• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • aśva

    See also aśvasyāmi, aśvaḥ, aśvāyāmi.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 90.
    aśva m. (-śvaḥ)

    1 A horse.

    2 A set or cast of men horse-like in strength. (-śvau) A horse and a mare. f. (-śvā) A mare.

    E. aśa to pervade, kvana Uṇādi affix, and ṭāp fem. aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 70, col. 1.
    aśva (śvaḥ) 1. m. A horse.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 62, col. 1.
    aśva aś + va (see vb. śo). I. m. A

    horse, Man. 7, 96. II. f. vā, A mare,

    Rājat. 5, 415. — Comp. An-, m. one who

    is not a horse, Pañc. iv. d. 49. In-

    driya-, m., plur. the horse-like organs

    of sense, Kir. 5, 50. Gava-, n. bulls and

    horses, MBh. 1, 3654. Vija-, m. a stallion,

    Rājat. 5, 280. Vṛhadaśva, i. e. vṛ-

    kant-, m. a proper name. Sa-, adj

    with horses. Saptāśva, i. e. saptan-, m.

    the sun. Hata- (vb. han), adj. having

    the horses killed. — Cf. Lat. equus;

    Goth. aihvs.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 101, col. 2.
    aśva 1 . aśva, as, m. (rt. 1. aś?), a horse,

    especially a stallion; the number ‘seven’ (that being

    the number of the horses of the sun); a race of men

    horse-like in strength; N. of a son of Citraka, also

    of a Dānava; (ā), f. a mare; (au), du. a horse and

    a mare [cf. Zend aśpa; Lat. equus; Gr. ἵππος

    Lith. aszwa; Old Sax. ehuscalc]. —Aśva-kandikā,

    f., N. of the plant Physalis Flexuosa. —Aśva-karṇa, as,

    m. the ear of a horse; N. of the tree Vatica Robusta

    W. and A., so called from the shape of its leaves;

    a term in surgery for a particular fracture of the

    bones; N. of a mountain. —Aśva-karṇaka, as, m. =

    the preceding in all but its last sense. —Aśva-kuṭī, f.

    a stable for horses. —Aśva-kuśala or aśva-kovida,

    as, ā, am, skilled in horses. —Aśva-kranda, as,

    m., N. of a bird. —Aśva-khura, as, m. a horse's

    hoof; a perfume, apparently a dried shell-fish; (ā or

    ī), f. the plant Clitoria Ternatea Lin. —Aśva-gati,

    is, f. the pace of a horse; N. of a metre containing

    four verses of sixteen syllables each. —Aśva-gandhā,

    f. the plant Physalis Flexuosa Lin. —Aśva-goyuga,

    am, n. a pair of horses. —Aśva-goṣṭha, am, n. a

    stable. —Aśva-grīva, as, m. ‘horse-neck,’ N. of a

    demon, a foe of Viṣṇu, more commonly called Haya-

    grīva. —Aśva-ghāma, as, m., N. of a place. —Aśva-

    ghāsa, as, m. pasture for horses. —Aśva-ghoṣa,

    as, m., N. of a Buddhist. —Aśva-ghna, as, m.

    ‘horse-bane,’ N. of a kind of Oleander, Nerium

    Odorum Ait. —Aśva-calana-śālā, f. a riding-house.

    —Aśva-cikitsaka, as, m. a farrier, a veterinary sur-

    geon. —Aśva-cikitsā, f. farriery. —Aśva-jaghana,

    as, m. a kind of centaur, a being with lower limbs like

    those of a horse. —Aśva-jit, t, t, t, Ved. gaining

    horses by conquest; (t), m., N. of a Buddhist

    Bhikṣu. —Aśva-tīrtha, am, n., N. of a place of

    pilgrimage near Kānyakubja on the Gaṅgā. —Aśva-

    da, as, ā, am, giving horses. —Aśva-daṃṣṭrā, f.

    the plant Tribulus Lanuginosus Lin. —Aśva-dā, ās,

    m., Ved. or aśva-dāvan, ā, m., Ved. giving horses.

    —Aśva-dūta, as, m. a riding messenger. —Aśva-

    nadī, f., N. of a river. —Aśva-nāya, as, m. a horse-

    herd, i. e. one who has the charge of a drove of

    grazing horses. —Aśva-nibandhika, as, m. lit. ‘a

    horse-fastener,’ a groom. —Aśva-nirṇij, k, k, k, Ved.

    decorated or embellished with horses. —Aśva-pa, as,

    m., Ved. a groom. —Aśva-pati, is, m., Ved. lord

    of horses; N. of several persons, of a king of Madra

    and father of Sāvitrī; and of an Asura. —Aśva-

    parṇa, as, ā, am, Ved. having horses for wings.

    —Aśva-pastya, as, ā, am, Ved. having horses for

    (its) home or seat or source, consisting in horses (?),

    depending on horses (?). —Aśva-pāda, as, ā, am,

    horse-footed. —Aśva-pāla, as, m. a groom. —Aśva-

    pucchī, f. the plant Glycine Debilis Ait. —Aśva-

    pṛṣṭha, am, n. horseback. —Aśva-peśas, ās, ās,

    as, Ved. decorated or embellished with horses.

    —Aśva-baḍava or aśva-vaḍava, am, n. horses.

    and mares; (au), m. du. a horse and a mare.

    —Aśva-bandha, as, m. lit. ‘a horse-fastener,’ a

    groom, an ostler. —Aśva-bandhana, am, n. fasten-

    ing of horses; (as, ī, am), used for fastening horses.

    —Aśva-balā, f., N. of a vegetable. —Aśva-bāla or

    aśva-vāla, as, m. tail or hair of a horse; a kind

    of reed, Saccharum Spontaneum Lin. —Aśva-bāhu,

    us, m., N. of a son of Citraka. —Aśva-budhna, as,

    ā, am, Ved. based on horses, having its origin in

    horses, standing on horses, i. e. on a carriage drawn

    by horses. —Aśva-budhya, as, ā, am, Ved. based

    on horses, having its origin in horses (as wealth),

    distinguished by horses. —Aśva-bhā, f. lightning.

    —Aśva-mahiṣikā, f. the natural enmity of a

    horse and a buffalo. —Aśva-māra or aśva-māraka,

    as, or aśva-hantṛ, tā, m. ‘horse-destroying,’ a

    kind of Oleander, Nerium Odorum. —Aśva-māla,

    as, m. a kind of serpent. —Aśvam-iṣṭi, is, is, i,

    Ved. seeking or wishing for horses; procuring

    horses, an epithet of Agni; (Sāy.) whose rites are

    pervasive, or who desires quick worship. —Aśva-

    mukha, as, ī, am, having the head or countenance

    of a horse; (as), m. a Kinnara or celestial chorister

    (so represented); according to others, a kind of

    demi-god distinct from the preceding; N. of a pe-

    culiar race of people. —Aśva-muc, k, m. a horse-

    stealer. —Aśva-medha, as, m. the horse-sacrifice;

    (a celebrated ceremony, the antiquity of which

    reaches back to the Vedic period. For example,

    hymns 162 and 163 in the first Maṇḍala of the

    Ṛg-veda were used at this sacrifice. In later times

    its efficacy was so exaggerated, that a hundred such

    sacrifices entitled the sacrificer to displace Indra from

    the dominion of Svarga; kings who engaged in it

    spent enormous sums in gifts to the Brāhmans. It

    is said that the horse was sometimes not immolated,

    but kept bound during the ceremony); N. of a son of

    Bharata. —Aśvamedha-kāṇḍa, am, n., N. of the

    thirteenth book of the Śatapatha-Brāhmaṇa. —Aśva-

    medha-datta, as, m., N. of a king. —Aśvamedhika

    or aśvamedhīya, as, ā, am, relating to the horse-

    sacrifice; (as), m. a horse fit for the sacrifice, called

    Aśva-medha. —Aśva-yuj, k, k, k, Ved. harnessing

    horses; having horses put to (as a carriage); (k), f.,

    N. of a constellation, the head of Aries; the first

    lunar mansion; m. the month Āśvina (Sept. — Oct.);

    (k, k, k), born under the constellation Aśvayuj. —A-

    śva-yuja, as, m. the month Āśvina. —Aśva-yūpa,

    as, m., Ved. the post to which the sacrificial horse

    was bound. —Aśva-yoga, as, ā, am, Ved. causing

    the yoking of horses, joining or reaching as quickly

    as horses. —Aśva-rakṣa, as, m. the keeper or rider

    of a horse, a groom. —Aśva-ratha, as, m. a carriage

    drawn by horses; (ā), f., N. of a river. —Aśva-

    rādhas, ās, ās, as, Ved. furnishing horses. —Aśva-

    rodhaka, as, m., N. of the plant Nerium Odorum

    Ait. —Aśva-lalita, N. of a species of the Vikṛti

    metre. —Aśva-lālā, f. a kind of snake. —Aśva-

    loman, ā, m. horse-hair; a kind of snake. —Aśva-

    vaktra, as, m. a Kinnara or Gandharba. —Aśva-

    vaḍava, am, n. a stud of horses and mares;

    (au), m. du. a horse and a mare; (ās), m. horses

    and mares, see aśva-baḍava. — 1. aśva-vat, ind. like

    a horse. —2. aśva-vat, or Ved. aśvā-vat, ān, atī, at,

    possessed of horses, consisting of horses. —Aśva-

    vadana, as, m., N. of a people. —Aśva-vaha, as,

    m. a horseman. —Aśva-vāra or aśva-vāla, as, m.

    a horseman, a groom. —Aśva-vāraka, as, m. a

    horseman, a groom. —Aśva-vāraṇa, as, m., N. of

    the Bos Gavæus. —Aśva-vāha or aśva-vāhaka,

    as, m. a horseman. —Aśva-vikrayin, ī, m. a

    horse-dealer. —Aśva-vid, t, t, t, skilled in taming

    horses, an epithet of Nala; a jockey; Ved. procuring

    horses. —Aśva-vṛṣa, as, m., Ved. a stallion.

    —Aśva-vaidya, as, m. a farrier, a veterinary surgeon.

    —Aśva-śaka, am, n., Ved. excrements of a horse.

    —Aśva-śakṛt, t, n. excrements of a horse, horse-

    dung; N. of a river. —Aśva-śaṅku, us, m., N. of

    a Dānava. —Aśva-śālā, f. a stable. —Aśva-śāva, as,

    m. a foal, a colt. —Aśva-śāstra, am, n. a manual

    or text-book of veterinary science. —Aśva-śiras,

    as, n. a horse's head; (ās, ās, as), having the head

    of a horse, an epithet of Nārāyaṇa; (ās), m., N. of

    a Dānava. —Aśva-śṛgālikā, f. the natural enmity

    between the horse and the jackal. —Aśva-ścandra,

    as, ā, am, Ved. causing joy (by means of) horses;

    brilliant with horses. —Aśva-ṣaṅgava, am, n. a set

    or team of six horses. —Aśva-sani, is, is, i, Ved. or

    aśva-sā or aśva-ṣā, ās, ās, am, Ved. gaining or

    procuring horses. —Aśva-sāda, as, or aśva-sādin,

    ī, m. a horseman, a rider, a horse-soldier. —Aśva-

    sārathya, am, n. management of horses and cars,

    horsemanship and driving, coachmanship, charioteer-

    ship. —Aśva-sūkti, is, m., N. of an author of Vedic

    hymns. —Aśva-sūnṛta, as, ā, am, Ved. praised

    sincerely for (the gift of) horses; whose praise for

    (giving) horses is agreeable and true. —Aśva-sena,

    as, m., N. of a Nāga. —Aśvasena-nṛpa-nandana,

    as, m., N. of a king and saint, also Sanatkumāra.

    —Aśvastomīya, as, ā, am, Ved. relating to the

    praise of the sacrificial horse. —Aśva-sthāna, am,

    n. a stable or stall for horses; (as, ā, am),

    born in a stable. —Aśva-haya, as, ā, am, Ved.

    driving or spurring a horse. —Aśva-hāraka, as,

    m. a horse-stealer. —Aśva-hṛdaya, am, n. horse-

    manship. —Aśvākṣa (°va-ak°), as, m., N. of

    a plant. —Aśvājanī (°va-aj°), f. a whip. —Aśva-

    dhika (°va-adh°), as, ā, am, strong in cavalry,

    superior in horses. —Aśvādhyakṣa (°va-adh°), as,

    m. a guardian of horses. —Aśvā-magha, as, ī, am,

    Ved. rich in horses. —Aśvāyur-veda (°va-āy°), as,

    m. veterinary science. —Aśvāri (°va-ari), is, m. a

    buffalo. —Aśvārūḍha (°va-ār°), as, ā, am, mounted,

    sitting on horseback. —Aśvāroha (°va-ā°), as, ā, am,

    riding or mounted on a horse; (as), m. a horseman;

    (ā), f., N. of the plant Aśvagandhā. —Aśvārohaka

    (°va-ār°), as, m., N. of the plant Aśvagandhā.

    —Aśvārohin (°va-ār°), ī, iṇī, i, mounted or

    riding on horseback. —Aśvā-vat, ān, atī, at, fur-

    nished with horses. —Aśvāvarohaka (°va-av°), as,

    m., N. of the plant Aśvagandhā. —Aśveṣita (°va-

    iṣ°), as, ā, am, hurried along by horse. —Aśvorasa

    (°va-ur°), as, ī, am, broad-chested like a horse.
    ☞ p. 102, col. 1.
    2. aśva, nom. P. aśvati, to behave like a horse.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 122, col. 2.
    áśva, m. horse; áśvā, f. mare, steed. [cf. ἵππος, dialectic ἵκκος, Lat. equus, Old Saxon ëhu, AS. eh, eoh, ‘horse.’]

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 51.
    áśva m. horse, a man's name; f. ā mare.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 33, col. 1.
    aśva áś-va, m. horse: ā, f. mare; -kuṭī, f.
    stable; -kuśala, a. skilled in horses; -kovi-
    -da, a. id.; -khura, m. horse's hoof: -vat,
    ad. like a horse's hoof; -ghāma, m. N. of a
    place; -ghāsa, m. horse fodder; N.; -cala-
    -na-śālā, f. riding-hall; -tama, spv. best horse;
    -tará, m., ī́, f. mule.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 114, col. 3.
    1. áśva m. (2. rarely 3 RV.) (√ 1. aś, Uṇ.) ifc. f. a horse, stallion, RV. &c.
    ☞ p. 114, col. 3.
    the horse (in the game of chess)
    ☞ p. 114, col. 3.
    the number ‘seven’ (that being the number of the horses of the sun)
    ☞ p. 114, col. 3.
    the archer (in the Zodiac), VarBṛ.
    ☞ p. 114, col. 3.
    a particular kind of lover (horse-like in strength), L.
    ☞ p. 114, col. 3.
    N. of a teacher (with the patron. Sāmudri), ŚBr. xiii
    ☞ p. 114, col. 3.
    of a son of Citraka, Hariv. 1921
    ☞ p. 114, col. 3.
    of a Dānava, MBh. i, 2532
    ☞ p. 114, col. 3.
    aśva [Zd. aspa; Lat. equus; Gk. ἵππος, &c.]
    ☞ p. 115, col. 3.
    2. aśva Nom. P. aśvati, to behave like a horse, Pāṇ. iii, 1, 11, Sch.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 74, col. 1.
    aśva

    m. (-śvaḥ)

    1. A horse.

    2. A set or cast of men horse-like in strength.
    du. (-śvī) A horse and a mare.

    f. (-śvā) A mare.

    E. aśa to pervade, kvan
    Unādi affix, and ṭāp fem. aff.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 60, col. 2.
    aśva aśva m. cheval.

    — aśvā f. jument.

    — aśvau du. cheval et jument. [D'une racine perdue aś aller, gr. ] Zd. aspa; lith. aszwa; lat. equus; gr. .

    Cf. arvan.

    aśvakarṇa m. (karṇa) shorea robusta, bot.

    aśvakinī f. 1er astérisme lunaire.

    aśvakhurī f. (khura) clitoria ternatea, bot.

    aśvagandhā f. (gandh) physalis flexuosa, bot.

    aśvagoyuga n. (go-yuj) paire de chevaux.

    aśvagoṣṭha n. (g-sthā) écurie de chevaux.

    aśvaghna m. (han) nerium odorum, bot.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 98, col. 2.
    aśva- m. cheval; n. d'un Dānava; pl. n. d'une caste; -ā- f. jument.

    °karṇa- m. (arbre) Vatica Robusta.

    °kuṭī- f. écurie.

    °khura- m. sabot de cheval.

    °grīva- m. n. d'un Asura; d'un Dānava.

    °ghāsa- m. fourrage pour chevaux.

    °ghoṣa- m. n. d'un poète épique, dramaturge et philosophe bouddhique.

    °caryā- f. conduite du cheval (du sacrifice).

    °calana-śālā- f. manège.

    °cala-sthā- f. écurie.

    °tīrtha- nt. n. d'un Tīrtha près de Kanyākubja .

    °da- a. qui fait don d'un cheval.

    °nadī- f. n. d'un affluent de la Yamunā.

    °nāya- m. conducteur de chevaux.

    °pati- m. n. de divers personnages, not. d'un roi des Madra; -in- id.

    °pādāta-sārameyamaya- -ī- a. consistant en cavaliers, fantassins et chiens.

    °pṛṣṭha- nt. dos du cheval, croupe.

    °pluta- nt. saut d'un cheval.

    °bandha- m. palefrenier; -ka- id.

    °mandurā- f. écurie.

    °mukha- m. Kiṃnara; -ī- f. femme d'un clan non-aryen de l'Himâlaya.

    °medha- m. sacrifice du cheval; -ka- n. d'un roi; -ika- a. relatif à ce sacrifice.

    °yuj- ag. qui attelle des chevaux; m. n. d'une constellation et d'un mois (Āśvina).

    °vāra- m. cavalier.

    °vṛṣa- m. étalon.

    °śālā- f. écurie.

    °śiras- nt. tête de cheval; m. Viṣṇu; n. d'un Dānava.

    °sāain- m. cavalier.

    °sārathya- nt. conduite des chevaux et des chars.

    °sūta- m. cocher.

    °sūtra- nt. texte sur l'hippologie.

    °sena- m. n. d'un Nāga; d'un fils de Kṛṣṇa.

    °hāraka- m. voleur de chevaux.

    °hṛdayā- f. Rambhā.

    aśvādhyakṣa- m. gardien de chevaux.

    aśvānīka- nt. cavalerie.

    aśvānuyātrika- m. homme qui garde ou escorte le cheval (du sacrifice).

    aśvānusaraṇa- nt. aśvānusāra- m. escorte du cheval (du sacrifice).

    aśvānṛta- nt. mensonge au sujet d'un cheval .

    aśvārūḍha- a. v. qui monte à cheval.

    aśvāroha- m. cavalier.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 520.
    áśva Uṇ. 1, 150.

    1) m.

    a) Ross, Pferd, bes. Hengst NAIGH. 1, 14. AK. 2, 8, 2, 11. TRIK. 2, 8, 41. H. 1232. MED. v. 3. ràthīvà kaśàyāśvā̂m̐ abhikṣìpan ṚV. 5, 83, 3. indrā̂ya càkruḥ sùyujā̀ ye aśvā̂ 4, 33, 10. vṛṣṇò aśvâsyà dhārā̂ḥ (AV. 4, 15, 11. 11, 2, 22) 5, 83, 6. aśvàṃ na vā̀jinâm (AV. 6, 72, 3) 7, 7, 1. vahâmānò aśvaîḥ 10, 11, 7. 107, 7. 119, 3. aśvò voḻhā̂ 9, 112, 4. aśvàḥ kanîkradàdyathā̂ AV. 2, 30, 5. hirâṇyàmaśvâmùta gāmàjāmavîm 6, 71, 1. gauraśvàḥ purûṣaḥ pàśuḥ 8, 2, 25. 7, 11. 11, 2, 9. sthāmnyaśvâmatiṣṭhipam 6, 77, 1. ŚAT. BR. 7, 5, 2, 15. 13, 4, 2, 1. 2. hayo bhūtvā devānavahat vājī gandharvānarvāsurānaśvo manuṣyān 10, 6, 4, 1 = BṚH. ĀR. UP. 1, 1, 2. tato 'śvaḥ samabhavadyadaśvattanmedhyamabhūt 1, 2, 7. M. 2, 204. 246. 3, 64. 162. 4, 120. 188. 189. 5, 133. 7, 96. 192. u.s.w. N. 1, 1. 2, 10. u. s. w. Das Pferd ist Opferthier und zwar das vornehmste ṚV. 1, 162, 3. AIT. BR. 2, 8. 8, 22. ŚAT. BR. 1, 2, 3, 6. 9. 6, 2, 1, 2. Vgl. aśvamedha . Der Sonnenball wird als ein den Himmel durchlaufendes Ross (unter dessen verschiedenen Namen) vorgestellt, z. B.: sūrā̀daśvâṃ vasavò nirâtaṣṭa ṚV. 1, 163, 2; vgl. ŚAT. BR. 2, 6, 3, 9. 3, 5, 1, 19. 20. 6, 3, 1, 29 und sonst. aśvavat adv. wie ein Ross NIR. 2, 27. KĀTY. ŚR. 22, 8, 24. aśvaśaphá ŚAT. BR. 1, 2, 2, 10. aśvakaśā NIR. 9, 19. aśvahāraka M. 11, 51. aśvacaryā R. 1, 40, 6. aśvānusāra Begleitung des (zum Pferdeopfer) bestimmten Rosses MBH. 15, 73-84. LIA. I, 542. aśvalakṣaṇa und aśvaceṣṭita VARĀH. BṚH. S. 65. 92 in Verz. d. B. H. 248. 249. aśvarathá ein mit Rossen bespannter Wagen ŚAT. BR. 5, 2, 4, 9. AIT. BR. 4, 9. KĀTY. ŚR. 15, 1, 22. 22, 2, 1. dakṣiṇāśvarathaścaturyuk 5, 10. aśvarathadāna heisst das 14te Pariśiṣṭa zum AV. Verz. d. B. H. 90. aśvadūta ein berittener Bote LALIT. (Hdschr.) KAP. 15. go'śva n. ŚAT. BR. 12, 8, 1, 14. 3, 22. aśvakharau KĀTY. ŚR. 16, 3, 10. aśvagardabhājāḥ 2, 4. Am Ende eines adj. comp. f. ā R. 5, 35, 35. AK. 2, 8, 2, 48. H. 748. pañcāśvā für fünf Pferde gekauft P. 4, 1, 22, Sch. Accent eines adj. comp. auf aśva 6, 2, 107. 108.

    — b) (wegen der 7 Pferde der Sonne) Bezeichnung der Zahl sieben ŚRUT. 39.

    — c) ein bes. Menschenart (puṃjātibheda) MED. v. 3. tasya lakṣaṇam . kāṣṭhatulyavapurdhṛṣṭo mithyācāraśca nirbhiyaḥ . dvādaśāṅgulameḍhraśca daridrastu hayo mataḥ .. RATIM. im ŚKDR.

    — d) N. pr. ein Sohn Citraka's HARIV. 1921. m. pl. N. eines Volkes RĀJA-TAR. t. II, p. 311. ein Dānava MBH. 1, 2532.

    — 2) f. áśvā Stute gaṇa ajādi; AK. 2, 8, 2, 14. 3, 4, 231. TRIK. 3, 3, 422. H. 1233. aśvê ivà viṣîtè hāsâmāne ṚV. 3, 33, 1. 1, 4. 1, 30, 21. 9, 107, 8. VS. 37, 12. ŚAT. BR. 5, 5, 4, 35. 14, 1, 3, 25. ĀŚV. ŚR. 12, 6. BṚH. DEV. in Z. f. vgl. Spr. 1, 442. — Ueber die Etym. s. u. aśan und vgl. NIR. 1, 12. 2, 27.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 140.
    áśva, m., das Ross, f., áśvā, die Stute, von aś, erreichen, (im Laufe) einholen, wovon auch āśú, schnell. Es ist áśua zu lesen {865,10}; {162,19} und auch {175,4}; {625,35}, falls hier nicht āśúbhis statt áśvais zu lesen ist. — Vgl. die Adj. āśú, vājín, vṛ́ṣan u. s. w., und die Zusammensetzungen an-aśvá u. s. w.

    -as {36,8}; {161,3}; {162,22}; {164,2}; {173,3}; {260,3}; {261,14}; {263,6}; {298,8}; {444,4}; {486,26}; {519,2}; {586,1}; {622,2}; {776,3}; {783,6}; {809,28}; {813,2}; {821,10}; {824,4}; {887,24}; {962,5}; {1018,5}.

    -am {25,3}; {27,1}; {116,6}; {117,4. 9}; {118,9}; {161,7}; {162,4. 13. 15}; {163,2}; {287,11. 24}; {306,1}; {333,8}; {335,5}; {353,1}; {487,2}; {523,1}; {587,5}; {593,3}; {634,3}; {637,15}; {683,10}; {687,2}; {706,2}; {712,7}; {721,9}; {773,3}; {774,6}; {776,10}; {799,1}; {801,4}; {806,5}; {820,7}; {844,14}; {865,10}; {891,11}; {894,11}; {923,4}; {933,7. 10}; {945,1}; {969,1. 2}; {975,1}; {1014,1}.

    -ena {162,3}.

    -āya {162,16}; {385,4}; {650,4}; {701,25}.

    -āt {161,7}; {899,10}.

    -asya durás {53,2}; śíras {84,14}; śīrsṇā́ {116,12}; śaphā́t {116,7}; {117,6}; ménām {121,2}; kravíṣas {162,9}; váṅkrīs 18; rétas {164,34. 35}; jánima {226,6}; dhā́rās {437,6}; vrajám {652,5}; paurás {670,6}; bhógam {860,3}; akāriṣam {335,6. 3}; prá dātu {1021,5}.

    -asiā (Pada -asya) viśastā́ {162,19}.

    -ā [d.] {174,5}; {269,3}; {329,10}; {330,9}; {500,3}; {508,4}; {620,6}; {848,4. 5}.

    -ayos [L. du.] {488,9}.

    -āsas {38,12}; {148,3}; {181,2}; {203,7}; {310,4}; {341,2}; {413,7}; {416,4}; {429,6}; {457,43}; {470,2}; {504,7}; {510,4}; {590,4}; {621,9}; {904,5}; {917,14}; {921,9}.

    -ās [m.] {115,3}; {118,5}; {163,10}; {164,3}; {180,1}; {240,8. 9}; {295,2}; {408,10}; {413,5}; {447,4}; {465,6}; {478,3}; {516,7}; {534,1}; {557,6}; {583,4}; {591,6}; {613,6}; {643,11}; {832,6}; {870,7}; {916,10}; {933,11}; {945,3}.

    -ān {416,1}; {437,3}; {550,4}; {677,17}; {684,1}; {809,50}; {860,11}; {905,7}; {927,7}; {975,4}.

    -ebhis {570,2}; {606,6}; {625,7}; {633,11}; {666,26}; {696,5}; {934,7}.

    -ais {16,9}; {88,2}; {113,14}; {117,14} {175,4}; {206,4}; {264,12. 20}; {292,3}; {347,5}; {583,9}; {409,1}; {412,6}; {480,4}; {503,3}; {506,2}; {534,2}; {557,3}; {561,1}; {585,1}; {587,3}; {625,35}; {627,27}; {808,11}; {829,7}; {833,2}; {837,7}; {894,12}; {896,2. 3}.

    -ānām gópatis {101,4}; rásam {620,10}; janitā́ {656,5}; ṣaṣṭím sahásrā {666,29}; (śatám) {1025,4}.

    -ānaam pañcāśátam {372,5}; sahásrā {504,10}.

    -eṣu {29,1—7}; {114,8}.

    -e [V. s. f.] {30,21}.

    -ā [f.] {348,2}; {901,7}.

    -ām {225,6}.

    -ayā {819,8}.

    -e [du. f.] {267,1}.

    -ās [N. p. f.] {235,4}; {241,2}; {407,7}; {790,2}; {921,8}; {923,3}.

    -ās [A.] {240,8}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 138, col. 3.
    áśva und áśua

    — 1) m.

    — a) Ross , Pferd , insbes. Hengst. Auch collect. °vat Adv. wie ein Ross. aśvaśatá n. ŚAT. BR. 13,4,2,5. aśvaprokṣaṇa n. KĀTY. ŚR. 20,6,7. °saṃjñapana n. 10. Am Ende eines adj. Comp. f. ā

    — b) Bez. der Zahl sieben.

    — c) Springer im Schachspiel PAÑCAD. 14.

    — d) der Schütze im Thierkreise VARĀH. BṚH. 17,9.

    — e) *Bez. eines best. Liebhabers.

    — f) N.pr.

    — α) eines Lehrers mit dem Patron. Sāmudri ŚAT. BR. 13,2,2,14.

    — β) eines Sohnes des Citraka.

    — γ) eines Dānava.

    — 2) f. áśvā Stute.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 34, col. 2.
    áśva Pferd; f. áśvā Stute.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 81, col. 1.
    aśva m. *eine Art nāyaka, V 74; E 163 (R, A). 164 (P). 170 (R). 171 (P.), 345 (R).

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 23, col. 2.
    aśva m. equus (lat. equus, gr. ex per assi-

    milationem ex zend. as'pa - gr.

    comp. 50. - lith. áfzwa equa, russ. kobyla, abjecto

    a, v mutato in b et inserto o sicut in sobàka canis =

    śvan).

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 50.
    aśva;
    arvā gandharvo'śvaḥ saptirvājī turaṅgamasturagaḥ .
    tārkṣyo haristuraṅgo yuyurukto ghoṭako hayo vāhaḥ .. 436 ..
    2.1.1.436

    Vācaspatyam

    ☞ p. 498, col. 2.
    aśva pu0 aśanute vyāpnoti bhārgam aśa—kvan . ghoṭake “gacchanta
    muccalitacāmaracārumaśvam” māghaḥ . “jitasiṃhabhayānāgā
    yatrāśvā vilayonayaḥ” kumā0 . “amṛtādvāṣpatovahne
    rvedebhyo'ṇḍācca garbhataḥ . sāmno hayānāmutpattiḥ saptaghā
    parikīrttitāḥ ityuktesteṣāmamṛtādyutpattisthānam .
    hayotpattisthānasaṃkhyāsāmyācca 2 saptasaṃkhyāyām “kāṣṭhatulyavapu-
    rdhṛṣyo mithyācāraśva nirbhayaḥ . dvādaśāṅgulameḍhraśca daridrastu
    hayo mata” ityuktalakṣaṇapuruṣabhede “padminī śaśake tuṣṭā
    haye tuṣṭā ca hastinīti” rasa0 . atra prasaṅgāt aśvānā-
    maṅgavibhāgaviśeṣasaṃjñālakṣaṇādikamucyate jayadattakṛtādaśva
    śāstrāt sārāṃśaḥ “atiprasiddhā jihvā tu tasyāḥ śūnā
    bhavedadhaḥ . ūrddhaṃ tālu bhavettasyāstato'gre dantapī-
    ṭhakam . tatodantāḥ samuddiṣṭā ūrddhaṃdantā bhavantyadhaḥ .
    civukaṃ cāghare bhāge teṣāṃ proktaṃ vicakṣaṇaiḥ . civukasyo-
    pariṣṭāttu adharoṣṭhaḥ prakīrttitaḥ . civukātpārśvabhāge
    tu hanurnāmābhidhīyate . sṛkvadvayaṃ vijānīyāt vaktrapā-
    rśvagataṃ budhaḥ . uttaroṣṭhaṃ prayāṇākhyaṃ tadūrddhaṃ protha ucyate
    nāsācchidretathā pārśveprothasyaiva vyavasthite . nāsācchidrākṣi-
    madhye tu ghoṇākhyā samudāhṛtā . ghoṇāpārśvagatau gaṇḍau-
    kṣīrike ca tataḥparam . netrayoruttare bhāge aśrupāta udāhṛ-
    taḥ . karṇānte caiva netrāntamapāṅgaṃ bruvate budhāḥ . kanī-
    nikākhyo vijñeyo yaśca nāsāsamīpagaḥ . sitāsitau ca
    tanmadhye netrayormaṇḍalaṃ hi tat . pracchādanaṃ bhavedvartma
    cākṣikūṭamataḥparam . tasmādūrddhaṃ bhruvorlekhā lalāṭaṃ ca
    taduttaram . ūrddhaṃ lalāṭadeśāttu keśāntaṃ ca tataḥ śravaḥ .
    tataḥ śiro vijānīyāt śravādūrddhagataṃ budhaḥ . śiraḥ-
    pārśvagatau karṇau tayormūlaṃ sakuntalam . apāṅgāddvyaṅgule
    caiva śaṅkhaṃ vidyādvicakṣaṇaḥ . śaṅkṣakarṇāntare caiva kaṭākṣaṃ
    samudāhṛtam . vidomarmmaviduścaiva karṇasyādhaḥ ṣaḍaṅgule .
    ghaṇṭābandhasamīpastho nigālaḥ parikīrttitaḥ . adhastale
    nigālasya galamāhurmanīṣiṇaḥ . tataḥ kaṇṭhaṃ vijānī-
    yādadhobhāge nataṃ budhaḥ . grīvā lokaprasiddhā tu
    tasyāścopari keśaraḥ . grīvāskandhāntare caiva vāhaṃ prāhurma-
    nīṣiṇaḥ . vāhasyopari yastu syālkākasaṃ kakudaṃ ca tat .
    tataḥ pṛṣṭhaṃ vijānīyādāsanaṃ pṛṣṭhamadhyagam . aṃsake kakudaścaiva
    nibandhaḥ parikīrttitaḥ . syātāmaṃsādadhobāhū tayorbāhye-
    ṣaḍaṅgule . mandiraḥ paścimomāgaḥ kalāpī jānuno'grimaḥ .
    jānunaścādhare bhāge jaṅghāṃ vidyādvicakṣaṇaḥ . jaṅghāpārśve
    kalāṃ vidyāt sandhyaṃ caiṣikasaṃjñakam . agrataḥ pālihastaḥ
    syāt paścātkūrca udāhṛtaḥ . kiṇastatraiva madhyasthohyadhobhāge
    ca kuṣṭakī . khurasandhiṃ tatovidyādadhobhāge tataḥ khurama .
    khurasya pārśve pārṣṇiḥ syādagrabhāge nakho bhavet . khurasyā-
    dhastalaṃ caiva maṇḍukī talamadhyagā . khuramāṃsaṃ vijānīyāt
    kṣīrakākhyaṃ vicakṣaṇaḥ . hṛdayātparataḥ kukṣī pārśvataśca
    vibhāgataḥ . jaṭharaṃ pārśvamadhyasthaṃ tasya nābhiśca madhyataḥ .
    romarājīṃ tato vidyānmūtrakośamataḥparam . ā kaṭyāḥ
    paścime bhāge puṭau sphicau ca kīrttitau . pucchamūlaṃ ca
    vāhānāṃ bhāṣate pucchamūlataḥ . tasyādhaḥ kīrttitaḥ pāyuḥ
    sīvanī ca tataḥ param . muṣkau ca kaṭisandhiṃ ca
    tatovidyātparaṃ budhaḥ . adhastātkaṭisandhestu ūrusandhi-
    rudāhṛtaḥ . sakthinī phalasandhestu ūrū pādābhidhāyake .
    tataḥ sthūraṃ vijānīyāttasyādhomandiraṃ bhavet . kiṇaṃ
    caiva tato vidyānmandirākhye susaṃsthitam . tataḥ paraṃ
    vijānīyāt kālakūrcaṃ ca kuṣṭikam . khurāntasaṃjñaṃ
    maṇḍūkaṃ tato vidyādvicakṣaṇaḥ . agre jaṅghādvayaṃ caiva vakṣo
    grīvāśiromukham . pūrvakāyaḥsamaddiṣṭaḥ pṛṣṭhadeśastu madhyamaḥ .
    ā kaṭeḥ paścime bhāge khurāntaścāparaṃ smṛtam” .

    teṣāṃ lakṣaṇāṇi “aśubhairlakṣaṇairyuktā hayā na grahaṇo-
    citāḥ . ato lakṣaṇamevādau teṣāṃ vakṣyāmi dehajam .
    oṣṭhayoḥ sṛkvaṇoścaiva jihvāyāṃ daśaneṣu ca . vaktre tāluni
    nāsāyāṃ gaṇḍayornetrayostathā . lalāṭe mastake caiva keśe
    karṇapuṭe tathā . grīvāyāṃ keśare cāpi skandhe vakṣasi bāhuke .
    ūṅghāyāṃ jānunoścādhaḥ kūrce pāde tathaiva ca . pārśvayoḥ
    pṛṣṭhabhāge ca kukṣau kaṭyāṃ savāladhau . mehane muṣkayoścāpi
    tathā caivorukadvaye . āvartte ca khure pucche gatau varṇe svare
    tathā . mahādoṣe tyajetprājñaśchāyāyāṃ gandhasatvayoḥ .
    pramāṇasyaiva vāhānāṃ lakṣaṇaṃ yatpratiṣṭhitam . śubhā-
    śubhavivekāya tadvidyādvuddhimānbhiṣak . śālihotrādi-
    bhiḥsamyak trikālajñānakovidaiḥ . ātāmrau pūjitā-
    voṣṭhau balihīnau mṛdutvacau . suprothottarasaṃsthaṃ ca
    viparītaṃ vivarjayet . sṛkvaṇormṛdutā śastā jihvāyāṃ
    raktatā tathā . ataścānyaddhi doṣāya na tvadīrghā ca sā śubhā .
    ghanā snigdhā subadvā ca samā dantāḥ suśobhanāḥ . ṣaṭsaṃkhye
    bandhare vṛtte teṣu vyañjanasaṃbhavaḥ . āyataṃ tuṅgaghoṇaṃ ca nirmāṃsaṃ
    priyadarśanam . subandhaṃ pūjitaṃ vaktraṃ viparītaṃ vigarhitam . tālu-
    raktaṃ praśastaṃ ca supuṭe caiva nāsike . nātitanū samau gaṇḍau
    vāhānāṃ kīrttitau śubhau . atyantanirgate caiva subaddhe naiva
    cāvile . praśaste vājināṃ netre madyābhe malatārake .
    srigdhāyate viśāle ca śreṣṭe madhunibhākṣiṇī . kanaka-
    pratisaṃkāśe śaste vāhasya locane . sāvarttaṃ ca viśālaṃ ca
    animnaṃ caiva vājinaḥ . lalāṭaṃ pūjitaṃ prāhurmunayaḥ śāstra
    kovidāḥ . śiraḥ samaṃ tathā vṛttamāvarttadvayabhūṣitam . keśāśca
    mṛdavaścaiva bahavaścaiva pūjitāḥ . ṛjutā karṇayoścaiva tīkṣṇatā
    tanutā tathā . adīrgharomatā caiva praśastā viprakīrttitā .
    suvṛttāṅkuñcitāñcaiva dhanyāṃ grīvāṃ bidurbudhāḥ . keśaraśca
    jaṭāhīno mṛduścaiva praśasyate . subaddhaśca dṛḍhaścaiva skandho-
    vāhasya pūjitaḥ . vakṣaḥ praśasta vipulaṃ nirgataṃ viśaraṃ ca
    tat . ṛjuvṛkṣasamau bāhūgūḍhaṃ jānu praśasyate . avakrā
    māṃsahīnā ca vājijaṅghā praśasyate . śubhaṃ smṛtaṃ suvṛttaṃ ca
    samaṃ caiva natonnatam . kūrcamevaṃvidhaṃ vidyādgranthivraṇaviva-
    rjitam . dṛḍhamaṇḍakikāyukto varttulaḥ śliṣṭasandhikaḥ .
    khuraḥ kharakhurākāraḥ praśastaḥ sasudāhṛtaḥ . pārśve caiva same
    vṛtte ūrddhvamāṃsopaśībhite . avilambi suvṛttaṃ ca udaraṃ
    cātipūjitam . nātidīrghaṃ samaṃ pṛṣṭhaṃ kiñcicca vinataṃ
    śubham . suvṛttā caiva pīnā ca kaṭirdhanyā prakīrtti tā .
    mṛdusnigdhāyatairyuktaṃ bālaiḥ pracchaṃ praśasyate . vṛṣaṇau ca samau
    vṛttau īṣallambāvalomaśau . kṛṣṇavarṇavihīnaṃ tu hrasvaṃ mehana-
    miṣyate . anupūrvaṃ paraṃ caiva śobhanaṃ corukadvayam . pūrva-
    jaṅghe ca jaṅghādi khurāntaṃ cāpi paścimam . śāliho-
    trādibhiḥ prīktaṃ munibhiḥ pūrvavedibhiḥ” .

    āvarttalakṣaṇam “viṃśatistu śubhāḥ proktāḥ ṣaṭsaptatyaśubhāḥ”
    smṛtāḥ . uttaroṣṭhaprapāṇasthāstatrāvarttāḥ śubhāvahāḥ . sṛkvaṇośca
    thā proktāḥ sarvakāmaphalapradāḥ . trayaścaivātha catvāro vājino-
    ryasya romajāḥ . dvau vā lalāṭajau yasya sa tu dhanyatamaḥ smṛtaḥ .
    ānupūrvvyā sthitāścorddhvaṃ lalāṭe romajāstraṃyaḥ . niḥśreṇī
    nāma sā khyātā bharttuḥ sarvārthasādhinī . śiraḥkeśānta-
    yormmadhye śravonāmābhidhīyate . tatrāvarttaḥ sthito'śvasya
    bhartturjjayavivarddhanaḥ . ghaṇṭābandhasamīpastho nigālaḥ
    kīrttitoṃ budhaiḥ . tasmindevasaṇirnāma romajaḥ śubhakṛt
    smṛtaḥ . karṇamūle tathā bāhvoḥ keśānte mastake tathā .
    āvattoḥ pūjitā nitpa viśeṣeṇa tu mastake .
    āvarttā yasya catvāro vājino vakṣasi sthitāḥ . ekā
    kaṇṭhe bhavet spaṣṭaṃ sa dhanyaḥ sarvakāmadaḥ . randhre caiva sadā
    bharttuḥ śaṃsitārthapradomataḥ . uparandhrodbhavaścaiva romajaścāti
    pūjitaḥ . śaṅkhacakragadāpadmaśuktivajropamāśca ye . viśeṣeṇa
    śubhāḥ proktā romajāḥ śubhadeśajāḥ . ata ūrddhvaṃ prava-
    kṣyāmi romajānaśubhāya yān . bharttuḥ kleśavahān sarbā-
    ndhanaprāṇāpahārakān . nāsikāpuṭayormadhye pradeśaḥ
    protha ucyate . tatra bhartturvināśāya romajo'śvastha
    kīrttitaḥ . ūrddhvastho nāsikācchidrāt svāminaḥ kleśa-
    dāyakaḥ . gaṇḍajaścaiva bharttāraṃ hantyāvartto durāsadaḥ .
    aśrupātaḥ samuddiṣṭaḥ pradeśaścakṣuṣoradhaḥ . tatrāvarttībhaveddhīnaḥ
    svāminaḥ kulanāśanaḥ . apāṅgāddvyaṅgule caiva pradeśaḥ
    śaṅkha ucyate . tatra bhartturvināśāya bhavedvāhasya romajaḥ .
    bhruvo deśe samudbhūta āvartto naiva pūjitaḥ . suhṛdviyogakṛtsa-
    syādbhartturarthāvasādakaḥ . savyāṃ grīvāṃ śirāṃ vidyāttatrāvarttastu
    kutsitaḥ . kakṣayoścāpi saṃgrāme svāminaṃ cāśu ghātayet .
    civukasya samīpastho vāmadakṣiṇabhāgataḥ . pradeśastu hanurnāma
    tatrāvartto hi dāruṇaḥ . adharoṣṭhasya cādhastu civuko hi
    prasiddhakaḥ . tasmin pāpo bhavedbharttuḥ karṇayoścāpi romajaḥ .
    kaṇṭhasyātha nigālasya madhye vālaka ucyate . tatrāvarttaḥ
    sthitaḥ pāpaḥ skandhasandhigataśca yaḥ . adhastājjvaṅghayo-
    ścaiva granthiḥ kūrca iti smṛtaḥ . tatrāvarttaḥ smṛto bharttuḥ
    saṃgrāme jīvitāntakṛt . kūrcādaṣṭāṅgulaṃ cordhvaṃ pārśvayoḥ
    kakatā smṛtā . tatra bharttuḥ śarāghātai rjīvitāntāya romaja .
    kakudaṃ vṛṣabhasyeva suvyaktamupalakṣyate . vājino yasya tatrastha
    āvarttastu vināśakṛt . kakudasya purobhāge samīpe vāha
    ucyate . bharttuḥ sutasametasya tasmin nāśāya romajāḥ .
    kākase tu hayasya syādāvarttoṃ yasya dāruṇaḥ . raṇe hataḥ samaṃ
    bharttrā kṛvyādaiḥ sa vilupyate . kroḍe caivāsane cāpi hṛdaye
    rcava vājinaḥ . āvarttāḥ svāmighātāya bhavantye te na
    saṃśayaḥ . pārśvayoromajo yasya sa cāśvonayati kṣayam . sapakṣaṃ
    cāśu bharttāraṃ nīhārāmbu yathāmbujam . kūrcasyādhaḥpradeśastu
    kuṣṭiśca parikīrttitaḥ . adhanyastatra vāhasya jaghanyo jānu-
    jaśca yaḥ . nābhijomuṣkajaścaiva trikajaśca viśeṣataḥ .
    pucchamūlasthitaścāpi naiva dhanyaḥ prakīrttitaḥ . kukṣau
    vyādhiḥ, kṣayāyeva romajāḥ kukṣisaṃbhavāḥ . pāyutri-
    balimadhyasthā naiva dhanyā prakīrttitāḥ . sphicijaḥ khurajaścaiva
    yasyāvartto hi vājinaḥ . lañjāvarttaḥ sa vikhyāto bharttuḥ
    sarvārthanāśakaḥ . śatapādīti vikhyātastathā vai mukulo'paraḥ .
    āvarttaścaiva saṃghātaḥ pādukaścārddhapādukraḥ . śuktiścaivāvalī-
    ḍhaśca āvarttaḥ kīrttito'ṣṭadhā . vājidehagataḥ samyak
    śubhāśubhanivedakaḥ . śatapādīsamākāraḥ śatapādīti
    kīrttitaḥ . jātīmukulasaṃkāśo mukulaḥ samudāhṛtaḥ . āvartto
    bhramito bālaiḥ saṃghāto romapuñjakaḥ . śuktiśca śuktisaṃsthānai-
    romabhirvyaktalakṣaṇaiḥ . eteṣāmeva līḍhastu avalīḍhaḥ prakī
    rttitaḥ . pādukaḥ pādukākārastathācaivārddhapādukaḥ . bālai-
    rviśeṣasaṃsthānairnirddiśenmatimānbhiṣak . śāstramārgā-
    nusāreṇa yathā proktaṃ tapodhanaiḥ eteṣāmeva sarveṣāmāvarttānāṃ
    vicakṣaṇaiḥ . romṇāṃ tilakṛtā saṃjñā vājilakṣaṇave-
    dibhiḥ . śubhāśubhau tu yatra dvau tatraiko na phalapradaḥ .
    evaṃ hemnā dahetpāpaṃ tena doṣo na duṣyati . atha vā
    vājino mukhyāḥ ye cāṅgādiguṇādhikāḥ . dattvā
    grāhyāḥ krayeṇaiva durāvarttastu kākūdī . śrīvṛkṣo romaja-
    ścaiva rocamānastathaiva ca . aṅgādī peṣalī nāma rāja-
    ratnapradāḥ sadā . prayāṇe mārutaṃ vidyāllalāṭe ca hutāśanam .
    urasi cāśvinau devau candrāsūryyau ca mūrddhani . randhre skanda-
    viśākhau ca uparandhre harīharau . ityevaṃ pūjitāhye te
    daśabandhāstu vājinaḥ . apyekena vihīnā ye bhaveyura-
    śubhāstadā” .

    atha puṇḍralakṣaṇam ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi puṇḍrāṇāṃ
    lakṣaṇam śubham . śuktiśaṅkhagadāpadmakhaḍgacakrāṅguśopamāḥ .
    śirolalāṭaṃ vadanaṃ yaḥ puṇḍro vyāpya tiṣṭhati . sa dhanyaḥ
    pūjitonityaṃ mṛdukaścaiva yobhavet . parvatendupatākābhā ye ca
    sragdāmasannibhāḥ . te sarve pūjitāḥ puṇḍrā dhanadhānyaphala-
    pradāḥ . iti puṇḍrāḥ samākhyātāḥ pūrvvaśāstrānusārataḥ .
    aśubhāṃścaiva vakṣyāmi—yathāyīgaṃ samāsataḥ . kākakaṅkaka-
    bandhāhigṛghragomāyusannibhāḥ . asitāḥ pītakā raktāḥ
    puṇḍrakā na ca pūjitāḥ . tiryyagagāścaiva vicchinnāḥ śṛṅla-
    lāpāśaśobhitāḥ . jihvākṛṣṇākṣirūkṣāṇi bhasmavarṇṇa-
    nibhāni ca . śūlāgrā vāmadehasthāḥ puṇḍrakā na śubhapradāḥ .
    puṇḍrakāṇi vinaśyanyi bhinnavarṇṇāni vājinaḥ” .

    atha puṣpalakṣaṇam . “āgataṃ vatsarantasya ye bhavantyanyava-
    rṇṇakāḥ . vindavaḥ puṣpasaṃjñā vā hitāhitatvakārakāḥ . teṣāṃ
    pradeśabhede ca lakṣaṇaṃ yadvyavasthitam . tattathaiva samāsena vispaṣṭaṃ
    kīrttyate'dhunā . prapāṇe ca lalāṭe ca kace mūrddhani karṇayoḥ .
    nigāle caiva keśānte puṣpaṃ dhanyatamaṃ smṛtam . skandhe vakṣasi
    kakṣe ca muṣkayorbāhuke mukhe . hanau pṛṣṭhe ca vāhānāṃ puṣpaṃ
    svāmihitapradam . nābhau keśe tathā kaṇṭhe dante caiva hi
    vājinām . puṣpaṃ dhanyatamaṃ proktaṃ bharttuḥ sarvārthasādhakam .
    apraśastāni dṛṣṭāni munibhiryāni śāstrataḥ . tāni samyak
    pravakṣyāmi puṣpāṇyanyāni darśanāt . adharoṣṭhe kare prothe
    uttaroṣṭhe tathaiva ca . ghoṇāyāṃ gaṇḍayoścaiva śaṅkhayośca tathā
    bhruvoḥ . grīvāyāṃ caiva vāhe ca sṛkkaṇoḥsthūrake
    sthici . pāyau kroḍe ca puṣpāṇi ninditānīti niścayaḥ .
    raktaṃ pītaṃ tathā kṛṣṇaṃ puṣpaṃ sarvatra neṣyate . śubhapradeśe
    sañjātaṃ bhavetsādhāraṇaṃ tataḥ . putralābhadhanaprāptimārogyaṃ
    vijayaṃ tathā . vidyātpuṣpaiḥ śubhairbhartturaśubhaiśca viparyyayam .
    sarvāṅgapuṣpito vāho parityājyo na saṃśayaḥ” .

    atha gatiśubhādilakṣaṇam “dūramutkṣipya yaḥ pārdā-
    staptāṃgārān spṛśanniva . pulaṃ yāti śubhaṃ hṛṣṭo vājī bhadra-
    gatistusaḥ . pūjitā vṛṣamātaṅgasi haśārdūlagāminaḥ . ato-
    'nyagatayo neṣṭāḥ marvaśuddhaturaṅkamāḥ . saṃkīrṇā ekatobhraṣṭā
    caṅkramaudha vivarjitāḥ . atyūrddhā caiva vakrā ca vājināṃ ninditā
    gatiḥ . ṣoḍaśāchoṭikābhistu karaveṣṭitajānubhiḥ . śataṃ dvigu-
    ṇitaṃ gatvā hastānāṃ punareti yaḥ . sa śīghragatirityukto vājī
    dhanyastapodhanaiḥ . daśahīnā bhavantyete madhyamādhamagā hayāḥ .

    atha varṇṇabhedena nāmabhedaḥ “śvetaḥ kokāha ityuktaḥ kṛṣṇaḥ
    khuga ha ucyate . pītako haritaḥ proktaḥ kaṣāyo raktakaḥ smṛ-
    taḥ . pakkatālanibho vājī kayāhaḥ parikīrttitaḥ . pīyūṣava-
    rṇaḥ serāho gardabhābhaḥ surūhakaḥ . nīlo nīlaka evāśvaḥ
    tripūhaḥ kapilaḥ smṛtaḥ . śilahaḥ kapiśo vājī
    pāṇḍukeśaḥ subāladhiḥ . halāhaścitrakaścatripulāhaḥ
    śvetapītakaḥ . īṣatpītaḥ kulāhastu yo bhavet kṛṣṇajā-
    nukaḥ . kṛṣṇā cāsye bhavedrekhā pṛṣṭhavaṃśānugāminī . urāhaḥ
    kṛṣṇajānustu manākpāṇḍustu yo bhavet . veruhāṇaḥ smṛto
    vājī pāṭalo yaḥ prakīrttitaḥ . raktapītakaṣāyottho varṇajo
    yasya dṛśyate . dukulāhaḥsa vikhyāto varṇo vāhasya dehajaḥ .
    pūṃrvoktānāṃ ca varṇṇānāṃ mukhapuṇḍreṇa vājinām . ye bhavanti
    pare bhedāstān bravīmyanupurvagaḥ . kokāhaḥ puṇḍriko
    nākhaḥ kokurāhaḥ prakīrttitaḥ . khurāhakharagāhau ca
    harikoharirāhikaḥ . kalāhaścaiva vollāhaḥ sirāhaḥ
    sihurāhakaḥ . kulāhaḥ kulurāhastu sarāhaḥ śubharā-
    hakaḥ . cārurāho jayedaśvo vorurāho na yaḥ smṛtaḥ .
    kulīhī duruṇāhastu yuddhake naiva korttitaḥ . tripuhastri-
    pukṣāhaśca yuddhake naivakīrttitaḥ . tripuhastripulāhaśca citra-
    lāṅgaśca yo bhavet” .

    atha romavarṇṇabhedena śubhāśrubhalakṣaṇam . “yasya gaurāṇi
    pītāni gātraromāṇi vājinaḥ . sa bharttuḥ śriva-
    mādhatte yasya śuklāsitāni ca . yasya pādāḥ sitāḥ
    sarve pucchaṃ vakṣo mukhaṃ tathā . ūrddhvajaṅghā sitā yasya ta vidyā-
    daṣṭamaṅgalam . prabhūtāsitatārāśca praśastā munibhiḥ smṛtāḥ .
    yastu pītāsitaistāraiḥ sa ghanyaḥ kīrttito hayaḥ . praśastaḥ
    kṛṣṇatārastu mallikākṣaḥ prakīrttitaḥ . śvetajāveṣṭitaṃ kṛṣṇa
    rekhayā tārakaṃ ca yat . mallikākṣaḥ savijñeyaḥ svāminaḥ
    sukhavarddhanaḥ . sitatayā'praśastaśca svāminaḥ kleśavarddhanaḥ .
    sarvaśvetaśca kṛṣṇaśca raktapītastathaiva ca . ete sāṃgrāmikāḥ
    proktāsturagā munisattamaiḥ . haritāḥ kila jāyante
    vājinaḥ puṇyadarśanāḥ . yato hitā narendrāṇāmāyurāro
    gyaśrīpradāḥ . raktāsyamehanaḥ śastaḥ śyāmakarṇṇastu yaḥ
    sitaḥ . kapotena ca varṇena yohayaḥ śuklakeśaraḥ . śuklapā-
    damukho vājī praśastaḥ parikīrttitaḥ . caturṇāṃ caiva
    pādānāṃ śuklatā yasya vājinaḥ . mukhaṃ sitataraṃ caiva pañca-
    bhadraḥ sa ucyate . śvetamaṇḍalacitraśca bharttuḥ sarvārtha-
    sādhakaḥ . pāṇḍurā yasya rekhā syāt pṛṣṭhavaṃśānugāminī
    śvetakṛṣṇaśirā yaśca naiva dhanyaḥ prakīrttitaḥ . anyavarṇaṃ
    śiro yasya puccha vā yasya vājinaḥ . pucchena śirasā
    vāpi nānāvarṇena ninditaḥ . avyaktavarṇo yovāhastathā ti-
    ttirisannibhaḥ . kutsito vānarākṣaśca yīvā vyāghrāvalīḍhakaḥ”

    tathāṅgavikṛtito'śubhalakṣaṇam . “kākudī kṛṣṇajihvaśca
    kṛṣṇasephāṇḍatālukaḥ karālī hīnadantaśca śṛṅgī vādhika-
    dantakaḥ . ekāṇḍaścaiva jātāṇḍaḥ kañcukī trisarī
    tathā . mārjjārapādo vyāghrābhastrikaṃrṇī dvikhurī stanī .
    yamayo vāmanaścaiva kākatittirasaṃnibhaḥ . vānarākṣo
    viḍālākṣo muśalī cendravṛddhikaḥ . yeṣāṃ pṛṣṭhe hato bharttā'
    jātadantastathaiva ca . ete doṣānvitā vāhāstyājyā vai
    bhūtimicchatā . dhanaprāṇaharāhyete bandhuvigrahakārakāḥ . eṣāṃ
    cihnaṃ pravakṣyāmi yena jānanti sādinaḥ . pūrvvaśāstrānusāreṇa
    munīnāṃ vacanaṃ yathā . āvarttā yatra kakude kākudī sa udā-
    hṛtaḥ . karālairvādhare dantairjjāyate yasya cottaram caturbhiḥ
    pañcabhiścaiva hīnadantaḥ prakīrttitlaḥ . saptamiścāṣṭabhirdantai
    rjjātaścādhikadantakaḥ . aṅguṣṭhaparvasaṃkāśaṃ chāgaśṛṅgopamantathā .
    jambūvadararūpaṃ ca tathā cāmalakopamam . āmrāsthisadṛśaṃ
    cāpi harītakyāḥ phalopamam . dagdhacarmmanibhaṃ cāpi bālaṃ
    saṃsthānameva ca . kālaṅkarṇāntare yasya keśānte cāpi dṛśyate .
    dhoreyaḥ sarvapāpānāṃ vāhaḥ śṛṅgī sa kīrttitaḥ . evaṃvidhena
    śṛṅgeṇa śṛṅgī rāṣṭre na vāsayet . ekatolapramāṇena
    muṣkeṇaikāṇḍasaṃjñakaḥ . atyantaromaśābhyāṃ tu tābhyāṃ jātāṇḍa
    ucyate . skandhe vakṣasi bāhvośca aṃsadeśe tathaiva ca . anya
    varṇo bhavedvājī kañcukī sa prakīrttitaḥ . yasyānyavarṇā
    rekhā syātpāde kūrcce ca vājinaḥ . mārjjārapādaḥ prokto-
    'sau so'dhanyaḥ kulanāśanaḥ . anyavarṇasya vāhasya śiraḥ
    kṛṣṇaṃ yadā bhavet . trisarī nāma sa prokto bharttuḥ kula-
    vināśanaḥ . dvikhuraṃ gokhurākārakhurairvidyādvicakṣaṇaḥ .
    atha vā tribaliyuktai rnimnamadhyaiśca nirdiśet . vṛṣaṇābhyāṃ
    sujātābhyāṃ stanābhyāṃ vihitā stanī . tribhiḥ karṇaistri-
    karṇī ca vyāghrābho vyāghravarṇakaḥ . ekenāṅgena hīnena
    nimnena ca viśeṣataḥ . yamayaṃ vājinaṃ vidyādvāmanaṃ
    vāmanākṛtim . varṇādekena pādena anyavarṇena yī hayaḥ .
    musalīti sa vikhyāto bharttuḥ kulavināśanaḥ . virodhaṃ naiva
    yo yāti dṛṣṭvāśvān muṣkavarjitaḥ . indravṛddhiḥ sa vikhyāto
    bharttuḥ kulavināśanaḥ . atha cedbaḍavāṃ dṛṣṭvā virodha-
    madhigacchati . nigūḍha vṛṣaṇākhyastu sa dhanyaḥ sarvakāmadaḥ .
    dvivarṣaṃ tu samārabhya yāvadvā pañcavārṣikaḥ . dantānāṃ muṣaka-
    yoścaiva sambhavo vājinaḥ smṛtaḥ . ata ūrddhvaṃ na jāyante
    muṣkau dantāśca vājinaḥ . aśubhaṃ tu phalaṃ vācyamabhāve na
    tatastathā” .

    athāśvāṅgaceṣṭādiśubhāśubham . ataḥparaṃ pravakṣyāmi tura-
    gāṇāṃ vibhāgataḥ jvalitena yathāṅgena phalaṃ vācyaṃ śubhā-
    śubham . yadā jvalati vāhānāṃ sarvvagātre hutāśanaḥ . tadā
    vidyādanāvṛṣṭimavdamekaṃ na saṃśayaḥ . antaḥpuravināśastu
    mehanejvalite bhavet . udare vittanāśastu pāyau pucche
    parājayaḥ . uttamāṅge ca vaktre ca skandhe caivāsane
    tathā . bhartturjayāya vāhānāṃ jvalanaṃ yatra netrake .
    dhūmaṃ lalāṭe bāhvośca tathā vakṣasi ninditam . tatraiva
    jvalanaṃ śastaṃ tathā nāsāsamudbhavaḥ . yadā vyādhiṃ vinā
    vājī grāsaṃ tyajati durmmanāḥ . aśrupātaṃ ca kurute tadā
    bhartturaśobhanam . svayameva yadā vaktraṃ hṛṣṭo lokayate hayaḥ .
    ravaṅkāyapradāne tu tadā vidyājjayaṃ prabhoḥ . sarvaideva śiro-
    ghnastu sarveṣāṃ naiva pūjitaḥ . vāmapādābhighātastu prabhīryā-
    trāniṣedhakaḥ . svāminārūḍhamātreṇa dakṣiṇaṃ pārśvamātmanaḥ .
    turaṅgamo yadā nyasyettadā bhartturjayo bhavet . pucchaṃ
    vāhaṃ yadā vāho vāmato vikiredyadā . tadā bharttuḥ pravāsaḥ
    syāt dakṣiṇe vijayastayā . prakiranti yadātyarthaṃ sarva pucchvaṃ
    turaṅgamāḥ . akasmādeva jātā ca teṣāṃ bhītiḥ prabhoḥsmṛtā” .

    athāśvamānam “hasto'ṅgulānāṃ viṃśatyā caturuttarayā smṛtaḥ .
    caturhastastu vikhyātaḥ śāstroktenottamo hayaḥ . arddhahastena
    hīnastu bhavenmadhyasturaṅgamaḥ . muṣṭinyūnena hastena hīnaścāpya-
    dhamaḥ smṛtaḥ . ūrddhvamānapramāṇaṃ tu pariṇāhaṃ vinirdiśet .
    uttamānāñca madhyānāṃ honānāṃ caiva vājinām . arddhasapta-
    mahastaṃ tu śreṣṭhaṃ dairvyeṇa nirdiśet . ṣaḍbhiśca muṣṭibhihīrnaṃ
    madhyamaṃ ca vicakṣaṇaḥ . pañcahastapramāṇastu jaghanyaḥ samudāhṛtaḥ .
    dvātriṃśadaṅgulaṃ vaktramuttamāśvasya kīrttitam . pṛṣṭhaṃ vakṣaḥ kaṭīṃ
    caiva mukhatulyaṃ samādiśet . aṅgulīdvayahīnaṃ tu mukhādi madhya-
    mādhamam . nirdiśenmatimānvaidyaḥ vājiśāstraviśāradaḥ . sa-
    ptāṅgulaṃ khuraṃ caiva uttamāśvasya kīrttitam . ṣaḍaṅgulaṃ bhave-
    nmadhyejaghanye caturaṅgulam . ṣoḍaśāṅguladīrghā tu jaṅghā caivo-
    ttame haye . caturdaśāṅgulā madhye hīne ca dvādaśāṅgulā .
    evaṃvidhaṃ pramāṇaṃ tu nirdiṣṭaṃ śāstraśālibhiḥ . apāṅgāt
    pucchamūlaṃ tu dairvyeṇāśvaṃ pramāṇayet . khurāntāt kakudaṃ
    yāvadūrddhamānena buddhimān . vakṣobhāge tu sarbebhyo rajjvā
    vā sūtrakeṇa ca . pariṇāhaṃ turaṅgasya māpayenmatimānbhiṣak .
    evaṃ pramāṇabhāgena vibhaktāṅgaśca pūjitaḥ . ato hīnādhikā-
    ṅgāśca harayo naiva pūjitāḥ” .
    āvarttādikaṃ viśeṣayati hemā0 pa0 kha0 jyoti0 parāśara-
    saṃhitā . “āvartto bahirmukhavṛttamaṇḍalaromā, dīrghavṛttārddha-
    romā śuktiḥ . kanakamantarmukhavṛttaromasaṃghātaṃ, praphullavikaca-
    roma puṣparamiti” . puṣpaṃ viśeṣayati tatraiva . “śvetaṃ snigdha-
    manyavarṇṇastha praśastaṃśvetasya kṛṣṇaṃ pītaṃ rūkṣaṃraktaṃ vā . yasyā-
    nyavarṇaṃ lalāṭe śvetaṃ bālendutārakasaṃsthānaṃ vā puṣpam” .

    ayāśvāyurlakṣaṇam “āyurlakṣaṇamaśvānāmataūrddhvaṃ prava-
    kṣyate . śālihotrādinirdiṣṭaṃ yathā pūrvvaṃ tapodhanaiḥ . su-
    saṃhatāśca ye vāhā hrasvakarṇāstathaiva ca . svaranetrasva-
    bhāveṣu na dīnāścirajīvinaḥ . mahāghoṇā mahākā-
    yāye cāśvāḥ pṛthuvakṣasaḥ . teṣāṃ dīrghaṃ bhavedāyuḥ snigdhā-
    ṅgāścaiva ye sadā . karṇāgre pīḍite yeṣāṃ sindūrābhasya
    darśanam . śoṇitasya bhavet kṣipraṃ te matāścirajīvinaḥ .
    na viṣkiranti ye bālaṃ khapāsāya turaṅgamāḥ . na vā
    jighranti ye cāpi te'pi dīrghāyuṣo matāḥ . kuṣṭikānāṃ
    kiṇā yeṣāṃ dṛśyante vājināṃ sphuṭāḥ . pratisrotaḥ piba
    ntyambho ye ca te dīrghajīvinaḥ . padmapatradalākāraṃ jihvāgraṃ
    yadi vājinaḥ . dantāśca mauktikākārā liṅgaṃ yeṣāṃ ca
    nirmalam . sītkāraṃ ca bhavedyeṣāṃ lāṅgūle cālanaṃ punaḥ .
    prasvedaḥ śubhagandhastu nakhā vā darpaṇopamāḥ . yeṣāṃ ca dṛḍha-
    romāṇi te sarve cirajīvinaḥ . snigdhā gambhīradīrghāśca
    prothagā yasya vājinaḥ . bhavanti vipulā rekhāstaṃ vidyā-
    ddīrghajīvinam . chatracāmaraśṛṅgārakhaḍgaśaṅkhāṅguśānibhāḥ .
    śuktivajragadākārā dhvajapadmasamopamāḥ . śrīvṛkṣasvasti-
    kābhāsāḥ protharekhāścirāyuṣām . ūrddhvaṃ prothotthitā
    rekhā yasyavāmena cānatā . hrasvā vā yasya vāhasya na
    ciraṃ tasya jīvitam . ūrddhvaṃ prothasamā rekhā dṛśyate yasya
    vājinaḥ . tasya mṛtyuḥ samuddiṣṭo daśamaṃ prāpya vatsaram .
    tryaṅgulā ced daśa dve ca varṣāṇāṃ tasya jīvitam . trayo-
    daśāvdaṃ sa jīvedyasyāsye caturaṅgule . tiryagge corddhage
    syātāṃ dve rekhe caiva vājinaḥ . prothage vātha vāhasya tasya
    vidyāccaturddaśa . dakṣiṇena ca pārśvena yaḥ śete sarvadā
    hayaḥ . bahumūtro'lpamūtraśca ciraṃ jīvati no hayaḥ .
    vinataḥ pūrvvakāyena sthūlajānuśca yohayaḥ . śūnākṣikūṭasta-
    bdhākṣaḥ svalpāyuḥ sa prakīrttitaḥ . jātandantadvayaṃ bālye
    patatyavde tṛtīyake . caturo daśanān vidyāccaturthe patito-
    tthitān . pañcame patitodbhūtān ṣaṭ ca dantān manīṣiṇaḥ .
    ṣaṣṭhāvdeṣu ca varṣeṣu kālikādisamudbhavaḥ . kālikā hariṇī
    śuklā kṛṣṇā kācā samakṣikā . śaṅkhā caiva krameṇāśva-
    vayasaḥ parisūcikāḥ . vaktrānte kālikā rekhā kṛṣṇā
    dantāgrasaṃsthitā . ṣaṣṭhe ca saptame varṣe cāṣṭame ca bhavet
    kramāt . āpītā hariṇī jñeyā kālikā sthānamāśritā .
    navame daśame varṣe bhavedekādaśe tathā . kṛṣṇā caiva bhavecchuktā
    dante mūrddhni samudbhavā . dvādaśāvdaṃ samārabhya bhavedyāva-
    ccaturddaśam . sitā siddhārthakākārā kāceti parikīrttitā .
    pañcadaśāvdamārabhya yāvatsaptadaśāditaḥ . makṣikā makṣi-
    kāṃkārā bhavedaṣṭādaśādiṣu . viṃśatyanteṣu varṣeṣu vājināṃ
    daśanodbhavā . trayoviṃśāvasāneṣu ekaviṃśādiṣu triṣu .
    śaṅkhākārā bhavecchaṅkhā prayuktasthānamāśritā . chidraṃ
    ca calanaṃ caiva tathā pātaśca ṣaṣṭitaḥ” . “atibaddhāḥ
    kaṣāyāśca tanavaśceti tattrayaḥ . te bhavanti dvivarṣasya yuktāścaiva
    dvijanmanā . īṣacca śirasaḥ sūkṣmā bhavecca patitotthitā .
    khallāgrā vipulā dantā bhavanti patitotthitāḥ . khallabhāge
    vināpūrṇe vyañjanānāṃ na sambhavaḥ . pūrṇeṣu khallabhāgeṣu
    jāyante kālikādayaḥ . nimnaṃ kṛṣṇaṃ ca dantāgraṃ khallamityabhi
    dhīyate . pūrṇatāṃ cāsya jānīyāt ṣaṣṭhaprabhṛtivatsare .
    khalleṣu kālikā''yāti naiva kāryyā vicāraṇā . niyatā
    kālikā rekhā supūrṇe dantamastake . dvayorbhavati ṣaṣṭhe dve
    caturṇāṃ saptame tathā . khallamaṣṭasu varṣeṣu dantānāṃ kālikā
    kramāt . kālikānukrameṇaiva hariṇyādiṣu buddhimān . dvau
    dvau varṣeṇa jānīyādvājināṃ vyañjanaṃ prati” .
    deśabhedajāśvalakṣma “aśvānāṃ janmadeśāṃstu pravakṣyāmyanupū-
    rvvaśaḥ . uttamānāṃ ca madhyānāṃ hīnānāṃ caiva saṃmatān .
    uttamāstvadhikāḥ proktāstathāpārasikāśca ye . koṅkaṇā-
    ścaiva ye vāhā pṛṣṭhajā ye ca kīrttitāḥ . uraujātāśca
    kīrāśca turuṣkā māṇḍavāśca ye . pārvvatāḥ saindhavā madhyā
    stathā sārasvatā hayāḥ . saṃbhalāścāṣṭalāścaiva jaṭā-
    deśodbhavāśca ye . adhamāṣṭaṅkaṇaiḥ sārddhaṃye ca prāgdakṣiṇo-
    dbhavāḥ . vṛttadīrghāñcitagrīvāhrasvakarṇā mahāhayāḥ . mahā-
    kāyā mahoraskā nistrāsāste'dhikā matāḥ . atyantaṃ
    vinataṃ yeṣāṃ nirmmāsaṃ ca mukhaṃ bhavet . pīnena kaṭideśena
    mukharāśca bhavanti te . adhvanyāśca mahāsārāḥ saṃgrāme caiva
    pūjitāḥ . api śastrahatāṅgaśca naiva muñcati sādinam .
    pārasīko'dhikastasmāt koṅkaṇāḥ kiñcidūnakāḥ . sthūlāḥ
    sthūlaśārīrāśca prasthāne dīrghapṛṣṭhakāḥ . koṅkaṇadeśajātānāṃ
    madhyamānāṃ ca vājinām . nādhikaiḥ sadṛśaṃ vaktraṃ
    bāhulyena vinirdeśet . suvṛttadehatīkṣṇaśca svapramāṇena
    madhyamaḥ . urujātaḥ samuddiṣṭaḥ kiñcitsthūlo manāgjavaḥ .
    atisthūlo'titīkṣṇaśca hrasvagrīvorukastathā . turuṣkaḥ
    kīrttito vājī sthūlavakramukhaśca yaḥ . koṅkaṇākāradehastu
    bhavenmāṇḍaviko hayaḥ . śāntyā caiva prasāṇena kevalaṃ
    naiva tatsamaḥ . sibdhudeśodbhavo vājī pṛṣṭhajaścārukorukaḥ .
    ānanaṃ cāpi dīrghaṃ ca tasya pṛṣṭhaṃ prakīrttitam . śāntyā caiva
    javenāpi raṇaśūrastvayaṃmataḥ . sādibhaktyecchayā yāti-
    tājikādadhikastathā . parimaṇḍaladehāstu tīkṣṇakarṇṇamukhā
    hayāḥ . pṛṣṭhadeśodbhavā dṛṣṭāstathā sārasvatāśca ye . lambakarṇa
    jaṭaścaiva āṣṭalaḥ parikīrttitaḥ . sambhalaḥ śliṣṭajānuśca
    padā paścādbalopamaḥ . varttulāścāpi hrasvāśca ṭaṅkaṇāḥ pari-
    kīrttitāḥ . dākṣiṇātyo bhavetkuṇṭho yo'dhanyaḥ sarvavāji-
    nām . javahīnā mahāduṣṭā pūrvvadeśasamudbhavāḥ . vājivaddeśa
    jānāṃca veśaṃ vidyādvicakṣaṇaḥ” .

    athāśvānāṃ viprādijātiḥ “sāmyena jāyate jāti
    rjjātirūpeṇa vāhayet . sāma pradānaṃ daṇḍaṃ ca trividhaṃ
    viniyojayet . trāsī lubdhodayāluśca vipraḥ sa parikī-
    rttitaḥ . śūraśca dṛḍhamanyuśca kṣatriyasturagaḥ smṛtaḥ .
    pāpinaḥ kalparūpāśca duṣṭāḥ vaiśyāḥ prakīrntitāḥ . virūpā
    viṣamāścaiva śūdrāścaṇḍā udāhṛtāḥ . brāhmaṇān śaktidānena
    sāmnā caiva tu kṣatriyān . vaiśyān daṇḍena śabdena śūdrān
    daṇḍena vāhayet” .

    atha bhadrajātyādi hemā0 pa0 kha0 . “yuddhe'dhvani tathāgtau ca
    samaḥ pīḍāṃ niyacchati . yovā vrajati śīghraṃca yena kenacidā-
    sitaḥ . dhṛtiṃ gacchati sarvatra bhadrajātisturaṅgabhaḥ . maṅgalyo
    lakṣaṇairyuktaḥ kiñcittveva vigarhitaḥ . śīghraṃ gṛhṇāti
    śikṣāṃ ca kṣipraṃ ca pratimuñcati 1 . rātrau svapiti na tathā-
    hnyupaviṣṭasturaṅgamaḥ . turaṅgamāṇāṃ krodhīva kāmī cerṣālureva
    ca . ādau śūrastataḥ paścādbhītatvamupagacchati . na kenāpi
    prakāreṇa ciraṃ pālayate tu yaḥ . evavivastu vijñeyo
    mandajātisturaṅgamaḥ 2 . īrṣyī bhītastathā trāsī tathā sarvatra
    śaṅkitaḥ . prasāryya gātraṃ sakalaṃ divā vā yadi vā niśi .
    satataṃ jātanidro'nyān vādhate ca turaṅgamān . na ca
    vetti prakarāṃśca mnāniṃ śīghraṃ ca gacchati . na ca tuṣṭiṃ
    samāpnoti mṛgajātisturaṅgamaḥ 3 . miśrairguṇaiḥ syānmi-
    śrākhyastathaiva baḍavā guṇaiḥ 4 . bhadraḥ śreṣṭhohayojñeyo jātire-
    ṣātu vājinām . miśromiśrādhikojñeyoguṇadoṣaiḥ samā-
    sataḥ” . varṇabhedena anyā api saṃjñāḥ śālihotre darśitā
    vistarabhayānnoktāstataevāvaseyāḥ .

    vṛhatsaṃhitāyāṃ lakṣaṇādi samāsenoktam “dīrghagrīvā-
    kṣikūṭastrikahṛdayapṛthustāmratālvoṣṭhajihvaḥ sūkṣmatvakkeśa-
    bālaḥ suśaphagatimukho hrasvakarṇoṣṭhapucchaḥ . jaṅghā-
    jānūruvṛttaḥ samasitadaśanaścārusaṃsthānarūpo vājī
    sa rvāṅgaśuddho bhavati narapateḥ śatrunāśāya nityam .
    aśrupātahanugaṇḍahṛdgalaprothaśaṅkhakaṭivastijānuni . muṣka-
    nābhikakude tathā gude savyakukṣicaraṇeṣu cāśubhāḥ . ye prapā-
    ṇagalakarṇasaṃsthitāḥ pṛṣṭhamadhyanayanopari sthitāḥ . oṣṭha-
    sakthibhujakukṣipārśvagāste lalāṭasahitāḥ suśobhanāḥ . teṣāṃ
    prapāṇa eko lalāṭakeśeṣu ca dhruvāvarttaḥ . randhroparandhra-
    mūrdhani vakṣasi ceti smṛtau dvau dvau . ṣaḍbhirdantaiḥ sitā-
    bhairbhavati hayaśiśustaiḥ kaṣāyairdvivarṣaḥ sandaṃśairmadhyamāntyaiḥ
    patitasamuditaistrya vdapañcāvdiko'śvaḥ . sandaṃśānukrameṇa
    trikaparigaṇitāḥ kālikā pītaśuklāḥ kācā mākṣīkaśaṅkhā-
    atha calanamato dantapātaṃ ca viddhi” . aśnāti sarvam aśa-
    kran . 3 agniviśeṣe . aśnute vyāpnoti . 4 vyāpake tri0
    aśvaparṇṇaśabde udāharaṇam . “viṣṇoraśvasya vājinam”
    tā0 brā0 . 5 yaduvaṃśyacitrakasya putrabhede'śvabāhuśabde
    vivṛtiḥ . gotrāpatye aśvā0 phañ . āśvāyanaḥ
    tadgotrāpatye puṃstrī0 . caturarthyāṃ kumudā0
    ṭhak . āśvikaḥ vājisannikṛṣṭadeśādau tri0 . aśvena
    carati parpā0 ṣṭhan aśvikaḥ aśvena cāriṇi tri0
    striyāṃ ṅīp . kasyāyamaśvaḥ ajñāte ka . ajñāta-
    svāmike aśve . kutsito'śvaḥ ka . aśvakaḥ . kutsite'śve
    aśva iva saṃjñāyāṃ kan aśvasadṛśasaṃjñāvati pu0 . aśva
    iva prakṛtikṛtau kan . aśvapratikṛtau . aśvānāṃ samūhaḥ
    cha yacca aśvīyam aśvyañca ghoṭakasamūhe na0 . eta-
    dantasya pādasya bahuvrīhau hastyādi0 nāntyalopaḥ aśvasya
    pādāiva pādāvasya aśvapāda ityeva . jātitve'pi ajā0
    striyāṃ ṭāp . aśvā aśvajātistriyām “aśve iva
    viṣite hāsamāne” ṛ0 3, 33, 1, .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 7, col. 2.
    Aśva1, a Dānava: I, 65 (§ 92), 2532 (Aṃśāvat.) (the 14th

    of the forty sons of Danu and Kaśyapa); 67 (§ 130), 2649

    (do.) (incarnated as king Aśoka). XII, 227, 8264 (among

    the innumerable governors of Earth before Indra, mentioned

    by Bali; Bali-Vāsava-saṃv.).

    ☞ p. 7, col. 2.
    Aśva2 = Śiva (1000 names2).

    The Vedic Index of Names and Subjects

    ☞ vol. 1, p. 42.
    Aśva is the commonest word for ‘horse’ in the Vedic

    literature. The horse is also called ‘the runner’ (atya), ‘the

    swift’ (arvant), ‘the strong,’ for pulling (vājin), ‘the runner’

    (sapti), and ‘the speeding’ (haya). The mare is termed aśvā,

    atyā, arvatī, vaḍavā, etc. Horses of various colour were known,

    dun (harita, hari), ruddy (aruṇa, aruṣa, piśaṅga, rohita), dark

    brown (śyāva), white (śveta), etc. A white horse with black

    ears is mentioned in the Atharvaveda as of special value.1

    Horses were highly prized,2 and were not rare, as Roth3

    thought, for as many as four hundred mares are mentioned in

    one Dānastuti (‘Praise of Gifts’).4 They were on occasion

    ornamented with pearls and gold.5

    Mares were preferred for drawing chariots because of their

    swiftness and sureness.6 They were also used for drawing

    carts, but were not ordinarily so employed.7 No mention is

    made of riding in battle, but for other purposes it was not

    unknown.8

    Horses were often kept in stalls,9 and fed there.10 But they

    were also allowed to go out to grass,11 and were then hobbled.12

    They were watered to cool them after racing.13 Their attendants

    are frequently referred to (aśva-pāla,14 aśva-pa,15 aśva-pati).16

    Stallions were frequently castrated (vadhri).17

    Besides reins (raśmayaḥ), reference is made to halters

    (aśvābhidhānī),18 and whips (aśvājani).19 See also Ratha.

    Horses from the Indus were of special value,20 as also horses

    from the Sarasvatī. [Footnote] 1) Av. v. 17, 15. [Footnote] 2) Rv. i. 83, 1; iv. 32, 17; v. 4, 11;

    viii. 78, 2, etc. [Footnote] 3) Zeitschrift der Deutschen Morgen-

    ländischen Gesellschaft, 35, 686. [Footnote] 4) Rv. viii. 55, 3. Cf. v. 33, 8; vi. 47,

    22-24; 63, 10; viii. 6, 47; 46, 22, and

    Hopkins, American Journal of Philology,

    15, 157. [Footnote] 5) Rv. x. 68, 11. [Footnote] 6) Pischel, Zeitschrift der Deutschen

    Morgenländischen Gesellschaft, 35, 712-

    714; Vedische Studien, 1, 10, 305. Cf.

    ratho vadhūmān, Rv. i. 126, 3; vii. 18,

    22, vājinīvān, vii. 69, 1. [Footnote] 7) Śatapatha Brāhmaṇa, v. 5, 4, 35. [Footnote] 8) The Aśvins ride, Rv. v. 61, 1-3.

    An aśva-sāda is referred to in Vājasaneyi

    Saṃhitā, xxx. 13; Taittirīya Brāhmaṇa,

    iii. 4, 7, 1; and riding is meant in Rv.

    i. 162, 17; 163, 9. Av. xi. 10, 24. is

    doubtful. Cf. Hopkins, Journal of the

    American Oriental Society, 13, 262; Lud-

    wig, Translation of the Rigveda, 3, 221.

    Zimmer, Altindisches Leben, 230, denies

    the use; but see p. 295, where it is

    admitted for ordinary purposes. [Footnote] 9) Cf. the epithet of richness, ‘filling

    the stalls with horses’ (aśva-pastya), in

    Rv. ix. 86, 41, and see Av. vi. 77, 1;

    xix. 55, 1. [Footnote] 10) Av. loc. cit. [Footnote] 11) Zimmer, op. cit., 232, denies this,

    but it is the natural sense of the

    Vājasaneyi Saṃhitā, xv. 41. [Footnote] 12) The expression for this is paḍbīśa,

    Rv. i. 162, 14. 16; Bṛhadāraṇyaka

    Upaniṣad, vi. 2, 13; Chāndogya Upani-

    ṣad, v. 1, 12; Śāṅkhāyana Āraṇyaka,

    ix. 7. Cf. Pischel, Vedische Studien, 1,

    234-236. [Footnote] 13) Rv. ii. 13, 5; 34, 3; Maitrāyaṇī

    Saṃhitā, i. 11, 6; Pischel, op. cit., 1,

    189, 190. [Footnote] 14) Śāṅkhāyana Srauta Sūtra, xvi. 4, 5. [Footnote] 15) Vājasaneyi Saṃhitā, xxx. 11; Tait-

    tirīya Brāhmaṇa, iii. 4, 9, 1. [Footnote] 16) Vājasaneyi Saṃhitā, xvi. 24;

    Kāṭhaka Saṃhitā, xvii. 13. [Footnote] 17) Rv. viii. 46, 30. [Footnote] 18) Av. iv. 36, 10; v. 14, 6; Aitareya

    Brāhmaṇa, vi. 35; Śatapatha Brāh-

    maṇa, vi. 3, 1, 26; xiii. 1, 2, 1. [Footnote] 19) Rv. v. 62, 7; vi. 75, 13; Vāja-

    saneyi Saṃhitā, xxix. 50. [Footnote] 20) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, vi. 2, 13;

    Sāṅkhāyana Āraṇyaka, ix. 7; vājinīvatī

    as epithet of Sindhu, Rv. x. 75, 8, of

    Sarasvatī, i. 3, 10; ii. 41, 18; vi. 61,

    3. 4; vii. 96, 3; Pischel, op. cit., i. 10.

    Cf. Zimmer, op. cit., 230-232.

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 124.
    Aśva (I) — an avatār of Hari.

    Bhā. X. 2. 40.
    ☞ vol. 1, p. 124.
    Aśva (II) — a Satya god, and a progenitor.

    Br. II. 36. 35; III. 11. 76.
    ☞ vol. 1, p. 124.
    Aśva (III) — a son of Khaśā and a Rākṣasa.

    Br. III. 7. 136.
    ☞ vol. 1, p. 124.
    Aśva (IV) — a horse of the moon's chariot.

    Vā. 52. 53.
    ☞ vol. 1, p. 124.
    Aśva (V) — a son of Citraka.

    Vā. 96. 114.
    ☞ vol. 1, p. 124.
    Aśvas (I) — a class of people similar to Caṇḍālas.

    Bhā. X. 24. 28.
    ☞ vol. 1, p. 124.
    Aśvas (II) — created from the feet of the Lord;1 horses

    of Tāmrā line.2 [Footnote] 1) Vi. I. 5. 49. [Footnote] 2) Vi. I. 21. 17.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 81, col. 1.
    -aśva , see gajāśva.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 34.
    aśva (IE 7-1-2), ‘seven’.

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 67, col. 1.
    AŚVA I . A demon. This was the same demon who later

    on was born as Aśoka, King of Kaliṅga. (Chapter 67,

    Ādi Parva, M.B.).
    ☞ p. 67, col. 1.
    AŚVA II . A maharṣi. The sage Vaśa is the son of this

    ṛṣi. (Sūkta 112 of Ṛgveda).
    ☞ p. 67, col. 1.
    AŚVA (Horse). Horses and camels were born, in this

    world, of Tāmrā, wife of Kaśyapa, grandson of Brahmā.

    (Agni Purāṇa, Chapter 19).