• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • aṣṭavarga

    See also aṣṭavargaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 92.
    aṣṭavarga m. (-rgaḥ) A class of eight principal medicaments, they are mostly the roots of plants from the hills, which have not been determined, and are named: Ṛṣabha, Jīvaka, Meda, Mahāmeda, Ṛddhi, Vṛddhi, Kākolī and Kṣīrakākolī.

    E. aṣṭa eight, and varga a class.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 72, col. 1.
    aṣṭa-varga (rgaḥ) 1. m. A class of eight
    principal medicaments.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 116, col. 3.
    aṣṭa—varga mfn. being in rows of eight each, KātyŚr.
    ☞ p. 116, col. 3.
    aṣṭa—varga m. a class of eight principal medicaments (viz. Ṛṣabha, Jīvaka, Medā, Mahāmedhā, Ṛddhi, Vṛddhi, Kākoli, and Kṣīrakākolī), L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 76, col. 1.
    aṣṭavarga

    m. (-rgaḥ) A class of eight principal medicaments, they are mostly
    the roots of plants from the hills, which have not been determined,
    and are named: Rishabha, Jivāka, Meda, Mahameda, Riddhi,
    Vriddhi, Kākoli, and Kshirakākoli.

    E. aṣṭa eight, and varga a class.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 532.
    aṣṭavarga (a° + va°) m. ein Aggregat von 8 Arzeneien: Ṛṣabha, Jīvaka, Medā, Mahāmedā, Ṛddhi, Vṛddhi, Kākolī und Kṣīrakākolī, RĀJAN. im ŚKDR. Vgl. den gaṇa kākolyādi SUŚR. 1, 140, 8. fgg.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 142, col. 1.
    1. *aṣṭavarga m. eine Gruppe von Achten , insbes. *von acht Arzeneien. = aṣṭakavarga Ind. St. 14,323.
    ☞ vol. 1, p. 142, col. 1.
    2. aṣṭavarga Adj. in Reihen von acht bestehend KĀTY. ŚR. 9,4,19.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 520, col. 2.
    aṣṭavarga pu0 aṣṭānāmarāhuravyādīnā vargo yatra . jyotiṣokte
    rekhāviśeṣeṇa śubhāśubhasūcake cakrabhede yathā . “janmakāla-
    gṛhasthityā phalaṃ vakṣye śubhāśubham . “svāddinakṛt śubhadaḥ
    kṣitipakṣasasudranagādikapañcagato 1, 2, 4, 7, 8, 9, 10, 11,
    'tha vibhāvaribharttustryaṅgadaśeśagato 3, 6, 10, 11, 'tha
    kujādravivat, 1, 2, 4, 7, 8, 9, 10, 11, atha somasutāttriśa-
    rarttunavādiṣu yātaḥ, 3, 5, 6, 9, 10, 11, 12, devagurorviṣa-
    yarttunaveśagato, 5, 6, 9, 11, 'tha surāriguroḥ samayācala-
    bhāskarayātaḥ, 6, 7, 12, tīkṣṇamarīcisutādapi bhāskaravat,
    1, 2, 4, 7, 8, 9, 10, 11, atha lagnagṛhāttrikṛtāṅgadaśā-
    diṣu yātaḥ, 3, 4, 6, 10, 11, 12 . ravirekhāḥ . 48 . “candraḥ
    śubho'rkāttrikālādridantāvalāśāśivasthaḥ, 3, 6, 7, 8, 10,
    11, tataḥ svātkurāmartugavāśāśivasthaḥ, 1, 3, 6, 7, 10, 11,
    kṣamājādakṣivahnīṣuṣaḍgīdigīśeṣva, 2, 3, 5, 6, 9, 10, 11,
    tha jñāt kurāmābdhivāṇāgadantāvalāśāśivasthaḥ, 1, 3, 4, 5,
    7, 8, 10, 11, jīvāt kudṛgve daśailebhakāṣṭhāśivastho, 1, 2, 4,
    7, 8, 10, 11, 'tha śukrāttrivedeṣuśailagrahāśāśivasthaḥ,
    3, 4, 5, 7, 9, 10, 11, tīkṣṇāṃśudehodbhavādrāmavāṇarttuśambhu-
    sthita, 3, 5, 6, 11, udayāddhavyavāharttukāṣṭhāśivasthaḥ”, 3, 6,
    10, 11, candrarekhāḥ . 49 . “kūjo'rkācchubho vahnivā-
    ṇarttudikśambhugo, 3, 5, 6, 10, 11, 'thendutorāmakāleśaga,
    3, 6, 11, stataḥ svāt kudṛgvedamunyaṣṭadikśammugaḥ, 1, 2, 4,
    7, 8, 10, 11, syānniśānāthaputrādguṇeṣvaṅgarudropayātaḥ .
    3, 5, 6, 11, tatojīvataḥ kālakāṣṭhāśivārkopayāto, 6,
    10, 11, 12, 'tha devāripūjyādanehogajeśārkasaṃsthaḥ, 6, 8,
    11, 12, tataḥ sūryyaputrāt kuvedāganāgagrahāśāśivastho,
    1, 4, 7, 8, 9, 10, 11, 'tha lagnāt kurāmāṅgadik śambhu-
    yātaḥ . 1, 3, 6, 10, 11, kujarekhāḥ 39 . budhoḥ'rkataḥ
    śararttugośivārkago, 5, 6, 9, 11, 12, 'tha candratodvive-
    dakālamāgadiṅmaheśvaropagaḥ . 2, 4, 6, 8, 10, 11, bhūmi-
    jātkudṛkkṛtāganāgagodaśeśaga, 1, 2, 4, 7, 8, 9, 10, 11, sta-
    taḥ svataḥ kuvahnipañcaṣaḍnavādikeṣugaḥ, 1, 3, 5, 6, 9, 10,
    11, 12, vākpaterasāṣṭhaśambhusūryyago, 6, 8, 11, 12, 'tha
    śukrataḥ kuvāhuvahnivedapañcanāgagośiveṣugaḥ 1, 2, 3, 4, 5, 8, 9,
    11, paṅgutaḥkudṛkkṛtāganāgādipañcakasthito'tha, 1, 2, 4, 7,
    8, 9, 10, 11, 12, lagnataḥ kṣitidvivedakālanāgadikśive-
    ṣugaḥ” . 1, 2, 4, 6, 8, 10, 11, budharekhāḥ . 55 . “surarājaguruḥ
    śubhadoravitaḥ kuyamānalavedanagādikapañcagato 1, 2, 3, 4, 7,
    8, 9, 10, 11, 'tha vidhordviśarācalagośivago, 2, 5, 7, 9,
    11, vasudhātanayāt kuyamābdhinagāṣṭadaśeśagato, 1, 2, 4,
    7, 8, 10, 11, 'tha budhāt kṣitiyugmakṛteṣurasagrahadiggi-
    riśopaga . 1, 2, 4, 5, 6, 8, 10, 11, stadanu svaekayamānala-
    vāridhiparvvatanāgadaśeśagato, 1, 2, 3, 4, 7, 8, 10,
    11, 'tha sitādyamapañcarasagrahadikśivago 2, 5, 6, 9,
    10 11, ravinandanatodahaneṣurasārkagata, 3, 5, 6, 12,
    stvatha lagnagṛhāt kuyamāvdhiśararttunagagrahadiggiriśopa-
    gataḥ” . 1, 2, 4, 5, 6, 79, 10, 11, gururekhāḥ,
    56, “bhṛguḥ śubhoravergajeśasūryyago 8, 11, 12, 'tha candra-
    taḥ, kṣmādipañcakāṣṭagośivārkagaḥ, 1, 2, 3, 4, 5, 8,
    9’ 11, 12, kujāttrivedakālagośivārkago, 3, 4, 6,
    9, 11, 12, 'tha budhāttrikālarandhrarudrasaṃsthitaḥ, 3,
    6, 9, 11, guroḥ śarāṣṭarandhradiṅmaheśaga, stataḥ 5,
    89, 10, 11, svataḥ kupañcakāṣṭarandhradikśivopagaḥ . 1,
    2, 3, 4, 58, 9, 10, 11, śanerguṇābdhipañcanāga-
    godaśeśago, 3, 4, 5, 89, 10, 11, 'tha lagnataḥ kupa-
    ñcakāṣṭagośivasthitaḥ śubhaḥ . 1, 2, 3, 4, 5, 8, 9, 11,
    śukraresvāḥ, 51, “śubhaḥ paṅgurarkāt yamāmbhodhiśailāṣṭa-
    dikśambhuga, 1, 2 4, 7, 8, 10, 11, indutorāmakā-
    leśagataḥ, 3, 6, 12, kṣmāsutādvahnivāṇarttukāṣṭhāśivārko-
    pago, 3, 5, 6, 10, 11, 12, 'tha jñataḥ kāladantāva-
    lādisthitaḥ 6, 8, 9, 10, 11, 12, jīvatovāṇakāle-
    śamārttaṇḍayāta, 5, 6, 11, 22, statodaityapūjyādanehaḥ-
    śivārkopayātaḥ . 6, 11, 12, statovītihotreṣukāleśayā-
    ta, 3, 5, 6, 11, statolagnataḥ kṣmāguṇāmbhodhiṣaḍdi-
    ṅmaheśasthitaḥ . 1, 3, 4, 6 10, 11, śanirekhāḥ,
    39, . “rāhuḥśubho'rkādbhujavahnivedartturandhrago, 2, 3, 4,
    6, 9, 'tha candrāt kurāmavedāṅgaga 1, 3, 4, 6, stataḥ
    kujādvahnivāṇāṅgarandhragato, 3, 5, 6, 9, 'tha budhāccha-
    śipakṣavahnivāṇarandhraga, 1, 2, 3, 5, 9, statojīvāddhavya-
    vāhavedāṅgarandhraga, 3, 4, 6, 9, stataḥ śukrāt pakṣavahni-
    vāṇarandhragata, 2, 3, 5, 9, stataḥ saurāt pakṣavāṇarttuga,
    2, 5, 6, stataḥ svataḥ śaśivedavāṇaripurandhrago, 1, 4, 5, 6, 9,
    'tha lagnādvedarandhradigrudrasūryyagataḥ, 4, 9, 10, 11, 12 .
    rāhurekhāḥ, 39 . sūryyādekadvicatuḥsaptāṣṭadaśaikādaśeṣu, 1,
    2, 4, 7, 8, 10 11, somāttriṣaḍdaśaikvādaśeṣu, 3,
    6, 10, 11, bhaumāttripañcaṣaḍekādaśeṣu, 3, 5, 6,
    11, budhāt ṣaḍaṣṭanavadaśaikādaśeṣu, 6, 8, 9, 10, 11, guroḥ
    pañcaṣaḍekādaśadvādaśeṣu, 5, 6, 11, 12, śukrātṣaḍekādaśa-
    dvādaśeṣu, 6, 11, 12, śanestripañcāṣṭadaśaikādaśeṣu 3, 5, 8, 10,
    11, lagnādekatricatuḥṣaḍadaśaikādaśeṣu, 1, 3, 4, 6, 10,
    11, lagnarekhāḥ 38 . iti nigaditamiṣṭaṃ neṣṭamanyadviśe-
    ṣādadhikaphalavipākaṃ janmanā tatra dadyuḥ . upacayagṛha-
    mitrasvoccagāḥ puṣṭamiṣṭaṃ tvapacayagṛhanīcārātibhe neṣṭasampat .
    yāvatī yāvatī rekhā grahāṇāmaṣṭavargake . tāvatīṃ dviguṇī-
    kṛtya aṣṭābhiḥ pariśodhayet . aṣṭopari bhavedrekhā aṣṭā-
    bhyantaravindravaḥ . aṣṭābhistu samaṃ yatra tatsamaṃ parikīrtti-
    tam . rekhā grahācchubhe deyā vindavastvitaratratu . rekhāvindu
    samānau cet samastatra nigadyate . rekhādhikye śubhaṃ jñeyaṃ
    tadvadvindorathāśubham . śrīrānandastathā śreyobhogo rājyaṃ
    bhavettathā . malino'tha vipaccaiva hānirmṛtyurbhavettathā .
    dvyādirekhā dvyādividvoḥ phalānyetānyanukramāt . rekhāyāṃ
    vatsarojñeyaḥ sārddhasaptadinaṃ same . aṣṭavargadaśāyuḥ syāt
    dinaṃ caturṣu vinduṣu” . ityaṣṭavargaḥ . “aṣṭavarga-
    śubhaiḥ śrīmān karmma kuryyānnabhaścaraiḥ . gocarasthaistada-
    prāptau tadaprāptau ca vedhagaiḥ . vratārambhe vivāhe ca yātrāyāṃ
    kṣurakarmmaṇi . aviśuddhyāṣṭabargasya samastā niṣphalāḥ kriyāḥ .
    satataṃ diśati narāṇāṃ rāśau madhye'ṣṭavargaphalaṃ nikhilam .
    bhāvaphalaṃ prathamārddhe dṛṣṭiphalānyarddhabhukteṣu” jyo0 ta0 .
    aṣṭānāmakacaṭatapayaśānāṃ vargaḥ . jyotiṣādau śubhāśubha-
    jñāpanāya viśeṣarūpeṇa aṣṭadhā vibhakteṣu 2 varṇṇasamūhabhedeṣu
    yathā svaravarṇṇāḥ 16 . avargaḥ, kādayomāvasānāḥ pañcapañcā-
    tmakāḥ kavargādayaḥ 5 . yaralavāḥ 4 yavargaḥ . śaṣasahā 4 śavargaḥ
    ityevamaṣṭau kalpitāḥ . teṣāṃ vibhāgakrameṇa saṃkhyābhedaḥ .
    “vargavarṇapramāṇañca sasvaraistāḍitaṃ mithaḥ . piṇḍasaṃkhyā bhave-
    ttasya gathā bhāgaistu kalpanā” keralam . “svaṃ vargaṃ dviguṇaṃ vidhāya
    paravargeṇānvitaṃ saptataṭ” iti jyoti0 . tantrokte
    mantrasya śubhāśubhajñānārthaṃ avargādyanusāreṇa 3 pakṣimārjjā-
    rādyaṣṭavarge ca . yathā āgamakalpadrume “idānīṃ varga-
    cakrasya vidhānamamidhīyate . mantragrāmaviśodhārthaṃ nāmā-
    dyakṣarapūrvvakam . aṣṭau koṣṭhān samālikhya vargānaṣṭau
    likhettataḥ . pakṣimārjjārapañcāsyaśvānaḥ sarpākhudantinaḥ .
    meṣaḥ kramādakārādi vasuvargāśritā ime . sādhyasādhakayoḥ
    prītirjñātavyā jātitaḥ sadā” . vṛhacchrīkrame “varṇaśuddhiṃ samā-
    sādya mantraṃ dadyādgurūttamaḥ . avargaḥ pakṣiṇojñoyo
    mārjjāraśca kavargakaḥ . cavargaśca tathā siṃhaṣṭavargaścaiva kukkuraḥ .
    tavargo nāga ityukto mūṣikaśca pavargakaḥ . yavargaśca gajojñeyaḥ
    śavargaścaiva meṣakaḥ . pakṣibhujagayorvvairaṃ tathā ca gaja-
    siṃhayoḥ . mārjjāramūṣikayoścaiva tathā kakkurameṣayoḥ .
    bhujaṅgasiṃhayo rmaitrī meṣamūṣikayostathā . lokādanyacca vijñeyaṃ
    tyavahāraprayogataḥ” iti tantrasā0 . “jīvakarṣabhakau mede
    kākalyāvṛddhivṛddhike . aṣṭavargo'ṣṭabhirdravyairiti” vaidyakokte
    4 jīvikā dyaṣṭadravye . “rājñāmapyaṣṭargastu yato'yamatidurllabhaḥ .
    tasmādasya pratinidhiṃ gṛhaṇīyāntadguṇaṃ bhiṣak . medājīva-
    kakākolīvṛddhidvandve'pi cāsati . varīvidāryyaśvagandhā
    vāraṇīśca kramāt kṣipet” vaidya0 . nītivedināṃ varddhanīye
    5 vargabhede ca . “kṛṣirbaṇikpatho durgaṃ setuḥ kuñjarabandhanam .
    khanyākaravalādānaṃ sainyānāñca niveśanam . aṣṭavargamimaṃ
    sādhu ṛddhaye parivarddhayet” nītiḥ .

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 65, col. 2.
    AṢṬAVARGA (S). Meda, Mahāmeda, Kākoli, Kṣīrakākoli,

    Jīvaka, Iṭavaka, Ṛddhi, Vṛddhi (These are used in infu-

    sions for treating rheumatism).