• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • aṃtara

    See also antara, antaram, antaraṃ.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 91, col. 3.
    aṃtara a. [aṃtaṃ rāti dadāti, rā-ka]

    1 Being in the inside, interior, inward, internal (opp. bāhya); yoṃtaro yavayati Śat. Br.; °ra ātmā T. Up.; kaścanāṃtaro dharmaḥ S. D.

    2 Near, proximate (āsanna); kṛṣvā yujaścidaṃtaraṃ Rv. 1. 10. 9.

    3 Related, intimate, dear, closely connected (ātmīya) (opp. para); tadetatpreyaḥ putrāt… preyo' nyasmātsarvasmādaṃtarataraṃ yadayamātmā Śat. Br.; ayamatyaṃtaro mama Bharata.

    4 Similar (also aṃtaratama) (of sounds and words); sthāneṃ'taratamaḥ P. I. 1. 50; hakārasya ghakāroṃtaratamaḥ Śabdak.; sarvasya padasya sthāne śabdato'rthataścāṃtaratame dve śabdasvarūpe bhavataḥ P. VIII. 1. 1 Com.

    5 (a) Different from, other than (with abl.); yo'psu tiṣṭhannadbhyoṃ'taraḥ Bṛ. Ār. Up.; ātmā svabhāvoṃ'taro'nyo yasya sa ātmāṃtaraḥ anyasvabhāvaḥ P. VI. 2. 166 Sk. (b) The other; udadheraṃtaraṃ pāraṃ Rām.

    6 Exterior, outer, situated outside, or to be worn outside (aṃtaraṃ bahiryogopasaṃvyānayoḥ P. I. 1. 36) (In this sense it is declined optionally like sarva in nom. pl. and abl. and loc. sing.); aṃtare-rā vā gṛhāḥ bāhyā ityarthaḥ (caṃḍālādigṛhāḥ); aṃtare-rā vā śāṭakāḥ paridhānīyā ityarthaḥ Sk.; so aṃtarāyāṃ puri, aṃtarāyai nagaryai, namoṃtarasmai amedhasāṃ Bop.

    — raṃ

    1 (a) The interior, inside; tatāṃtaraṃ sāṃtaravāriśīkaraiḥ Ki. 4. 29, 5. 5; jalāṃtaragate bhānau Ms. 8. 132; vimānāṃtaralaṃbinīnāṃ R. 13. 33; Mk. 8. 5, Ku. 7. 62; api vanāṃtaraṃ śrayati V. 4. 26; līyaṃte mukulāṃtareṣu Ratn. 1. 26, Ki. 3. 58; aṃtarāt from inside, from out of; prākāraparikhāṃtarānniryayuḥ Rām.; aṃtare in, into; vana°, kānana°, praviśyāṃtare &c. (b) Hence, the interior of any thing, contents; purport, tenor; atrāṃtaraṃ brahmavido viditvā Śvet. Up. (c) A hole, an opening; tasya bāṇāṃtarebhyastu bahu susrāva śoṇitaṃ.

    2 Soul, heart; mind; satatamasutaraṃ varṇayaṃtyaṃtaraṃ Ki. 5. 18 the inmost or secret nature (lit. middle space or region); labdhapratiṣṭhāṃtaraiḥ bhṛtyaiḥ Mu. 3. 13 having entered the heart; sadṛśaṃ puruṣāṃtaravido maheṃdrasya V. 3.

    3 The Supreme Soul.

    4 Interval, intermediate time or space, distance; ramyāṃtaraḥ Ś. 4. 10; kiṃcidaṃtaramagamaṃ Dk. 6; alpakucāṃtarā V. 4. 26; krośāṃtareṇa pathi sthitāḥ H. 4 at the distance of; bṛhadbhujāṃtaraṃ R. 3. 54; aṃtare oft. translated by between, betwixt; gītāṃtareṣu Ku. 3. 38 in the intervals of singing; maraṇajīvitayoraṃtare (pb) varte betwixt life and death; astrayogāṃtareṣu Rām.; tanmuhūrtakaṃ bāṣpasalilāṃtareṣu prekṣe tāvadāryaputraṃ U. 3 in the intervals of weeping; bāṣpaviśrāmo'pyaṃtare kartavya eva U. 4 at intervals; smartavyosmi kathāṃtareṣu bhavatā Mk. 7. 7 in the course of conversation; kālāṃtarāvartiśubhāśubhāni H. 1. v. l. see kālāṃtaraṃ; sarasvatīdṛṣadvatyoryadaṃtaraṃ Ms. 2. 17, 22; dyāvāpṛthivyoridamaṃtaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena Bg. 11. 20; na mṛṇālasūtraṃ racitaṃ stanāṃtare Ś. 6. 17 between the breasts; Bg. 5. 27; asya khalu te bāṇapathavartinaḥ kṛṣṇasārasyāṃtare tapasvina upasthitāḥ Ś. 1; tadaṃtare sā virarāja dhenuḥ R. 2. 20; 12. 29. (b) Intervention (vyavadhāna) oft. in the sense of ‘through’; meghāṃtarālakṣyamiveṃdubiṃbaṃ R. 13. 38 through the clouds; vastraṃ aṃtaraṃ vyavadhāyakaṃ yasya sa vastrāṃtaraḥ P. VI. 2. 166 Sk.; mahānadyaṃtaraṃ yatra taddeśāṃtaramucyate; jālāṃtarapreṣitadṛṣṭiḥ R. 7. 9 peeping through a window; viṭapāṃtareṇa avalokayāmi Ś. 1; kṣaṇamapi vilaṃbamaṃtarīkartumakṣamā K. 306 to allow to come between or intervene; kiyacciraṃ vā meghāṃtareṇa pūrṇimācaṃdrasya darśanaṃ U. 3.

    5 Room, place, space in general; mṛṇālasūtrāṃtaramapyalabhyaṃ Ku. 1. 40; na hyaviddhaṃ tayorgātre babhūvāṃgulamaṃtaraṃ Rām.; mūṣikaiḥ kṛteṃtare Y. 1. 147; guṇāḥ kṛtāṃtarāḥ K. 4 finding or making room for themselves; na yasya kasyacidaṃtaraṃ dātavyaṃ K. 266; dehi darśanāṃtaraṃ 84 room; pauruṣaṃ śraya śokasya nāṃtaraṃ dātumarhasi Rām. do not give way to sorrow; tasyāṃtaraṃ mārgate Mk. 7. 2 waits till it finds room; aṃtaraṃ aṃtaraṃ Mk. 2 make way, make way.

    6 Access, entrance, admission, footing; lebheṃtaraṃ cetasi nopadeśaḥ R. 6. 66 found no admission into (was not impressed on) the mind; 17. 75; labdhāṃtarā sāvaraṇe'pi gehe 16. 7.

    7 Period (of time), term; māsāṃtare deyaṃ Ak.; saptaite manavaḥ sve sveṃtare sarvamidamutpādyāpuścarācaraṃ Ms. 1. 63, see manvaṃtara; iti tau virahāṃtarakṣamau R. 8. 56 the term or period of separation; kṣaṇāṃtare-rāt within the period of a moment.

    8 Opportunity, occasion, time; devī citralekhamavalokayaṃtī tiṣṭhati . tasminnaṃtare bhartopasthitaḥ M. 1; atrāṃtare praṇamyāgre samupaviṣṭaḥ Pt. 1 on that occasion, at that time; asminnaṃtare Dk. 164; kena punarupāyena maraṇanirvāṇasyāṃtaraṃ saṃbhāvayiṣye Māl. 6; kṛtakṛtyatā labdhāṃtarā bhetsyati Mu. 2. 22 getting an opportunity; 9; yāvattvāmiṃdragurave nivedayituṃ aṃtarānveṣī bhavāmi Ś. 7. find a fit or opportune (pb) time; śaktenāpi satā janena viduṣā kālāṃtaraprekṣiṇā vastavyaṃ Pt. 3. 172 waiting for a suitable opportunity or time, sāraṇasyāṃtaraṃ dṛṣṭvā śuko rāvaṇamabravīt Rām.

    9 Difference (between two things), (with gen. or in comp.); śarīrasya guṇānāṃ ca dūramatyaṃtamaṃtaraṃ H. 1. 49; ubhayoḥ paśyatāṃtaraṃ H. 1. 66, 2. 40; tava mama ca samudrapalvalayorivāṃtaraṃ M. 1; Bg. 13. 34; yadaṃtaraṃ sarṣapaśailarājayoryadaṃtaraṃ vāyasavainateyayoḥ Rām.; drumasānumatāṃ kimaṃtaraṃ R. 8. 90; 18. 15; rarely with instr., tvayā samudreṇa ca mahadaṃtaraṃ H. 2; svāmini guṇāṃtarajñe Pt. 1. 101; difference; saiva viśinaṣṭi punaḥ pradhānapuruṣāṃtaraṃ sūkṣmaṃ Sāṅ. K.

    10 (Math.) Difference, remainder.

    11 (a) Different, another, other, changed, altered (manner, kind, way &c.); Note that in this sense aṃtara always forms the latter part of a compound and its gender remains unaffected i. e. neuter, whatever be the gender of the noun forming the first part; kanyāṃtaraṃ ( anyā kanyā), rājāṃtaraṃ (anyo rājā), gṛhāṃtaraṃ (anyadgṛhaṃ); in most cases it may be rendered by the English word ‘another’; idamavasthāṃtaramāropitā Ś. 3 changed condition; K. 154; Mu. 5; śubhāśubhaphalaṃ sadyo nṛpāddevādbhavāṃtare Pt. 1. 121; jananāṃtarasauhṛdāni Ś. 5. 2 friendships of another (former) existence; naivaṃ vārāṃtaraṃ vidhāsyate H. 3 I shall not do so again; āmodān haridaṃtarāṇi netuṃ Bv. 1. 15; so digaṃtarāṇi; pakṣāṃtare in the other case; deśa°, rāja°, kriyā°. (b) Various, different, manifold (used in pl.); loko niyamyata ivātmadaśāṃtareṣu Ś. 4. 2; mannimittānyavasthāṃtarāṇyavarṇayat Dk. 118 various or different states; 160; sometimes used pleonastically with anyat &c.; anyatsthānāṃtaraṃ gatvā Pt. 1.

    12 Distance (in space); vyāmo bāhvoḥ sakarayostatayostiryagaṃtaraṃ Ak.; prayātasya kathaṃciddūramaṃtaraṃ Ks. 5. 80.

    13 Absence; tāsāmaṃtaramāsādya rākṣasīnāṃ varāṃganā Rām.; tasyāṃtaraṃ ca viditvā ibid.

    14 Intermediate member, remove, step, gradation (of a generation &c.); ekāṃtaraṃ Ms. 10. 13; dvyekāṃtarāsu jātānāṃ 7; ekāṃtaramāmaṃtritaṃ P. VIII. 1. 55; tatsraṣṭurekāṃtaraṃ Ś. 7. 27 separated by one remove, see ekāṃtara also.

    15 Peculiarity, peculiar or characteristic possession or property; a (peculiar) sort, variety, or kind; vrīhyaṃtarepyaṇuḥ Trik.; mīno rāśyaṃtare, veṇurnṛpāṃtare ibid.; prāsaṃgo yugāṃtaraṃ &c.

    16 Weakness, weak (pb) or vulnerable point; a failing, defect, or defective point; praharedaṃtareripuṃ Śabdak. sujayaḥ khalu tādṛgaṃtare Ki. 2. 52; asahadbhirmāmamitrairnityamaṃtaradarśibhiḥ Rām.; parasyāṃtaradarśinā ibid.; kīṭakenevāṃtaraṃ mārgayamāṇena prāptaṃ mayā mahadaṃtaraṃ Mk. 9; athāsya dvādaśe varṣe dadarśa kaliraṃtaraṃ Nala. 7. 2; hanūmato vetti na rākṣasoṃtaraṃ na mārutistasya ca rakṣasoṃtaraṃ Rām.

    17 Surety, guarantee, security; tena tava virūpakaraṇe sukṛtamaṃtare dhṛtaṃ Pt. 4 he has pledged his honor that he will not harm you; ātmānamaṃtare'rpitavān K. 247; aṃtare ca tayoryaḥ syāt Y. 2. 239; bhuvaḥ saṃjñāṃtarayoḥ P. III. 2. 179; dhanikādhamarṇayoraṃtare yastiṣṭhati viśvāsārthaṃ sa pratibhūḥ Sk.

    18 Regard, reference, account; na caitadiṣṭaṃ mātā me yadavocanmadaṃtaraṃ Rām. with reference to me; tvadaṃtareṇa ṛṇametat.

    19 Excellence, as in guṇāṃtaraṃ vrajati śilpamādhātuḥ M. 1. 6 (this meaning may be deduced from 11).

    20 A garment (paridhāna).

    21 Purpose, object, (tādarthya) (Malli. on R. 16. 82).

    22 Concealment, hiding; parvatāṃtarito raviḥ (this sense properly belongs to aṃtar-i q. v.).

    23 Representative, substitution.

    24 Destitution, being without (vinā) which belongs to aṃtareṇa. ( aṃtaramavakāśāvadhiparidhānāṃtardhibhedatādarthye . chidrātmīyavinābahiravasaramadhyeṃtarātmani ca Ak.) [cf. L. alter]

    Comp.

    — apatyā a pregnant woman.

    — cakraṃ a technical term in augury Bṛ. S. chap. 86.

    — jña a. knowing the interior, prudent, wise; foreseeing; nāṃtarajñāḥ śriyo jātu priyairāsāṃ na bhūyate Ki. 11. 24 not knowing the difference.

    — tat a. spreading havoc.

    — da a. cutting the interior or heart.

    — diśā, aṃtarā dik intermediate region or quarter of the compass.

    — dṛś a. realizing the Supreme Soul ( paramātmānusaṃdhāyin).

    — pu(pū)ruṣaḥ the internal man, soul (the deity that resides in man and witnesses all his deeds); tāṃstu devāḥ prapaśyaṃti svasyaivāṃtarapūruṣaḥ Ms. 8. 85.

    — pūjā = aṃtar-pūjā.

    — prabhavaḥ [ aṃtarābhyāṃ bhinnavarṇamātāpitṛbhyāṃ prabhavati] one of a mixed origin or caste; aṃtaraprabhavāṇāṃ ca dharmānno vaktumarhasi Ms. 1. 2.

    — praśnaḥ an inner question, one contained in and arising out of what has been previously mentioned.

    — śāyin stha,

    — sthāyin sthita a.

    1 inward, internal, inherent; °sthairguṇaiḥ śubhrairlakṣyate naiva kena cit Pt. 1. 221.

    2 interposed, (pb) intervening, separate.

    3 seated in the heart, an epithet of jīva.