See also aśvasyāmi, aśvaḥ, aśvāyāmi.
1 A horse.
2 A set or cast of men horse-like in strength. (-śvau) A horse and a mare. f. (-śvā) A mare.
E. aśa to pervade, kvana Uṇādi affix, and ṭāp fem. aff.
horse, Man. 7, 96. II. f. vā, A mare,
Rājat. 5, 415. — Comp. An-, m. one who
is not a horse, Pañc. iv. d. 49. In-
driya-, m., plur. the horse-like organs
of sense, Kir. 5, 50. Gava-, n. bulls and
horses, MBh. 1, 3654. Vija-, m. a stallion,
Rājat. 5, 280. Vṛhadaśva, i. e. vṛ-
kant-, m. a proper name. Sa-, adj
with horses. Saptāśva, i. e. saptan-, m.
the sun. Hata- (vb. han), adj. having
the horses killed. — Cf. Lat. equus;
Goth. aihvs.
m. (-śvaḥ)
1. A horse.
2. A set or cast of men horse-like in strength.
du. (-śvī) A horse and a mare.
f. (-śvā) A mare.
E. aśa to pervade, kvan
Unādi affix, and ṭāp fem. aff.
— aśvā f. jument.
— aśvau du. cheval et jument. [D'une racine perdue aś aller, gr. ] Zd. aspa; lith. aszwa; lat. equus; gr. .
Cf. arvan.
aśvakarṇa m. (karṇa) shorea robusta, bot.
aśvakinī f. 1er astérisme lunaire.
aśvakhurī f. (khura) clitoria ternatea, bot.
aśvagandhā f. (gandh) physalis flexuosa, bot.
aśvagoyuga n. (go-yuj) paire de chevaux.
aśvagoṣṭha n. (g-sthā) écurie de chevaux.
aśvaghna m. (han) nerium odorum, bot.
°karṇa- m. (arbre) Vatica Robusta.
°kuṭī- f. écurie.
°khura- m. sabot de cheval.
°grīva- m. n. d'un Asura; d'un Dānava.
°ghāsa- m. fourrage pour chevaux.
°ghoṣa- m. n. d'un poète épique, dramaturge et philosophe bouddhique.
°caryā- f. conduite du cheval (du sacrifice).
°calana-śālā- f. manège.
°cala-sthā- f. écurie.
°tīrtha- nt. n. d'un Tīrtha près de Kanyākubja .
°da- a. qui fait don d'un cheval.
°nadī- f. n. d'un affluent de la Yamunā.
°nāya- m. conducteur de chevaux.
°pati- m. n. de divers personnages, not. d'un roi des Madra; -in- id.
°pādāta-sārameyamaya- -ī- a. consistant en cavaliers, fantassins et chiens.
°pṛṣṭha- nt. dos du cheval, croupe.
°pluta- nt. saut d'un cheval.
°bandha- m. palefrenier; -ka- id.
°mandurā- f. écurie.
°mukha- m. Kiṃnara; -ī- f. femme d'un clan non-aryen de l'Himâlaya.
°medha- m. sacrifice du cheval; -ka- n. d'un roi; -ika- a. relatif à ce sacrifice.
°yuj- ag. qui attelle des chevaux; m. n. d'une constellation et d'un mois (Āśvina).
°vāra- m. cavalier.
°vṛṣa- m. étalon.
°śālā- f. écurie.
°śiras- nt. tête de cheval; m. Viṣṇu; n. d'un Dānava.
°sāain- m. cavalier.
°sārathya- nt. conduite des chevaux et des chars.
°sūta- m. cocher.
°sūtra- nt. texte sur l'hippologie.
°sena- m. n. d'un Nāga; d'un fils de Kṛṣṇa.
°hāraka- m. voleur de chevaux.
°hṛdayā- f. Rambhā.
aśvādhyakṣa- m. gardien de chevaux.
aśvānīka- nt. cavalerie.
aśvānuyātrika- m. homme qui garde ou escorte le cheval (du sacrifice).
aśvānusaraṇa- nt. aśvānusāra- m. escorte du cheval (du sacrifice).
aśvānṛta- nt. mensonge au sujet d'un cheval .
aśvārūḍha- a. v. qui monte à cheval.
aśvāroha- m. cavalier.
1) m.
a) Ross, Pferd, bes. Hengst NAIGH. 1, 14. AK. 2, 8, 2, 11. TRIK. 2, 8, 41. H. 1232. MED. v. 3. ràthīvà kaśàyāśvā̂m̐ abhikṣìpan ṚV. 5, 83, 3. indrā̂ya càkruḥ sùyujā̀ ye aśvā̂ 4, 33, 10. vṛṣṇò aśvâsyà dhārā̂ḥ (AV. 4, 15, 11. 11, 2, 22) 5, 83, 6. aśvàṃ na vā̀jinâm (AV. 6, 72, 3) 7, 7, 1. vahâmānò aśvaîḥ 10, 11, 7. 107, 7. 119, 3. aśvò voḻhā̂ 9, 112, 4. aśvàḥ kanîkradàdyathā̂ AV. 2, 30, 5. hirâṇyàmaśvâmùta gāmàjāmavîm 6, 71, 1. gauraśvàḥ purûṣaḥ pàśuḥ 8, 2, 25. 7, 11. 11, 2, 9. sthāmnyaśvâmatiṣṭhipam 6, 77, 1. ŚAT. BR. 7, 5, 2, 15. 13, 4, 2, 1. 2. hayo bhūtvā devānavahat vājī gandharvānarvāsurānaśvo manuṣyān 10, 6, 4, 1 = BṚH. ĀR. UP. 1, 1, 2. tato 'śvaḥ samabhavadyadaśvattanmedhyamabhūt 1, 2, 7. M. 2, 204. 246. 3, 64. 162. 4, 120. 188. 189. 5, 133. 7, 96. 192. u.s.w. N. 1, 1. 2, 10. u. s. w. Das Pferd ist Opferthier und zwar das vornehmste ṚV. 1, 162, 3. AIT. BR. 2, 8. 8, 22. ŚAT. BR. 1, 2, 3, 6. 9. 6, 2, 1, 2. Vgl. aśvamedha . Der Sonnenball wird als ein den Himmel durchlaufendes Ross (unter dessen verschiedenen Namen) vorgestellt, z. B.: sūrā̀daśvâṃ vasavò nirâtaṣṭa ṚV. 1, 163, 2; vgl. ŚAT. BR. 2, 6, 3, 9. 3, 5, 1, 19. 20. 6, 3, 1, 29 und sonst. aśvavat adv. wie ein Ross NIR. 2, 27. KĀTY. ŚR. 22, 8, 24. aśvaśaphá ŚAT. BR. 1, 2, 2, 10. aśvakaśā NIR. 9, 19. aśvahāraka M. 11, 51. aśvacaryā R. 1, 40, 6. aśvānusāra Begleitung des (zum Pferdeopfer) bestimmten Rosses MBH. 15, 73-84. LIA. I, 542. aśvalakṣaṇa und aśvaceṣṭita VARĀH. BṚH. S. 65. 92 in Verz. d. B. H. 248. 249. aśvarathá ein mit Rossen bespannter Wagen ŚAT. BR. 5, 2, 4, 9. AIT. BR. 4, 9. KĀTY. ŚR. 15, 1, 22. 22, 2, 1. dakṣiṇāśvarathaścaturyuk 5, 10. aśvarathadāna heisst das 14te Pariśiṣṭa zum AV. Verz. d. B. H. 90. aśvadūta ein berittener Bote LALIT. (Hdschr.) KAP. 15. go'śva n. ŚAT. BR. 12, 8, 1, 14. 3, 22. aśvakharau KĀTY. ŚR. 16, 3, 10. aśvagardabhājāḥ 2, 4. Am Ende eines adj. comp. f. ā R. 5, 35, 35. AK. 2, 8, 2, 48. H. 748. pañcāśvā für fünf Pferde gekauft P. 4, 1, 22, Sch. Accent eines adj. comp. auf aśva 6, 2, 107. 108.
— b) (wegen der 7 Pferde der Sonne) Bezeichnung der Zahl sieben ŚRUT. 39.
— c) ein bes. Menschenart (puṃjātibheda) MED. v. 3. tasya lakṣaṇam . kāṣṭhatulyavapurdhṛṣṭo mithyācāraśca nirbhiyaḥ . dvādaśāṅgulameḍhraśca daridrastu hayo mataḥ .. RATIM. im ŚKDR.
— d) N. pr. ein Sohn Citraka's HARIV. 1921. m. pl. N. eines Volkes RĀJA-TAR. t. II, p. 311. ein Dānava MBH. 1, 2532.
— 2) f. áśvā Stute gaṇa ajādi; AK. 2, 8, 2, 14. 3, 4, 231. TRIK. 3, 3, 422. H. 1233. aśvê ivà viṣîtè hāsâmāne ṚV. 3, 33, 1. 1, 4. 1, 30, 21. 9, 107, 8. VS. 37, 12. ŚAT. BR. 5, 5, 4, 35. 14, 1, 3, 25. ĀŚV. ŚR. 12, 6. BṚH. DEV. in Z. f. vgl. Spr. 1, 442. — Ueber die Etym. s. u. aśan und vgl. NIR. 1, 12. 2, 27.
-as {36,8}; {161,3}; {162,22}; {164,2}; {173,3}; {260,3}; {261,14}; {263,6}; {298,8}; {444,4}; {486,26}; {519,2}; {586,1}; {622,2}; {776,3}; {783,6}; {809,28}; {813,2}; {821,10}; {824,4}; {887,24}; {962,5}; {1018,5}.
-am {25,3}; {27,1}; {116,6}; {117,4. 9}; {118,9}; {161,7}; {162,4. 13. 15}; {163,2}; {287,11. 24}; {306,1}; {333,8}; {335,5}; {353,1}; {487,2}; {523,1}; {587,5}; {593,3}; {634,3}; {637,15}; {683,10}; {687,2}; {706,2}; {712,7}; {721,9}; {773,3}; {774,6}; {776,10}; {799,1}; {801,4}; {806,5}; {820,7}; {844,14}; {865,10}; {891,11}; {894,11}; {923,4}; {933,7. 10}; {945,1}; {969,1. 2}; {975,1}; {1014,1}.
-ena {162,3}.
-āya {162,16}; {385,4}; {650,4}; {701,25}.
-āt {161,7}; {899,10}.
-asya durás {53,2}; śíras {84,14}; śīrsṇā́ {116,12}; śaphā́t {116,7}; {117,6}; ménām {121,2}; kravíṣas {162,9}; váṅkrīs 18; rétas {164,34. 35}; jánima {226,6}; dhā́rās {437,6}; vrajám {652,5}; paurás {670,6}; bhógam {860,3}; akāriṣam {335,6. 3}; prá dātu {1021,5}.
-asiā (Pada -asya) viśastā́ {162,19}.
-ā [d.] {174,5}; {269,3}; {329,10}; {330,9}; {500,3}; {508,4}; {620,6}; {848,4. 5}.
-ayos [L. du.] {488,9}.
-āsas {38,12}; {148,3}; {181,2}; {203,7}; {310,4}; {341,2}; {413,7}; {416,4}; {429,6}; {457,43}; {470,2}; {504,7}; {510,4}; {590,4}; {621,9}; {904,5}; {917,14}; {921,9}.
-ās [m.] {115,3}; {118,5}; {163,10}; {164,3}; {180,1}; {240,8. 9}; {295,2}; {408,10}; {413,5}; {447,4}; {465,6}; {478,3}; {516,7}; {534,1}; {557,6}; {583,4}; {591,6}; {613,6}; {643,11}; {832,6}; {870,7}; {916,10}; {933,11}; {945,3}.
-ān {416,1}; {437,3}; {550,4}; {677,17}; {684,1}; {809,50}; {860,11}; {905,7}; {927,7}; {975,4}.
-ebhis {570,2}; {606,6}; {625,7}; {633,11}; {666,26}; {696,5}; {934,7}.
-ais {16,9}; {88,2}; {113,14}; {117,14} {175,4}; {206,4}; {264,12. 20}; {292,3}; {347,5}; {583,9}; {409,1}; {412,6}; {480,4}; {503,3}; {506,2}; {534,2}; {557,3}; {561,1}; {585,1}; {587,3}; {625,35}; {627,27}; {808,11}; {829,7}; {833,2}; {837,7}; {894,12}; {896,2. 3}.
-ānām gópatis {101,4}; rásam {620,10}; janitā́ {656,5}; ṣaṣṭím sahásrā {666,29}; (śatám) {1025,4}.
-ānaam pañcāśátam {372,5}; sahásrā {504,10}.
-eṣu {29,1—7}; {114,8}.
-e [V. s. f.] {30,21}.
-ā [f.] {348,2}; {901,7}.
-ām {225,6}.
-ayā {819,8}.
-e [du. f.] {267,1}.
-ās [N. p. f.] {235,4}; {241,2}; {407,7}; {790,2}; {921,8}; {923,3}.
-ās [A.] {240,8}.
— 1) m.
— a) Ross , Pferd , insbes. Hengst. Auch collect. °vat Adv. wie ein Ross. aśvaśatá n. ŚAT. BR. 13,4,2,5. aśvaprokṣaṇa n. KĀTY. ŚR. 20,6,7. °saṃjñapana n. 10. Am Ende eines adj. Comp. f. ā
— b) Bez. der Zahl sieben.
— c) Springer im Schachspiel PAÑCAD. 14.
— d) der Schütze im Thierkreise VARĀH. BṚH. 17,9.
— e) *Bez. eines best. Liebhabers.
— f) N.pr.
— α) eines Lehrers mit dem Patron. Sāmudri ŚAT. BR. 13,2,2,14.
— β) eines Sohnes des Citraka.
— γ) eines Dānava.
— 2) f. áśvā Stute.
milationem ex zend. as'pa - gr.
comp. 50. - lith. áfzwa equa, russ. kobyla, abjecto
a, v mutato in b et inserto o sicut in sobàka canis =
śvan).
teṣāṃ lakṣaṇāṇi “aśubhairlakṣaṇairyuktā hayā na grahaṇo-
citāḥ . ato lakṣaṇamevādau teṣāṃ vakṣyāmi dehajam .
oṣṭhayoḥ sṛkvaṇoścaiva jihvāyāṃ daśaneṣu ca . vaktre tāluni
nāsāyāṃ gaṇḍayornetrayostathā . lalāṭe mastake caiva keśe
karṇapuṭe tathā . grīvāyāṃ keśare cāpi skandhe vakṣasi bāhuke .
ūṅghāyāṃ jānunoścādhaḥ kūrce pāde tathaiva ca . pārśvayoḥ
pṛṣṭhabhāge ca kukṣau kaṭyāṃ savāladhau . mehane muṣkayoścāpi
tathā caivorukadvaye . āvartte ca khure pucche gatau varṇe svare
tathā . mahādoṣe tyajetprājñaśchāyāyāṃ gandhasatvayoḥ .
pramāṇasyaiva vāhānāṃ lakṣaṇaṃ yatpratiṣṭhitam . śubhā-
śubhavivekāya tadvidyādvuddhimānbhiṣak . śālihotrādi-
bhiḥsamyak trikālajñānakovidaiḥ . ātāmrau pūjitā-
voṣṭhau balihīnau mṛdutvacau . suprothottarasaṃsthaṃ ca
viparītaṃ vivarjayet . sṛkvaṇormṛdutā śastā jihvāyāṃ
raktatā tathā . ataścānyaddhi doṣāya na tvadīrghā ca sā śubhā .
ghanā snigdhā subadvā ca samā dantāḥ suśobhanāḥ . ṣaṭsaṃkhye
bandhare vṛtte teṣu vyañjanasaṃbhavaḥ . āyataṃ tuṅgaghoṇaṃ ca nirmāṃsaṃ
priyadarśanam . subandhaṃ pūjitaṃ vaktraṃ viparītaṃ vigarhitam . tālu-
raktaṃ praśastaṃ ca supuṭe caiva nāsike . nātitanū samau gaṇḍau
vāhānāṃ kīrttitau śubhau . atyantanirgate caiva subaddhe naiva
cāvile . praśaste vājināṃ netre madyābhe malatārake .
srigdhāyate viśāle ca śreṣṭe madhunibhākṣiṇī . kanaka-
pratisaṃkāśe śaste vāhasya locane . sāvarttaṃ ca viśālaṃ ca
animnaṃ caiva vājinaḥ . lalāṭaṃ pūjitaṃ prāhurmunayaḥ śāstra
kovidāḥ . śiraḥ samaṃ tathā vṛttamāvarttadvayabhūṣitam . keśāśca
mṛdavaścaiva bahavaścaiva pūjitāḥ . ṛjutā karṇayoścaiva tīkṣṇatā
tanutā tathā . adīrgharomatā caiva praśastā viprakīrttitā .
suvṛttāṅkuñcitāñcaiva dhanyāṃ grīvāṃ bidurbudhāḥ . keśaraśca
jaṭāhīno mṛduścaiva praśasyate . subaddhaśca dṛḍhaścaiva skandho-
vāhasya pūjitaḥ . vakṣaḥ praśasta vipulaṃ nirgataṃ viśaraṃ ca
tat . ṛjuvṛkṣasamau bāhūgūḍhaṃ jānu praśasyate . avakrā
māṃsahīnā ca vājijaṅghā praśasyate . śubhaṃ smṛtaṃ suvṛttaṃ ca
samaṃ caiva natonnatam . kūrcamevaṃvidhaṃ vidyādgranthivraṇaviva-
rjitam . dṛḍhamaṇḍakikāyukto varttulaḥ śliṣṭasandhikaḥ .
khuraḥ kharakhurākāraḥ praśastaḥ sasudāhṛtaḥ . pārśve caiva same
vṛtte ūrddhvamāṃsopaśībhite . avilambi suvṛttaṃ ca udaraṃ
cātipūjitam . nātidīrghaṃ samaṃ pṛṣṭhaṃ kiñcicca vinataṃ
śubham . suvṛttā caiva pīnā ca kaṭirdhanyā prakīrtti tā .
mṛdusnigdhāyatairyuktaṃ bālaiḥ pracchaṃ praśasyate . vṛṣaṇau ca samau
vṛttau īṣallambāvalomaśau . kṛṣṇavarṇavihīnaṃ tu hrasvaṃ mehana-
miṣyate . anupūrvaṃ paraṃ caiva śobhanaṃ corukadvayam . pūrva-
jaṅghe ca jaṅghādi khurāntaṃ cāpi paścimam . śāliho-
trādibhiḥ prīktaṃ munibhiḥ pūrvavedibhiḥ” .
āvarttalakṣaṇam “viṃśatistu śubhāḥ proktāḥ ṣaṭsaptatyaśubhāḥ”
smṛtāḥ . uttaroṣṭhaprapāṇasthāstatrāvarttāḥ śubhāvahāḥ . sṛkvaṇośca
thā proktāḥ sarvakāmaphalapradāḥ . trayaścaivātha catvāro vājino-
ryasya romajāḥ . dvau vā lalāṭajau yasya sa tu dhanyatamaḥ smṛtaḥ .
ānupūrvvyā sthitāścorddhvaṃ lalāṭe romajāstraṃyaḥ . niḥśreṇī
nāma sā khyātā bharttuḥ sarvārthasādhinī . śiraḥkeśānta-
yormmadhye śravonāmābhidhīyate . tatrāvarttaḥ sthito'śvasya
bhartturjjayavivarddhanaḥ . ghaṇṭābandhasamīpastho nigālaḥ
kīrttitoṃ budhaiḥ . tasmindevasaṇirnāma romajaḥ śubhakṛt
smṛtaḥ . karṇamūle tathā bāhvoḥ keśānte mastake tathā .
āvattoḥ pūjitā nitpa viśeṣeṇa tu mastake .
āvarttā yasya catvāro vājino vakṣasi sthitāḥ . ekā
kaṇṭhe bhavet spaṣṭaṃ sa dhanyaḥ sarvakāmadaḥ . randhre caiva sadā
bharttuḥ śaṃsitārthapradomataḥ . uparandhrodbhavaścaiva romajaścāti
pūjitaḥ . śaṅkhacakragadāpadmaśuktivajropamāśca ye . viśeṣeṇa
śubhāḥ proktā romajāḥ śubhadeśajāḥ . ata ūrddhvaṃ prava-
kṣyāmi romajānaśubhāya yān . bharttuḥ kleśavahān sarbā-
ndhanaprāṇāpahārakān . nāsikāpuṭayormadhye pradeśaḥ
protha ucyate . tatra bhartturvināśāya romajo'śvastha
kīrttitaḥ . ūrddhvastho nāsikācchidrāt svāminaḥ kleśa-
dāyakaḥ . gaṇḍajaścaiva bharttāraṃ hantyāvartto durāsadaḥ .
aśrupātaḥ samuddiṣṭaḥ pradeśaścakṣuṣoradhaḥ . tatrāvarttībhaveddhīnaḥ
svāminaḥ kulanāśanaḥ . apāṅgāddvyaṅgule caiva pradeśaḥ
śaṅkha ucyate . tatra bhartturvināśāya bhavedvāhasya romajaḥ .
bhruvo deśe samudbhūta āvartto naiva pūjitaḥ . suhṛdviyogakṛtsa-
syādbhartturarthāvasādakaḥ . savyāṃ grīvāṃ śirāṃ vidyāttatrāvarttastu
kutsitaḥ . kakṣayoścāpi saṃgrāme svāminaṃ cāśu ghātayet .
civukasya samīpastho vāmadakṣiṇabhāgataḥ . pradeśastu hanurnāma
tatrāvartto hi dāruṇaḥ . adharoṣṭhasya cādhastu civuko hi
prasiddhakaḥ . tasmin pāpo bhavedbharttuḥ karṇayoścāpi romajaḥ .
kaṇṭhasyātha nigālasya madhye vālaka ucyate . tatrāvarttaḥ
sthitaḥ pāpaḥ skandhasandhigataśca yaḥ . adhastājjvaṅghayo-
ścaiva granthiḥ kūrca iti smṛtaḥ . tatrāvarttaḥ smṛto bharttuḥ
saṃgrāme jīvitāntakṛt . kūrcādaṣṭāṅgulaṃ cordhvaṃ pārśvayoḥ
kakatā smṛtā . tatra bharttuḥ śarāghātai rjīvitāntāya romaja .
kakudaṃ vṛṣabhasyeva suvyaktamupalakṣyate . vājino yasya tatrastha
āvarttastu vināśakṛt . kakudasya purobhāge samīpe vāha
ucyate . bharttuḥ sutasametasya tasmin nāśāya romajāḥ .
kākase tu hayasya syādāvarttoṃ yasya dāruṇaḥ . raṇe hataḥ samaṃ
bharttrā kṛvyādaiḥ sa vilupyate . kroḍe caivāsane cāpi hṛdaye
rcava vājinaḥ . āvarttāḥ svāmighātāya bhavantye te na
saṃśayaḥ . pārśvayoromajo yasya sa cāśvonayati kṣayam . sapakṣaṃ
cāśu bharttāraṃ nīhārāmbu yathāmbujam . kūrcasyādhaḥpradeśastu
kuṣṭiśca parikīrttitaḥ . adhanyastatra vāhasya jaghanyo jānu-
jaśca yaḥ . nābhijomuṣkajaścaiva trikajaśca viśeṣataḥ .
pucchamūlasthitaścāpi naiva dhanyaḥ prakīrttitaḥ . kukṣau
vyādhiḥ, kṣayāyeva romajāḥ kukṣisaṃbhavāḥ . pāyutri-
balimadhyasthā naiva dhanyā prakīrttitāḥ . sphicijaḥ khurajaścaiva
yasyāvartto hi vājinaḥ . lañjāvarttaḥ sa vikhyāto bharttuḥ
sarvārthanāśakaḥ . śatapādīti vikhyātastathā vai mukulo'paraḥ .
āvarttaścaiva saṃghātaḥ pādukaścārddhapādukraḥ . śuktiścaivāvalī-
ḍhaśca āvarttaḥ kīrttito'ṣṭadhā . vājidehagataḥ samyak
śubhāśubhanivedakaḥ . śatapādīsamākāraḥ śatapādīti
kīrttitaḥ . jātīmukulasaṃkāśo mukulaḥ samudāhṛtaḥ . āvartto
bhramito bālaiḥ saṃghāto romapuñjakaḥ . śuktiśca śuktisaṃsthānai-
romabhirvyaktalakṣaṇaiḥ . eteṣāmeva līḍhastu avalīḍhaḥ prakī
rttitaḥ . pādukaḥ pādukākārastathācaivārddhapādukaḥ . bālai-
rviśeṣasaṃsthānairnirddiśenmatimānbhiṣak . śāstramārgā-
nusāreṇa yathā proktaṃ tapodhanaiḥ eteṣāmeva sarveṣāmāvarttānāṃ
vicakṣaṇaiḥ . romṇāṃ tilakṛtā saṃjñā vājilakṣaṇave-
dibhiḥ . śubhāśubhau tu yatra dvau tatraiko na phalapradaḥ .
evaṃ hemnā dahetpāpaṃ tena doṣo na duṣyati . atha vā
vājino mukhyāḥ ye cāṅgādiguṇādhikāḥ . dattvā
grāhyāḥ krayeṇaiva durāvarttastu kākūdī . śrīvṛkṣo romaja-
ścaiva rocamānastathaiva ca . aṅgādī peṣalī nāma rāja-
ratnapradāḥ sadā . prayāṇe mārutaṃ vidyāllalāṭe ca hutāśanam .
urasi cāśvinau devau candrāsūryyau ca mūrddhani . randhre skanda-
viśākhau ca uparandhre harīharau . ityevaṃ pūjitāhye te
daśabandhāstu vājinaḥ . apyekena vihīnā ye bhaveyura-
śubhāstadā” .
atha puṇḍralakṣaṇam ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi puṇḍrāṇāṃ
lakṣaṇam śubham . śuktiśaṅkhagadāpadmakhaḍgacakrāṅguśopamāḥ .
śirolalāṭaṃ vadanaṃ yaḥ puṇḍro vyāpya tiṣṭhati . sa dhanyaḥ
pūjitonityaṃ mṛdukaścaiva yobhavet . parvatendupatākābhā ye ca
sragdāmasannibhāḥ . te sarve pūjitāḥ puṇḍrā dhanadhānyaphala-
pradāḥ . iti puṇḍrāḥ samākhyātāḥ pūrvvaśāstrānusārataḥ .
aśubhāṃścaiva vakṣyāmi—yathāyīgaṃ samāsataḥ . kākakaṅkaka-
bandhāhigṛghragomāyusannibhāḥ . asitāḥ pītakā raktāḥ
puṇḍrakā na ca pūjitāḥ . tiryyagagāścaiva vicchinnāḥ śṛṅla-
lāpāśaśobhitāḥ . jihvākṛṣṇākṣirūkṣāṇi bhasmavarṇṇa-
nibhāni ca . śūlāgrā vāmadehasthāḥ puṇḍrakā na śubhapradāḥ .
puṇḍrakāṇi vinaśyanyi bhinnavarṇṇāni vājinaḥ” .
atha puṣpalakṣaṇam . “āgataṃ vatsarantasya ye bhavantyanyava-
rṇṇakāḥ . vindavaḥ puṣpasaṃjñā vā hitāhitatvakārakāḥ . teṣāṃ
pradeśabhede ca lakṣaṇaṃ yadvyavasthitam . tattathaiva samāsena vispaṣṭaṃ
kīrttyate'dhunā . prapāṇe ca lalāṭe ca kace mūrddhani karṇayoḥ .
nigāle caiva keśānte puṣpaṃ dhanyatamaṃ smṛtam . skandhe vakṣasi
kakṣe ca muṣkayorbāhuke mukhe . hanau pṛṣṭhe ca vāhānāṃ puṣpaṃ
svāmihitapradam . nābhau keśe tathā kaṇṭhe dante caiva hi
vājinām . puṣpaṃ dhanyatamaṃ proktaṃ bharttuḥ sarvārthasādhakam .
apraśastāni dṛṣṭāni munibhiryāni śāstrataḥ . tāni samyak
pravakṣyāmi puṣpāṇyanyāni darśanāt . adharoṣṭhe kare prothe
uttaroṣṭhe tathaiva ca . ghoṇāyāṃ gaṇḍayoścaiva śaṅkhayośca tathā
bhruvoḥ . grīvāyāṃ caiva vāhe ca sṛkkaṇoḥsthūrake
sthici . pāyau kroḍe ca puṣpāṇi ninditānīti niścayaḥ .
raktaṃ pītaṃ tathā kṛṣṇaṃ puṣpaṃ sarvatra neṣyate . śubhapradeśe
sañjātaṃ bhavetsādhāraṇaṃ tataḥ . putralābhadhanaprāptimārogyaṃ
vijayaṃ tathā . vidyātpuṣpaiḥ śubhairbhartturaśubhaiśca viparyyayam .
sarvāṅgapuṣpito vāho parityājyo na saṃśayaḥ” .
atha gatiśubhādilakṣaṇam “dūramutkṣipya yaḥ pārdā-
staptāṃgārān spṛśanniva . pulaṃ yāti śubhaṃ hṛṣṭo vājī bhadra-
gatistusaḥ . pūjitā vṛṣamātaṅgasi haśārdūlagāminaḥ . ato-
'nyagatayo neṣṭāḥ marvaśuddhaturaṅkamāḥ . saṃkīrṇā ekatobhraṣṭā
caṅkramaudha vivarjitāḥ . atyūrddhā caiva vakrā ca vājināṃ ninditā
gatiḥ . ṣoḍaśāchoṭikābhistu karaveṣṭitajānubhiḥ . śataṃ dvigu-
ṇitaṃ gatvā hastānāṃ punareti yaḥ . sa śīghragatirityukto vājī
dhanyastapodhanaiḥ . daśahīnā bhavantyete madhyamādhamagā hayāḥ .
atha varṇṇabhedena nāmabhedaḥ “śvetaḥ kokāha ityuktaḥ kṛṣṇaḥ
khuga ha ucyate . pītako haritaḥ proktaḥ kaṣāyo raktakaḥ smṛ-
taḥ . pakkatālanibho vājī kayāhaḥ parikīrttitaḥ . pīyūṣava-
rṇaḥ serāho gardabhābhaḥ surūhakaḥ . nīlo nīlaka evāśvaḥ
tripūhaḥ kapilaḥ smṛtaḥ . śilahaḥ kapiśo vājī
pāṇḍukeśaḥ subāladhiḥ . halāhaścitrakaścatripulāhaḥ
śvetapītakaḥ . īṣatpītaḥ kulāhastu yo bhavet kṛṣṇajā-
nukaḥ . kṛṣṇā cāsye bhavedrekhā pṛṣṭhavaṃśānugāminī . urāhaḥ
kṛṣṇajānustu manākpāṇḍustu yo bhavet . veruhāṇaḥ smṛto
vājī pāṭalo yaḥ prakīrttitaḥ . raktapītakaṣāyottho varṇajo
yasya dṛśyate . dukulāhaḥsa vikhyāto varṇo vāhasya dehajaḥ .
pūṃrvoktānāṃ ca varṇṇānāṃ mukhapuṇḍreṇa vājinām . ye bhavanti
pare bhedāstān bravīmyanupurvagaḥ . kokāhaḥ puṇḍriko
nākhaḥ kokurāhaḥ prakīrttitaḥ . khurāhakharagāhau ca
harikoharirāhikaḥ . kalāhaścaiva vollāhaḥ sirāhaḥ
sihurāhakaḥ . kulāhaḥ kulurāhastu sarāhaḥ śubharā-
hakaḥ . cārurāho jayedaśvo vorurāho na yaḥ smṛtaḥ .
kulīhī duruṇāhastu yuddhake naiva korttitaḥ . tripuhastri-
pukṣāhaśca yuddhake naivakīrttitaḥ . tripuhastripulāhaśca citra-
lāṅgaśca yo bhavet” .
atha romavarṇṇabhedena śubhāśrubhalakṣaṇam . “yasya gaurāṇi
pītāni gātraromāṇi vājinaḥ . sa bharttuḥ śriva-
mādhatte yasya śuklāsitāni ca . yasya pādāḥ sitāḥ
sarve pucchaṃ vakṣo mukhaṃ tathā . ūrddhvajaṅghā sitā yasya ta vidyā-
daṣṭamaṅgalam . prabhūtāsitatārāśca praśastā munibhiḥ smṛtāḥ .
yastu pītāsitaistāraiḥ sa ghanyaḥ kīrttito hayaḥ . praśastaḥ
kṛṣṇatārastu mallikākṣaḥ prakīrttitaḥ . śvetajāveṣṭitaṃ kṛṣṇa
rekhayā tārakaṃ ca yat . mallikākṣaḥ savijñeyaḥ svāminaḥ
sukhavarddhanaḥ . sitatayā'praśastaśca svāminaḥ kleśavarddhanaḥ .
sarvaśvetaśca kṛṣṇaśca raktapītastathaiva ca . ete sāṃgrāmikāḥ
proktāsturagā munisattamaiḥ . haritāḥ kila jāyante
vājinaḥ puṇyadarśanāḥ . yato hitā narendrāṇāmāyurāro
gyaśrīpradāḥ . raktāsyamehanaḥ śastaḥ śyāmakarṇṇastu yaḥ
sitaḥ . kapotena ca varṇena yohayaḥ śuklakeśaraḥ . śuklapā-
damukho vājī praśastaḥ parikīrttitaḥ . caturṇāṃ caiva
pādānāṃ śuklatā yasya vājinaḥ . mukhaṃ sitataraṃ caiva pañca-
bhadraḥ sa ucyate . śvetamaṇḍalacitraśca bharttuḥ sarvārtha-
sādhakaḥ . pāṇḍurā yasya rekhā syāt pṛṣṭhavaṃśānugāminī
śvetakṛṣṇaśirā yaśca naiva dhanyaḥ prakīrttitaḥ . anyavarṇaṃ
śiro yasya puccha vā yasya vājinaḥ . pucchena śirasā
vāpi nānāvarṇena ninditaḥ . avyaktavarṇo yovāhastathā ti-
ttirisannibhaḥ . kutsito vānarākṣaśca yīvā vyāghrāvalīḍhakaḥ”
tathāṅgavikṛtito'śubhalakṣaṇam . “kākudī kṛṣṇajihvaśca
kṛṣṇasephāṇḍatālukaḥ karālī hīnadantaśca śṛṅgī vādhika-
dantakaḥ . ekāṇḍaścaiva jātāṇḍaḥ kañcukī trisarī
tathā . mārjjārapādo vyāghrābhastrikaṃrṇī dvikhurī stanī .
yamayo vāmanaścaiva kākatittirasaṃnibhaḥ . vānarākṣo
viḍālākṣo muśalī cendravṛddhikaḥ . yeṣāṃ pṛṣṭhe hato bharttā'
jātadantastathaiva ca . ete doṣānvitā vāhāstyājyā vai
bhūtimicchatā . dhanaprāṇaharāhyete bandhuvigrahakārakāḥ . eṣāṃ
cihnaṃ pravakṣyāmi yena jānanti sādinaḥ . pūrvvaśāstrānusāreṇa
munīnāṃ vacanaṃ yathā . āvarttā yatra kakude kākudī sa udā-
hṛtaḥ . karālairvādhare dantairjjāyate yasya cottaram caturbhiḥ
pañcabhiścaiva hīnadantaḥ prakīrttitlaḥ . saptamiścāṣṭabhirdantai
rjjātaścādhikadantakaḥ . aṅguṣṭhaparvasaṃkāśaṃ chāgaśṛṅgopamantathā .
jambūvadararūpaṃ ca tathā cāmalakopamam . āmrāsthisadṛśaṃ
cāpi harītakyāḥ phalopamam . dagdhacarmmanibhaṃ cāpi bālaṃ
saṃsthānameva ca . kālaṅkarṇāntare yasya keśānte cāpi dṛśyate .
dhoreyaḥ sarvapāpānāṃ vāhaḥ śṛṅgī sa kīrttitaḥ . evaṃvidhena
śṛṅgeṇa śṛṅgī rāṣṭre na vāsayet . ekatolapramāṇena
muṣkeṇaikāṇḍasaṃjñakaḥ . atyantaromaśābhyāṃ tu tābhyāṃ jātāṇḍa
ucyate . skandhe vakṣasi bāhvośca aṃsadeśe tathaiva ca . anya
varṇo bhavedvājī kañcukī sa prakīrttitaḥ . yasyānyavarṇā
rekhā syātpāde kūrcce ca vājinaḥ . mārjjārapādaḥ prokto-
'sau so'dhanyaḥ kulanāśanaḥ . anyavarṇasya vāhasya śiraḥ
kṛṣṇaṃ yadā bhavet . trisarī nāma sa prokto bharttuḥ kula-
vināśanaḥ . dvikhuraṃ gokhurākārakhurairvidyādvicakṣaṇaḥ .
atha vā tribaliyuktai rnimnamadhyaiśca nirdiśet . vṛṣaṇābhyāṃ
sujātābhyāṃ stanābhyāṃ vihitā stanī . tribhiḥ karṇaistri-
karṇī ca vyāghrābho vyāghravarṇakaḥ . ekenāṅgena hīnena
nimnena ca viśeṣataḥ . yamayaṃ vājinaṃ vidyādvāmanaṃ
vāmanākṛtim . varṇādekena pādena anyavarṇena yī hayaḥ .
musalīti sa vikhyāto bharttuḥ kulavināśanaḥ . virodhaṃ naiva
yo yāti dṛṣṭvāśvān muṣkavarjitaḥ . indravṛddhiḥ sa vikhyāto
bharttuḥ kulavināśanaḥ . atha cedbaḍavāṃ dṛṣṭvā virodha-
madhigacchati . nigūḍha vṛṣaṇākhyastu sa dhanyaḥ sarvakāmadaḥ .
dvivarṣaṃ tu samārabhya yāvadvā pañcavārṣikaḥ . dantānāṃ muṣaka-
yoścaiva sambhavo vājinaḥ smṛtaḥ . ata ūrddhvaṃ na jāyante
muṣkau dantāśca vājinaḥ . aśubhaṃ tu phalaṃ vācyamabhāve na
tatastathā” .
athāśvāṅgaceṣṭādiśubhāśubham . ataḥparaṃ pravakṣyāmi tura-
gāṇāṃ vibhāgataḥ jvalitena yathāṅgena phalaṃ vācyaṃ śubhā-
śubham . yadā jvalati vāhānāṃ sarvvagātre hutāśanaḥ . tadā
vidyādanāvṛṣṭimavdamekaṃ na saṃśayaḥ . antaḥpuravināśastu
mehanejvalite bhavet . udare vittanāśastu pāyau pucche
parājayaḥ . uttamāṅge ca vaktre ca skandhe caivāsane
tathā . bhartturjayāya vāhānāṃ jvalanaṃ yatra netrake .
dhūmaṃ lalāṭe bāhvośca tathā vakṣasi ninditam . tatraiva
jvalanaṃ śastaṃ tathā nāsāsamudbhavaḥ . yadā vyādhiṃ vinā
vājī grāsaṃ tyajati durmmanāḥ . aśrupātaṃ ca kurute tadā
bhartturaśobhanam . svayameva yadā vaktraṃ hṛṣṭo lokayate hayaḥ .
ravaṅkāyapradāne tu tadā vidyājjayaṃ prabhoḥ . sarvaideva śiro-
ghnastu sarveṣāṃ naiva pūjitaḥ . vāmapādābhighātastu prabhīryā-
trāniṣedhakaḥ . svāminārūḍhamātreṇa dakṣiṇaṃ pārśvamātmanaḥ .
turaṅgamo yadā nyasyettadā bhartturjayo bhavet . pucchaṃ
vāhaṃ yadā vāho vāmato vikiredyadā . tadā bharttuḥ pravāsaḥ
syāt dakṣiṇe vijayastayā . prakiranti yadātyarthaṃ sarva pucchvaṃ
turaṅgamāḥ . akasmādeva jātā ca teṣāṃ bhītiḥ prabhoḥsmṛtā” .
athāśvamānam “hasto'ṅgulānāṃ viṃśatyā caturuttarayā smṛtaḥ .
caturhastastu vikhyātaḥ śāstroktenottamo hayaḥ . arddhahastena
hīnastu bhavenmadhyasturaṅgamaḥ . muṣṭinyūnena hastena hīnaścāpya-
dhamaḥ smṛtaḥ . ūrddhvamānapramāṇaṃ tu pariṇāhaṃ vinirdiśet .
uttamānāñca madhyānāṃ honānāṃ caiva vājinām . arddhasapta-
mahastaṃ tu śreṣṭhaṃ dairvyeṇa nirdiśet . ṣaḍbhiśca muṣṭibhihīrnaṃ
madhyamaṃ ca vicakṣaṇaḥ . pañcahastapramāṇastu jaghanyaḥ samudāhṛtaḥ .
dvātriṃśadaṅgulaṃ vaktramuttamāśvasya kīrttitam . pṛṣṭhaṃ vakṣaḥ kaṭīṃ
caiva mukhatulyaṃ samādiśet . aṅgulīdvayahīnaṃ tu mukhādi madhya-
mādhamam . nirdiśenmatimānvaidyaḥ vājiśāstraviśāradaḥ . sa-
ptāṅgulaṃ khuraṃ caiva uttamāśvasya kīrttitam . ṣaḍaṅgulaṃ bhave-
nmadhyejaghanye caturaṅgulam . ṣoḍaśāṅguladīrghā tu jaṅghā caivo-
ttame haye . caturdaśāṅgulā madhye hīne ca dvādaśāṅgulā .
evaṃvidhaṃ pramāṇaṃ tu nirdiṣṭaṃ śāstraśālibhiḥ . apāṅgāt
pucchamūlaṃ tu dairvyeṇāśvaṃ pramāṇayet . khurāntāt kakudaṃ
yāvadūrddhamānena buddhimān . vakṣobhāge tu sarbebhyo rajjvā
vā sūtrakeṇa ca . pariṇāhaṃ turaṅgasya māpayenmatimānbhiṣak .
evaṃ pramāṇabhāgena vibhaktāṅgaśca pūjitaḥ . ato hīnādhikā-
ṅgāśca harayo naiva pūjitāḥ” .
āvarttādikaṃ viśeṣayati hemā0 pa0 kha0 jyoti0 parāśara-
saṃhitā . “āvartto bahirmukhavṛttamaṇḍalaromā, dīrghavṛttārddha-
romā śuktiḥ . kanakamantarmukhavṛttaromasaṃghātaṃ, praphullavikaca-
roma puṣparamiti” . puṣpaṃ viśeṣayati tatraiva . “śvetaṃ snigdha-
manyavarṇṇastha praśastaṃśvetasya kṛṣṇaṃ pītaṃ rūkṣaṃraktaṃ vā . yasyā-
nyavarṇaṃ lalāṭe śvetaṃ bālendutārakasaṃsthānaṃ vā puṣpam” .
ayāśvāyurlakṣaṇam “āyurlakṣaṇamaśvānāmataūrddhvaṃ prava-
kṣyate . śālihotrādinirdiṣṭaṃ yathā pūrvvaṃ tapodhanaiḥ . su-
saṃhatāśca ye vāhā hrasvakarṇāstathaiva ca . svaranetrasva-
bhāveṣu na dīnāścirajīvinaḥ . mahāghoṇā mahākā-
yāye cāśvāḥ pṛthuvakṣasaḥ . teṣāṃ dīrghaṃ bhavedāyuḥ snigdhā-
ṅgāścaiva ye sadā . karṇāgre pīḍite yeṣāṃ sindūrābhasya
darśanam . śoṇitasya bhavet kṣipraṃ te matāścirajīvinaḥ .
na viṣkiranti ye bālaṃ khapāsāya turaṅgamāḥ . na vā
jighranti ye cāpi te'pi dīrghāyuṣo matāḥ . kuṣṭikānāṃ
kiṇā yeṣāṃ dṛśyante vājināṃ sphuṭāḥ . pratisrotaḥ piba
ntyambho ye ca te dīrghajīvinaḥ . padmapatradalākāraṃ jihvāgraṃ
yadi vājinaḥ . dantāśca mauktikākārā liṅgaṃ yeṣāṃ ca
nirmalam . sītkāraṃ ca bhavedyeṣāṃ lāṅgūle cālanaṃ punaḥ .
prasvedaḥ śubhagandhastu nakhā vā darpaṇopamāḥ . yeṣāṃ ca dṛḍha-
romāṇi te sarve cirajīvinaḥ . snigdhā gambhīradīrghāśca
prothagā yasya vājinaḥ . bhavanti vipulā rekhāstaṃ vidyā-
ddīrghajīvinam . chatracāmaraśṛṅgārakhaḍgaśaṅkhāṅguśānibhāḥ .
śuktivajragadākārā dhvajapadmasamopamāḥ . śrīvṛkṣasvasti-
kābhāsāḥ protharekhāścirāyuṣām . ūrddhvaṃ prothotthitā
rekhā yasyavāmena cānatā . hrasvā vā yasya vāhasya na
ciraṃ tasya jīvitam . ūrddhvaṃ prothasamā rekhā dṛśyate yasya
vājinaḥ . tasya mṛtyuḥ samuddiṣṭo daśamaṃ prāpya vatsaram .
tryaṅgulā ced daśa dve ca varṣāṇāṃ tasya jīvitam . trayo-
daśāvdaṃ sa jīvedyasyāsye caturaṅgule . tiryagge corddhage
syātāṃ dve rekhe caiva vājinaḥ . prothage vātha vāhasya tasya
vidyāccaturddaśa . dakṣiṇena ca pārśvena yaḥ śete sarvadā
hayaḥ . bahumūtro'lpamūtraśca ciraṃ jīvati no hayaḥ .
vinataḥ pūrvvakāyena sthūlajānuśca yohayaḥ . śūnākṣikūṭasta-
bdhākṣaḥ svalpāyuḥ sa prakīrttitaḥ . jātandantadvayaṃ bālye
patatyavde tṛtīyake . caturo daśanān vidyāccaturthe patito-
tthitān . pañcame patitodbhūtān ṣaṭ ca dantān manīṣiṇaḥ .
ṣaṣṭhāvdeṣu ca varṣeṣu kālikādisamudbhavaḥ . kālikā hariṇī
śuklā kṛṣṇā kācā samakṣikā . śaṅkhā caiva krameṇāśva-
vayasaḥ parisūcikāḥ . vaktrānte kālikā rekhā kṛṣṇā
dantāgrasaṃsthitā . ṣaṣṭhe ca saptame varṣe cāṣṭame ca bhavet
kramāt . āpītā hariṇī jñeyā kālikā sthānamāśritā .
navame daśame varṣe bhavedekādaśe tathā . kṛṣṇā caiva bhavecchuktā
dante mūrddhni samudbhavā . dvādaśāvdaṃ samārabhya bhavedyāva-
ccaturddaśam . sitā siddhārthakākārā kāceti parikīrttitā .
pañcadaśāvdamārabhya yāvatsaptadaśāditaḥ . makṣikā makṣi-
kāṃkārā bhavedaṣṭādaśādiṣu . viṃśatyanteṣu varṣeṣu vājināṃ
daśanodbhavā . trayoviṃśāvasāneṣu ekaviṃśādiṣu triṣu .
śaṅkhākārā bhavecchaṅkhā prayuktasthānamāśritā . chidraṃ
ca calanaṃ caiva tathā pātaśca ṣaṣṭitaḥ” . “atibaddhāḥ
kaṣāyāśca tanavaśceti tattrayaḥ . te bhavanti dvivarṣasya yuktāścaiva
dvijanmanā . īṣacca śirasaḥ sūkṣmā bhavecca patitotthitā .
khallāgrā vipulā dantā bhavanti patitotthitāḥ . khallabhāge
vināpūrṇe vyañjanānāṃ na sambhavaḥ . pūrṇeṣu khallabhāgeṣu
jāyante kālikādayaḥ . nimnaṃ kṛṣṇaṃ ca dantāgraṃ khallamityabhi
dhīyate . pūrṇatāṃ cāsya jānīyāt ṣaṣṭhaprabhṛtivatsare .
khalleṣu kālikā''yāti naiva kāryyā vicāraṇā . niyatā
kālikā rekhā supūrṇe dantamastake . dvayorbhavati ṣaṣṭhe dve
caturṇāṃ saptame tathā . khallamaṣṭasu varṣeṣu dantānāṃ kālikā
kramāt . kālikānukrameṇaiva hariṇyādiṣu buddhimān . dvau
dvau varṣeṇa jānīyādvājināṃ vyañjanaṃ prati” .
deśabhedajāśvalakṣma “aśvānāṃ janmadeśāṃstu pravakṣyāmyanupū-
rvvaśaḥ . uttamānāṃ ca madhyānāṃ hīnānāṃ caiva saṃmatān .
uttamāstvadhikāḥ proktāstathāpārasikāśca ye . koṅkaṇā-
ścaiva ye vāhā pṛṣṭhajā ye ca kīrttitāḥ . uraujātāśca
kīrāśca turuṣkā māṇḍavāśca ye . pārvvatāḥ saindhavā madhyā
stathā sārasvatā hayāḥ . saṃbhalāścāṣṭalāścaiva jaṭā-
deśodbhavāśca ye . adhamāṣṭaṅkaṇaiḥ sārddhaṃye ca prāgdakṣiṇo-
dbhavāḥ . vṛttadīrghāñcitagrīvāhrasvakarṇā mahāhayāḥ . mahā-
kāyā mahoraskā nistrāsāste'dhikā matāḥ . atyantaṃ
vinataṃ yeṣāṃ nirmmāsaṃ ca mukhaṃ bhavet . pīnena kaṭideśena
mukharāśca bhavanti te . adhvanyāśca mahāsārāḥ saṃgrāme caiva
pūjitāḥ . api śastrahatāṅgaśca naiva muñcati sādinam .
pārasīko'dhikastasmāt koṅkaṇāḥ kiñcidūnakāḥ . sthūlāḥ
sthūlaśārīrāśca prasthāne dīrghapṛṣṭhakāḥ . koṅkaṇadeśajātānāṃ
madhyamānāṃ ca vājinām . nādhikaiḥ sadṛśaṃ vaktraṃ
bāhulyena vinirdeśet . suvṛttadehatīkṣṇaśca svapramāṇena
madhyamaḥ . urujātaḥ samuddiṣṭaḥ kiñcitsthūlo manāgjavaḥ .
atisthūlo'titīkṣṇaśca hrasvagrīvorukastathā . turuṣkaḥ
kīrttito vājī sthūlavakramukhaśca yaḥ . koṅkaṇākāradehastu
bhavenmāṇḍaviko hayaḥ . śāntyā caiva prasāṇena kevalaṃ
naiva tatsamaḥ . sibdhudeśodbhavo vājī pṛṣṭhajaścārukorukaḥ .
ānanaṃ cāpi dīrghaṃ ca tasya pṛṣṭhaṃ prakīrttitam . śāntyā caiva
javenāpi raṇaśūrastvayaṃmataḥ . sādibhaktyecchayā yāti-
tājikādadhikastathā . parimaṇḍaladehāstu tīkṣṇakarṇṇamukhā
hayāḥ . pṛṣṭhadeśodbhavā dṛṣṭāstathā sārasvatāśca ye . lambakarṇa
jaṭaścaiva āṣṭalaḥ parikīrttitaḥ . sambhalaḥ śliṣṭajānuśca
padā paścādbalopamaḥ . varttulāścāpi hrasvāśca ṭaṅkaṇāḥ pari-
kīrttitāḥ . dākṣiṇātyo bhavetkuṇṭho yo'dhanyaḥ sarvavāji-
nām . javahīnā mahāduṣṭā pūrvvadeśasamudbhavāḥ . vājivaddeśa
jānāṃca veśaṃ vidyādvicakṣaṇaḥ” .
athāśvānāṃ viprādijātiḥ “sāmyena jāyate jāti
rjjātirūpeṇa vāhayet . sāma pradānaṃ daṇḍaṃ ca trividhaṃ
viniyojayet . trāsī lubdhodayāluśca vipraḥ sa parikī-
rttitaḥ . śūraśca dṛḍhamanyuśca kṣatriyasturagaḥ smṛtaḥ .
pāpinaḥ kalparūpāśca duṣṭāḥ vaiśyāḥ prakīrntitāḥ . virūpā
viṣamāścaiva śūdrāścaṇḍā udāhṛtāḥ . brāhmaṇān śaktidānena
sāmnā caiva tu kṣatriyān . vaiśyān daṇḍena śabdena śūdrān
daṇḍena vāhayet” .
atha bhadrajātyādi hemā0 pa0 kha0 . “yuddhe'dhvani tathāgtau ca
samaḥ pīḍāṃ niyacchati . yovā vrajati śīghraṃca yena kenacidā-
sitaḥ . dhṛtiṃ gacchati sarvatra bhadrajātisturaṅgabhaḥ . maṅgalyo
lakṣaṇairyuktaḥ kiñcittveva vigarhitaḥ . śīghraṃ gṛhṇāti
śikṣāṃ ca kṣipraṃ ca pratimuñcati 1 . rātrau svapiti na tathā-
hnyupaviṣṭasturaṅgamaḥ . turaṅgamāṇāṃ krodhīva kāmī cerṣālureva
ca . ādau śūrastataḥ paścādbhītatvamupagacchati . na kenāpi
prakāreṇa ciraṃ pālayate tu yaḥ . evavivastu vijñeyo
mandajātisturaṅgamaḥ 2 . īrṣyī bhītastathā trāsī tathā sarvatra
śaṅkitaḥ . prasāryya gātraṃ sakalaṃ divā vā yadi vā niśi .
satataṃ jātanidro'nyān vādhate ca turaṅgamān . na ca
vetti prakarāṃśca mnāniṃ śīghraṃ ca gacchati . na ca tuṣṭiṃ
samāpnoti mṛgajātisturaṅgamaḥ 3 . miśrairguṇaiḥ syānmi-
śrākhyastathaiva baḍavā guṇaiḥ 4 . bhadraḥ śreṣṭhohayojñeyo jātire-
ṣātu vājinām . miśromiśrādhikojñeyoguṇadoṣaiḥ samā-
sataḥ” . varṇabhedena anyā api saṃjñāḥ śālihotre darśitā
vistarabhayānnoktāstataevāvaseyāḥ .
vṛhatsaṃhitāyāṃ lakṣaṇādi samāsenoktam “dīrghagrīvā-
kṣikūṭastrikahṛdayapṛthustāmratālvoṣṭhajihvaḥ sūkṣmatvakkeśa-
bālaḥ suśaphagatimukho hrasvakarṇoṣṭhapucchaḥ . jaṅghā-
jānūruvṛttaḥ samasitadaśanaścārusaṃsthānarūpo vājī
sa rvāṅgaśuddho bhavati narapateḥ śatrunāśāya nityam .
aśrupātahanugaṇḍahṛdgalaprothaśaṅkhakaṭivastijānuni . muṣka-
nābhikakude tathā gude savyakukṣicaraṇeṣu cāśubhāḥ . ye prapā-
ṇagalakarṇasaṃsthitāḥ pṛṣṭhamadhyanayanopari sthitāḥ . oṣṭha-
sakthibhujakukṣipārśvagāste lalāṭasahitāḥ suśobhanāḥ . teṣāṃ
prapāṇa eko lalāṭakeśeṣu ca dhruvāvarttaḥ . randhroparandhra-
mūrdhani vakṣasi ceti smṛtau dvau dvau . ṣaḍbhirdantaiḥ sitā-
bhairbhavati hayaśiśustaiḥ kaṣāyairdvivarṣaḥ sandaṃśairmadhyamāntyaiḥ
patitasamuditaistrya vdapañcāvdiko'śvaḥ . sandaṃśānukrameṇa
trikaparigaṇitāḥ kālikā pītaśuklāḥ kācā mākṣīkaśaṅkhā-
atha calanamato dantapātaṃ ca viddhi” . aśnāti sarvam aśa-
kran . 3 agniviśeṣe . aśnute vyāpnoti . 4 vyāpake tri0
aśvaparṇṇaśabde udāharaṇam . “viṣṇoraśvasya vājinam”
tā0 brā0 . 5 yaduvaṃśyacitrakasya putrabhede'śvabāhuśabde
vivṛtiḥ . gotrāpatye aśvā0 phañ . āśvāyanaḥ
tadgotrāpatye puṃstrī0 . caturarthyāṃ kumudā0
ṭhak . āśvikaḥ vājisannikṛṣṭadeśādau tri0 . aśvena
carati parpā0 ṣṭhan aśvikaḥ aśvena cāriṇi tri0
striyāṃ ṅīp . kasyāyamaśvaḥ ajñāte ka . ajñāta-
svāmike aśve . kutsito'śvaḥ ka . aśvakaḥ . kutsite'śve
aśva iva saṃjñāyāṃ kan aśvasadṛśasaṃjñāvati pu0 . aśva
iva prakṛtikṛtau kan . aśvapratikṛtau . aśvānāṃ samūhaḥ
cha yacca aśvīyam aśvyañca ghoṭakasamūhe na0 . eta-
dantasya pādasya bahuvrīhau hastyādi0 nāntyalopaḥ aśvasya
pādāiva pādāvasya aśvapāda ityeva . jātitve'pi ajā0
striyāṃ ṭāp . aśvā aśvajātistriyām “aśve iva
viṣite hāsamāne” ṛ0 3, 33, 1, .
of the forty sons of Danu and Kaśyapa); 67 (§ 130), 2649
(do.) (incarnated as king Aśoka). XII, 227, 8264 (among
the innumerable governors of Earth before Indra, mentioned
by Bali; Bali-Vāsava-saṃv.).