aśuddhi
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 88.
aśuddhi f. (
-ddhiḥ) Impurity. mfn. (
-ddhiḥ-ddhiḥ-ddhi) Impure.
E. a neg. śuddhi purity.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 100, col. 1.
A-śuddhi, is, is, i, impure; (is), f. impurity.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 201, col. 2.
aśuddhi a. 1 Impure, foul.
2 Wicked.
— ddhiḥ f. Impurity, foulness.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 50.
aśuddhi f. impurity.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 32, col. 3.
aśuddhi a-śuddhi, f. impurity.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 113, col. 3.
a-śuddhi f. impurity,
Yogas.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 73, col. 1.
aśuddhi f. (-ddhiḥ) Impurity.
mfn. (-ddhiḥ-ddhiḥ-ddhi) Impure.
E. a neg. śuddhi
purity.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 275.
aśuddhi a. 1 Impure, foul. -2 Wicked. -ddhiḥ f. Impurity, foulness.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 136, col. 3.
aśuddhi f. Unreinheit.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 34, col. 1.
aśuddhi f. Unreinheit.
Vācaspatyam
☞
p. 476, col. 2.
aśuddhi strī abhāve na0 ta0 . 1 śuddhyabhāve doṣe na0 ta0 .
2 śuddhiśūnye duṣṭe . tatrāśuddhistatpratiyīgitayā śuddhiśca
nirūpitā hemādrau śrā0 kha0 . tataḥ sārāṃśaḥ . aśuddhirnāma
karttṛdravyādeḥ sparśanādyanarhatāpādakodoṣaviśeṣaḥ śuddhi
stadīyasaṃskārāpāditā tannivṛttiḥ . śuddhimataeva sakala-
karmmīpayogayogyatvam “śrautaṃ smārttaṃ tathā karmma karttavya-
madhikāriṇā . śucinā sādhanaiḥ śuddhaiḥ samyak śraddhānvitena
ca” vrahmā0 purā0 ukteḥ . ato yathāśraddhaṃ śucinā śuci-
bhireva dravyairācaraṇīyam . te cobhe api śāstraikagamye .
nanvatra kiṃ śāstreṇa lokavyavahāraprasiddheḥ śuddhyaśuddhyoḥ,
vyavaharatyeva hi loko jugupsitamūtrapurīṣādisaṃsṛṣṭaṃ dravya-
maśuddhamiti prakṣālanādyapanītagandhañca śuddhamiti, satyamayaṃ
lokavyavahāraḥ kvacideva jugupsitasparśopahataeva dravye, na
sarvvatra . tatrāpi sāmānyataścāsau vyavahāro na dravyade-
śakālāvasthādibhedakṛto, navā śuddhyaśuddhitāratamya viśeṣa-
kṛtaḥ . ataḥ sarvvatra viśeṣataśca śuddyaśuddhyoḥ śāstrādeva
niścayaḥ . yastu caṇḍālādisparśādāvapi viśeṣataśca loka-
vyavahāraḥ sa tu śāstramūlaprasiddhimāśrityaiva yāgadānahomā-
diṣu śreyaḥsādhanatvavat . kathaṃ punaḥ kāryyārthapareṇa dharmma-
śāstreṇa śuddhyaśuddhirūpasya siddhārtha syāvagatiḥ? śrutārthā-
pattyeti brūmaḥ . tathāhi yathā darśapaurṇṇamāsābhyāṃ svargakā-
moyajetetyādau kṣaṇikānāṃ yāgānāṃ śrūyamāṇakālāntara-
bhāvisvagesādhanatvānyathānupapattyā puruṣe śubhāpūrvvasiddhiḥ,
yathā ca kṣaṇikasyāvagoraṇasya śrutakālāntarabhāviśatayā-
tanāsādhanatvānyathānupapattyā duritāpūrvvasiddhiḥ . tathā mūtra-
purīṣādisaṃspṛṣṭena na vyavaharttavyam prakṣālanaprokṣaṇādi
saṃskāravatā tu vyavaharttavyamiti śrutavyavahāraniṣedhata
dabhyanujñānānyathānupapattyā dravyādigataśuddhyaśuddhirūpa
siḍvārthakalpanā na virudhyate . atha vā śuddhyaśuddhismṛtīnāṃ
siddhārthavādaparatvamevāstu tāsāṃ ca tādṛśameva vedavākyaṃ mūlaṃ
kalpyate smaryyamāṇārthānusāriṇī hi vedakalpanā . nāsti
niyamaḥ kāryyārthapareṇaiva vedena bhāvyabhiti “tadbhūtānāṃ
kriyārthena samāmnāyaḥ” iti nyāyena siddhārthānāmapi
vidhyekavākyatayā prāmāṇyavyavasthāpanāt . prakṛte ca
karmmavidhāyake prāgukta brahmāṇḍavākye adhikāriviśeṣa-
ṇatayā sādhanaviśeṣaṇatayā ca śuddheḥ, aśuddheśca paryyudastatayā
siddhāyā api vidhinaikavākyatayā prāmāṇyasambhavaḥ . kiñca
prakṣālitenaiva vyavaharttavyamiti niyamavidhirdṛśyate ato
vedamūlatvakalpanā . ataḥ śuddhyaśuddhī ubhe api śāstrādevā-
vagamye . taduktaṃ “śuddhyaśuddhī hyadṛṣṭatvādvijñāyete yathāśruti”
tadevaṃ vasā śukramityādibhiraśuddhivacanairaśuddhirgamyate jalenaiva
viśudhyatītyādibhiśca śuddhirvidhīyate . ato'ṣṭakādismṛti-
vat vedamūle eva śuddhayaśuddhismṛtī . śuddhivacanaiścāśuddhirākṣi-
pyate śuddhirhi mūtrādyupaghātenāśuddhānāṃ dravyāṇāṃ saṃskāra-
rūpā karttavyatayā vidhīyate na punaḥ śruḍvānām, na hi
suvarṇṇādayaḥ bhāvā svabhāvenāśuddhāḥ yena prayogakāle
śuddhimapekṣeran . athādṛṣṭārthaṃ vrīhiprokṣaṇavat prayogakāle
saṃskārovidhīyate iti cet na tathātve aśuḍvijñāpakaṃ
vacanaṃ virudhyeta ataḥ siddhaṃ śuddhyaśuddhyoḥ śāstragamyatvam .
tatra śuddhirnānāvidhā'pi saṃkṣepāt dvividhā bāhavā
ābhyantarā ca . yathā “athātaḥ śaucādhyāyaṃ vyākhyā
syāmastaddvividham bāhyamābhyantarañca āntara śaucaṃ nāma
tadyadahaṅkāraninditebhyo mano nivarttate, bāhyamapi
gandhalepasnehopaghāte'dbhiraniṣṭapuruṣasparśane prokṣaṇā-
cchucirityaśucipratiṣedhaḥ, hṛdayaśaucamanutaptatā sādhutā,
karmmaśaucamagarhitakarmmaṇyatā, śarīraśaucaṃ mṛdbhiradbhiśca,
vācām apriyānṛtaniṣṭhuryyavarjanam, manaso mithyāsaṃkalpa-
pratiṣedhaḥ, buddherjñānam . śrūyate dvividhaṃ śaucaṃ yacchiṣṭaiḥ
paryyupāsitam” . “bāhyaṃ nirlepanirgandhamantaḥśaucamahiṃ-
sanam” iti ca uśa0 . “adbhiḥ śudhyanti gātrāṇi
buddhirjñānena śudhyati . ahiṃsayā ca bhūtātmā manaḥ satyena
śudhyati” iti “kālo'gnirmanasaḥ śuddhirudakādyanulepanam
avijñānañca bhūtānāṃ ṣaḍvidha śaucamucyate . deśaṃ kālaṃ
tathātmānaṃ dravyaṃ dravyaprayojanam . upapattimavasthāṃ ca pari-
jñāya yathāvidhi . śaucajñaḥ kuśalo dharmme dharmmepsuḥ śauca
mācaret” iti ca baudhā0 “anilānalasomasūryyakā-
ñcanarajatabhasmatoyatāmraiḥ, ajamukhavāladhigomayarajaādyaiḥ
sparśaguṇairiha medhyatāṃ nayanti” hārī0 “ātmayājināṃ
śarīrasyādbhirmṛdbhiśca, jñānena buddheḥ, tapasā pāpānāṃ,
santānajānāṃ mātṛpaitṛkāṇāṃ doṣāṇāṃ yamaniyamamantravrato-
pavāsādibhiḥ” śaṅkhali0 “jñānaṃ tapo'gnirāhāro mṛṇmayo
vāryyupāñjanam vāyuḥ karmmārkakālau ca śuddhikarttṝṇi-
dehinām” sarbeṣāmeva śaucānāmannaśaucaṃ paraṃ smṛtam .
yo'nne śucirhi sa śucirna mṛdvāri—śuciḥ śuciḥ .
kṣāntyā śudhyanti vidvāṃsodānenākāryyakāriṇaḥ . praccha-
nnapāpājapyena tapasā vedavittamāḥ . śodhyaṃ śadhyati
mṛttoyairnadī vegena śudhyati rajasā strī manoduṣṭā saṃnyāsena
dvijottamāḥ . adbhirgātrāṇi śudhyanti manaḥ satyena śudhyati .
manuḥ “kālo'gniḥ karmma mṛdvāri manojñānaṃ tapo
jalam . paścāttāpo nirāhāraḥ sarveṣāṃ śuddhihetavaḥ .
akāyyakāriṇāṃ dānam” kṣetrajñasyeśvarajñānāt viśuddhiḥ pa-
ramā matā” yā0 smṛ0 “satyaṃ śaucaṃ tapaḥ śaucaṃ śaucamindri
yasaṃyamaḥ . sarvvabhūtadayā śaucamadbhistu pañcamaṃ matam” yamaḥ
“gātraṃ mṛdambhasā śudhyeccittaṃ bhūtānṛśaṃsanāt . vidyayā
tapasā dehī matirjñānena śudhyati . svādhyāyenānutāpena
homena tapasaiva ca . dhyānena kṣetravāsena dāneneha
parikṣayaḥ . parāpavādāśravaṇaṃ parastrīṇāmadarśanam . eta
cchauca śrotradṛśī rjihvāśuddhirapaiśanama . aprāṇivadhamastayaṃ
śucitvaṃ pādahastayoḥ . asaṃśleṣaḥ parastrīṇāṃ śārīraṃ
śaucamiṣyate” vṛha0 . “ucchiṣṭopaghāte'bhyukṣaṇācchu cirvi-
ṇmutraṃ saṃspṛśyonmṛjyācamya prayatobhavet” paiṭhī0 “prāṇi-
nāmatha sarveṣāṃ mṛdbhiradbhiśca kārayet . atyantopahatānāñca
śaucaṃ nānyat” viṣṇuḥ . “viṇmūtrotsargaśuddhyarthaṃ mṛdvāryyā
deyamarthavat . daihikānāṃ malānāñca śuddhiṣu dvādaśa
svapi . vasā śukramasṛṅ majjā mūtraviṭ ghrāṇakarṇṇaviṭ .
śleṣmāśru dūṣikāmedo dvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ” manuḥ “tathā
śarīrasrotobhyo mala niṣyandavisravaḥ . antrādīnāṃ pradeśaśca
syādaśucirviśeṣataḥ . prabhūtāśucyamedhyānāṃ sparśanāccā
śucirbhavet . svapnādvastraviparyyāsāt kṣutādbuddhiparibhramāt .
uktvā vācamanācchuddhviranṛtaṃ krūrameva vā . apaviddhaṃ dhanurlakṣyaṃ
dṛṣṭvā vā aśucirbhavet . pralepasnehagandhānāmaśucau cāpaka-
rṣaṇam . śaucalakṣaṇamityāhurmṛdambhogomayādibhiḥ . lepe
snehe ca gandhe ca vyapakṛṣṭe ca dūrataḥ . paścādācamanañcaiva
śaucārthaṃ vakṣyate vidhiḥ” devalaḥ . “duṣṭābhiśastapatita
tiryyagadhovarṇṇopahatānāṃ saṃsparśāccāsyasvedatoyapūyaśo-
ṇitacharddilālāniṣṭhīvitareṇukarddamocchiṣṭajalaviṇmūtrapurī-
ṣādibhirbāhyaśarīropaghātibhirupapūtābhiradbhirmṛdbhiśca bhasma-
gomayauṣadhimaṅgalācāravidhiprayuktairbāhyaśarīropaghātāt pū-
tobhavati” hārītaḥ . “citādhūmasevane sarvve varṇṇāḥ
snānamācareyuḥ . maithune duḥsvapne rudhiropagatakaṇṭhe
vamanavirekayośca . śmaśrukarmmaṇi kṛte ca . śavaṃ śava-
spṛśañca spṛṣṭvā rajasvalācāṇḍālayūpāṃśca . bhakṣyavarjjaṃ
pañcanakhaśavaṃ tadasthi sasnehañca . sarvveṣveteṣu pūrvvaṃ vastraṃ
nāprakṣālitaṃ bibhṛyāt . rajasvalā, caturthe'hni snānācchu-
ḍvyati . rajasvalā hīnavarṇāṃ rajasvalāṃ spṛṣṭvā na tāvada-
śnīyādyāvanna śuddhā . savarṇāmadhikavarṇāṃ vā spṛṣṭvā snātvā-
'śnīyāt . kṣutvā suptvā bhojanādhyayane pītvā snātvā
niṣṭhīvyaṃ vāsaḥ paridhāya rathyāmākramya mūtrapurīṣe kṛtvā
pañcanakhasya sasnehāsthi spṛṣṭvā cācāmet . cāṇḍāla-
mlecchasambhāṣaṇe ca . nābheradhastāt prabāhuṣu ca kāyikai-
rmalaiḥ surābhirvopahatomṛttoyaistadaṅgaṃ prakṣālya śudhyati .
anyatropahatomṛttoyaistadaṅgaṃ prakṣālya snānena . vaktropahata-
stūpoṣya snātvā pañcagavyena . daśanacchadopahataśca . vasā
śukramasṛṅmajjāmūtraviṭkarṇaviṅnakhāḥ . śleṣmāśru dūṣikā
medodvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ . gauḍī mādhvī ca paiṣṭī ca
vijñeyā trividhā surā . yathaivaikā tathā sarvvā na pātavyā
dvijātibhiḥ . mādhūkamaikṣavaṃ ṭāṅkaṃ kaulaṃ khārjjūrapānase .
mṛdvīkārasamādhvīke maireyaṃ nārikelajam . amedhyāni
daśaitāni madyāni brāhmaṇasya ca . rājanyaścaiva vaiśyaścaspṛṣṭvaitāni
na duṣyataḥ “jñānaṃ tapognirāhāromṛdmanovāryyupāñjanam .
vāyuḥkarmmārkakālau ca śuddhikartṝṇi dehinām” viṣṇuḥ .
“ūrddhvaṃ nābheḥ karau muktvā yadaṅgamupahanyate . tatra
snānamadhastāttu kṣālanenaiva śudhyati . indriye'nupraviṣṭaṃ
syādamedhyaṃ yadi karhicit . mukhe'pi saṃspṛśyamānaṃ tatra
snāna viśodhanam” aṅgi0 . “rathyā karddamatoyena ṣṭhīva-
nādyena vā tathā . nābherūrddhvaṃ naraḥ spṛṣṭvā sadyaḥ snānena
śudhyati” “śaṅkhaḥ “sakarddameṣu varṣāsu praviśya grāmasaṅkaram .
jaṅghābhyāṃ mṛttikāstisraḥ padbhyāṃ ca dviguṇāḥ smṛtāḥ”
yamaḥ . “divākīrttimudakyāṃ ca sūtikāṃ patitaṃ tathā .
śavaṃ tatspṛṣṭinañcaiva spṛṣṭvā snānena śudhyati . ācamya
prayatonityaṃ japedaśucidarśanāt . sauryyānmantrān
yathotsāhaṃ pāvamānīśca śaktitaḥ . nāraṃ spṛṣṭvāsthi
sasnehaṃ snātvā viproviśudhyati . ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gāṃ
spṛṣṭvā vīkṣya vā ravim . vāntovirekī kṣutvā ca ghṛtaprāśa-
namācaret ācāmedeva bhuktvānnaṃ snānaṃ maithuninaḥ smṛtam”
manuḥ . maithuninaḥ snāmamṛtau garbhaśaṅkāyāmeva “anṛtau
tu yadā gacchecchaucaṃ mūtrapurīṣavat” śātātapokteḥ .
“ajīrṇṇe'bhyādite vānte śmaśrukarmmaṇi maithune . duḥsvapne
durjanasparśe snānamātraṃ vidhīyate . śunā caiva śūmākena
mṛtanirhārakeṇa vā . spṛṣṭamātrastu kurvvīta secanaṃ plāvanaṃ
jalaiḥ” manuḥ “duḥsvapnadarśane caiva vānte vā kṣurakarmmaṇi .
methune kaṭadhūme ca sadyaḥ snānaṃ vidhīyate . patitaṃ sūtikā-
mantyaṃ śavaṃ spṛṣṭvā tu kāmataḥ . snātvā sacelaṃ hutvāgniṃ
ghṛtaṃ prāśya viśudhyati . śavaspṛśaṃ divākīrttiṃ citāyūpaṃ
rajasvalām . spṛṣṭvā pramādatovipraḥ snānaṃ kṛtvā viśudhyati”
vṛha0 . udakyāśucibhiḥ snāyāt” yā0 smṛ0 udakyā-
dispṛṣṭaiḥ spṛṣṭaḥ snāyāt hemā0 . “caṇḍālaṃ patitaṃ vyaṅga
munmattaṃ śavamantyajam . sūtakaṃ sūtikāṃ nārīṃ rajasā
ca pariplutām . śvakukkuṭavarāhāṃśca grāmyān saṃspṛśya
mānavaḥ . sacelaṃ saśiraḥ snātaḥ tadānīmeva śudhyati .
vṛddhaśātā0 . “śvapākaṃ patitaṃ vyaṅgamunmattaṃ śavahārakam .
sūtakamityādiśātātapavat” parā0 “aśuddhān svayamevaitāna
śuddhaśca yadā spṛśet . viśudhyatyupavāsena” “upaspṛśyā-
śucispṛṣṭaṃ tṛtīyamapi mānavaḥ . hastau pādau ca toyena
prakṣalyācamya śrudhyati” iti ca devalaḥ . “mānuṣāsthi
basāviṣṭhāmārttavaṃ mūtraretasī . majjānaṃ śoṇitaṃ vāpi
parasya yadi saṃspṛśet . snātvā pramṛjya lepādīnācamya sa
śucirbhavet . tānyeva svāni saṃspṛśya pūtaḥsyāt parimārjja
nāt” deva0 . “caityavṛkṣaścitiryūpaścaṇḍālaḥ somavikrayī .
etāṃstu vrāhmaṇaḥ spṛṣṭvā sacelojalamāviśet” . parā0 .
“śvapacamūṣikapretahārakaśavāni saṃspṛśya devīrāpa ityabhi-
mantritairjalaiḥ snātaḥ pūtobhavatyajīrṇṇavānte śmaśru-
karmmaṇi paśudivāmaithune ca” hārotaḥ “atha sāṃspa-
rśikaṃ vyākhyāsyāmaḥ “caṇḍālaśmaśānamṛtahārakaraja-
svalāsūtikāḥ saṃspṛśyā'nudite'stamite skanditvā cāpsu-
skanditvākṣisyandane karṇṇakrośane cityāharaṇe yūpasaṃsparśane”
ityupakramya “sacelaṃ snātvā punarmāno japet” kaśya0 . “śvānaṃ
śvapākaṃ pretadhūmaṃ devadravyopajīvinaṃ grāmayājakaṃ yūpaṃ
citiṃ citikāṣṭhaṃ samadyabhāṇḍaṃ sasnehaṃ mānuṣāsthi
śavaspṛśaṃ rajasvalāṃ mahāpātakinaṃ śavaṃ spṛṣṭvā sacela-
vāsā ambho'vagāhyīttīryyāgnimupaspṛśen” cyava0
“śunā ghrātāvalīḍhasya nakhairvidalitasya vā . adbhiḥ prakṣālanaṃ
proktamagninā copadhūnanam” śātā0 . aśuciṃ saṃspṛśedyastu
ekaeva sa duṣyati . taṃ spṛṣṭvānyo na duṣyettu sarvvadravyeṣyayaṃ
vidhiḥ” vṛddhaśā0 . “yasya sparśe ācamanamātraṃ so'trāśuciḥ”
hemā0 . “śvavarāhakharānuṣṭrān vṛkagomāyuvānarān .
kākakukkuṭagṛdhrāṃśca spṛṣṭā snānaṃ samācaret” saṃva0 .
“bhāsavānaramārjārakharoṣṭrāṇāṃ śunāṃ tathā . śūkarāṇāma-
medhyasya sparśe snānaṃ sacelakam” vyāsaḥ “paṇḍrakaṃ kukkuṭaṃ
kākaṃ śvaśṛgālaśivāvṛkān . citiyūpaśmaśānāni viḍ-
varāhakharāśucīn . avakīrṇṇinamantyaṃ ca spṛṣṭvā snānaṃ
vidhīyate” hārī0 “abhojyasūtikāṣaṇḍamārjārākhuśva-
kukkuṭān . patitāviddhacāṇḍālaṃ mṛtahārāṃśca dharmmavit .
saṃspṛśan śudhyati snānāt” mārka0 pu0 . “bauddhān pāśupatān
jainān laukāyatikakāpilān . vikarmmasthān dvijaḥ spṛṣṭvā
sacelojalamāviśet . kāpālikāṃstu saṃspṛśya prāṇāyāmī-
'dhiko mataḥ” ṣaṭtri0 . “śaivān pāśupatān
spṛṣṭvā laukāyatikanāstikān . vikarmmasthān dvijān
śūdrān savāsā jalamāviśet” brahmā0 purā0
“śūdrocchiṣṭaṃ dvijaḥ spṛṣṭvā ucchiṣṭaṃ śūdrameva ca .
śucirapyavagāhyaiva sacalaṃ snānamācaret” chāga0 “spṛṣṭvā
devalakaṃ caiva savāsā jalamāviśet” saṃva0 “rajakaścarmma
kṛccaiva brātyadhvajopajīvinau . nirṇejakaḥ śoṇḍikaśca
naṭaḥ śailūṣakastathā . mukhebhagastathā śvā ca vanitā sarvva-
varṇagā! cakrī dhvajī vyādhayājī” ityupakramya “ebhiryadaṅgaṃ
saṃspṛṣṭaṃ śirovarjaṃ dvijātiṣu . toyena kṣālanaṃ kṛtvā
ācāntāḥ prayatā matāḥ” śātā0 . “urddhvaṃ nābheḥ karau-
muktvā yadaṅgaṃ spṛśate khagaḥ . snānaṃ tatra prakarvīta śeṣaṃ
prakṣālya śudhyati” jātū0 . “nīlīṃ nīlīvikāraṃ ca mā-
nuṣāsthīnyapi dvijaḥ . caṇḍālapatitacchāyāṃ spṛṣṭvā snānaṃ
samācaret” saṃva0 “spṛṣṭvā rudrasya nirmmālpaṃ savāsā āplutaḥ
śuciḥ” skanda0 pu0 “aṣṭamyāṃ ca caturddaśyāṃ divā parvvaṇi
maithunam . kṛtvā sacelaṃ snātvā ca vāruṇībhiśca mārjayet”
śāṭyāyaniḥ . “rajasyuparate sādhvī snānena strī rajasvalā”
aṅgi0 “rajasvalā caturthe'hni snānācchuḍvimavāpnuyāt”
śaṅkhaḥ “śuddhā bharttuścaturthe'hni snātā nārī rajasvalā . daive
karmmaṇi pitrye ca pañcame'hani śudhyati” aṅgi0 . “rogeṇa
yadrajaḥ strīṇāmatyarthaṃ tu pravarttate . aśucyonaiva tāstena
yena vaikārikaṃ hi tat” śaṅkha0 “akāle yadbhavet strīṇām
raktamāhurmanīṣiṇaḥ . kāle tu tadrajaḥ proktaṃ tasmāttatraiva
sā'śuciḥ” chāga0 . evamanyānyapi tadbodhakānyanusandheyā-
ni . śucitatkālajīvinaḥ karmmādhikāritvena śuddheḥ karttṛ-
viśeṣaṇatayā karmmāṅgatvamaśuddheśca tadadhikāritvābhāvaḥ evaṃ
tayoḥ karttṛviśeṣaṇatayā karmmādhikārāṅgānaṅgatve nirū-
pite . idānīṃ dravyāṇāmapi karmmāṅgatayā dravya-
gataśuddhyaśuddhī nirūpyete tatra kālarūpadravyasyāśuddhiḥ
39 pṛṣṭhe akālaśabde uktaprāyā . paryyudastakālānāṃ tu
karmānaṅgaṃtve'pi nāśuddhatvam . “rātrau śrāddhaṃ na kurvīta”
“āsurī rātriranyatra tasmāttāṃ parivarjjayet” rākṣasī
nāma sā velā garhitā sarvvakarmasu” ityādau tattat-
karmaṇāṃ taditarakāle karttavyatāmātraṃ bodhyate na tu teṣā-
maśuddhatvamapri tena sandhyāvandanādeḥ sandhyārātryoḥ kartta-
vyatābidhāyakaṃ “paścimāṃ tu samāsīnoyāvattārakada-
rśanamityādi” “divoditaṃ yat karmmetyukramya śarvaryyāḥ prathame
yāme tat kurvītāvicārayannityādi” ca śāstraṃ
sārthakam . aparadravyagate śuddhyaśuddhī tāvadidānīṃ nirū-
pyete . tatrādau dravyaśuddhyaśuddhisampādakaṃ dravyādikamucyate .
“śārīrairmalaiḥ surābhirmadyairyadupahataṃ tadatyantopahatam . atya-
ntopahataṃ sarvvalauhabhāṇḍamagnau prakṣiptaṃ śudhyet’ maṇimaya
maśmemayamabjaṃ ca saptarātraṃ mahonisyanena śudhyet dantā-
sthibhavaṃ saṃ takṣaṇena, dāravaṃ mṛṇmayañca jahyāt . atyanto-
pahatasya prakṣālitasya triravadya tacchindyāt” viṣṇuḥ
“atyantopahatānāṃ sarvvataijasānāmagninā śaucaṃ mṛṇmayaca-
rmaṇāṃ tyāgaḥ, tanmātracchedamityeke dhāraṇaṃ hi navavāsasāṃ
śaucamityācāryyāḥ tasmāt sarvvavāsasāmāplāvanādeva
śuddhiḥ” hārī0 “taijasānāṃ kuṇaparetomūtrapurīṣo-
pahatānāmāvarttanamullekhanaṃ bhasmanā triḥsaptakṛtvaḥ parimārjana
mucchedanaṃ vā” śaṅkhali0 “mūtrapurīṣāsṛkkuṇapaspṛṣṭānāṃ
taijasānāṃ pātrāṇāṃ pūrvvoktānāmanyatamena triḥsaptakṛtvaḥ
parimārjjanam” “kṣaumāṇi vāsāṃsi teṣāmalābhe kārpāsikā
nyaurṇṇakāni bhavanti mūtrapurīṣalohitaretaḥprabhṛtyupahatānāṃ
mṛdādbhiḥ prakṣālanaṃ vāsovadūrṇṇāvalkalānāṃ, valkalavat
kṛṣṇājinānām” iti ca baudhā0 “madyairmūtrapurīṣaiśca śleṣma
bhiraśruśoṇitaiḥ . saṃspṛṣṭaṃ naiva śudhyeta punaḥpākena mṛṇma-
yam . etaireva yadā spṛṣṭaṃ tāmrasauvarṇṇarājatam . śudhyatyā-
varttitaṃ paścādanyathā kevalāmbhasā” śaṅkhavaśiṣṭhakāśyapāḥ
“alābudārupātrāṇāṃ vaidalānāṃ tathaiva ca . atyantopahatā-
nāñca parityāgo vidhīyate . atra mūtrapurīṣābhyāṃ retasā
rudhireṇa ca . celaṃ yadupahanyeta punaḥ prakṣālayettu tat .
yadyambhasā na śudhyettu vastraṃ vopahataṃ dṛḍham . chedanaṃ tasya
dāho vā yanmātramupahanyate . mṛttikākṣārapātena aśuddhaṃ
tat parityajat” yamaḥ . “vastravaidalacarmādye śuddhiḥ prakṣālanaṃ
smṛtam . atiduṣṭasya tanmātra tyajecchittvātmaśuddhaye”
vṛha0 . “dūṣitaṃ varjitaṃ dūṣya kaśmalaṃ ceti
liṅginām . caturvidhamamedhyaṃ ca sarvvaṃ vyākhyāsyate punaḥ .
śucyapyaśucisaṃspṛṣṭa dravyaṃ dūṣitamucyate . abhakṣyabhojyapeyāni
varjjitāni hi vakṣyati . nyaṅkuḥ patitacaṇḍālau grāma
śūkarakukkaṭau . śvā ca nityaṃ vivarjyāḥsyuḥ ṣaḍete dharmataḥ
samāḥ . savraṇaḥ sūtakī sūtī mattonmattau rajasvalā .
mṛtabandhuraśuddhaśca varjyānyaṣṭau svakālataḥ . svedāśruvindavaḥ
phenonirastaṃ nakharoma ca . ādracarma tvagityetad dūṣyamāhu
rdvijātayaḥ . mānuṣāsthikaphoviṣṭhāretoyūtrārttavāni
ca . kuṇapaḥ pūyamityetat kaśmalaṃ cetyudāhṛtam . dūṣite
prokṣitenāpi śuddhiruktā vidhānataḥ . dūṣye mārjjana-
saṃskāraiḥ kaśmale sarvvathā bhavet” devalaḥ . athabhūmi śuddhya-
śuddhyupāyādi . “prasūte garbhiṇī yatra mniyate yatra
mānuṣaḥ . caṇḍālairuṣitaṃ yatra yatropanyasyate śavaḥ .
viṇmūtre cāhite yatra kuṇapoyatra dṛśyate . evaṃ kalamaśa
bhuyiṣṭā bhūramedhyeti lakṣyate . kṛmikīṭapadakṣepairdūṣitā
yatra medinī . trapsayā karṣaṇeḥ kṣiptā vāntairvā dūṣyatāṃ
vrajet . nakhadantatanūjatvaktuṣapāṃśurajomalaiḥ . bhasmapaṅka
tṛṇairvāpi pracchannā malinā bhavet . pañcadhā vā caturddhā
vā bhūramedhyā viśudhyati . dūṣyā dvidhā tridhā vāpi
śodhyate malinaikadhā . dahanaṃ khanana bhūmerupalepanavāpane .
parjjanyavarṣaṇaṃ ceti śaucaṃ pañcavidhaṃ smṛtam” deva0 . trapsā ghanī-
bhūtaśleṣmā “saṃmārjanenāñjanena sekenollikhanena ca . gavāṃ ca pa-
rivāsena bhūmiḥ śudhyati pañcabhiḥ” manuḥ . “khananāt pūra-
ṇāddāhāllepanādabhigharṣaṇāt . gobhirākramaṇāt kālādbhūmiḥ
śudhyati saptabhiḥ” yamaḥ . “ghanāyā bhūmerupaghāte upalepanam
suṣirāyāḥ karṣaṇam ācchannāyā medhyamāhṛtya pracchādanam
caturbhiḥ śodhyate bhūmiḥ gobhirākramaṇāt khananāddahanā-
dabhigharṣaṇāt pañcamāllepanāt” baudhā0 “karṣaṇamupalepana-
madbhirabhyukṣaṇaṃ kālodāhaśca bhūmeḥ” śaṅkhali0 śuddhiriti śeṣaḥ .
“khananāt pūraṇāddāhāllepanādabhigharṣaṇāt . gobhirākra-
maṇāt kālāt bhūmirebhyo viśudhyati” hārī0 . “mārjanopā-
ñjanairveśma prokṣaṇena ca pustakam . mārjjanenāñjanenāpi seke-
nollekhanena ca . dāhena ca bhuvaḥ śuddhirvāsenāpyatha vā gavām”
viṣṇuḥ “gocarmmamātramabvindurgoḥ (bhūmeḥ) śodhayati
pātitaḥ samūḍhamasamūḍhaṃ vā yatra lepo na dṛśyate” baudhā
mṛtau varṇṇādiśeṣe kālabhedaḥ . śvaśūdrapatitāścāntyā mṛtā-
śced dvijamandire . śaucaṃ tatra pravakṣyāmi manunā bhāṣitaṃ
yathā . daśarātrācchuni prete māsāt śūdre bhavecchuciḥ .
dvābhyāṃ tu patite gehe antye māsacatuṣṭayāt . atyante varja-
yedgehamityevaṃ manurabravaut” vṛ0 manuḥ . atyantyaḥ śvapākaḥ .
dvijasya maraṇe veśmaviśudhyati dinatrayāt . dinaikena bahi-
rbhūmi ragnikṣepapralepanaiḥ” yamaḥ . yathoktakālānantara karttavyamāha
saṃvarttaḥ gṛhaśruddhiṃ pravakṣyāmi antaḥsthaśavadūṣite . protsāryya
mṛṇmayaṃ pātra siddhamanna tathaiva ca . gṛhādapāsya tatsarvaṃ
gomayenopalepayet . gomayenopalipyātha chāgenāghrāpaye-
dvudhaḥ . brāhmaṇairmantrapūtaiśca hiraṇyakuśavāribhiḥ . sarvva-
mabhyukṣayedveśma tataḥ śudhyatyasaṃśayaḥ . “dāruvadasthi
bhūbhyorāvapana ca bhūmeḥ” gauta0 “mārjanādveśmanāṃ śuddhiḥ”
kṣiteḥ śuddhistu saptabhiḥ” śaṅkhaḥ . aśuddhyapavādaḥ “brāhvaṇāvasathe
bhūmirdevāgāre tathaivaca . medhyā caiva sadā manye gavāṃ goṣṭhe
ca yā bhavet” yamaḥ . “rathyākarddamatoyāni nāvaḥ panthāstṛ-
ṇāni ca . sparśanānna praduṣyanti pakveṣṭaracitāni ca” parā0
rathyākarddamatoyāni spṛṣṭānyantyaiśca vāyaseḥ . marutārkeṇa
śudhyanti pakveṣṭaracitāni ca . tathaibhiśca viśudhyanti sūryyaso
māṃśumārutaiḥ” viṣṇuḥ . atha mṛttikāśuddhiḥ “va-
lmīkādutkarāllepājjalādhvapathivṛkṣayoḥ . kṛtaśaucāvaśi-
ṣṭāśca na grāhyāḥ sapna mṛttikāḥ . śucideśe ca saṃgrāhyāḥ
śarkarāśmādivarjjitāḥ” śātā0 . atha pakvānnādiśuddhyuśuddhyu
pāyāḥ . “keśakīṭakṣutaghrātaṃ vāyasopahatañca yat klīvābhi-
śastapatitaiḥ sūtikodakyanāstikaiḥ . dūṣyaṃ vā syādyadannaṃ
tu tasya niṣkṛtirucyate . abhyukṣya kiñciduddhṛtya tadbhuñjītā
viśaṅgitaḥ . bhasmanā vāpi saṃsparśya saṃsparśya volmukhena ca .
suvarṇṇarajatābhyāṃ ca bhojyaṃ ghrātamajena vā” . ghṛtaṃ sapāyasaṃ
kṣīraṃ tathaivekṣuraso guḍaḥ . śūdrabhāṇḍasthitaṃ takraṃ tathā madhu
na duṣyati” śātā0 “tvakkeśakīṭaromanakhāśrupurīṣāṇi
dṛṣṭvā taddeśapiṇḍānnamuddhṛtyādbhirabhyukṣya bhassanāvakāryyābhi-
ghāryyapunarapi prokṣya vācā praśastam oṃ bhūrbhuvaḥ svarityupari
pariśīdhya ca punarevopayuñjīta” baudhā0 . “masū-
ramāṣasaṃyuktaṃ tathā paryyuṣitaṃ ca yat . tattu prakṣālitaṃ
kṛtvā bhuñjīta hyabhighāritam” yamaḥ “māṣārājamā-
ṣāḥ” hemā0 . paryyuṣitabhījanavidhānamāpadviṣayam
“śuktāni hi dvijo'nnāni na bhuñjīta kadācana . kṣālayi-
tvā tu nirdoṣāṇyāpaddharmmagato yadā” tasyaiva vacanānta-
rāt “makṣikākeśamanneṣu patitaṃ yadi dṛśyate .
mūṣikasya purīṣaṃ vā kṣutaṃ yaccāvadhūnitam . bhasmanāspṛśya
vāśnīyādabhyukṣya salilena vā” yamaḥ . kṣutenākrāntamavakṣutam
avadhūnitaṃ vastreṇa . “avakṣutaṃ kākapataṅgakīṭairudakyayā
vā patitaiśca dṛṣṭam . alātabhasmāmbuhiraṇyachāgaiḥ saṃspṛṣṭa-
mannaṃ manurāha bhejyam” yamaḥ . asyāpavādaḥ “makṣikā maśakā
daṃśā ghuṇā sūkṣmapipīlikā . āmiṣāmedhyasevī ca naite kīṭā
nisargataḥ . yama “pākṣijagdhaṃ gavāghrātamavadhūtamavakṣutam . dūṣitaṃ
keśakīṭaiśca mṛtprakṣepeṇa śudhyati” manuḥ . godhrāte'nne
tathā keśamakṣikākīṭadūṣite . salilaṃ bhasma mṛdbāri prakṣeptavyaṃ
viśuddhaye . atra makṣikā viṃṣṭhāmakṣikā “keśakīṭakṣutaniṣṭhīvitaṃ
vaco'bhihataṃ śvabhirāghrātaṃ prekṣitaṃ yacca paryyuṣitam punaḥ
siddhaṃ caṇḍālenāvekṣitamabhojyamannamanyatra hiraṇyoda-
kasparśāt” sumantuḥ “ākarajānāṃ tvabhyavaharaṇīyānāṃ ghṛte-
nābhighāritānāṃ śuddhiḥ punaḥpacanameva snehānāṃ, sneha-
vadrasānāṃ, saṃhatānāmadbhiḥ prīkṣaṇamatidravāṇāmutpavanama,
śuṣkāṇāmuddhṛtadoṣāṇāṃ saṃskāraḥ pariplāvitānāṃ, doṣāṇāṃ
tatastyāgaḥ” śaṅkhali0 . “parokṣamannaṃ saṃskṛtya agnāvadhi
śrityādbhiḥ prokṣettadannaṃ pavitram” āpa0 . “aniṣṭagandhopa-
ghrāṇaśravaṇadarśana keśakīṭapipīlikābhirannādyopaghāte kāñcana
rajatavaidūryyaprabālagobālājinadarmāṇāmekatamenādbhiḥ saṃ-
spṛṣṭena mantraprokṣaṇaṃ paryyagnikaraṇamādityadarśanāt pūtaṃ
bhavati vahvannopaghāte brāhmaṇamatyā tadantaramapanīya ajamava-
ghrāpya pūtaṃ bhavati tyāgorasamayānām” hārī0 . siddha
haviṣāṃ mahatāṃ śvavāyasaprabhṛtyupahatānāṃ taddeśapiṇḍamuddhṛtya
“pavamānaḥ suvarjjana” ityanuvākenābhyukṣaṇaṃ madhūdake payo-
vikāre ca pātrāntaranayane śuḍviḥ evaṃ tailasarpiṣī, ucchiṣṭa
samanvārabdhetūdake'vadhāyopayojayet” vaudhā0 ucchiṣṭasama-
nvārabdhe ucchiṣṭasaṃspṛṣṭe” hemā0 . payodadhivikārādi
śuci pātrāntare sthitam . pāvanotpavanābhyāṃ ca paryyagni-
karaṇena ca” laugā0 “pavanaṃ vastrādinā gālanam
utpavanaṃ darbhapavitreṇa “savituṣṭvāprasava utpunāmi” ityanena
mantreṇa saṃskaraṇam . “āmamāṃsaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ snehāśca phala-
sambhavāḥ . mlecchabhāṇḍasthitā duṣṭā niṣkrāntāḥ śucayaḥ smṛtāḥ”
yamaḥ “śrapaṇaṃ ghṛtatailānāṃ plāvanaṃ gorasasya ca . bhāṇḍā-
ni plāvayedadbhiḥ śākamūlaphalāni ca . siddhamannaṃ tathā
sarpiḥ kṣīrañca dadhi cāmbu ca . eteṣāmavalīḍhānāṃ taijasī
śuddhiriṣyate kākamārjāranakulasarpamūṣikapakṣibhiḥ .
saṃskataṃ tu yadāhyagramavalihyeta kenacit . muvarṇṇavarṇṇa
tāmnoṣṇairgobālai rajatena vā . spṛṣṭamekatamenāpi bhojyaṃ
ghrātamajena vā” śaṅkha0 . taijasī śuddhiḥ paryyagnikaraṇam .
iyaṃ śuddhiḥ keśādikaṃ dūṣakamuddhṛtya kāryyā” hemā0 .
“ghṛtadadhipayastakrāṇāmākarasthitānāmadoṣaḥ” ṅkhaḥ “ā-
dhāradoṣe tu nayet pātrāt pātrāntaraṃ dravam .
ghṛtaṃ tu pāyasaṃ kṣīraṃ tathaivekṣurasaṃ guḍam” drava-
dravyāṇi bhūrīṇiṃ pariplāvyāni vāmbhasā . śasyāni
vrīhayaścaiva śākamūlaphalāni ca . tyaktvā tu dūṣitaṃ bhāga
māplāvyātha jalena ca . brahmā0 pu0 . “droṇādabhyadhikaṃ siddha
mannamupahataṃ na duṣyati . tasyīpahatamātramapāsya gāyatryabhi
mantritaṃ suvarṇṇāmbhaḥ kṣipet vastasya ca darśayedagmeḥ” . viṣṇuḥ .
“śṛtaṃ droṇādhikaṃ cānnaṃ śvakākairupaghātitam . na tyājyaṃ
tasya śuddhyarthaṃ brāhmaṇebhyo nivedayet . karttavyaṃ vacanaṃ teṣā-
mannasaṃsakārakarmmaṇi” “droṇādhikasya śuddhistu dharmmaśāstreṣu
paṭhyate . śvakākairavaṇīḍhaṃ tu droṇānnaṃ na visarjjayet . grāsa
muddhṛtya tanmātraṃ yacca lālāśritaṃ bhavet . suvarṇṇodakenābhyukṣya
jvalanena tu tāpayet . viprāṇāṃ mantraghoṣeṇa pūtaṃ bhojyaṃ ca
tadbhavet” parā0 . droṇanyūnaparimāṇasyānnasya śvādyavaleha
mahopaghātadūṣitasya tyāga eva karttavyaḥ yathāha saeva .
“śvavāyasagavādyaistu jagdhamannaṃ yadā bhavet . sneho vā
gorasovāpi tatra śuddhiḥ kathaṃ bhavet? . annaṃ parityajettatra
snehasya pāvanena tu . aśvastanatayā śuddhirgoramasya vidhī-
yate . tatraiva viṣaye devalaḥ “avalīḍhaṃ śvamārjāradhāṅkṣa
kukkuṭamūṣikaiḥ . bhojane nopayuñjīta tadamedhyaṃ hi sama taḥ”
caṇḍālādispṛṣṭasya droṇādhikasyāpi tyāgaeva kāryya ityāha
“caṇḍālena śunā vāpi duṣṭamannamayajñiyam . ca-
ṇḍālādibhirucchiṣṭaiḥ spṛṣṭaṃ bhūyo'pi varjayet” vasi-
ṣṭhaḥ . tatrāpavādaḥ devadroṇyāṃ vivāheṣu yajñeṣu
prakṛtepu ca . kākaiḥ śvabhiśca saṃspṛṣṭamannaṃ tanna
vivarjjayet . tanmātramannamuddhṛtya śeṣaṃ saṃskāramarhati”
dravāṇāṃ plāvanenaiva ghṛtānāṃ prokṣaṇena ca . chāgena mukha
saṃspṛṣṭaṃ śuci tvevahi tadbhavet” vṛha0 “tīrthe vivāhe yātrā-
yāṃ saṃgrāme deśaviplave . nagare grāmadāhe ca spṛṣṭāspṛṣṭi na
duṣyati . gokule kanduśālāyāṃ tailayantrekṣuyantrayoḥ .
amīmāṃsyāni śaucāni strībhirācaritāni ca”
vṛha0 “kandupakvāni tailāni pāyasaṃ dadhi saktavaḥ .
etānyaśūdrānnabhujobhojyāni manurabravīt” śātā0 .
dravyaviśeṣe yā śuddhiruktā sānnāntarasampādanāśaktirūpāyā
māpadyeva kāryyā . anāpadi tu duṣṭamannaṃ parityajyānnāntaraṃ
saṃpādyam yathoktaṃ vāyupu0 . “annaṃ paśyeyurete tu yadi vai
havyakavyayoḥ . utkṣeptavyaṃ pradhānārthaṃsaṃskārastvāpadi smṛtaḥ”
“haviṣāṃ saṃskṛtānāntu mukhyameva vi varjanam . mṛtprayuktā-
bhirardbhirvā prokṣaṇaṃ tu vidhīyate . siddhārthakaiḥ kṛṣṇatilaiḥ kāryyaṃ
vāpyavakīraṇam . dvijasūryyāgnivastānāṃ darśanaṃ tu prayatnataḥ”
brahmapu0 . athodakaśuddhyaśuddyupāyāḥ . “ucchiṣṭaṃ malinaṃ klinnaṃ
yacca viṣṭhānulepitam” ityupakramya “sūryyenduraśmipātena
mārutasparśanena ca . gavāṃ mūtrapurīṣeṇa śudhyantyāpa iti
sthitiḥ” vṛha0 . “mṛtapañcanakhāt kūpādatyantopahatātta-
thā . apaḥ samuddharet sarvvāḥ śeṣaṃ śastreṇa śodhayet” . vahni
prajvālanaṃ kṛtvā kūpe pakveṣṭakācite . pañcagavyaṃ nyaset paścāt
navatoyasamudbhave . jalāśayeṣvayālpeṣu sthāvareṣu mahītale .
kūpavat kathitā śuddhiḥ mahatsu ca na dūṣaṇam” viṣṇuḥ
“rathyā karddabhetyādiprāguktaṃ 481 pṛ0 “bhūmisthamudakaṃ puṇyaṃ
vaitṛṣṇaṃ yatra gorbhavet . avyāptaḥ cedamedhyena tadvadeva hi
śodhanam” vāpīkūpataḍāgebhya āpogrāhyāstu sarvva-
śaḥ . “paścāt paśyedamedhyantu pañcagavyena śudhyati” parā0
“asthicarmmāvasiktaṃ yat śvamārjjārākhumūṣikaiḥ . dūṣitaṃ
yadbhavettoyam” ityupakranya “asthicarmmāvapatitaṃ kharavānara
śūkaraiḥ . uddharedudakaṃ sarvaṃ śodhanaṃ parimārjanam .
vāpīkṛpataḍāgeṣu dūṣiteṣu kathañcana . uddhṛtya vai kumbha-
śataṃ pañcagavyena śudhyati . khanikūpataḍāgeṣu saṃdigdheṣu
viśeṣataḥ . tebhyohṛtvā ghaṭaśataṃ pañcagavyena śudhyati .
pādukopānadviṇmūtraṃ kūpe yadi nimajjati . ṣaṣṭiṃ
kumbhān samuddhṛtya pañcagavyena śudhyati” parā0 atha
nānādravyaśuddhyaśuddhī “śvapākoyat spṛśeddravyaṃ mṛṇmayaṃ
dravameva vā . pakvaṃ vā bhojyaṃkalkaṃ vā tat sarvaṃ parivarjayet
ucchiṣṭāśucibhi spṛṣṭamadravaṃ śodhyate'mbhasā” ūnaṃ vāpi
prabhūtaṃ vā śodhayet prokṣaṇādibhiḥ deva0 . taijasānāṃ
maṇīnāñca sarvvasyāśmamayasya ca . bhasmanādbhirmṛdā caiva
śuddhiruktā manīṣibhiḥ .. nirlepaṃ kāñcanaṃ bhāṇḍamadbhireva
viśuvyati . abjamaśmamayañcaiva rājatañcānupaskṛtam ..
apāmagneśca saṃyogāddhaimarūpyañca saṃbabhau . tasmāttayoḥ
svayonyaiva nirṇeko guṇavattaraḥ .. tāmrāyaḥkāṃsyaraityānāṃ
trapuṇaḥ sīsakasya ca . śaucaṃ yathārhaṃ karttavyaṃ kṣārāmlodaka-
vāribhiḥ .. dravāṇāñcaiva sarvveṣāṃ śuddhirutplāvanaṃ smṛtam .
prokṣaṇaṃ saṃhatānāñca dāravāṇāñca takṣaṇam .. mārjjanaṃ yajña-
pātrāṇāṃ pāṇinā yajñakarmmaṇi . camasānāṃ grahāṇāñca
śuddhiḥ prakṣālanena tu .. carūṇāṃ sruksruvāṇāñca śuddhiru-
ṣṇena vāriṇā . sphyaśūrpaśakaṭānāñca muṣalolūkhalasya ca ..
adbhistu prokṣaṇaṃ śaucaṃ bahūnāṃ dhānyavāsasām . prakṣālanena
tvalpānāmadbhiḥ śaucaṃ vidhīyate .. celavaccarmmaṇāṃ śuddhirvvaida-
lānāntathaiva ca . śākamūlaphalānāñca dhānyavacchuddhiriṣyate ..
kauśeyāvikayorūṣaiḥ kutapānāmariṣṭakai . śrīphalairaṃśupaṭṭānāṃ
kṣaumāṇāṃ gaurasarṣapaiḥ .. kṣaumavacchaṅkhaśṛṅgāṇāmasthidantamayasya
ca . śuddhirvijānatā kāryyā gomutreṇodakena vā .. prokṣa-
ṇāttṛṇakāṣṭhañca palālañcaiva śudhyati . mārjjanopāñjanairveśma
punaḥpākena mṛṇmayam .. madyairmūtraiḥ purīṣairvvā ṣṭhauvanaiḥ
pūyaśoṇitaiḥ . yāvannāpaityamedhyāktādgandholepaśca tatkṛtaḥ .
tāvanmṛdvāri cādeyaṃ sarvvāsu dravyaśuddhiṣu” manuḥ ..
“kusumbhakuṅkumānāṃ ca ūrṇṇākarpāsayostathā . prokṣaṇādi
tathā śuddhirityāha bhagavān yamaḥ” śaṅkhaḥ “tūlikāmupadhānāni
puṣparaktāmbarāṇi ca . śodhayitvātape kiñcit kareṇa mārja-
yenmuhuḥ . paścācca vāriṇā prokṣya śucīnyevamudāharet .
toyābhāve parasparśe bhūmīsaṃveśane'pi ca . kuṇḍikāyāḥ pa0
rityāgodahanaṃ vāpadi smṛtam” devalaḥ . āmānnapariśodhane
biśeṣamāha hārītaḥ . “tasya yanmātramupahataṃ tanmātraṃ
parityajya śeṣasya kaṇḍanaprakṣālane kuryyāt . “payasāṃ dadhnāṃ
krītānāmavahananapavanaiḥ, brīhiyavagodhūmānāṃ gharṣaṇada-
lanapeṣādyaiḥ śimbidhānyānāṃ kaṇḍanavimṛśanaprakṣālanaiḥ
phalīkṛtānāṃ gharṣaṇaprakṣālena paryyagnikaraṇaiḥśākamūlaphalānāṃ
bhūsthānagrahaṇaprakṣālanaiḥ ikṣukāṇḍānāṃ, svavidhivighānāt
yajñahaviṣāṃ śrapaṇameva snehānāṃ punaḥ pākakṛtalavaṇānāṃ
ṣukkasādibhiḥ spṛṣṭānāṃ bhūsthānaṃ tṛṇakāṣṭhānāmāditya-
darśanācchaucam . hārī0 “gavāghrāteṣu kāṃsveṣu śūdro-
cchiṣṭeṣu vā punaḥ . daśabhirbhasmabhiḥ śuddhiḥ śvakā-
kopahateṣu ca” śātā0 . duṣṭābhiśastapatitatiryya-
gadhovarṇṇopahatānāmityanuvṛttau “yānaśayanāsanāni pari-
hāryyāṇotyeke sanyante asaṃskṛtāyāṃ bhūmau nyastānāṃ
tṛṇānāṃ prakṣālanaṃ na rakṣopahatānāmabhyukṣaṇam eṣaṃ
kṣudrasamidhāṃ mahatāṃ kāṣṭhānāmupaghāte prakṣālyā-
vaśodhanaṃ dārumayāṇāmucchiṣṭasamanvārabdhānāmanulekhanam
ucchiṣṭalepopahatānāmeva takṣaṇaṃ mūtrapurīṣalohitaretaḥ
prabhṛtibhirutsargaḥ mṛṇmayānāṃ pātrāṇāmucchiṣṭasamanvā-
rabdhānāmavajvālanam ucchiṣṭalepopahatānāṃ punardahanaṃ
mūtrapurīṣalohitaretaḥprabhṛtibhirutsargaḥ” baudhā0 .
śaucaṃ sahasralomnāṃ tu mārutārkenduraśmibhiḥ . retaḥ-
spṛṣṭaṃ śavaspṛṣṭamāvikaṃ naiva śudhyati” aṅgirāḥ .
athāśuddhyapavādaḥ . nityamāsyaṃ śuci strīṇāṃ śakuniḥ
jhalapātane . snavane tu śucirvatsa śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ”
manuḥ “vatsaḥ prasnavane medhyaḥ śakuniḥ phalapātane . striyaśca
ratisaṃsarge śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ” śātā0 “śvabhirhatasya yanmāṃ-
saṃ śuci tanmanurabravīt . kravyādbhiśca hatasyānyaiścaṇḍālādyaiśca
dasyubhiḥ” manuḥ “tathā māṃsaṃ śvacaṇḍālakravyādaradinipāti-
tam, yājña0 . śucīti śeṣaḥ . “śvahatāśca mṛgā dhanyāḥ
pātitaṃ tu khagaiḥ phalam . bālairanuparikrāntaṃ strībhirā-
cāritañca yat . prasāritañca yat paṇyaṃ ye doṣāḥ strīmukheṣu
ca . maśakairmakṣikābhiśca nilīnaṃ nopahanyate . kṣitisthā-
ścaiva yāāpo gavāṃ tṛptikarāśca yāḥ” . vasi0 “raśmiragni-
rajaśchāyā gauraśvo vasudhā'nilaḥ . vipruṣomakṣikāḥ sparśe
vatsaḥ prasnavane śuciḥ . kāruhastaḥ śuciḥ paṇyaṃ bhaikṣyaṃ
yoṣinmukhaṃ tathā” yājña0 . “ātmaśayyāsanaṃ vastraṃ
jāyā pātraṃ kamaṇḍaluḥ . śucīnyātmana etāni pare-
ṣāmaśucīni tu” baudhā0 . “svā bhāryyā śiśurvastraṃ
svamupavītaṃ kamaṇḍaluḥ . ātmanaḥ kathitaṃ śuddhaṃ na tu
śuddhaṃparasya tu” śaṅkhaḥ . “ātmaśayyāsanaṃ vastraṃ medhyaṃ
vā'maladūṣitam . brahmacārigataṃ bhaikṣyaṃ nityaṃ medhyamiti
sthitiḥ . āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ strīmukhaṃ kutapaṃ kṣuram . na
dūṣayanti vidvāṃso yajñeṣu camasaṃ tathā . gauraśvovipruṣa
śchāyā makṣikā śalabhaḥ śalaḥ . ajohastī raṇe chatraṃ
raśmayaścandrasūryyayoḥ . bhūmiragnirajo vāyurāpodadhi ghṛtaṃ
payaḥ . sarvvāṇyetāni śuddhāni sparśe medhyāni nityaśaḥ”
yamaḥ . “śuciragniḥ śucirvāyuḥ pavitrā ye vahiścarāḥ . āpaśca
śucayonityaṃ panthāḥ sañcaraṇācchuciḥ . āpaḥśuddhā bhūmigatā
śucirnārī pativratā . śucirdharmmaparo rājā saṃtuṣṭo
brāhmaṇaḥ śuciḥ” yamaḥ . “rajobhūrvāyuragniśca mārjjāraśca
sadā śuciḥ” viṣṇuḥ “śuddhaṃ nadīgataṃ toyaṃ sarvva eva
tathā''karāḥ . śuddhaṃ prasāritaṃ paṇyam śuddhamaśvājayormu-
kham . mukhavarjaṃ ca gauḥ śuddhā mārjjāraścaṃkrame śuciḥ”
śaṅkha0 . “adūṣyā santatā dhārā vātoddhūtāśca reṇavaḥ .
striyo vṛddhāśca bālāśca na duṣyanti kadācana . mārjjā-
raścaiva darvvī ca mārutaśca sadā śuciḥ” parā0 .
ākarāḥ somapānaṃ ca vācā yacca praśasyate” uśa0 śucayaḥ
iti śeṣaḥ . “adūṣyā santatā dhārā vātoddhūtāśca reṇavaḥ .
ākarāḥ śucayaḥ sarvvevarjayitvā surākaram” vaudhā0 “reṇavaḥ
śucayaḥ sarvve vāyunā samudīritāḥ . anyatra rāsabhājāviśva
samūhanivāsasām” peṭhī0 “gavāśvarathanāgānāṃ praśastāreṇavaḥ
sadā . apraśastāḥ samūhanyāḥśvāvirāsabhavāsasām” uśa0
“api nocchiṣṭadoṣo'sti madhuno na ca sarpiṣaḥ . na
phalānāṃ na cekṣūṇāṃ nākarāṇāṃ na yoṣitām” śātā0 .
“śuci pūtaṃ svayaṃśuddhaṃ pavitraṃ ceti kevalam . medhyaṃ
caturvighaṃ loke prajānāṃ manurabravot” . tathā “navaṃ cānirmalaṃ
vāpi śucīti dravyamucyate . śodhitaṃ tu yadānyena tatpūta-
mabhidhīyate . svayameva hi yad dravyaṃ kevalaṃ dhanyatāṃ gatam .
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ vāpi svayaṃ śuddhamiti smṛtam . anyadravyai
radūṣyaṃ ca svayamanyāni śodhayet . havyakavyeṣu pūjyaṃ ya-
ttatpavitramiti smṛtam . atha sarvāṇi dhānyāni havyānyā-
bharaṇāni ca . avarjyabhakṣyajātīni śucīnyetāni kevalam .
varjite nikhile dravye śucisaṃjñā na varttate . tasminneveha
sarvatra śuddhatā na punarbhavet . tasmācchuddhaṃ tu karmaṇyaṃ śucī-
tyāhurmanīṣiṇaḥ . nirmalaṃ saṃskṛtaṃdravyaṃ kriyārhaṃ pūtamucyate .
vasatiścamasoyānaṃ vāhanaṃ sādhanāmbu ca . churī naurāsanaṃ
ceti svayaṃ śuddhamiti smṛtam . śiśavaśca svayaṃśuddhā
yoṣitaścānṛtau tathā . brahmahatyā hi nārīṇāmṛtu-
kāle na saṃspṛśet . ākarā hi svayaṃ śuddhā dravyāṇāmiha-
nirṇṇayaḥ . bhasma kṣaudraṃ suvarṇṇaṃ ca sadarbhāḥ kutapāstilāḥ .
apāmārgaśamīkāśāḥ padmamāmalakaṃ maṇiḥ . mālyāni
narṣapā dūrvāḥ sadā bhadrāḥ priyaṃṅgavaḥ . akṣatārocanālājā
haridrāścandanā yavāḥ . palāśakhadirāśvatthatulasīdhātakī-
takī . etānyāhuḥ pavitrāṇi vrāhmaṇā havyakavyayoḥ .
yoktikāni malaghnāni śodhanāni ca dehinām .
teṣvāpogośakṛnmṛcca pavitrāṇi viśeṣataḥ . sarvāśauca
viśudhyarthaṃ sarveṣāṃ sarvvataḥ sadā . akaśmalaiḥ samiddho'gri-
rdurmanuṣpairadūṣitaḥ . sarveṣāmapyaśaucānāṃ samarthaḥ śodha-
nāya saḥ . dravyāṇāmagridagdhānāṃ medhyatvamupadiśyate .
jvālābhimṛṣṭapātrāṇāṃ śucitvaṃ niyataṃ bhavet . agne-
rvṛṣalamuktasya grahaṇaṃ nāstyanāpadi . śnapāko vṛṣalābhastu
brāhmaṇo'gniranāhitaḥ . caṇḍālāgneramedhyāgneḥ sūta-
kāgneśca karhacit . patitāgneścitāgneśca na śiṣṭairgrahaṇaṃ
smṛtam . gośakṛcchuddhadeśasthā śmaśānādyacitā śivā .
agrāmpā mṛdbhavecchudvā ślakṣṇā viṇmūtravarjitā . ūrddhvaṃnābhe-
ryāni khāni tāni medhyānisarvaśaḥ” devalaḥ . “ūrddhaṃ vai
puruṣasya nābhermedhyamarvācīnamamedhyamiti” śrutiḥ . “ajāśvaṃ
mukhatomedhyaṃ na gaurna narajā malāḥ” viṣṇuḥ ūrddhvaṃ nābheḥ
puruṣogaurmedhyaḥ pṛṣṭhe samantādaśvaḥ striyaḥ sarvato hṛdaya-
māsāmaśuci” uśa0 . “medhyā rahogatā nārī strī mukhe
śucicāriṇī . sparśane tu na duṣyanti vāto gandhorasaḥ
striyaḥ . strīṇāṃ mukharasaścaiva gandhoniśvāsa eva ca . mu-
khatogauramedhyāsyān medhyo'jomukhataḥ smṛtaḥ . pṛṣṭhatogaurgajaḥ
skandhe sarvato'śvaḥ śucistathā . nṛṇāṃ mūtrapurīṣe tu ame-
dhye mala eva ca . gopurīṣaṃ tu mūtraṃ ca nityaṃ medhyamiti
sthitiḥ . yamaḥ “pādau śucī brāhmaṇānāmajāśvasya mukhaṃ
śuci . gavāṃ pṛṣṭhāni medhyāni sarvagātrāṇi yoṣitām .
romodbhede śaśī bhuṅkte gandharvāḥ kucadarśane . analastu
rajobhuṅkte striyomedhyāstu nānyathā . balātkāropabhuktā
vā caurahastagatāpi vā . svayaṃ vā pratipannā vā
athavā vipramāditā . atyantadūṣitāpi strī na parityā-
marhati . sarveṣāṃ niṣkṛtiḥ proktā nārīṇāṃ tu viśeṣataḥ .
striyaḥ pavitramatulaṃ naitā duṣyanti karhicit . māsimāsi
rajastāsāṃ duṣkṛtānyapakarṣati . somaḥ śaucaṃ dadau strīṇāṃ
gandharvaśca śubhāṃ giram . pāvakaḥ sarvabhakṣatvaṃ medhyā vai-
yoṣito hyataḥ” . jyotiṣoktam svarāśyapekṣayā iṣṭasamaye
aniṣṭasthānastharavyādikatayāniṣṭasūcanamapi aśuddhiḥ
jyotiṣoktanañaḥ paryyudāsaprasajyapratiṣedhobhayaparatāyāḥ
sarvanivandhṛbhirvyavasthāpanāt tatra niṣiddhakālasya na kevalaṃ
rātryādikālādivat paryyudastatā kintu prasajyapratiṣedha-
paratayā aniṣṭaviśeṣasūcakatāpi tena tatra tatra ani-
ṣiddhakālasyāśuddhatā . ataeva gocarāśuddhiḥ kālāśuddhi-
riti ca vyavahriyate” tathāca jyotiṣoktadiśā tattat-
kālānāṃ tattatkarmmakaraṇāyogyatāprayojakatayā śukrā-
stādikālasyāśuddhatā sā ca akālaśabde uktaprāyā . “ra-
viśuddhau grahakaraṇaṃ raviguruśuddhau vratodvāhau” ityukteḥ gī-
care śubhasthānasthitau ravyādīnāṃ śuddhistadvaiparītye aśuddhiḥ
evaṃ varṣarttumāsadivasānāmapyaśuddhiḥ sā ca kanyakānāṃ
daśavarṣābhyantare eva vivecanīyā nātaḥ param . “grahaśuddhi
mabdaśuddhiṃ śuddhirmāsatturdivasānām . arvāgdaśavarṣebhyaḥ
pravadanti kanyakānā” mityukteḥ .