Blog
Sanskrit
About
aśvatthaḥ
See also
aśvatha ,
aśvattha .
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 204, col. 3 .
aśvatthaḥ [
na śva ściraṃ śālmalīvṛkṣādivat (
pb )
tiṣṭhati sthā-ka pṛ° ni° Tv. ]
1 The holy figtree;
ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ Kaṭh. ; the tree of this world;
Bg. 15. 1.
2 A kind of the Aśvattha tree (
naṃṭīvṛkṣa ).
3 N. of another tree
gardabhāṃḍa .
4 The constellation Aśvinī.
5 The time indicated or presided over by Aśvinī;
aśvattho muhūrtaḥ Sk. on
P. IV. 2. 5.
6 A vessel made of the
aśvattha tree (
Ved. ).
7 The fruit of the sacred fig-tree;
aśvatthasya phalamaśvatthaḥ Sk.
8 The time at which it bears fruit;
aśvatthaphalayuktaḥ kālopyaśvatthaḥ P. IV. 3. 48
Sk.
9 An epithet of the sun.
10 N. of a people;
Bṛ. S. 14. 3.
— tthā The day of full moon in the month of Āśvina, (in which month the fruits of the sacred fig-tree generally become ripe).
— tthī [
kṣudro'śvatthaḥ alpārthe ṅīp ] A small fig-tree.
Comp.
— kuṇaḥ [
aśvatthasya pākaḥ pīlvā° kuṇac P. V. 2. 24] the fruit-season of the holy fig-tree.
— bhedaḥ N. of a tree (
sthālīvṛkṣa ).
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 280 .
aśvatthaḥ [na śvaściraṃ śālmalīvṛkṣādivat tiṣṭhati sthā-ka pṛṣo . nityasa . Tv.] 1 The holy fig tree; ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ Kaṭh.; the tree of this world; ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam Bg.15.1. (Mar. piṃpaḻa ). -2 A kind of the Aśvattha tree (nandīvṛkṣa ; Mar. nāṃdurakhī .) -3 N. of another tree gardabhāṇḍa (Mar. lākhī piṃparī ) -4 The constellation Aśvinī. -5 The time indicated or presided over by Aśvinī aśvattho muhūrtaḥ Sk. on saṃjñāyāṃ śravaṇāśvatthābhyām P.IV.2.5. -6 A vessel made of the aśvattha tree (Ved.). -7 The fruit of the sacred fig-tree; aśvatthasya phalamaśvatthaḥ Sk. -8 The time at which it bears fruit; aśvatthaphalayuktaḥ kālo'pyaśvatthaḥ P.IV.3.48 Sk. -9 An epithet of the Sun. -10 N. of a people; Bṛi. S.14.3. -tthā The day of the full moon in the month of Āśvina, (in which month the fruits of the sacred fig-tree generally become ripe). -tthī [kṣudro'śvatthaḥ alpārthe ṅīp ] A small fig-tree. -Comp. -kuṇaḥ [aśvatthasya pākaḥ pīlvādi ˚kuṇap P.V.2.24] the fruit-season of the holy fig-tree. -phalā N. of a tree (Mar. laghuśeraṇī ). -bhedaḥ N. of a tree (sthālīvṛkṣa ) Faicus Benjamina. (Mar. pāḍaḻī ?)
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 145 .
aśvatthaḥ , puṃ, (aśvatthaṃ jalamasyāsti . mūle sikta- tvāt . arśa-ādyac . aśṛtthavat kāmakarmmavāte- ritanityapracalitasvabhāvatvāt āśuvināśitvena śvo'pi sthāsyatīti viśvāsānarhatvācca māyāmayaḥ saṃsāravṛkṣaḥ . śālmalivaṭādyapekṣayā na śvaściraṃ tiṣṭhati aśvaiva tiṣṭhati vā . sthā gatinivṛttau . pṛṣodarāditvāt pūrvvottarapadāntādyoḥ sakārayo- stakārau supistha iti kaḥ .) svanāmakhyātavṛkṣa- viśeṣaḥ . pipara iti paścimadeśīyabhāṣā . tat- paryyāyaḥ . bodhidrumaḥ 2 caladalaḥ 3 pippalaḥ 4 kuñjarāśanaḥ 5 . ityamaraḥ .. acyutāvāsaḥ 6 cala- patraḥ 7 pavitrakaḥ 8 śubhadaḥ 9 bodhivṛkṣaḥ 10 yājñikaḥ 11 gajabhakṣakaḥ 12 śrīmān 13 kṣīra- drumaḥ 14 vipraḥ 15 maṅgalyaḥ 16 śyāmalaḥ 17 guhya- puṣpaḥ 18 sevyaḥ 19 satyaḥ 20 śucidrumaḥ 21 dhanu- vṛkṣaḥ 22 . asya guṇāḥ . sumadhuratvaṃ . kaṣāyatvaṃ . śītalatvaṃ . kaphapittavināśitvaṃ raktadāhaśamana- kāritvañca .. tatpakvaphalasya guṇāḥ . sadyo yoni- doṣahāritvaṃ . śītalatvaṃ . atihṛdyatvaṃ . pittara- ktaviṣārttidāhaccharddiśoṣārucidoṣanāśitvañca . iti rājanirghaṇṭaḥ .. ( “aśvatthoḍumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca . kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca ” .. iti carakaḥ .. aśvatthadevāyatanaśmaśāna- balmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu . yāmye sapitre parivarjjanīyā ṛkṣe narā marmmasu ye ca daṣṭāḥ ” .. iti suśrutaḥ ..) athāśvatthavandanakālamantrāḥ . “aśvatthaṃ vandayennityaṃ pūrvvāhle praharadvaye . ata ūrddhvaṃ na vandeta aśvatthantu kadācana .. (om̐) cakṣuspandaṃ bhujaspandaṃ tathā duḥsvapnadarśanaṃ . śatrūṇāñca samutthānamaśvattha śamayāśu me .. aśvattharūpī bhagavān prīyatāṃ me janārdanaḥ . tvāṃ dṛṣṭvā naśyate pāpaṃ dṛṣṭvā lakṣmīḥ pravarttate .. pradakṣiṇe bhavedāyuḥ sadāśvattha namo'stu te ” .. iti smṛtyarthasāre halāyudhadhṛtavacanaṃ .. garddabhāṇḍa- vṛkṣaḥ . iti viśvaḥ .. “bādhidruḥ pippalo'śvatthaścalapatro gajāśanaḥ . pippalo durjjaraḥ śītaḥ pittaśleṣmavraṇāsrajit .. gurustuvarako rūkṣo varṇyo yoniviśodhanaḥ ” .. * .. atha pippalabhedaḥ . gajahaṇḍu iti hindibhāṣā . “pāriśonyaḥ phalīśaśca kapicūtaḥ kamaṇḍaluḥ . garddabhāṇḍaḥ kandarālakapītanasupārśvakāḥ .. phalīśo durjjaraḥ snigdhaḥ krimiśukrakaphapradaḥ . phale'mlamadhuro mūle kaṣāyaḥ svādumajjakaḥ ” .. * .. atha veliyāpippalaḥ . “nandīvṛkṣo'śvatthabhedaḥ prarohī gajapādapaḥ . sthālīvṛkṣaḥ kṣayataruḥ kṣīrī ca syādvanaspatiḥ .. nandīvṛkṣo laghuḥ svādustiktastuvara uṣṇakaḥ . kaṭupākaraso grāhī viṣapittakaphāsranut ” .. iti bhāvakrakāśaḥ .. * .. tasya viṣṇusvarūpatvaṃ yathā, — ṛṣaya ūcuḥ . “kathaṃ tvayāśvatthavaṭau gobrāhmaṇasamau kṛtau . sarvvebhyo'pi tarubhyastau kathaṃ pūjyatamau kṛtau ” .. sūta uvāca .. “aśvattharūpo bhagavān viṣṇureva na saṃśayaḥ . rudrarūpo vaṭastadvat palāśo brahmarūpadhṛk .. darśanasparśasevāsu te vai pāpaharāḥ smṛtāḥ . duḥkhāpadvyādhiduṣṭānāṃ vināśakāriṇo dhruvaṃ ” .. ṛṣaya ūcuḥ . “kathaṃ vṛkṣatvamāpannā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ . etat kathaya sarvvajña saṃśayo'tra mahān hi naḥ ” .. sūta uvāca . “pārbbatīśivayordavaiḥ surataṃ kurvvatoḥ kila . agniṃ brāhmaṇaveśena preṣya vighnaḥ kṛtaḥ purā .. tatastu pārbbatī kruddhā śaśāpa tridivaukasaḥ . retaḥsekasukhabhraṃśakampamānā tadā ruṣā ” .. pārbbatyuvāca . “kṛmikīṭādayo'pyete jānanti surateḥ sukhaṃ . tasmānmama sukhabhraṃśāt yūyaṃ vṛkṣatvamāpsyatha ” .. sūta uvāca . “evaṃ sā ṣārbbatī devī aśapat kruddhamānasā . tasmādvṛkṣatvamāpannā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ .. tasmādimau viṣṇumaheśvarāvubhau babhūvaturbodhivaṭau munīśvarāḥ . bodhistvayaṃ cārkidinaṃ vinaiva na saṃspṛśedarkajavārayogāt ” .. iti pādme uttarakhaṇḍe 160 adhyāyaḥ .. * .. ṛṣaya ūcuḥ . “aspṛśyatvaṃ kathaṃ jātaṃ sūta bodhitaruḥ svayaṃ . spṛśyatvañca kathaṃ prāptastathāyaṃ śanivāsare ” .. sūta uvāca . “samudramathanādyāni ratnānyāpuḥ surottamāḥ . śreṣṭhañca kaustubhaṃ teṣa viṣṇave pradaduḥ surāḥ .. yāvadaṅgīcakārāsau lakṣmīṃ bhāryyārthamātmanaḥ . tāvadvijñāpayāmāsa lakṣmīstaṃ cakrapāṇinaṃ ” .. lakṣmīruvāca . “asaṃskṛtya kathaṃ cyeṣṭhāṃ kaniṣṭhā pariṇīyate . tasmānmamāgrajāmetāmalakṣmīṃ madhusūdana .. vivāhyodvāhamāṃ paścāt eṣa dharmmaḥ sanātanaḥ . tasmāt dharmmavyatikrāmaṃ na kuryyā madhusūdana .. iti tadvacanaṃ śrutvā sa biṣṇurlokabhāvanaḥ . uddālakāya munaye sudīrghatapase tadā .. āptavākyānurodhena tāmalakṣmīṃ dadau kila . sthūloṣṭhīṃ śuklavadanāṃ virūpāṃ bibhratīṃ tanuṃ .. khavadāraktanayanāṃ rūkṣapiṅgaśiroruhāṃ . sa munirviṣṇuvākyāttāmaṅgīkṛtya svamāśramaṃ .. vedadhvanisamāyuktamānayāmāsa dharmmavit . homadhūpasugandhāḍhyaṃ vedaghoṣena nāditaṃ .. āśramaṃ taṃ vilokyātha vyathitā sābravīdidaṃ . ” jyeṣṭhovāca . “nahi vāsānurūpo'yaṃ vedadhvaniyuto mama .. nātrāgamisye bho brahman nayasvānyatra māṃ dhravaṃ ” . uddālaka uvāca . “kathaṃ nāyāsi kiñcātra varttate svamataṃ tava . tava yogyā ca vasatiḥ kā bhavettadvadasva māṃ ” .. jyeṣṭhovāca . “vedadhvanirbhavedyasmin atithīnāñca pūjanaṃ . yajñadānādikaṃ yatra naiva tatra vasāmyahaṃ .. parasparānurāgeṇa dāmpatyaṃ yatra vidyate . pitṛdevārccanaṃ yatra tatra naiva vasāmyahaṃ .. dānaśauce na vidyete paradravyāpahāriṇaḥ . paradāraratā yatra tatra sthāne ratirmmama .. vṛddhasajjanaviprāṇāṃ yatra syādavamānanaṃ . niṣṭhuraṃ bhāṣaṇaṃ yatra tatra samyagvasāmyahaṃ ” .. sūta uvāca . “iti tadvacanaṃ śrutvā visannavadano'bhavat . uddālakastato vākyaṃ tāmalakṣmīmuvāca ha ” .. uddālaka uvāca . “aśvatthavṛkṣamūle'smin alakṣmīḥ śramyatāṃ kṣaṇaṃ āśramasthānamālokya yāvadāyāmyahaṃ punaḥ ” .. sūta uvāca . “iti tāṃ tatra saṃsthāpya jagāmoddālako muniḥ . pratīkṣantī ciraṃ tatra yadā na taṃ dadarśa sā .. tadā ruroda karuṇaṃ bhartustyāgena duḥkhitā . tattasyāḥ kranditaṃ lakṣmīrvaikuṇṭhabhavane'śṛṇot .. tadā vijñāpayāmāsa viṣṇumudvignamānasā ” . lakṣmīruvāca . “svāmin madbhaginī jyeṣṭhā svāmityāgena duḥkhitā . tāmāśvāsayituṃ yāhi kṛpālo yadyahaṃ priyā ” .. sūta uvāca . “lakṣmyā saha tato viṣṇustatrāgāt kṛpayānvitaḥ . āśvāsayannalakṣmīṃ tāmidaṃ vākyamathābravīt ” .. viṣṇuruvāca . “aśvatthavṛkṣamāsādya sadālakṣmīḥ sthirā bhava . mamāṃśasambhavo hyeṣa āvāsaste mayā kṛtaḥ .. mandavāre sadā nūnaṃ lakṣmīratrāgamiṣyati . aspṛśyo'sau bhavettasmāt mandavāraṃ vinā kila ” .. iti pādme uttarakhaṇḍe 161 adhyāyaḥ .. 2 .. vaiśākhamāse tasya secanaphalaṃ yathā, — “vaiśākhe siñcayennityaṃ viṣṇumaśvattharūpiṇaṃ . caturvargaphalāvāptihetave vaiṣṇavo janaḥ .. gaṇḍūṣamātratoyena kūryyādyo'śvatthasecanaṃ . so'pi yāti paraṃ sthānaṃ vimuktaḥ pāpakoṭibhiḥ .. aśvatthamūlaṃ viprarṣe yo badhnāti śilādibhiḥ . aśvattharūpī bhagavān kiṃ tasmai na hi yacchati .. aśvatthadrumamālokya praṇāmaṃ kurute tu yaḥ . āyurvṛddhirbhavettasya varddhante sarvasampadaḥ .. yathāśvatthatale bipra dharmmakarmma vidhīyate . nyūnātiriktatā na syāttasmin karmmaṇi jaimine .. tatra tīrthāni sarvvāṇi trisrotādīni jaimine . yatrāśvatthatarustiṣṭhet eko'pi śākhināṃ varaḥ .. aśvatthapūjako yastu sa eva haripūjakaḥ . aśvatthamūrttirbhagavān svayameva yato dvija .. tarujñānāddvijaśreṣṭha yo'śvatthaṃ hanti mūḍhadhīḥ . saṃsāre nāsti tatkarmma yat kṛtvā sa ca śudhyati .. aśvattho vṛkṣarājo'yaṃ harimūrttiḥ prakīrttitaḥ . tasmādaśvatthahantṝṇāṃ trātā ko'pi na vidyate .. aśvatthaṃ paśyato vipra spṛśataḥ smaratastathā . dehasthaṃ pātakaṃ tasya haret praṇamato hariḥ .. vilokyāśvatthahantāraṃ yaḥ śakto na nivārayet . tannetrayugmaṃ vaḍiśairyamenotpāṭyate svayaṃ .. aśvatthacchedanaṃ mūḍha mā kurviti vadenna yaḥ . tasya jihvāṃ churikayā svayaṃ kṛntati bhāskariḥ .. aśvatthaśākhāmekāṃ yaḥ svalpāmapi nihanti yaḥ . sa koṭibrahyahatyānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ .. yatpāpaṃ brahmahatyāyāṃ gurustrīgamane ca yat . surāpāne tathāsteye nyāsāpaharaṇe tathā .. yatpāpaṃ bhrūṇahatyāyāṃ gohatyāyāṃ dvijottama . strīhatyāyāñca yatpāpaṃ parastrīgamane tathā .. śaraṇāgatahatyāyāṃ hatyāyāṃ suhṛdāṃ tathā . viśvāsavākyākathane parahiṃsāvidhau ca yat .. yat pāpaṃ paranindāyāṃ harivāsarabhojane . aśvatthacchedanādghoraṃ tat pāpaṃ prāpyate janaiḥ .. viṣṇumūrtterjjano mohādaśvatthasya nihantā yaḥ . tattulyaḥ pātakī ko'pi na śrutaḥ kṣitimaṇḍale .. vadāmyaśvatthamāhātmyaṃ sarvvapāpapraṇāśanaṃ . sākṣādeva svayaṃ viṣṇuraśattho'khilaviśvarāṭ .. tadbhaktiṃ kurvataḥ puṃso vidyate nāśubhaṃ kvacit . aśvatthaṃ sevate yastu viṣṇabuddhyā narottamaḥ .. tasya prasanno bhagavān dadāti paramaṃ padaṃ ” . iti pādme kriyāyogasāre aśvatthasecanaṃ nāma 11 adhyāyaḥ .. (asthirarūpaḥ saṃsāravṛkṣaḥ . yathā, gītāyām . “ūrddhvamulamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam . chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit ” .. vistarastu gītāyāḥ pañcadaśe'dhyāye draṣṭavyaḥ ..)