• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • aśvatthaḥ

    See also aśvatha, aśvattha.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 204, col. 3.
    aśvatthaḥ [na śva ściraṃ śālmalīvṛkṣādivat (pb) tiṣṭhati sthā-ka pṛ° ni° Tv.]

    1 The holy figtree; ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ Kaṭh.; the tree of this world; Bg. 15. 1.

    2 A kind of the Aśvattha tree (naṃṭīvṛkṣa).

    3 N. of another tree gardabhāṃḍa.

    4 The constellation Aśvinī.

    5 The time indicated or presided over by Aśvinī; aśvattho muhūrtaḥ Sk. on P. IV. 2. 5.

    6 A vessel made of the aśvattha tree (Ved.).

    7 The fruit of the sacred fig-tree; aśvatthasya phalamaśvatthaḥ Sk.

    8 The time at which it bears fruit; aśvatthaphalayuktaḥ kālopyaśvatthaḥ P. IV. 3. 48 Sk.

    9 An epithet of the sun.

    10 N. of a people; Bṛ. S. 14. 3.

    — tthā The day of full moon in the month of Āśvina, (in which month the fruits of the sacred fig-tree generally become ripe).

    — tthī [kṣudro'śvatthaḥ alpārthe ṅīp] A small fig-tree.

    Comp.

    — kuṇaḥ [ aśvatthasya pākaḥ pīlvā° kuṇac P. V. 2. 24] the fruit-season of the holy fig-tree.

    — bhedaḥ N. of a tree (sthālīvṛkṣa).

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 280.
    aśvatthaḥ [na śvaściraṃ śālmalīvṛkṣādivat tiṣṭhati sthā-ka pṛṣo. nityasa. Tv.] 1 The holy fig tree; ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ Kaṭh.; the tree of this world; ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam Bg.15.1. (Mar. piṃpaḻa). -2 A kind of the Aśvattha tree (nandīvṛkṣa; Mar. nāṃdurakhī.) -3 N. of another tree gardabhāṇḍa (Mar. lākhī piṃparī) -4 The constellation Aśvinī. -5 The time indicated or presided over by Aśvinī aśvattho muhūrtaḥ Sk. on saṃjñāyāṃ śravaṇāśvatthābhyām P.IV.2.5. -6 A vessel made of the aśvattha tree (Ved.). -7 The fruit of the sacred fig-tree; aśvatthasya phalamaśvatthaḥ Sk. -8 The time at which it bears fruit; aśvatthaphalayuktaḥ kālo'pyaśvatthaḥ P.IV.3.48 Sk. -9 An epithet of the Sun. -10 N. of a people; Bṛi. S.14.3. -tthā The day of the full moon in the month of Āśvina, (in which month the fruits of the sacred fig-tree generally become ripe). -tthī [kṣudro'śvatthaḥ alpārthe ṅīp] A small fig-tree. -Comp. -kuṇaḥ [aśvatthasya pākaḥ pīlvādi ˚kuṇap P.V.2.24] the fruit-season of the holy fig-tree. -phalā N. of a tree (Mar. laghuśeraṇī). -bhedaḥ N. of a tree (sthālīvṛkṣa) Faicus Benjamina. (Mar. pāḍaḻī ?)

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 145.
    aśvatthaḥ , puṃ, (aśvatthaṃ jalamasyāsti . mūle sikta-
    tvāt . arśa-ādyac . aśṛtthavat kāmakarmmavāte-
    ritanityapracalitasvabhāvatvāt āśuvināśitvena
    śvo'pi sthāsyatīti viśvāsānarhatvācca māyāmayaḥ
    saṃsāravṛkṣaḥ . śālmalivaṭādyapekṣayā na śvaściraṃ
    tiṣṭhati aśvaiva tiṣṭhati vā . sthā gatinivṛttau .
    pṛṣodarāditvāt pūrvvottarapadāntādyoḥ sakārayo-
    stakārau supistha iti kaḥ .) svanāmakhyātavṛkṣa-
    viśeṣaḥ . pipara iti paścimadeśīyabhāṣā . tat-
    paryyāyaḥ . bodhidrumaḥ 2 caladalaḥ 3 pippalaḥ 4
    kuñjarāśanaḥ 5 . ityamaraḥ .. acyutāvāsaḥ 6 cala-
    patraḥ 7 pavitrakaḥ 8 śubhadaḥ 9 bodhivṛkṣaḥ 10
    yājñikaḥ 11 gajabhakṣakaḥ 12 śrīmān 13 kṣīra-
    drumaḥ 14 vipraḥ 15 maṅgalyaḥ 16 śyāmalaḥ 17 guhya-
    puṣpaḥ 18 sevyaḥ 19 satyaḥ 20 śucidrumaḥ 21 dhanu-
    vṛkṣaḥ 22 . asya guṇāḥ . sumadhuratvaṃ . kaṣāyatvaṃ .
    śītalatvaṃ . kaphapittavināśitvaṃ raktadāhaśamana-
    kāritvañca .. tatpakvaphalasya guṇāḥ . sadyo yoni-
    doṣahāritvaṃ . śītalatvaṃ . atihṛdyatvaṃ . pittara-
    ktaviṣārttidāhaccharddiśoṣārucidoṣanāśitvañca .
    iti rājanirghaṇṭaḥ ..
    (“aśvatthoḍumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca .
    kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca” ..
    iti carakaḥ ..
    aśvatthadevāyatanaśmaśāna-
    balmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu .
    yāmye sapitre parivarjjanīyā
    ṛkṣe narā marmmasu ye ca daṣṭāḥ” ..
    iti suśrutaḥ ..)
    athāśvatthavandanakālamantrāḥ .
    “aśvatthaṃ vandayennityaṃ pūrvvāhle praharadvaye .
    ata ūrddhvaṃ na vandeta aśvatthantu kadācana ..
    (om̐) cakṣuspandaṃ bhujaspandaṃ tathā duḥsvapnadarśanaṃ .
    śatrūṇāñca samutthānamaśvattha śamayāśu me ..
    aśvattharūpī bhagavān prīyatāṃ me janārdanaḥ .
    tvāṃ dṛṣṭvā naśyate pāpaṃ dṛṣṭvā lakṣmīḥ pravarttate ..
    pradakṣiṇe bhavedāyuḥ sadāśvattha namo'stu te” ..
    iti smṛtyarthasāre halāyudhadhṛtavacanaṃ .. garddabhāṇḍa-
    vṛkṣaḥ . iti viśvaḥ ..
    “bādhidruḥ pippalo'śvatthaścalapatro gajāśanaḥ .
    pippalo durjjaraḥ śītaḥ pittaśleṣmavraṇāsrajit ..
    gurustuvarako rūkṣo varṇyo yoniviśodhanaḥ” .. * ..
    atha pippalabhedaḥ . gajahaṇḍu iti hindibhāṣā .
    “pāriśonyaḥ phalīśaśca kapicūtaḥ kamaṇḍaluḥ .
    garddabhāṇḍaḥ kandarālakapītanasupārśvakāḥ ..
    phalīśo durjjaraḥ snigdhaḥ krimiśukrakaphapradaḥ .
    phale'mlamadhuro mūle kaṣāyaḥ svādumajjakaḥ” .. * ..
    atha veliyāpippalaḥ .
    “nandīvṛkṣo'śvatthabhedaḥ prarohī gajapādapaḥ .
    sthālīvṛkṣaḥ kṣayataruḥ kṣīrī ca syādvanaspatiḥ ..
    nandīvṛkṣo laghuḥ svādustiktastuvara uṣṇakaḥ .
    kaṭupākaraso grāhī viṣapittakaphāsranut” ..
    iti bhāvakrakāśaḥ .. * .. tasya viṣṇusvarūpatvaṃ yathā, —
    ṛṣaya ūcuḥ .
    “kathaṃ tvayāśvatthavaṭau gobrāhmaṇasamau kṛtau .
    sarvvebhyo'pi tarubhyastau kathaṃ pūjyatamau kṛtau” ..
    sūta uvāca ..
    “aśvattharūpo bhagavān viṣṇureva na saṃśayaḥ .
    rudrarūpo vaṭastadvat palāśo brahmarūpadhṛk ..
    darśanasparśasevāsu te vai pāpaharāḥ smṛtāḥ .
    duḥkhāpadvyādhiduṣṭānāṃ vināśakāriṇo dhruvaṃ” ..
    ṛṣaya ūcuḥ .
    “kathaṃ vṛkṣatvamāpannā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ .
    etat kathaya sarvvajña saṃśayo'tra mahān hi naḥ” ..
    sūta uvāca .
    “pārbbatīśivayordavaiḥ surataṃ kurvvatoḥ kila .
    agniṃ brāhmaṇaveśena preṣya vighnaḥ kṛtaḥ purā ..
    tatastu pārbbatī kruddhā śaśāpa tridivaukasaḥ .
    retaḥsekasukhabhraṃśakampamānā tadā ruṣā” ..
    pārbbatyuvāca .
    “kṛmikīṭādayo'pyete jānanti surateḥ sukhaṃ .
    tasmānmama sukhabhraṃśāt yūyaṃ vṛkṣatvamāpsyatha” ..
    sūta uvāca .
    “evaṃ sā ṣārbbatī devī aśapat kruddhamānasā .
    tasmādvṛkṣatvamāpannā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ ..
    tasmādimau viṣṇumaheśvarāvubhau
    babhūvaturbodhivaṭau munīśvarāḥ .
    bodhistvayaṃ cārkidinaṃ vinaiva
    na saṃspṛśedarkajavārayogāt” ..
    iti pādme uttarakhaṇḍe 160 adhyāyaḥ .. * ..
    ṛṣaya ūcuḥ .
    “aspṛśyatvaṃ kathaṃ jātaṃ sūta bodhitaruḥ svayaṃ .
    spṛśyatvañca kathaṃ prāptastathāyaṃ śanivāsare” ..
    sūta uvāca .
    “samudramathanādyāni ratnānyāpuḥ surottamāḥ .
    śreṣṭhañca kaustubhaṃ teṣa viṣṇave pradaduḥ surāḥ ..
    yāvadaṅgīcakārāsau lakṣmīṃ bhāryyārthamātmanaḥ .
    tāvadvijñāpayāmāsa lakṣmīstaṃ cakrapāṇinaṃ” ..
    lakṣmīruvāca .
    “asaṃskṛtya kathaṃ cyeṣṭhāṃ kaniṣṭhā pariṇīyate .
    tasmānmamāgrajāmetāmalakṣmīṃ madhusūdana ..
    vivāhyodvāhamāṃ paścāt eṣa dharmmaḥ sanātanaḥ .
    tasmāt dharmmavyatikrāmaṃ na kuryyā madhusūdana ..
    iti tadvacanaṃ śrutvā sa biṣṇurlokabhāvanaḥ .
    uddālakāya munaye sudīrghatapase tadā ..
    āptavākyānurodhena tāmalakṣmīṃ dadau kila .
    sthūloṣṭhīṃ śuklavadanāṃ virūpāṃ bibhratīṃ tanuṃ ..
    khavadāraktanayanāṃ rūkṣapiṅgaśiroruhāṃ .
    sa munirviṣṇuvākyāttāmaṅgīkṛtya svamāśramaṃ ..
    vedadhvanisamāyuktamānayāmāsa dharmmavit .
    homadhūpasugandhāḍhyaṃ vedaghoṣena nāditaṃ ..
    āśramaṃ taṃ vilokyātha vyathitā sābravīdidaṃ .”
    jyeṣṭhovāca .
    “nahi vāsānurūpo'yaṃ vedadhvaniyuto mama ..
    nātrāgamisye bho brahman nayasvānyatra māṃ dhravaṃ” .
    uddālaka uvāca .
    “kathaṃ nāyāsi kiñcātra varttate svamataṃ tava .
    tava yogyā ca vasatiḥ kā bhavettadvadasva māṃ” ..
    jyeṣṭhovāca .
    “vedadhvanirbhavedyasmin atithīnāñca pūjanaṃ .
    yajñadānādikaṃ yatra naiva tatra vasāmyahaṃ ..
    parasparānurāgeṇa dāmpatyaṃ yatra vidyate .
    pitṛdevārccanaṃ yatra tatra naiva vasāmyahaṃ ..
    dānaśauce na vidyete paradravyāpahāriṇaḥ .
    paradāraratā yatra tatra sthāne ratirmmama ..
    vṛddhasajjanaviprāṇāṃ yatra syādavamānanaṃ .
    niṣṭhuraṃ bhāṣaṇaṃ yatra tatra samyagvasāmyahaṃ” ..
    sūta uvāca .
    “iti tadvacanaṃ śrutvā visannavadano'bhavat .
    uddālakastato vākyaṃ tāmalakṣmīmuvāca ha” ..
    uddālaka uvāca .
    “aśvatthavṛkṣamūle'smin alakṣmīḥ śramyatāṃ kṣaṇaṃ
    āśramasthānamālokya yāvadāyāmyahaṃ punaḥ” ..
    sūta uvāca .
    “iti tāṃ tatra saṃsthāpya jagāmoddālako muniḥ .
    pratīkṣantī ciraṃ tatra yadā na taṃ dadarśa sā ..
    tadā ruroda karuṇaṃ bhartustyāgena duḥkhitā .
    tattasyāḥ kranditaṃ lakṣmīrvaikuṇṭhabhavane'śṛṇot ..
    tadā vijñāpayāmāsa viṣṇumudvignamānasā” .
    lakṣmīruvāca .
    “svāmin madbhaginī jyeṣṭhā svāmityāgena duḥkhitā .
    tāmāśvāsayituṃ yāhi kṛpālo yadyahaṃ priyā” ..
    sūta uvāca .
    “lakṣmyā saha tato viṣṇustatrāgāt kṛpayānvitaḥ .
    āśvāsayannalakṣmīṃ tāmidaṃ vākyamathābravīt” ..
    viṣṇuruvāca .
    “aśvatthavṛkṣamāsādya sadālakṣmīḥ sthirā bhava .
    mamāṃśasambhavo hyeṣa āvāsaste mayā kṛtaḥ ..
    mandavāre sadā nūnaṃ lakṣmīratrāgamiṣyati .
    aspṛśyo'sau bhavettasmāt mandavāraṃ vinā kila” ..
    iti pādme uttarakhaṇḍe 161 adhyāyaḥ .. 2 ..
    vaiśākhamāse tasya secanaphalaṃ yathā, —
    “vaiśākhe siñcayennityaṃ viṣṇumaśvattharūpiṇaṃ .
    caturvargaphalāvāptihetave vaiṣṇavo janaḥ ..
    gaṇḍūṣamātratoyena kūryyādyo'śvatthasecanaṃ .
    so'pi yāti paraṃ sthānaṃ vimuktaḥ pāpakoṭibhiḥ ..
    aśvatthamūlaṃ viprarṣe yo badhnāti śilādibhiḥ .
    aśvattharūpī bhagavān kiṃ tasmai na hi yacchati ..
    aśvatthadrumamālokya praṇāmaṃ kurute tu yaḥ .
    āyurvṛddhirbhavettasya varddhante sarvasampadaḥ ..
    yathāśvatthatale bipra dharmmakarmma vidhīyate .
    nyūnātiriktatā na syāttasmin karmmaṇi jaimine ..
    tatra tīrthāni sarvvāṇi trisrotādīni jaimine .
    yatrāśvatthatarustiṣṭhet eko'pi śākhināṃ varaḥ ..
    aśvatthapūjako yastu sa eva haripūjakaḥ .
    aśvatthamūrttirbhagavān svayameva yato dvija ..
    tarujñānāddvijaśreṣṭha yo'śvatthaṃ hanti mūḍhadhīḥ .
    saṃsāre nāsti tatkarmma yat kṛtvā sa ca śudhyati ..
    aśvattho vṛkṣarājo'yaṃ harimūrttiḥ prakīrttitaḥ .
    tasmādaśvatthahantṝṇāṃ trātā ko'pi na vidyate ..
    aśvatthaṃ paśyato vipra spṛśataḥ smaratastathā .
    dehasthaṃ pātakaṃ tasya haret praṇamato hariḥ ..
    vilokyāśvatthahantāraṃ yaḥ śakto na nivārayet .
    tannetrayugmaṃ vaḍiśairyamenotpāṭyate svayaṃ ..
    aśvatthacchedanaṃ mūḍha mā kurviti vadenna yaḥ .
    tasya jihvāṃ churikayā svayaṃ kṛntati bhāskariḥ ..
    aśvatthaśākhāmekāṃ yaḥ svalpāmapi nihanti yaḥ .
    sa koṭibrahyahatyānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ ..
    yatpāpaṃ brahmahatyāyāṃ gurustrīgamane ca yat .
    surāpāne tathāsteye nyāsāpaharaṇe tathā ..
    yatpāpaṃ bhrūṇahatyāyāṃ gohatyāyāṃ dvijottama .
    strīhatyāyāñca yatpāpaṃ parastrīgamane tathā ..
    śaraṇāgatahatyāyāṃ hatyāyāṃ suhṛdāṃ tathā .
    viśvāsavākyākathane parahiṃsāvidhau ca yat ..
    yat pāpaṃ paranindāyāṃ harivāsarabhojane .
    aśvatthacchedanādghoraṃ tat pāpaṃ prāpyate janaiḥ ..
    viṣṇumūrtterjjano mohādaśvatthasya nihantā yaḥ .
    tattulyaḥ pātakī ko'pi na śrutaḥ kṣitimaṇḍale ..
    vadāmyaśvatthamāhātmyaṃ sarvvapāpapraṇāśanaṃ .
    sākṣādeva svayaṃ viṣṇuraśattho'khilaviśvarāṭ ..
    tadbhaktiṃ kurvataḥ puṃso vidyate nāśubhaṃ kvacit .
    aśvatthaṃ sevate yastu viṣṇabuddhyā narottamaḥ ..
    tasya prasanno bhagavān dadāti paramaṃ padaṃ” .
    iti pādme kriyāyogasāre aśvatthasecanaṃ nāma
    11 adhyāyaḥ ..
    (asthirarūpaḥ saṃsāravṛkṣaḥ . yathā, gītāyām .
    “ūrddhvamulamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam .
    chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit” ..
    vistarastu gītāyāḥ pañcadaśe'dhyāye draṣṭavyaḥ ..)