• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • aśuddhi


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 88.
    aśuddhi f. (-ddhiḥ) Impurity. mfn. (-ddhiḥ-ddhiḥ-ddhi) Impure.

    E. a neg. śuddhi purity.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 100, col. 1.
    A-śuddhi, is, is, i, impure; (is), f. impurity.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 201, col. 2.
    aśuddhi a.

    1 Impure, foul.

    2 Wicked.

    — ddhiḥ f. Impurity, foulness.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 50.
    aśuddhi f. impurity.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 32, col. 3.
    aśuddhi a-śuddhi, f. impurity.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 113, col. 3.
    a-śuddhi f. impurity, Yogas.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 73, col. 1.
    aśuddhi

    f. (-ddhiḥ) Impurity.

    mfn. (-ddhiḥ-ddhiḥ-ddhi) Impure.

    E. a neg. śuddhi
    purity.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 275.
    aśuddhi a. 1 Impure, foul. -2 Wicked. -ddhiḥ f. Impurity, foulness.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 136, col. 3.
    aśuddhi f. Unreinheit.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 34, col. 1.
    aśuddhi f. Unreinheit.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 476, col. 2.
    aśuddhi strī abhāve na0 ta0 . 1 śuddhyabhāve doṣe na0 ta0 .
    2 śuddhiśūnye duṣṭe . tatrāśuddhistatpratiyīgitayā śuddhiśca
    nirūpitā hemādrau śrā0 kha0 . tataḥ sārāṃśaḥ . aśuddhirnāma
    karttṛdravyādeḥ sparśanādyanarhatāpādakodoṣaviśeṣaḥ śuddhi
    stadīyasaṃskārāpāditā tannivṛttiḥ . śuddhimataeva sakala-
    karmmīpayogayogyatvam “śrautaṃ smārttaṃ tathā karmma karttavya-
    madhikāriṇā . śucinā sādhanaiḥ śuddhaiḥ samyak śraddhānvitena
    ca” vrahmā0 purā0 ukteḥ . ato yathāśraddhaṃ śucinā śuci-
    bhireva dravyairācaraṇīyam . te cobhe api śāstraikagamye .
    nanvatra kiṃ śāstreṇa lokavyavahāraprasiddheḥ śuddhyaśuddhyoḥ,
    vyavaharatyeva hi loko jugupsitamūtrapurīṣādisaṃsṛṣṭaṃ dravya-
    maśuddhamiti prakṣālanādyapanītagandhañca śuddhamiti, satyamayaṃ
    lokavyavahāraḥ kvacideva jugupsitasparśopahataeva dravye, na
    sarvvatra . tatrāpi sāmānyataścāsau vyavahāro na dravyade-
    śakālāvasthādibhedakṛto, navā śuddhyaśuddhitāratamya viśeṣa-
    kṛtaḥ . ataḥ sarvvatra viśeṣataśca śuddyaśuddhyoḥ śāstrādeva
    niścayaḥ . yastu caṇḍālādisparśādāvapi viśeṣataśca loka-
    vyavahāraḥ sa tu śāstramūlaprasiddhimāśrityaiva yāgadānahomā-
    diṣu śreyaḥsādhanatvavat . kathaṃ punaḥ kāryyārthapareṇa dharmma-
    śāstreṇa śuddhyaśuddhirūpasya siddhārtha syāvagatiḥ? śrutārthā-
    pattyeti brūmaḥ . tathāhi yathā darśapaurṇṇamāsābhyāṃ svargakā-
    moyajetetyādau kṣaṇikānāṃ yāgānāṃ śrūyamāṇakālāntara-
    bhāvisvagesādhanatvānyathānupapattyā puruṣe śubhāpūrvvasiddhiḥ,
    yathā ca kṣaṇikasyāvagoraṇasya śrutakālāntarabhāviśatayā-
    tanāsādhanatvānyathānupapattyā duritāpūrvvasiddhiḥ . tathā mūtra-
    purīṣādisaṃspṛṣṭena na vyavaharttavyam prakṣālanaprokṣaṇādi
    saṃskāravatā tu vyavaharttavyamiti śrutavyavahāraniṣedhata
    dabhyanujñānānyathānupapattyā dravyādigataśuddhyaśuddhirūpa
    siḍvārthakalpanā na virudhyate . atha vā śuddhyaśuddhismṛtīnāṃ
    siddhārthavādaparatvamevāstu tāsāṃ ca tādṛśameva vedavākyaṃ mūlaṃ
    kalpyate smaryyamāṇārthānusāriṇī hi vedakalpanā . nāsti
    niyamaḥ kāryyārthapareṇaiva vedena bhāvyabhiti “tadbhūtānāṃ
    kriyārthena samāmnāyaḥ” iti nyāyena siddhārthānāmapi
    vidhyekavākyatayā prāmāṇyavyavasthāpanāt . prakṛte ca
    karmmavidhāyake prāgukta brahmāṇḍavākye adhikāriviśeṣa-
    ṇatayā sādhanaviśeṣaṇatayā ca śuddheḥ, aśuddheśca paryyudastatayā
    siddhāyā api vidhinaikavākyatayā prāmāṇyasambhavaḥ . kiñca
    prakṣālitenaiva vyavaharttavyamiti niyamavidhirdṛśyate ato
    vedamūlatvakalpanā . ataḥ śuddhyaśuddhī ubhe api śāstrādevā-
    vagamye . taduktaṃ “śuddhyaśuddhī hyadṛṣṭatvādvijñāyete yathāśruti”
    tadevaṃ vasā śukramityādibhiraśuddhivacanairaśuddhirgamyate jalenaiva
    viśudhyatītyādibhiśca śuddhirvidhīyate . ato'ṣṭakādismṛti-
    vat vedamūle eva śuddhayaśuddhismṛtī . śuddhivacanaiścāśuddhirākṣi-
    pyate śuddhirhi mūtrādyupaghātenāśuddhānāṃ dravyāṇāṃ saṃskāra-
    rūpā karttavyatayā vidhīyate na punaḥ śruḍvānām, na hi
    suvarṇṇādayaḥ bhāvā svabhāvenāśuddhāḥ yena prayogakāle
    śuddhimapekṣeran . athādṛṣṭārthaṃ vrīhiprokṣaṇavat prayogakāle
    saṃskārovidhīyate iti cet na tathātve aśuḍvijñāpakaṃ
    vacanaṃ virudhyeta ataḥ siddhaṃ śuddhyaśuddhyoḥ śāstragamyatvam .
    tatra śuddhirnānāvidhā'pi saṃkṣepāt dvividhā bāhavā
    ābhyantarā ca . yathā “athātaḥ śaucādhyāyaṃ vyākhyā
    syāmastaddvividham bāhyamābhyantarañca āntara śaucaṃ nāma
    tadyadahaṅkāraninditebhyo mano nivarttate, bāhyamapi
    gandhalepasnehopaghāte'dbhiraniṣṭapuruṣasparśane prokṣaṇā-
    cchucirityaśucipratiṣedhaḥ, hṛdayaśaucamanutaptatā sādhutā,
    karmmaśaucamagarhitakarmmaṇyatā, śarīraśaucaṃ mṛdbhiradbhiśca,
    vācām apriyānṛtaniṣṭhuryyavarjanam, manaso mithyāsaṃkalpa-
    pratiṣedhaḥ, buddherjñānam . śrūyate dvividhaṃ śaucaṃ yacchiṣṭaiḥ
    paryyupāsitam” . “bāhyaṃ nirlepanirgandhamantaḥśaucamahiṃ-
    sanam” iti ca uśa0 . “adbhiḥ śudhyanti gātrāṇi
    buddhirjñānena śudhyati . ahiṃsayā ca bhūtātmā manaḥ satyena
    śudhyati” iti “kālo'gnirmanasaḥ śuddhirudakādyanulepanam
    avijñānañca bhūtānāṃ ṣaḍvidha śaucamucyate . deśaṃ kālaṃ
    tathātmānaṃ dravyaṃ dravyaprayojanam . upapattimavasthāṃ ca pari-
    jñāya yathāvidhi . śaucajñaḥ kuśalo dharmme dharmmepsuḥ śauca
    mācaret” iti ca baudhā0 “anilānalasomasūryyakā-
    ñcanarajatabhasmatoyatāmraiḥ, ajamukhavāladhigomayarajaādyaiḥ
    sparśaguṇairiha medhyatāṃ nayanti” hārī0 “ātmayājināṃ
    śarīrasyādbhirmṛdbhiśca, jñānena buddheḥ, tapasā pāpānāṃ,
    santānajānāṃ mātṛpaitṛkāṇāṃ doṣāṇāṃ yamaniyamamantravrato-
    pavāsādibhiḥ” śaṅkhali0 “jñānaṃ tapo'gnirāhāro mṛṇmayo
    vāryyupāñjanam vāyuḥ karmmārkakālau ca śuddhikarttṝṇi-
    dehinām” sarbeṣāmeva śaucānāmannaśaucaṃ paraṃ smṛtam .
    yo'nne śucirhi sa śucirna mṛdvāri—śuciḥ śuciḥ .
    kṣāntyā śudhyanti vidvāṃsodānenākāryyakāriṇaḥ . praccha-
    nnapāpājapyena tapasā vedavittamāḥ . śodhyaṃ śadhyati
    mṛttoyairnadī vegena śudhyati rajasā strī manoduṣṭā saṃnyāsena
    dvijottamāḥ . adbhirgātrāṇi śudhyanti manaḥ satyena śudhyati .
    manuḥ “kālo'gniḥ karmma mṛdvāri manojñānaṃ tapo
    jalam . paścāttāpo nirāhāraḥ sarveṣāṃ śuddhihetavaḥ .
    akāyyakāriṇāṃ dānam” kṣetrajñasyeśvarajñānāt viśuddhiḥ pa-
    ramā matā” yā0 smṛ0 “satyaṃ śaucaṃ tapaḥ śaucaṃ śaucamindri
    yasaṃyamaḥ . sarvvabhūtadayā śaucamadbhistu pañcamaṃ matam” yamaḥ
    “gātraṃ mṛdambhasā śudhyeccittaṃ bhūtānṛśaṃsanāt . vidyayā
    tapasā dehī matirjñānena śudhyati . svādhyāyenānutāpena
    homena tapasaiva ca . dhyānena kṣetravāsena dāneneha
    parikṣayaḥ . parāpavādāśravaṇaṃ parastrīṇāmadarśanam . eta
    cchauca śrotradṛśī rjihvāśuddhirapaiśanama . aprāṇivadhamastayaṃ
    śucitvaṃ pādahastayoḥ . asaṃśleṣaḥ parastrīṇāṃ śārīraṃ
    śaucamiṣyate” vṛha0 . “ucchiṣṭopaghāte'bhyukṣaṇācchu cirvi-
    ṇmutraṃ saṃspṛśyonmṛjyācamya prayatobhavet” paiṭhī0 “prāṇi-
    nāmatha sarveṣāṃ mṛdbhiradbhiśca kārayet . atyantopahatānāñca
    śaucaṃ nānyat” viṣṇuḥ . “viṇmūtrotsargaśuddhyarthaṃ mṛdvāryyā
    deyamarthavat . daihikānāṃ malānāñca śuddhiṣu dvādaśa
    svapi . vasā śukramasṛṅ majjā mūtraviṭ ghrāṇakarṇṇaviṭ .
    śleṣmāśru dūṣikāmedo dvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ” manuḥ “tathā
    śarīrasrotobhyo mala niṣyandavisravaḥ . antrādīnāṃ pradeśaśca
    syādaśucirviśeṣataḥ . prabhūtāśucyamedhyānāṃ sparśanāccā
    śucirbhavet . svapnādvastraviparyyāsāt kṣutādbuddhiparibhramāt .
    uktvā vācamanācchuddhviranṛtaṃ krūrameva vā . apaviddhaṃ dhanurlakṣyaṃ
    dṛṣṭvā vā aśucirbhavet . pralepasnehagandhānāmaśucau cāpaka-
    rṣaṇam . śaucalakṣaṇamityāhurmṛdambhogomayādibhiḥ . lepe
    snehe ca gandhe ca vyapakṛṣṭe ca dūrataḥ . paścādācamanañcaiva
    śaucārthaṃ vakṣyate vidhiḥ” devalaḥ . “duṣṭābhiśastapatita
    tiryyagadhovarṇṇopahatānāṃ saṃsparśāccāsyasvedatoyapūyaśo-
    ṇitacharddilālāniṣṭhīvitareṇukarddamocchiṣṭajalaviṇmūtrapurī-
    ṣādibhirbāhyaśarīropaghātibhirupapūtābhiradbhirmṛdbhiśca bhasma-
    gomayauṣadhimaṅgalācāravidhiprayuktairbāhyaśarīropaghātāt pū-
    tobhavati” hārītaḥ . “citādhūmasevane sarvve varṇṇāḥ
    snānamācareyuḥ . maithune duḥsvapne rudhiropagatakaṇṭhe
    vamanavirekayośca . śmaśrukarmmaṇi kṛte ca . śavaṃ śava-
    spṛśañca spṛṣṭvā rajasvalācāṇḍālayūpāṃśca . bhakṣyavarjjaṃ
    pañcanakhaśavaṃ tadasthi sasnehañca . sarvveṣveteṣu pūrvvaṃ vastraṃ
    nāprakṣālitaṃ bibhṛyāt . rajasvalā, caturthe'hni snānācchu-
    ḍvyati . rajasvalā hīnavarṇāṃ rajasvalāṃ spṛṣṭvā na tāvada-
    śnīyādyāvanna śuddhā . savarṇāmadhikavarṇāṃ vā spṛṣṭvā snātvā-
    'śnīyāt . kṣutvā suptvā bhojanādhyayane pītvā snātvā
    niṣṭhīvyaṃ vāsaḥ paridhāya rathyāmākramya mūtrapurīṣe kṛtvā
    pañcanakhasya sasnehāsthi spṛṣṭvā cācāmet . cāṇḍāla-
    mlecchasambhāṣaṇe ca . nābheradhastāt prabāhuṣu ca kāyikai-
    rmalaiḥ surābhirvopahatomṛttoyaistadaṅgaṃ prakṣālya śudhyati .
    anyatropahatomṛttoyaistadaṅgaṃ prakṣālya snānena . vaktropahata-
    stūpoṣya snātvā pañcagavyena . daśanacchadopahataśca . vasā
    śukramasṛṅmajjāmūtraviṭkarṇaviṅnakhāḥ . śleṣmāśru dūṣikā
    medodvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ . gauḍī mādhvī ca paiṣṭī ca
    vijñeyā trividhā surā . yathaivaikā tathā sarvvā na pātavyā
    dvijātibhiḥ . mādhūkamaikṣavaṃ ṭāṅkaṃ kaulaṃ khārjjūrapānase .
    mṛdvīkārasamādhvīke maireyaṃ nārikelajam . amedhyāni
    daśaitāni madyāni brāhmaṇasya ca . rājanyaścaiva vaiśyaścaspṛṣṭvaitāni
    na duṣyataḥ “jñānaṃ tapognirāhāromṛdmanovāryyupāñjanam .
    vāyuḥkarmmārkakālau ca śuddhikartṝṇi dehinām” viṣṇuḥ .
    “ūrddhvaṃ nābheḥ karau muktvā yadaṅgamupahanyate . tatra
    snānamadhastāttu kṣālanenaiva śudhyati . indriye'nupraviṣṭaṃ
    syādamedhyaṃ yadi karhicit . mukhe'pi saṃspṛśyamānaṃ tatra
    snāna viśodhanam” aṅgi0 . “rathyā karddamatoyena ṣṭhīva-
    nādyena vā tathā . nābherūrddhvaṃ naraḥ spṛṣṭvā sadyaḥ snānena
    śudhyati” “śaṅkhaḥ “sakarddameṣu varṣāsu praviśya grāmasaṅkaram .
    jaṅghābhyāṃ mṛttikāstisraḥ padbhyāṃ ca dviguṇāḥ smṛtāḥ”
    yamaḥ . “divākīrttimudakyāṃ ca sūtikāṃ patitaṃ tathā .
    śavaṃ tatspṛṣṭinañcaiva spṛṣṭvā snānena śudhyati . ācamya
    prayatonityaṃ japedaśucidarśanāt . sauryyānmantrān
    yathotsāhaṃ pāvamānīśca śaktitaḥ . nāraṃ spṛṣṭvāsthi
    sasnehaṃ snātvā viproviśudhyati . ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gāṃ
    spṛṣṭvā vīkṣya vā ravim . vāntovirekī kṣutvā ca ghṛtaprāśa-
    namācaret ācāmedeva bhuktvānnaṃ snānaṃ maithuninaḥ smṛtam”
    manuḥ . maithuninaḥ snāmamṛtau garbhaśaṅkāyāmeva “anṛtau
    tu yadā gacchecchaucaṃ mūtrapurīṣavat” śātātapokteḥ .
    “ajīrṇṇe'bhyādite vānte śmaśrukarmmaṇi maithune . duḥsvapne
    durjanasparśe snānamātraṃ vidhīyate . śunā caiva śūmākena
    mṛtanirhārakeṇa vā . spṛṣṭamātrastu kurvvīta secanaṃ plāvanaṃ
    jalaiḥ” manuḥ “duḥsvapnadarśane caiva vānte vā kṣurakarmmaṇi .
    methune kaṭadhūme ca sadyaḥ snānaṃ vidhīyate . patitaṃ sūtikā-
    mantyaṃ śavaṃ spṛṣṭvā tu kāmataḥ . snātvā sacelaṃ hutvāgniṃ
    ghṛtaṃ prāśya viśudhyati . śavaspṛśaṃ divākīrttiṃ citāyūpaṃ
    rajasvalām . spṛṣṭvā pramādatovipraḥ snānaṃ kṛtvā viśudhyati”
    vṛha0 . udakyāśucibhiḥ snāyāt” yā0 smṛ0 udakyā-
    dispṛṣṭaiḥ spṛṣṭaḥ snāyāt hemā0 . “caṇḍālaṃ patitaṃ vyaṅga
    munmattaṃ śavamantyajam . sūtakaṃ sūtikāṃ nārīṃ rajasā
    ca pariplutām . śvakukkuṭavarāhāṃśca grāmyān saṃspṛśya
    mānavaḥ . sacelaṃ saśiraḥ snātaḥ tadānīmeva śudhyati .
    vṛddhaśātā0 . “śvapākaṃ patitaṃ vyaṅgamunmattaṃ śavahārakam .
    sūtakamityādiśātātapavat” parā0 “aśuddhān svayamevaitāna
    śuddhaśca yadā spṛśet . viśudhyatyupavāsena” “upaspṛśyā-
    śucispṛṣṭaṃ tṛtīyamapi mānavaḥ . hastau pādau ca toyena
    prakṣalyācamya śrudhyati” iti ca devalaḥ . “mānuṣāsthi
    basāviṣṭhāmārttavaṃ mūtraretasī . majjānaṃ śoṇitaṃ vāpi
    parasya yadi saṃspṛśet . snātvā pramṛjya lepādīnācamya sa
    śucirbhavet . tānyeva svāni saṃspṛśya pūtaḥsyāt parimārjja
    nāt” deva0 . “caityavṛkṣaścitiryūpaścaṇḍālaḥ somavikrayī .
    etāṃstu vrāhmaṇaḥ spṛṣṭvā sacelojalamāviśet” . parā0 .
    “śvapacamūṣikapretahārakaśavāni saṃspṛśya devīrāpa ityabhi-
    mantritairjalaiḥ snātaḥ pūtobhavatyajīrṇṇavānte śmaśru-
    karmmaṇi paśudivāmaithune ca” hārotaḥ “atha sāṃspa-
    rśikaṃ vyākhyāsyāmaḥ “caṇḍālaśmaśānamṛtahārakaraja-
    svalāsūtikāḥ saṃspṛśyā'nudite'stamite skanditvā cāpsu-
    skanditvākṣisyandane karṇṇakrośane cityāharaṇe yūpasaṃsparśane”
    ityupakramya “sacelaṃ snātvā punarmāno japet” kaśya0 . “śvānaṃ
    śvapākaṃ pretadhūmaṃ devadravyopajīvinaṃ grāmayājakaṃ yūpaṃ
    citiṃ citikāṣṭhaṃ samadyabhāṇḍaṃ sasnehaṃ mānuṣāsthi
    śavaspṛśaṃ rajasvalāṃ mahāpātakinaṃ śavaṃ spṛṣṭvā sacela-
    vāsā ambho'vagāhyīttīryyāgnimupaspṛśen” cyava0
    “śunā ghrātāvalīḍhasya nakhairvidalitasya vā . adbhiḥ prakṣālanaṃ
    proktamagninā copadhūnanam” śātā0 . aśuciṃ saṃspṛśedyastu
    ekaeva sa duṣyati . taṃ spṛṣṭvānyo na duṣyettu sarvvadravyeṣyayaṃ
    vidhiḥ” vṛddhaśā0 . “yasya sparśe ācamanamātraṃ so'trāśuciḥ”
    hemā0 . “śvavarāhakharānuṣṭrān vṛkagomāyuvānarān .
    kākakukkuṭagṛdhrāṃśca spṛṣṭā snānaṃ samācaret” saṃva0 .
    “bhāsavānaramārjārakharoṣṭrāṇāṃ śunāṃ tathā . śūkarāṇāma-
    medhyasya sparśe snānaṃ sacelakam” vyāsaḥ “paṇḍrakaṃ kukkuṭaṃ
    kākaṃ śvaśṛgālaśivāvṛkān . citiyūpaśmaśānāni viḍ-
    varāhakharāśucīn . avakīrṇṇinamantyaṃ ca spṛṣṭvā snānaṃ
    vidhīyate” hārī0 “abhojyasūtikāṣaṇḍamārjārākhuśva-
    kukkuṭān . patitāviddhacāṇḍālaṃ mṛtahārāṃśca dharmmavit .
    saṃspṛśan śudhyati snānāt” mārka0 pu0 . “bauddhān pāśupatān
    jainān laukāyatikakāpilān . vikarmmasthān dvijaḥ spṛṣṭvā
    sacelojalamāviśet . kāpālikāṃstu saṃspṛśya prāṇāyāmī-
    'dhiko mataḥ” ṣaṭtri0 . “śaivān pāśupatān
    spṛṣṭvā laukāyatikanāstikān . vikarmmasthān dvijān
    śūdrān savāsā jalamāviśet” brahmā0 purā0
    “śūdrocchiṣṭaṃ dvijaḥ spṛṣṭvā ucchiṣṭaṃ śūdrameva ca .
    śucirapyavagāhyaiva sacalaṃ snānamācaret” chāga0 “spṛṣṭvā
    devalakaṃ caiva savāsā jalamāviśet” saṃva0 “rajakaścarmma
    kṛccaiva brātyadhvajopajīvinau . nirṇejakaḥ śoṇḍikaśca
    naṭaḥ śailūṣakastathā . mukhebhagastathā śvā ca vanitā sarvva-
    varṇagā! cakrī dhvajī vyādhayājī” ityupakramya “ebhiryadaṅgaṃ
    saṃspṛṣṭaṃ śirovarjaṃ dvijātiṣu . toyena kṣālanaṃ kṛtvā
    ācāntāḥ prayatā matāḥ” śātā0 . “urddhvaṃ nābheḥ karau-
    muktvā yadaṅgaṃ spṛśate khagaḥ . snānaṃ tatra prakarvīta śeṣaṃ
    prakṣālya śudhyati” jātū0 . “nīlīṃ nīlīvikāraṃ ca mā-
    nuṣāsthīnyapi dvijaḥ . caṇḍālapatitacchāyāṃ spṛṣṭvā snānaṃ
    samācaret” saṃva0 “spṛṣṭvā rudrasya nirmmālpaṃ savāsā āplutaḥ
    śuciḥ” skanda0 pu0 “aṣṭamyāṃ ca caturddaśyāṃ divā parvvaṇi
    maithunam . kṛtvā sacelaṃ snātvā ca vāruṇībhiśca mārjayet”
    śāṭyāyaniḥ . “rajasyuparate sādhvī snānena strī rajasvalā”
    aṅgi0 “rajasvalā caturthe'hni snānācchuḍvimavāpnuyāt”
    śaṅkhaḥ “śuddhā bharttuścaturthe'hni snātā nārī rajasvalā . daive
    karmmaṇi pitrye ca pañcame'hani śudhyati” aṅgi0 . “rogeṇa
    yadrajaḥ strīṇāmatyarthaṃ tu pravarttate . aśucyonaiva tāstena
    yena vaikārikaṃ hi tat” śaṅkha0 “akāle yadbhavet strīṇām
    raktamāhurmanīṣiṇaḥ . kāle tu tadrajaḥ proktaṃ tasmāttatraiva
    sā'śuciḥ” chāga0 . evamanyānyapi tadbodhakānyanusandheyā-
    ni . śucitatkālajīvinaḥ karmmādhikāritvena śuddheḥ karttṛ-
    viśeṣaṇatayā karmmāṅgatvamaśuddheśca tadadhikāritvābhāvaḥ evaṃ
    tayoḥ karttṛviśeṣaṇatayā karmmādhikārāṅgānaṅgatve nirū-
    pite . idānīṃ dravyāṇāmapi karmmāṅgatayā dravya-
    gataśuddhyaśuddhī nirūpyete tatra kālarūpadravyasyāśuddhiḥ
    39 pṛṣṭhe akālaśabde uktaprāyā . paryyudastakālānāṃ tu
    karmānaṅgaṃtve'pi nāśuddhatvam . “rātrau śrāddhaṃ na kurvīta”
    “āsurī rātriranyatra tasmāttāṃ parivarjjayet” rākṣasī
    nāma sā velā garhitā sarvvakarmasu” ityādau tattat-
    karmaṇāṃ taditarakāle karttavyatāmātraṃ bodhyate na tu teṣā-
    maśuddhatvamapri tena sandhyāvandanādeḥ sandhyārātryoḥ kartta-
    vyatābidhāyakaṃ “paścimāṃ tu samāsīnoyāvattārakada-
    rśanamityādi” “divoditaṃ yat karmmetyukramya śarvaryyāḥ prathame
    yāme tat kurvītāvicārayannityādi” ca śāstraṃ
    sārthakam . aparadravyagate śuddhyaśuddhī tāvadidānīṃ nirū-
    pyete . tatrādau dravyaśuddhyaśuddhisampādakaṃ dravyādikamucyate .
    “śārīrairmalaiḥ surābhirmadyairyadupahataṃ tadatyantopahatam . atya-
    ntopahataṃ sarvvalauhabhāṇḍamagnau prakṣiptaṃ śudhyet’ maṇimaya
    maśmemayamabjaṃ ca saptarātraṃ mahonisyanena śudhyet dantā-
    sthibhavaṃ saṃ takṣaṇena, dāravaṃ mṛṇmayañca jahyāt . atyanto-
    pahatasya prakṣālitasya triravadya tacchindyāt” viṣṇuḥ
    “atyantopahatānāṃ sarvvataijasānāmagninā śaucaṃ mṛṇmayaca-
    rmaṇāṃ tyāgaḥ, tanmātracchedamityeke dhāraṇaṃ hi navavāsasāṃ
    śaucamityācāryyāḥ tasmāt sarvvavāsasāmāplāvanādeva
    śuddhiḥ” hārī0 “taijasānāṃ kuṇaparetomūtrapurīṣo-
    pahatānāmāvarttanamullekhanaṃ bhasmanā triḥsaptakṛtvaḥ parimārjana
    mucchedanaṃ vā” śaṅkhali0 “mūtrapurīṣāsṛkkuṇapaspṛṣṭānāṃ
    taijasānāṃ pātrāṇāṃ pūrvvoktānāmanyatamena triḥsaptakṛtvaḥ
    parimārjjanam” “kṣaumāṇi vāsāṃsi teṣāmalābhe kārpāsikā
    nyaurṇṇakāni bhavanti mūtrapurīṣalohitaretaḥprabhṛtyupahatānāṃ
    mṛdādbhiḥ prakṣālanaṃ vāsovadūrṇṇāvalkalānāṃ, valkalavat
    kṛṣṇājinānām” iti ca baudhā0 “madyairmūtrapurīṣaiśca śleṣma
    bhiraśruśoṇitaiḥ . saṃspṛṣṭaṃ naiva śudhyeta punaḥpākena mṛṇma-
    yam . etaireva yadā spṛṣṭaṃ tāmrasauvarṇṇarājatam . śudhyatyā-
    varttitaṃ paścādanyathā kevalāmbhasā” śaṅkhavaśiṣṭhakāśyapāḥ
    “alābudārupātrāṇāṃ vaidalānāṃ tathaiva ca . atyantopahatā-
    nāñca parityāgo vidhīyate . atra mūtrapurīṣābhyāṃ retasā
    rudhireṇa ca . celaṃ yadupahanyeta punaḥ prakṣālayettu tat .
    yadyambhasā na śudhyettu vastraṃ vopahataṃ dṛḍham . chedanaṃ tasya
    dāho vā yanmātramupahanyate . mṛttikākṣārapātena aśuddhaṃ
    tat parityajat” yamaḥ . “vastravaidalacarmādye śuddhiḥ prakṣālanaṃ
    smṛtam . atiduṣṭasya tanmātra tyajecchittvātmaśuddhaye”
    vṛha0 . “dūṣitaṃ varjitaṃ dūṣya kaśmalaṃ ceti
    liṅginām . caturvidhamamedhyaṃ ca sarvvaṃ vyākhyāsyate punaḥ .
    śucyapyaśucisaṃspṛṣṭa dravyaṃ dūṣitamucyate . abhakṣyabhojyapeyāni
    varjjitāni hi vakṣyati . nyaṅkuḥ patitacaṇḍālau grāma
    śūkarakukkaṭau . śvā ca nityaṃ vivarjyāḥsyuḥ ṣaḍete dharmataḥ
    samāḥ . savraṇaḥ sūtakī sūtī mattonmattau rajasvalā .
    mṛtabandhuraśuddhaśca varjyānyaṣṭau svakālataḥ . svedāśruvindavaḥ
    phenonirastaṃ nakharoma ca . ādracarma tvagityetad dūṣyamāhu
    rdvijātayaḥ . mānuṣāsthikaphoviṣṭhāretoyūtrārttavāni
    ca . kuṇapaḥ pūyamityetat kaśmalaṃ cetyudāhṛtam . dūṣite
    prokṣitenāpi śuddhiruktā vidhānataḥ . dūṣye mārjjana-
    saṃskāraiḥ kaśmale sarvvathā bhavet” devalaḥ . athabhūmi śuddhya-
    śuddhyupāyādi . “prasūte garbhiṇī yatra mniyate yatra
    mānuṣaḥ . caṇḍālairuṣitaṃ yatra yatropanyasyate śavaḥ .
    viṇmūtre cāhite yatra kuṇapoyatra dṛśyate . evaṃ kalamaśa
    bhuyiṣṭā bhūramedhyeti lakṣyate . kṛmikīṭapadakṣepairdūṣitā
    yatra medinī . trapsayā karṣaṇeḥ kṣiptā vāntairvā dūṣyatāṃ
    vrajet . nakhadantatanūjatvaktuṣapāṃśurajomalaiḥ . bhasmapaṅka
    tṛṇairvāpi pracchannā malinā bhavet . pañcadhā vā caturddhā
    vā bhūramedhyā viśudhyati . dūṣyā dvidhā tridhā vāpi
    śodhyate malinaikadhā . dahanaṃ khanana bhūmerupalepanavāpane .
    parjjanyavarṣaṇaṃ ceti śaucaṃ pañcavidhaṃ smṛtam” deva0 . trapsā ghanī-
    bhūtaśleṣmā “saṃmārjanenāñjanena sekenollikhanena ca . gavāṃ ca pa-
    rivāsena bhūmiḥ śudhyati pañcabhiḥ” manuḥ . “khananāt pūra-
    ṇāddāhāllepanādabhigharṣaṇāt . gobhirākramaṇāt kālādbhūmiḥ
    śudhyati saptabhiḥ” yamaḥ . “ghanāyā bhūmerupaghāte upalepanam
    suṣirāyāḥ karṣaṇam ācchannāyā medhyamāhṛtya pracchādanam
    caturbhiḥ śodhyate bhūmiḥ gobhirākramaṇāt khananāddahanā-
    dabhigharṣaṇāt pañcamāllepanāt” baudhā0 “karṣaṇamupalepana-
    madbhirabhyukṣaṇaṃ kālodāhaśca bhūmeḥ” śaṅkhali0 śuddhiriti śeṣaḥ .
    “khananāt pūraṇāddāhāllepanādabhigharṣaṇāt . gobhirākra-
    maṇāt kālāt bhūmirebhyo viśudhyati” hārī0 . “mārjanopā-
    ñjanairveśma prokṣaṇena ca pustakam . mārjjanenāñjanenāpi seke-
    nollekhanena ca . dāhena ca bhuvaḥ śuddhirvāsenāpyatha vā gavām”
    viṣṇuḥ “gocarmmamātramabvindurgoḥ (bhūmeḥ) śodhayati
    pātitaḥ samūḍhamasamūḍhaṃ vā yatra lepo na dṛśyate” baudhā
    mṛtau varṇṇādiśeṣe kālabhedaḥ . śvaśūdrapatitāścāntyā mṛtā-
    śced dvijamandire . śaucaṃ tatra pravakṣyāmi manunā bhāṣitaṃ
    yathā . daśarātrācchuni prete māsāt śūdre bhavecchuciḥ .
    dvābhyāṃ tu patite gehe antye māsacatuṣṭayāt . atyante varja-
    yedgehamityevaṃ manurabravaut” vṛ0 manuḥ . atyantyaḥ śvapākaḥ .
    dvijasya maraṇe veśmaviśudhyati dinatrayāt . dinaikena bahi-
    rbhūmi ragnikṣepapralepanaiḥ” yamaḥ . yathoktakālānantara karttavyamāha
    saṃvarttaḥ gṛhaśruddhiṃ pravakṣyāmi antaḥsthaśavadūṣite . protsāryya
    mṛṇmayaṃ pātra siddhamanna tathaiva ca . gṛhādapāsya tatsarvaṃ
    gomayenopalepayet . gomayenopalipyātha chāgenāghrāpaye-
    dvudhaḥ . brāhmaṇairmantrapūtaiśca hiraṇyakuśavāribhiḥ . sarvva-
    mabhyukṣayedveśma tataḥ śudhyatyasaṃśayaḥ . “dāruvadasthi
    bhūbhyorāvapana ca bhūmeḥ” gauta0 “mārjanādveśmanāṃ śuddhiḥ”
    kṣiteḥ śuddhistu saptabhiḥ” śaṅkhaḥ . aśuddhyapavādaḥ “brāhvaṇāvasathe
    bhūmirdevāgāre tathaivaca . medhyā caiva sadā manye gavāṃ goṣṭhe
    ca yā bhavet” yamaḥ . “rathyākarddamatoyāni nāvaḥ panthāstṛ-
    ṇāni ca . sparśanānna praduṣyanti pakveṣṭaracitāni ca” parā0
    rathyākarddamatoyāni spṛṣṭānyantyaiśca vāyaseḥ . marutārkeṇa
    śudhyanti pakveṣṭaracitāni ca . tathaibhiśca viśudhyanti sūryyaso
    māṃśumārutaiḥ” viṣṇuḥ . atha mṛttikāśuddhiḥ “va-
    lmīkādutkarāllepājjalādhvapathivṛkṣayoḥ . kṛtaśaucāvaśi-
    ṣṭāśca na grāhyāḥ sapna mṛttikāḥ . śucideśe ca saṃgrāhyāḥ
    śarkarāśmādivarjjitāḥ” śātā0 . atha pakvānnādiśuddhyuśuddhyu
    pāyāḥ . “keśakīṭakṣutaghrātaṃ vāyasopahatañca yat klīvābhi-
    śastapatitaiḥ sūtikodakyanāstikaiḥ . dūṣyaṃ vā syādyadannaṃ
    tu tasya niṣkṛtirucyate . abhyukṣya kiñciduddhṛtya tadbhuñjītā
    viśaṅgitaḥ . bhasmanā vāpi saṃsparśya saṃsparśya volmukhena ca .
    suvarṇṇarajatābhyāṃ ca bhojyaṃ ghrātamajena vā” . ghṛtaṃ sapāyasaṃ
    kṣīraṃ tathaivekṣuraso guḍaḥ . śūdrabhāṇḍasthitaṃ takraṃ tathā madhu
    na duṣyati” śātā0 “tvakkeśakīṭaromanakhāśrupurīṣāṇi
    dṛṣṭvā taddeśapiṇḍānnamuddhṛtyādbhirabhyukṣya bhassanāvakāryyābhi-
    ghāryyapunarapi prokṣya vācā praśastam oṃ bhūrbhuvaḥ svarityupari
    pariśīdhya ca punarevopayuñjīta” baudhā0 . “masū-
    ramāṣasaṃyuktaṃ tathā paryyuṣitaṃ ca yat . tattu prakṣālitaṃ
    kṛtvā bhuñjīta hyabhighāritam” yamaḥ “māṣārājamā-
    ṣāḥ” hemā0 . paryyuṣitabhījanavidhānamāpadviṣayam
    “śuktāni hi dvijo'nnāni na bhuñjīta kadācana . kṣālayi-
    tvā tu nirdoṣāṇyāpaddharmmagato yadā” tasyaiva vacanānta-
    rāt “makṣikākeśamanneṣu patitaṃ yadi dṛśyate .
    mūṣikasya purīṣaṃ vā kṣutaṃ yaccāvadhūnitam . bhasmanāspṛśya
    vāśnīyādabhyukṣya salilena vā” yamaḥ . kṣutenākrāntamavakṣutam
    avadhūnitaṃ vastreṇa . “avakṣutaṃ kākapataṅgakīṭairudakyayā
    vā patitaiśca dṛṣṭam . alātabhasmāmbuhiraṇyachāgaiḥ saṃspṛṣṭa-
    mannaṃ manurāha bhejyam” yamaḥ . asyāpavādaḥ “makṣikā maśakā
    daṃśā ghuṇā sūkṣmapipīlikā . āmiṣāmedhyasevī ca naite kīṭā
    nisargataḥ . yama “pākṣijagdhaṃ gavāghrātamavadhūtamavakṣutam . dūṣitaṃ
    keśakīṭaiśca mṛtprakṣepeṇa śudhyati” manuḥ . godhrāte'nne
    tathā keśamakṣikākīṭadūṣite . salilaṃ bhasma mṛdbāri prakṣeptavyaṃ
    viśuddhaye . atra makṣikā viṃṣṭhāmakṣikā “keśakīṭakṣutaniṣṭhīvitaṃ
    vaco'bhihataṃ śvabhirāghrātaṃ prekṣitaṃ yacca paryyuṣitam punaḥ
    siddhaṃ caṇḍālenāvekṣitamabhojyamannamanyatra hiraṇyoda-
    kasparśāt” sumantuḥ “ākarajānāṃ tvabhyavaharaṇīyānāṃ ghṛte-
    nābhighāritānāṃ śuddhiḥ punaḥpacanameva snehānāṃ, sneha-
    vadrasānāṃ, saṃhatānāmadbhiḥ prīkṣaṇamatidravāṇāmutpavanama,
    śuṣkāṇāmuddhṛtadoṣāṇāṃ saṃskāraḥ pariplāvitānāṃ, doṣāṇāṃ
    tatastyāgaḥ” śaṅkhali0 . “parokṣamannaṃ saṃskṛtya agnāvadhi
    śrityādbhiḥ prokṣettadannaṃ pavitram” āpa0 . “aniṣṭagandhopa-
    ghrāṇaśravaṇadarśana keśakīṭapipīlikābhirannādyopaghāte kāñcana
    rajatavaidūryyaprabālagobālājinadarmāṇāmekatamenādbhiḥ saṃ-
    spṛṣṭena mantraprokṣaṇaṃ paryyagnikaraṇamādityadarśanāt pūtaṃ
    bhavati vahvannopaghāte brāhmaṇamatyā tadantaramapanīya ajamava-
    ghrāpya pūtaṃ bhavati tyāgorasamayānām” hārī0 . siddha
    haviṣāṃ mahatāṃ śvavāyasaprabhṛtyupahatānāṃ taddeśapiṇḍamuddhṛtya
    “pavamānaḥ suvarjjana” ityanuvākenābhyukṣaṇaṃ madhūdake payo-
    vikāre ca pātrāntaranayane śuḍviḥ evaṃ tailasarpiṣī, ucchiṣṭa
    samanvārabdhetūdake'vadhāyopayojayet” vaudhā0 ucchiṣṭasama-
    nvārabdhe ucchiṣṭasaṃspṛṣṭe” hemā0 . payodadhivikārādi
    śuci pātrāntare sthitam . pāvanotpavanābhyāṃ ca paryyagni-
    karaṇena ca” laugā0 “pavanaṃ vastrādinā gālanam
    utpavanaṃ darbhapavitreṇa “savituṣṭvāprasava utpunāmi” ityanena
    mantreṇa saṃskaraṇam . “āmamāṃsaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ snehāśca phala-
    sambhavāḥ . mlecchabhāṇḍasthitā duṣṭā niṣkrāntāḥ śucayaḥ smṛtāḥ”
    yamaḥ “śrapaṇaṃ ghṛtatailānāṃ plāvanaṃ gorasasya ca . bhāṇḍā-
    ni plāvayedadbhiḥ śākamūlaphalāni ca . siddhamannaṃ tathā
    sarpiḥ kṣīrañca dadhi cāmbu ca . eteṣāmavalīḍhānāṃ taijasī
    śuddhiriṣyate kākamārjāranakulasarpamūṣikapakṣibhiḥ .
    saṃskataṃ tu yadāhyagramavalihyeta kenacit . muvarṇṇavarṇṇa
    tāmnoṣṇairgobālai rajatena vā . spṛṣṭamekatamenāpi bhojyaṃ
    ghrātamajena vā” śaṅkha0 . taijasī śuddhiḥ paryyagnikaraṇam .
    iyaṃ śuddhiḥ keśādikaṃ dūṣakamuddhṛtya kāryyā” hemā0 .
    “ghṛtadadhipayastakrāṇāmākarasthitānāmadoṣaḥ” ṅkhaḥ “ā-
    dhāradoṣe tu nayet pātrāt pātrāntaraṃ dravam .
    ghṛtaṃ tu pāyasaṃ kṣīraṃ tathaivekṣurasaṃ guḍam” drava-
    dravyāṇi bhūrīṇiṃ pariplāvyāni vāmbhasā . śasyāni
    vrīhayaścaiva śākamūlaphalāni ca . tyaktvā tu dūṣitaṃ bhāga
    māplāvyātha jalena ca . brahmā0 pu0 . “droṇādabhyadhikaṃ siddha
    mannamupahataṃ na duṣyati . tasyīpahatamātramapāsya gāyatryabhi
    mantritaṃ suvarṇṇāmbhaḥ kṣipet vastasya ca darśayedagmeḥ” . viṣṇuḥ .
    “śṛtaṃ droṇādhikaṃ cānnaṃ śvakākairupaghātitam . na tyājyaṃ
    tasya śuddhyarthaṃ brāhmaṇebhyo nivedayet . karttavyaṃ vacanaṃ teṣā-
    mannasaṃsakārakarmmaṇi” “droṇādhikasya śuddhistu dharmmaśāstreṣu
    paṭhyate . śvakākairavaṇīḍhaṃ tu droṇānnaṃ na visarjjayet . grāsa
    muddhṛtya tanmātraṃ yacca lālāśritaṃ bhavet . suvarṇṇodakenābhyukṣya
    jvalanena tu tāpayet . viprāṇāṃ mantraghoṣeṇa pūtaṃ bhojyaṃ ca
    tadbhavet” parā0 . droṇanyūnaparimāṇasyānnasya śvādyavaleha
    mahopaghātadūṣitasya tyāga eva karttavyaḥ yathāha saeva .
    “śvavāyasagavādyaistu jagdhamannaṃ yadā bhavet . sneho vā
    gorasovāpi tatra śuddhiḥ kathaṃ bhavet? . annaṃ parityajettatra
    snehasya pāvanena tu . aśvastanatayā śuddhirgoramasya vidhī-
    yate . tatraiva viṣaye devalaḥ “avalīḍhaṃ śvamārjāradhāṅkṣa
    kukkuṭamūṣikaiḥ . bhojane nopayuñjīta tadamedhyaṃ hi sama taḥ”
    caṇḍālādispṛṣṭasya droṇādhikasyāpi tyāgaeva kāryya ityāha
    “caṇḍālena śunā vāpi duṣṭamannamayajñiyam . ca-
    ṇḍālādibhirucchiṣṭaiḥ spṛṣṭaṃ bhūyo'pi varjayet” vasi-
    ṣṭhaḥ . tatrāpavādaḥ devadroṇyāṃ vivāheṣu yajñeṣu
    prakṛtepu ca . kākaiḥ śvabhiśca saṃspṛṣṭamannaṃ tanna
    vivarjjayet . tanmātramannamuddhṛtya śeṣaṃ saṃskāramarhati”
    dravāṇāṃ plāvanenaiva ghṛtānāṃ prokṣaṇena ca . chāgena mukha
    saṃspṛṣṭaṃ śuci tvevahi tadbhavet” vṛha0 “tīrthe vivāhe yātrā-
    yāṃ saṃgrāme deśaviplave . nagare grāmadāhe ca spṛṣṭāspṛṣṭi na
    duṣyati . gokule kanduśālāyāṃ tailayantrekṣuyantrayoḥ .
    amīmāṃsyāni śaucāni strībhirācaritāni ca”
    vṛha0 “kandupakvāni tailāni pāyasaṃ dadhi saktavaḥ .
    etānyaśūdrānnabhujobhojyāni manurabravīt” śātā0 .
    dravyaviśeṣe yā śuddhiruktā sānnāntarasampādanāśaktirūpāyā
    māpadyeva kāryyā . anāpadi tu duṣṭamannaṃ parityajyānnāntaraṃ
    saṃpādyam yathoktaṃ vāyupu0 . “annaṃ paśyeyurete tu yadi vai
    havyakavyayoḥ . utkṣeptavyaṃ pradhānārthaṃsaṃskārastvāpadi smṛtaḥ”
    “haviṣāṃ saṃskṛtānāntu mukhyameva vi varjanam . mṛtprayuktā-
    bhirardbhirvā prokṣaṇaṃ tu vidhīyate . siddhārthakaiḥ kṛṣṇatilaiḥ kāryyaṃ
    vāpyavakīraṇam . dvijasūryyāgnivastānāṃ darśanaṃ tu prayatnataḥ”
    brahmapu0 . athodakaśuddhyaśuddyupāyāḥ . “ucchiṣṭaṃ malinaṃ klinnaṃ
    yacca viṣṭhānulepitam” ityupakramya “sūryyenduraśmipātena
    mārutasparśanena ca . gavāṃ mūtrapurīṣeṇa śudhyantyāpa iti
    sthitiḥ” vṛha0 . “mṛtapañcanakhāt kūpādatyantopahatātta-
    thā . apaḥ samuddharet sarvvāḥ śeṣaṃ śastreṇa śodhayet” . vahni
    prajvālanaṃ kṛtvā kūpe pakveṣṭakācite . pañcagavyaṃ nyaset paścāt
    navatoyasamudbhave . jalāśayeṣvayālpeṣu sthāvareṣu mahītale .
    kūpavat kathitā śuddhiḥ mahatsu ca na dūṣaṇam” viṣṇuḥ
    “rathyā karddabhetyādiprāguktaṃ 481 pṛ0 “bhūmisthamudakaṃ puṇyaṃ
    vaitṛṣṇaṃ yatra gorbhavet . avyāptaḥ cedamedhyena tadvadeva hi
    śodhanam” vāpīkūpataḍāgebhya āpogrāhyāstu sarvva-
    śaḥ . “paścāt paśyedamedhyantu pañcagavyena śudhyati” parā0
    “asthicarmmāvasiktaṃ yat śvamārjjārākhumūṣikaiḥ . dūṣitaṃ
    yadbhavettoyam” ityupakranya “asthicarmmāvapatitaṃ kharavānara
    śūkaraiḥ . uddharedudakaṃ sarvaṃ śodhanaṃ parimārjanam .
    vāpīkṛpataḍāgeṣu dūṣiteṣu kathañcana . uddhṛtya vai kumbha-
    śataṃ pañcagavyena śudhyati . khanikūpataḍāgeṣu saṃdigdheṣu
    viśeṣataḥ . tebhyohṛtvā ghaṭaśataṃ pañcagavyena śudhyati .
    pādukopānadviṇmūtraṃ kūpe yadi nimajjati . ṣaṣṭiṃ
    kumbhān samuddhṛtya pañcagavyena śudhyati” parā0 atha
    nānādravyaśuddhyaśuddhī “śvapākoyat spṛśeddravyaṃ mṛṇmayaṃ
    dravameva vā . pakvaṃ vā bhojyaṃkalkaṃ vā tat sarvaṃ parivarjayet
    ucchiṣṭāśucibhi spṛṣṭamadravaṃ śodhyate'mbhasā” ūnaṃ vāpi
    prabhūtaṃ vā śodhayet prokṣaṇādibhiḥ deva0 . taijasānāṃ
    maṇīnāñca sarvvasyāśmamayasya ca . bhasmanādbhirmṛdā caiva
    śuddhiruktā manīṣibhiḥ .. nirlepaṃ kāñcanaṃ bhāṇḍamadbhireva
    viśuvyati . abjamaśmamayañcaiva rājatañcānupaskṛtam ..
    apāmagneśca saṃyogāddhaimarūpyañca saṃbabhau . tasmāttayoḥ
    svayonyaiva nirṇeko guṇavattaraḥ .. tāmrāyaḥkāṃsyaraityānāṃ
    trapuṇaḥ sīsakasya ca . śaucaṃ yathārhaṃ karttavyaṃ kṣārāmlodaka-
    vāribhiḥ .. dravāṇāñcaiva sarvveṣāṃ śuddhirutplāvanaṃ smṛtam .
    prokṣaṇaṃ saṃhatānāñca dāravāṇāñca takṣaṇam .. mārjjanaṃ yajña-
    pātrāṇāṃ pāṇinā yajñakarmmaṇi . camasānāṃ grahāṇāñca
    śuddhiḥ prakṣālanena tu .. carūṇāṃ sruksruvāṇāñca śuddhiru-
    ṣṇena vāriṇā . sphyaśūrpaśakaṭānāñca muṣalolūkhalasya ca ..
    adbhistu prokṣaṇaṃ śaucaṃ bahūnāṃ dhānyavāsasām . prakṣālanena
    tvalpānāmadbhiḥ śaucaṃ vidhīyate .. celavaccarmmaṇāṃ śuddhirvvaida-
    lānāntathaiva ca . śākamūlaphalānāñca dhānyavacchuddhiriṣyate ..
    kauśeyāvikayorūṣaiḥ kutapānāmariṣṭakai . śrīphalairaṃśupaṭṭānāṃ
    kṣaumāṇāṃ gaurasarṣapaiḥ .. kṣaumavacchaṅkhaśṛṅgāṇāmasthidantamayasya
    ca . śuddhirvijānatā kāryyā gomutreṇodakena vā .. prokṣa-
    ṇāttṛṇakāṣṭhañca palālañcaiva śudhyati . mārjjanopāñjanairveśma
    punaḥpākena mṛṇmayam .. madyairmūtraiḥ purīṣairvvā ṣṭhauvanaiḥ
    pūyaśoṇitaiḥ . yāvannāpaityamedhyāktādgandholepaśca tatkṛtaḥ .
    tāvanmṛdvāri cādeyaṃ sarvvāsu dravyaśuddhiṣu” manuḥ ..
    “kusumbhakuṅkumānāṃ ca ūrṇṇākarpāsayostathā . prokṣaṇādi
    tathā śuddhirityāha bhagavān yamaḥ” śaṅkhaḥ “tūlikāmupadhānāni
    puṣparaktāmbarāṇi ca . śodhayitvātape kiñcit kareṇa mārja-
    yenmuhuḥ . paścācca vāriṇā prokṣya śucīnyevamudāharet .
    toyābhāve parasparśe bhūmīsaṃveśane'pi ca . kuṇḍikāyāḥ pa0
    rityāgodahanaṃ vāpadi smṛtam” devalaḥ . āmānnapariśodhane
    biśeṣamāha hārītaḥ . “tasya yanmātramupahataṃ tanmātraṃ
    parityajya śeṣasya kaṇḍanaprakṣālane kuryyāt . “payasāṃ dadhnāṃ
    krītānāmavahananapavanaiḥ, brīhiyavagodhūmānāṃ gharṣaṇada-
    lanapeṣādyaiḥ śimbidhānyānāṃ kaṇḍanavimṛśanaprakṣālanaiḥ
    phalīkṛtānāṃ gharṣaṇaprakṣālena paryyagnikaraṇaiḥśākamūlaphalānāṃ
    bhūsthānagrahaṇaprakṣālanaiḥ ikṣukāṇḍānāṃ, svavidhivighānāt
    yajñahaviṣāṃ śrapaṇameva snehānāṃ punaḥ pākakṛtalavaṇānāṃ
    ṣukkasādibhiḥ spṛṣṭānāṃ bhūsthānaṃ tṛṇakāṣṭhānāmāditya-
    darśanācchaucam . hārī0 “gavāghrāteṣu kāṃsveṣu śūdro-
    cchiṣṭeṣu vā punaḥ . daśabhirbhasmabhiḥ śuddhiḥ śvakā-
    kopahateṣu ca” śātā0 . duṣṭābhiśastapatitatiryya-
    gadhovarṇṇopahatānāmityanuvṛttau “yānaśayanāsanāni pari-
    hāryyāṇotyeke sanyante asaṃskṛtāyāṃ bhūmau nyastānāṃ
    tṛṇānāṃ prakṣālanaṃ na rakṣopahatānāmabhyukṣaṇam eṣaṃ
    kṣudrasamidhāṃ mahatāṃ kāṣṭhānāmupaghāte prakṣālyā-
    vaśodhanaṃ dārumayāṇāmucchiṣṭasamanvārabdhānāmanulekhanam
    ucchiṣṭalepopahatānāmeva takṣaṇaṃ mūtrapurīṣalohitaretaḥ
    prabhṛtibhirutsargaḥ mṛṇmayānāṃ pātrāṇāmucchiṣṭasamanvā-
    rabdhānāmavajvālanam ucchiṣṭalepopahatānāṃ punardahanaṃ
    mūtrapurīṣalohitaretaḥprabhṛtibhirutsargaḥ” baudhā0 .
    śaucaṃ sahasralomnāṃ tu mārutārkenduraśmibhiḥ . retaḥ-
    spṛṣṭaṃ śavaspṛṣṭamāvikaṃ naiva śudhyati” aṅgirāḥ .
    athāśuddhyapavādaḥ . nityamāsyaṃ śuci strīṇāṃ śakuniḥ
    jhalapātane . snavane tu śucirvatsa śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ”
    manuḥ “vatsaḥ prasnavane medhyaḥ śakuniḥ phalapātane . striyaśca
    ratisaṃsarge śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ” śātā0 “śvabhirhatasya yanmāṃ-
    saṃ śuci tanmanurabravīt . kravyādbhiśca hatasyānyaiścaṇḍālādyaiśca
    dasyubhiḥ” manuḥ “tathā māṃsaṃ śvacaṇḍālakravyādaradinipāti-
    tam, yājña0 . śucīti śeṣaḥ . “śvahatāśca mṛgā dhanyāḥ
    pātitaṃ tu khagaiḥ phalam . bālairanuparikrāntaṃ strībhirā-
    cāritañca yat . prasāritañca yat paṇyaṃ ye doṣāḥ strīmukheṣu
    ca . maśakairmakṣikābhiśca nilīnaṃ nopahanyate . kṣitisthā-
    ścaiva yāāpo gavāṃ tṛptikarāśca yāḥ” . vasi0 “raśmiragni-
    rajaśchāyā gauraśvo vasudhā'nilaḥ . vipruṣomakṣikāḥ sparśe
    vatsaḥ prasnavane śuciḥ . kāruhastaḥ śuciḥ paṇyaṃ bhaikṣyaṃ
    yoṣinmukhaṃ tathā” yājña0 . “ātmaśayyāsanaṃ vastraṃ
    jāyā pātraṃ kamaṇḍaluḥ . śucīnyātmana etāni pare-
    ṣāmaśucīni tu” baudhā0 . “svā bhāryyā śiśurvastraṃ
    svamupavītaṃ kamaṇḍaluḥ . ātmanaḥ kathitaṃ śuddhaṃ na tu
    śuddhaṃparasya tu” śaṅkhaḥ . “ātmaśayyāsanaṃ vastraṃ medhyaṃ
    vā'maladūṣitam . brahmacārigataṃ bhaikṣyaṃ nityaṃ medhyamiti
    sthitiḥ . āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ strīmukhaṃ kutapaṃ kṣuram . na
    dūṣayanti vidvāṃso yajñeṣu camasaṃ tathā . gauraśvovipruṣa
    śchāyā makṣikā śalabhaḥ śalaḥ . ajohastī raṇe chatraṃ
    raśmayaścandrasūryyayoḥ . bhūmiragnirajo vāyurāpodadhi ghṛtaṃ
    payaḥ . sarvvāṇyetāni śuddhāni sparśe medhyāni nityaśaḥ”
    yamaḥ . “śuciragniḥ śucirvāyuḥ pavitrā ye vahiścarāḥ . āpaśca
    śucayonityaṃ panthāḥ sañcaraṇācchuciḥ . āpaḥśuddhā bhūmigatā
    śucirnārī pativratā . śucirdharmmaparo rājā saṃtuṣṭo
    brāhmaṇaḥ śuciḥ” yamaḥ . “rajobhūrvāyuragniśca mārjjāraśca
    sadā śuciḥ” viṣṇuḥ “śuddhaṃ nadīgataṃ toyaṃ sarvva eva
    tathā''karāḥ . śuddhaṃ prasāritaṃ paṇyam śuddhamaśvājayormu-
    kham . mukhavarjaṃ ca gauḥ śuddhā mārjjāraścaṃkrame śuciḥ”
    śaṅkha0 . “adūṣyā santatā dhārā vātoddhūtāśca reṇavaḥ .
    striyo vṛddhāśca bālāśca na duṣyanti kadācana . mārjjā-
    raścaiva darvvī ca mārutaśca sadā śuciḥ” parā0 .
    ākarāḥ somapānaṃ ca vācā yacca praśasyate” uśa0 śucayaḥ
    iti śeṣaḥ . “adūṣyā santatā dhārā vātoddhūtāśca reṇavaḥ .
    ākarāḥ śucayaḥ sarvvevarjayitvā surākaram” vaudhā0 “reṇavaḥ
    śucayaḥ sarvve vāyunā samudīritāḥ . anyatra rāsabhājāviśva
    samūhanivāsasām” peṭhī0 “gavāśvarathanāgānāṃ praśastāreṇavaḥ
    sadā . apraśastāḥ samūhanyāḥśvāvirāsabhavāsasām” uśa0
    “api nocchiṣṭadoṣo'sti madhuno na ca sarpiṣaḥ . na
    phalānāṃ na cekṣūṇāṃ nākarāṇāṃ na yoṣitām” śātā0 .
    “śuci pūtaṃ svayaṃśuddhaṃ pavitraṃ ceti kevalam . medhyaṃ
    caturvighaṃ loke prajānāṃ manurabravot” . tathā “navaṃ cānirmalaṃ
    vāpi śucīti dravyamucyate . śodhitaṃ tu yadānyena tatpūta-
    mabhidhīyate . svayameva hi yad dravyaṃ kevalaṃ dhanyatāṃ gatam .
    sthāvaraṃ jaṅgamaṃ vāpi svayaṃ śuddhamiti smṛtam . anyadravyai
    radūṣyaṃ ca svayamanyāni śodhayet . havyakavyeṣu pūjyaṃ ya-
    ttatpavitramiti smṛtam . atha sarvāṇi dhānyāni havyānyā-
    bharaṇāni ca . avarjyabhakṣyajātīni śucīnyetāni kevalam .
    varjite nikhile dravye śucisaṃjñā na varttate . tasminneveha
    sarvatra śuddhatā na punarbhavet . tasmācchuddhaṃ tu karmaṇyaṃ śucī-
    tyāhurmanīṣiṇaḥ . nirmalaṃ saṃskṛtaṃdravyaṃ kriyārhaṃ pūtamucyate .
    vasatiścamasoyānaṃ vāhanaṃ sādhanāmbu ca . churī naurāsanaṃ
    ceti svayaṃ śuddhamiti smṛtam . śiśavaśca svayaṃśuddhā
    yoṣitaścānṛtau tathā . brahmahatyā hi nārīṇāmṛtu-
    kāle na saṃspṛśet . ākarā hi svayaṃ śuddhā dravyāṇāmiha-
    nirṇṇayaḥ . bhasma kṣaudraṃ suvarṇṇaṃ ca sadarbhāḥ kutapāstilāḥ .
    apāmārgaśamīkāśāḥ padmamāmalakaṃ maṇiḥ . mālyāni
    narṣapā dūrvāḥ sadā bhadrāḥ priyaṃṅgavaḥ . akṣatārocanālājā
    haridrāścandanā yavāḥ . palāśakhadirāśvatthatulasīdhātakī-
    takī . etānyāhuḥ pavitrāṇi vrāhmaṇā havyakavyayoḥ .
    yoktikāni malaghnāni śodhanāni ca dehinām .
    teṣvāpogośakṛnmṛcca pavitrāṇi viśeṣataḥ . sarvāśauca
    viśudhyarthaṃ sarveṣāṃ sarvvataḥ sadā . akaśmalaiḥ samiddho'gri-
    rdurmanuṣpairadūṣitaḥ . sarveṣāmapyaśaucānāṃ samarthaḥ śodha-
    nāya saḥ . dravyāṇāmagridagdhānāṃ medhyatvamupadiśyate .
    jvālābhimṛṣṭapātrāṇāṃ śucitvaṃ niyataṃ bhavet . agne-
    rvṛṣalamuktasya grahaṇaṃ nāstyanāpadi . śnapāko vṛṣalābhastu
    brāhmaṇo'gniranāhitaḥ . caṇḍālāgneramedhyāgneḥ sūta-
    kāgneśca karhacit . patitāgneścitāgneśca na śiṣṭairgrahaṇaṃ
    smṛtam . gośakṛcchuddhadeśasthā śmaśānādyacitā śivā .
    agrāmpā mṛdbhavecchudvā ślakṣṇā viṇmūtravarjitā . ūrddhvaṃnābhe-
    ryāni khāni tāni medhyānisarvaśaḥ” devalaḥ . “ūrddhaṃ vai
    puruṣasya nābhermedhyamarvācīnamamedhyamiti” śrutiḥ . “ajāśvaṃ
    mukhatomedhyaṃ na gaurna narajā malāḥ” viṣṇuḥ ūrddhvaṃ nābheḥ
    puruṣogaurmedhyaḥ pṛṣṭhe samantādaśvaḥ striyaḥ sarvato hṛdaya-
    māsāmaśuci” uśa0 . “medhyā rahogatā nārī strī mukhe
    śucicāriṇī . sparśane tu na duṣyanti vāto gandhorasaḥ
    striyaḥ . strīṇāṃ mukharasaścaiva gandhoniśvāsa eva ca . mu-
    khatogauramedhyāsyān medhyo'jomukhataḥ smṛtaḥ . pṛṣṭhatogaurgajaḥ
    skandhe sarvato'śvaḥ śucistathā . nṛṇāṃ mūtrapurīṣe tu ame-
    dhye mala eva ca . gopurīṣaṃ tu mūtraṃ ca nityaṃ medhyamiti
    sthitiḥ . yamaḥ “pādau śucī brāhmaṇānāmajāśvasya mukhaṃ
    śuci . gavāṃ pṛṣṭhāni medhyāni sarvagātrāṇi yoṣitām .
    romodbhede śaśī bhuṅkte gandharvāḥ kucadarśane . analastu
    rajobhuṅkte striyomedhyāstu nānyathā . balātkāropabhuktā
    vā caurahastagatāpi vā . svayaṃ vā pratipannā vā
    athavā vipramāditā . atyantadūṣitāpi strī na parityā-
    marhati . sarveṣāṃ niṣkṛtiḥ proktā nārīṇāṃ tu viśeṣataḥ .
    striyaḥ pavitramatulaṃ naitā duṣyanti karhicit . māsimāsi
    rajastāsāṃ duṣkṛtānyapakarṣati . somaḥ śaucaṃ dadau strīṇāṃ
    gandharvaśca śubhāṃ giram . pāvakaḥ sarvabhakṣatvaṃ medhyā vai-
    yoṣito hyataḥ” . jyotiṣoktam svarāśyapekṣayā iṣṭasamaye
    aniṣṭasthānastharavyādikatayāniṣṭasūcanamapi aśuddhiḥ
    jyotiṣoktanañaḥ paryyudāsaprasajyapratiṣedhobhayaparatāyāḥ
    sarvanivandhṛbhirvyavasthāpanāt tatra niṣiddhakālasya na kevalaṃ
    rātryādikālādivat paryyudastatā kintu prasajyapratiṣedha-
    paratayā aniṣṭaviśeṣasūcakatāpi tena tatra tatra ani-
    ṣiddhakālasyāśuddhatā . ataeva gocarāśuddhiḥ kālāśuddhi-
    riti ca vyavahriyate” tathāca jyotiṣoktadiśā tattat-
    kālānāṃ tattatkarmmakaraṇāyogyatāprayojakatayā śukrā-
    stādikālasyāśuddhatā sā ca akālaśabde uktaprāyā . “ra-
    viśuddhau grahakaraṇaṃ raviguruśuddhau vratodvāhau” ityukteḥ gī-
    care śubhasthānasthitau ravyādīnāṃ śuddhistadvaiparītye aśuddhiḥ
    evaṃ varṣarttumāsadivasānāmapyaśuddhiḥ sā ca kanyakānāṃ
    daśavarṣābhyantare eva vivecanīyā nātaḥ param . “grahaśuddhi
    mabdaśuddhiṃ śuddhirmāsatturdivasānām . arvāgdaśavarṣebhyaḥ
    pravadanti kanyakānā” mityukteḥ .