ rājā bhava ityuktvā rājopari śvetakusuma- lājākṣatādi vikireyuḥ . tato vandino māga- dhāśca stutiṃ kuryyuḥ . tato brāhmaṇā āśiṣaṃ kuryyuḥ . tataḥ amātyādayaḥ rājñe upāyanāni dattvā namaskuryyuḥ . iti mahābhāratādayaḥ .. * ..