aśmarī

aśmarī f. (-rī)

1 Strangury.

2 Stone or gravel, (the disease.)

E. aśmara stony, and ṅīp fem. aff.

aśmarī (rī) 3. f. Strangury; the stone.

aśmarī [aśmānaṃ rāti rā-ka gaurā° ṅīṣ] (In medicine) A disease called stone (in the bladder), gravel, strangury.

Comp.

— ghnaḥ N. of the tree varuṇa (used as a lithontriptic).

— bhedanaṃ a lithontriptic.

— haraḥ N. of the tree Pentaptera Arjuna, used as a lithontriptic.

aśmarī f. (Pāṇ. iv, 2, 80), (in comp. sometimes aśmari, Suśr.) strangury, stone or gravel (the disease), Suśr. &c.

aśmarī

f. (-rī)

1. Strangury.

2. Stone or gravel, (the disease.)

E. aśmara
stony, and ṅīp fem. aff.

aśmarī [aśmānaṃ rāti rā-ka gaurā˚ ṅīṣ] (In medicine) A disease called stone (in the bladder), gravel, strangury. -Comp. -ghnaḥ N. of the tree varuṇa (used as a lithontriptic). -bhedanam a lithontriptic. -haraḥ N. of the tree Pentaptera Arjuna, used as a lithontriptic (Mar. vāyavaraṇā).

aśmarī und °ri (metrisch) f. Blasenstein.

aśmarī strī aśmānaṃ rāti rā—ka gaurā0 ṅīṣ . mūtrakṛcchra-
roge sa hi mūtradvārā prastaramiva kaṭhinamāṃsaṃ recayati
iti tasya tathātvam . tannidānādi suśrute uktaṃ yathā .
“athāto'śmarīṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ .. catasro'śmaryyo
bhavanti śleṣmādhiṣṭhānāstadyathā śleṣmaṇā vātena pittena śu-
kreṇa ceti .. tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ
śleṣmā mutrasampṛkto'nupraviśyavastim, aśmarīṃ janayati tāsāṃ
pūrvvarūpāṇi vastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ vastiśiromuṣka-
śephasāṃ vedanā kṛcchrā jvarāvasādau vastagandhitvaṃ mūtrasyeti ..
yathāsvaṃ vedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndramathāvilam . pūrvvarūpe'śmanaḥ
kṛcchrānmūtraṃ sṛjati mānavaḥ .. atha jātāsu nābhivasti-
sevanīmehaneṣvanyatame mehatovedanā mūtradhārāsaṅgaḥ saru-
dhiramūtratā mūtravikiraṇañca gomedaṃ prakāśamanāvilaṃ sasi-
kataṃ visṛjati dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭheyānādhvagamanaiścāsya
vedanā bhavati .. tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyavaharato'-
tyarthamupalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya vastimukhamadhiṣṭhāya sroto
niruṇaddhi tasya mūtrapratighātāddālyate midyate nistudyata iva
vastirguruḥ śītaśva bhavati . aśmarī cātra śvetā snigdhā
mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā madhūkapuṣpavarṇṇā vā bhavati tāṃ
ślaiṣmikīmiti vidyāt .. pittayuktastu śleṣmā saṅghātamupagamya
yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya vastimukhamadhiṣṭhāya sroto niru-
ṇaddhi tasya mūtrapratighātāduṣyate cūṣyate dahyate pacyata iva
vastiruṣṇavātaśca bhavati . aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā
kṛṣṇā bhallātakāsthipratimā madhuvarṇṇā vā bhavati tāṃ paittikī-
miti vidyāt .. vātayuktastu śleṣmā saṅghātamupagamya yathoktāṃ
parivṛddhiṃ prāpya vastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya
mūtrapratighātāttīvrā vedanā bhavati tathātyarthaṃ pīḍyamāno
dantān khādati nābhiṃ pīḍayati meḍhraṃ mṛdgāti pāyuṃ spṛśa-
ti viśarddhate vidahati vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa vāsya
mehato niḥsaranti . aśmarī cātra śyāmā paruṣā viṣamā
kharā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati tāṃ vātikīmiti vi-
dyāt . prāyeṇaitāstisro 'śmaryyo divāsvapnasamaśanādhyaśanaśīta-
snigdhagurumadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti . teṣā-
mevālpavastikāyatvādanupacitamāṃsatvācca vasteḥ sukhagrahaṇā
haraṇā bhavanti .. mahatāntu śukrāśmarī śukranimittā bhavati .
maithunābhighātādatimaithunādvā śukrañcalitamanirgacchadvimārgagama-
nādanilo'bhitaḥ saṃgṛhya meḍhravṛṣaṇayorantare saṃharati saṃhṛtya-
copaśoṣayati sā mutramārgamāvṛṇoti mūtrakṛcchraṃ vastivedanāṃ
vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati pīḍitamātre ca tasminneva prade-
śe pravilayamāpadyate tāṃ śukrāśmarīmiti vidyāt .. bhavanti
cātra .. śarkarā sikatā meho bhasmākhyo'śmarivaikṛtam ..
aśmaryyāḥ śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā .. pavane'nuguṇe
sā tu niretyalpā viśeṣataḥ . sā bhinnamūttirvātena śarkaretya-
bhidhīṃyate .. hvatpīḍāsakthisadamaṃ kukṣiśūlaḥ savepathuḥ .
tṛṣṇorddhvago'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbbalyaṃ pāṇḍugātratā .. a-
rocakāvipākau tu śarkarārtte bhavanti ca . mutramārgapravṛttā
sā saktā kuryyādupradravān .. daurbbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśū-
lamarocakam . pāṇḍutvamuṣṇavātañca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim ..
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām . ekadvārastanutvakko madhye
vastiradhomukhaḥ .. alādvā iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ .
vastirvvastiśiraścaiva pauruṣaṃ vṛṣaṇau gudam .. ekasambandhino
hyete gudāsthivivarasthitāḥ . mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇā-
yatanamuttamam .. pakkāśayagatāstatra nāḍyo mūtravahāstu yāḥ ..
tarppayanti sadā mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā .. sūkṣmatvā-
nnopalabhyante mukhānyāsāṃ sahasraśaḥ . nāḍīmirupanītasya
mūtrasyāmāśayāntarāt .. jāgrataḥ svapataścaiva sa niḥṣyandena
pūryyate . āmukhātsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryyate navaḥ ..
ghaṭo yathā tathā viddhi vastirmūtreṇa pūryyate . evameva prave-
śena vātaḥ pittaṃ kapho'pi vā .. mūtrayukta upasnehāt pra-
viśya kurute'śmarīm . apsu svacchāsvapi yathā niṣiktāsu
nave ghaṭe .. kālāntareṇa paṅkaḥ syādaśmarīsambhavastathā . saṃha-
ntyapo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ .. tadvadvalāsaṃ
vastisthamuṣmā saṃhanti sānilaḥ . mārute praguṇe vastau mūtraṃ
samyak pravarttate .. vikārā vividhāścāpi pratilome bhavanti
hi .. mūtrāghātāḥ pramehāśca śukradoṣāstathaiva ca . mūtradoṣāśca
ye kecidvastāveva bhavanti hi” suśva0 “aśmarīṃ kṣapa-
yatyāśu sikatāśarkarānvitām” suśru0 . ayañca mahā-
pāpajatvānmahārogaḥ . “unmādastvagdoṣo rājayakṣmā
śvāsomadhumeho bhagandaraḥ . udaro'śmarītyaṣṭau mahā-
rogāḥ” śu0 ta0 nāra0 .

aśmarī , strī, (aśmānaṃ rāti dadāti yā . aśman +
rā + ka + gaurāditvāt ṅīp . mūtrakṛcchrarogo
hi mūtradvāre prastaramiva kaṭhinamāṃsaṃ racayati .)
mūtrakṛcchrarogaḥ . pātarī iti bhāṣā . yathā .
athāśmaryyadhikāraḥ . atrāśmaryyāḥ sannikṛṣṭanidānaṃ
saṅkhyāñcāha .
“vātapittakaphaistisraścaturthī śukrajā matā .
prāyaḥ śleṣmāśrayāḥ sarvvā aśmaryyaḥ syuryamopamāḥ” ..
śneṣmāśrayāḥ śleṣmasamavāyikāraṇāḥ . śukrajāṃ
vinā . śukrajāyāstu śukrasyaiva samavāyikāraṇa-
tvāt . anye tu śukrāśmaryyāmapi kaphakāraṇatva-
micchanti . prāyaḥśabdaścātra viśeṣārthaḥ . yamo-
pamāścikitsāṃ vinā .. * .. samprāptimāha .
“viśoṣayedvastigataṃ saśukraṃ
mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā .
yadā tadāśmaryyupajāyate tu
krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ ..
pavano vastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ kaphaṃ vā
śoṣamupanayet yadā tadā aśmarī krameṇa kramaśo
varddhamānā . yathā goḥ pitteṣu rocanevetyanvayaḥ .. * ..
pūrvvarūpamāha .
“naikadoṣāśrayāḥ sarvvā athāsāṃ pūrvvarūkṣaṇaṃ .
vastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito'tiruk ..
mūtre vastasagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ” .
vastaḥ chagalakaḥ .. * .. sāmānyalakṣaṇamāha .
“sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisevanīvastimūrddhasu .
viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāt tayā mārganirodhane ..
tadvyapāyāt sukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamaṃ .
tatsaṃkṣobhāt kṣate sāsramāyāsāccātirugbhavet” ..
vastimūrddhā nābheradhodeśaḥ . viśīrṇadhāraṃ savi-
cchedadhāraṃ . tayā aśmaryyā . mārgaḥ mūtravāhi
srotaḥ . tadvyapāyāt kadācidvāyunā aśmaryyā
mūtramārgādanyatra gamanāt . sukhaṃ mehet mūtrayet .
gomedakopamaṃ gomedako maṇiḥ kiñcillohita-
stadvarṇaṃ . tatsaṃkṣobhāt tasyā aśmaryyāḥ sañcārāt .
gharṣaṇena mūtravahe srotasi kṣate jāte sāsraṃ saraktaṃ
mehet . āyāsāt pravāhanādijanitāt .. * ..
vātolvaṇāmāha .
“tatra vātādbhṛśaṃ tvārtto dantān khādati vepate .
mṛdgāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyapi saṅkvaṇan ..
sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmmehati vinduśaḥ .
śyāvāruṇāśmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva” ..
saṅakvaṇan ārttanādaṃ kurvvan nābhideśaṃ pīḍayati .
śakṛt purīṣaṃ sānilaṃ muñcati . muhurvvāraṃvāraṃ .
vinduśaḥ vinduṃ vinduṃ mehati mūtrayet . śyāve-
tyādi śyāvā kiñcit śyāmā . aruṇā kiñci-
draktā . evaṃ cāśmaryyā varṇākārakathanaṃ ā-
kṛṣyāṇāṃ pratyakṣasaṃvādiśāstraprāmāṇyakhyāpanārtha-
māhuḥ . citākaṇṭakairiva vadarīvījavat kṣudrā-
ṅkurairveṣṭitā .. * .. pittolvaṇāmāha .
“pittena dahyate vastiḥ pacyamāna ivoṣmavān .
bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā sitāśmarī” ..
dahyate sākṣādagnineva . vastiriti mūtrakoṣaḥ .
pacyamānaiva kṣāreṇeva . uṣmavān uṣṇasparśaḥ .. * ..
kapholvaṇāmāha .
“vastirnistudyataiva śleṣmaṇā śītalo guruḥ .
aśmarī mahatī ślakṣmā madhuvarṇāthavā sitā” ..
mahatī kukkuṭāṇḍatulyā . madhuvarṇā īṣatpiṅgala-
śuklā ..
“etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva hi bhūyasā .
āśrayopacayāplatvāt grahaṇāharaṇe sukhāḥ” ..
etāḥ doṣatrayajanitāḥ bālānāṃ syuḥ .. yataḥ sarvvā
evāśmaryyo viśeṣataḥ śleṣmasamavāyikāraṇāḥ . bālā-
stu viśeṣatastannidānasevino bhavanti . uktañca
suśrutena . prāyeṇaitā aśmaryyo divāsvapnasamaśa-
nādhyaśanasnigdhaśītagurumadhurāhārapriyatvāt viśe-
ṣeṇa bālānāṃ bhavantīti . bhūyaḥ padopādānāt
mahatāmapi tridoṣajanitā bhavanti . teṣāmeva
bālānāmeva . grahaṇāharaṇe sukhāḥ grahaṇaṃ niṣkā-
sanārthamaṅgulibhyāṃ . āharaṇaṃ pācanādipūrvvakaṃ
niṣkāsanaṃ tatra sukhāḥ sukhadāḥ . tatra hetumāha .
āśrayopacayāplatvāditi āśrayo vastiḥ tasyo-
pacayaḥ sthaulyaṃ tasyāplatvāt .. * .. śukrāśmarīmāha .
“śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt” .
avyayānāmanekārthatvāt tu śabdo'trāvadhāraṇārthaḥ .
tena mahatāmeva na tu bālānāṃ . teṣāṃ vakṣyamāṇa-
samprāpterasambhavāt . na tu śukrābhāvo vācyaḥ .
śukradhāraṇāt vegāt cyavamānasya śukrasya dhāra-
ṇāt .. * .. śukrāśmaryyāḥ samprāptimāha .
“sthānāccutamamuktaṃ hi mūṣkayorantare'nilaḥ .
śoṣayatyupasaṃhṛtya śukraṃ tacchukramaśmarī” ..
anilaḥ maithunavegena sthānāccyutaṃ . amuktaṃ maithuna-
vegadhāraṇena dhṛtaṃ śukraṃ . muṣkayoḥ meḍhrasahitayoḥ .
meḍhravṛṣaṇayorantara iti suśrutavacanāt . tena
meḍhravṛṣaṇamadhyagatavastimukhe upasaṃhṛtya ekīkṛtya
śoṣayati . tacchukramaśmarī tathābhūtaṃ śukramevā-
śmarī .. * .. asyā lakṣaṇamāha .
“vastiruṅmūtrakṛcchratvamuṣkaśvayathukāriṇī .
tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti vilīyate ..
pīḍite tvavakāśe'sminnaśmaryyeva ca śarkarā” .
tasyāṃ śukrāśmaryyāṃ . utpannagātrāyāṃ yadā sā katha-
mapi vilīyate vilayaṃ yāti tadā śukraṃ eti
mūtramārgāt pravarttate . pīḍite tvavakāśe'smin
tuśabdo'vadhāraṇe . tena asminneva avakāśe
sthāne meḍhavṛṣaṇayorantare pīḍite sati sā
vilīyate antarllīnā bhabati .. avasthābhedādaśmarī
śarkarā sikatā bhavatītyāha . aśmaryyeva ca śarkarā
cakarāt sikatā ca bhavati . śarkarāsikatayośca
bhedo mahatvālpatvābhyāṃ boddhavyaḥ .. kathaṃ aśmarī
śarkarā bhavatītyāha . sā bhinnamūrttirvātena śarka-
retyabhidhīyate . sā aśmarī .. * .. śarkarāyāḥ pāta-
mavarodhañca sahetukamāha .
“aṇuśo vāyunā bhinnā sā tasminnanulomage .
nireti sahamūtreṇa pratilome vibadhyate .
mūtrasrotaḥpravṛttā sā saktā kuryyādupadravān” ..
sā aśmarī . tasmin vāyau . anulomage mūtra-
srotaḥsu samyakpravṛtte mūtreṇa saha sā śarkarā
nireti patati . pratilomage ūrddhvapravṛtte vāyau
vibadhyate . tadā mūtrasrotaḥ śritā saktā lagnā
syāttadā upadravān kuryyāt . tānevopadravānāha .
“daurbbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamathāruciṃ .
pāṇḍutvamuṣmavātañca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamiṃ” ..
daurbbalyamindriyāṇāṃ . sadanaṃ avasannatvaṃ . kā-
rśyamaṅgānāṃ . udaraikadeśe śūlaṃ . uṣmavātaṃ mūtrā-
ghātaviśeṣaṃ .. * .. aśmarī śarkarā sikatānā-
mariṣṭamāha .
“prasūnanābhivṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujānvitaṃ .
aśmarī kṣaprayatyāśu śarkarā sikatānvitā” ..
śarkarā sikateti ca nāmadvayamanvarthaṃ .. * ..
athāśmaryyāścikitsā .
“śuṇṭhyagnimanthapāṣāṇabhidrugvaruṇagokṣuraiḥ .
abhayāragvadhaphalaiḥ kvāthaṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ ..
rāmaṭhakṣāralavaṇacūrṇaṃ kṣiptvā pibennaraḥ .
aśmarī mūtrakṛcchañca nāśamāyāti niścitaṃ ..
kvāthaḥ śuṇṭhyādināmāyaṃ dīpanaḥ pācanaḥ paraṃ .
hanti koṣṭhāśritaṃ vātaṃ kaṇṭharuggadameḍhrajaṃ” ..
rukkuṣṭhaṃ .
śuṇṭhyādikvāthaḥ .. * ..
“elopakulyāmadhakāśmabheda-
kauntīśvadaṣṭrāvṛṣakoruvūkaiḥ .
śritaṃ pibedaśmajatupragāḍhaṃ
saśarkaraṃ mūtragade'śmarīṣu” ..
uruvūka eraṇḍastasyātra mūlaṃ . mūtragade mūtrakṛcchre .
elādikvāthaḥ .. * ..
“kuṣmāṇḍakarasaṃ hiṅguyavakṣārayutaṃ pibet .
vastau meḍhre śūlayukte aśmarīśarkarāñjayet” .. * ..
“varuṇatvakśilābhadaśuṇṭhīgokṣurakaiḥ kṛtaḥ .
kaṣāyakṣārasaṃyuktaḥ śarkarāṃ paratayatyadhaḥ” ..
kṣāro yavakṣāraḥ .. * ..
“trikaṇṭakasya vījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutaṃ .
avīkṣīreṇa saptāhādaśmarīnāśanaṃ pibet” ..
avīrmmeṣī .. * ..
“varuṇatvakkaṣāyastu pītī guḍasamanvitaḥ .
aśmarīṃ pātayatyāśu vastiśūlañca nāśayet” .. * ..
“kvātho varuṇamūlasya tasya kalkena saṃyutaḥ .
śigrumūlasya ca kvāthaḥ kaṭūṣṇaścāśmarīṃ haret” .. * ..
“śṛṅgaverayavakṣārapathyākālīyakānvitaḥ .
dadhimaṇḍo bhinattyugrāmaśma rīmāśu pānataḥ” ..
śṛṅgaveraṃ nāgaraṃ .. * ..
“no jagdhaṃ kṛmibhirghanaṃsutaruṇaṃ snigdhaṃ śucisthānajaṃ
ghasre puṇyanirīkṣite varuṇakaṃ chittvā tulāṃ grāhayet .
saṃgṛhyāśu caturguṇābhvvapi pacet pādāvaśeṣaṃ jalaṃ
tattulyena guḍena vai dṛḍhatare bhāṇḍe pacettat punaḥ ..
jñātvaivaṃ ghanatāṃ guḍe pariṇate pratyekameṣāṃ palaṃ
śuṇṭhyairvvārukavījagokṣurakaṇāpāṣāṇabhicchītalā .
kuṣmāṇḍatrapūṣākṣavījakunaṭīvāstūkaśobhāñjanaṃ
drākṣailāgirijābhayākṛmihṛtāṃcūrṇīkṛtānāṅkṣipet ..
pathyāśī prativāsaraṃ guḍamamuṃ yo'kṣapramāṇaṃ naraḥ
khādettasya samastadoṣajanitāśmaryyaḥ patanti drutaṃ” .
ervvārukavījaṃ karkaṭīvījaṃ . pāṣāṇabhit hāthā-
choḍīti loke . śītalā nīladūrvvā . tathāca .
“nīladūrvvā smṛtā śasyaṃ śādvalaṃ haritaṃ tathā .
śataparbbā śītakūmbhī śītalā vāmanī tathā” ..
iti nirghaṇṭau dhanvantariḥ .. kunaṭī dhānyakaṃ .
girijaṃ śilājatu . kṛmihṛt viḍaṅgaṃ . varuṇā-
diguḍaḥ .. * ..
“mañjiṣṭhā trāpuṣaṃ vījaṃ jīrakaḥ śatapuṣpikā .
dhātrīphalaṃ vadarakaṃ gandhakañca manaḥśilā ..
eteṣāṃ samabhāgānāṃ cūrṇaṃ ṭaṅkamitaṃ naraḥ .
bhakṣayenmadhunā sārddhaṃ patettasyāśmarī dhruvaṃ” .. * ..
“paladvayamite koṣṇe kulatthasya śṛte tu yaḥ .
lavaṇaṃ śarapuṅkhasya sārddhamāṣadvayonmitaṃ ..
kṣiptvā pibet patettasya mūtreṇa samamaśmarī .
śarkarā sikatā cāpi dṛṣṭametadanekadhā” ..
ityaśmaryyadhikāraḥ .. * .. iti bhāvaprakāśaḥ ..
(asyā niruktimāha bhojaḥ .
“tulyatāmaśmanā yāti tasmāttāmaśmarīṃ viduḥ” .
iti mādhavakṛtarugviniścayasyānyatamaṭīkākṛtoktaṃ ..
“pitṛmātṛkadoṣeṇa athavā mūtrarodhanāt .
atipathyākṣābhicārairjāyate cāśmarīgadaḥ ..
mūtrāviṣṭau ca pitarau surataṃ kuruto yadi .
mūtreṇa sahitaṃ yuktaṃ cyavate garbhasambhavaṃ ..
pañcajasya svadehasya sa ca tatra prajāyate .
mūtraṃ mūtrasya saṃsthāne karoti bandhanaṃ triṣu ..
so'pyasādhyo mūtragadaścālpādbhavati mānuṣe .
tāruṇye cāpi sādhyaśca jāyate mūtraśarkarā ..
viparītena cottāne striyā ca puruṣeṇa vā .
śukrañca pravahettasya strīśukraṃ vicinoti ca ..
punaśca mehane vāsaḥ vātena śoṇitañca tat .
dvayaṃ dattaṃ prapadyeta mūtradvāraṃ ruṇaddhi ca ..
tena mūtraprarodhaśca jāyate tīvravedanā .
aṇḍasandhisthitā yāti śarkarā śastrasādhyakā ..
ato vakṣyāmi bhaiṣajyaṃ śṛṇu puttra ! mahāmate” .
asyāścikitsā yathā ..
“śuṇṭhīgokṣurakasyaiva varuṇasya tvacastathā .
kvātho guḍayavakṣārayutaścāśmarināśanaḥ .. 1 ..
gokṣurakasya vījānāṃ dhātumākṣikasaṃyutaṃ .
cūrṇaṃ māhiṣadugdhena pānañcāśmaripātanaṃ” .. 2 ..
asyāṃ pathyāni yathā ..
“purāṇayaṣṭikāśāliraktataṇḍulakāstathā .
śyāmākaḥ kodravoddālo markaṭītṛṇadhānyakaṃ ..
kulatthayavagodhūmāstathācaivāḍhakī bhiṣak .
vātaghnāśca prayoktavyā bhojane vātarogiṇāṃ ..
krauñcādyāni ca māṃsāni pathyānyaśmarināśane” ..
iti hārītaḥ ..
“viśoṣayedvastigatantu śukraṃ
mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā .
yadā tadāśmaryyupajāyate tu
krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ ..
kadambapuṣpākṛtiraśmatulyā
ślakṣṇā tripuṭyāpyathavāpi mṛdvī .
mūtrasya cenmārgamupaiti ruddhā
mūtraṃ rujāṃ tasya karoti vastau ..
sasīvanīmehanavastiśūlaṃ
viśīrṇadhārañca karoti mūtraṃ .
gṛhṇāti meḍhraṃ sa tu vedanārtto
muhuḥ śakṛnmuñcati mehate ca ..
kṣobhāt kṣate mūtrayatīha sāsṛk
tasyāḥ sukhaṃ mehati ca vyapāyāt .
eṣāśmarī mārutabhinnamūrttiḥ
syāccharkarāmūtrapathāt kṣarantī” .. * ..
cikitsā yathā .. * ..
“kriyā hitā tvaśmariśarkarābhyāṃ
kṛcchre tathaiveha kaphānilābhyāṃ .
kāryyaśmarībhedanapātanāya
viśeṣayuktaṃ śṛṇu karmmasiddhaṃ ..
pāṣāṇabhedaṃ vṛṣakaṃ śvadaṃṣṭrā-
pāṭhābhayāvyoṣaśaṭhīnikumbhāḥ .
hiṃsrīkharāśvāsitimārakābhyā-
mervvārukāṇāṃ trapuṣasya vījaṃ ..
upakuñcikā hiṅga savetasāmlaṃ
syād dve vṛhatyau hapuṣā vacā ca .
cūrṇaṃ pibedaśmaribhedi pakvaṃ
sarpiśca gomūtracaturguṇantaiḥ .. 1 ..
śigrostu yūṣo mṛdumūlakalkā-
dvilvapramāṇādghṛtatailabhṛṣṭāt .
śīto'śmabhitsyāddadhimaṇḍayuktaṃ
peyaḥ prakāmaṃ lavaṇena yuktaḥ .. 2 ..
jalena śaubhāñjanamūlakalkaḥ
śṛto hitaścāśmariśarkarābhyāṃ .. 3 ..
pītvā ca madyaṃ nigadaṃ rathena
hayena vā śīghrajavena yāyāt .
taiḥ śarkarā pracyavate'śmarī tu
śāmyennacecchalyaviduddharettāṃ” .. 4 ..
asyāṃ varjjanīyānyāha .
vyāyāmasandhāraṇaśuṣkabhakṣya-
piṣṭānnavātārkakaravyavāyān .
kharjjūra-śālūka-kapittha-jambu
viṣaṃ kaṣāyañca rasaṃ bhajenna” ..
iti ca carakaḥ ..)
catasro'śmaryyo bhavanti . śleṣmaṇā vātena pittena
śukreṇa ceti .. tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakā-
riṇaḥ prakupitaḥ śleṣmāmūtrasampṛkto'nupraviśya
vastimaśmarīṃ janayati . tāsāṃ pūrvvarūpāṇi
vastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ vastiśiromuṣkaśe-
phasāṃ vedanā kṛcchrā jvarāvasādau vastagandhitvaṃ
mūtrasyeti ..
“yathāsvaṃ vedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndramathāvilaṃ .
pūrvvarūpe'śmanaḥ kṛcchrānmūtraṃ sṛjati mānavaḥ” ..
atha jātāsu nābhi-vasti-sevanī-mehaneṣvanyatama-
smin mehato vedanā mūtradhārāsaṅgaḥ sarudhira-
mūtratā mūtravikiraṇañca gomedakaprakāśamanāvilaṃ
sasikataṃ visṛjati dhāvana-laṅghana-plavana-pṛṣṭha-yānā-
dhvagamanaiścāsya vedanā bhavati ..
tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyavaharato'tyarthamupa-
lipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya vastimukhamadhiṣṭhāya sro-
to viruṇaddhi tasya mūtrapratighātāddālyate bhidyate
nistudyata iva ca vastirguruḥ śītaśca bhavati . aśmarī
cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā
madhūkapuṣpavarṇā vā bhavati tāṃ ślaiṣmikīmiti
vidyāt ..
pittayuktastu śleṣmā saṅghātamupagamya yathoktāṃ pari-
vṛddhiṃ prāpya vastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi
tasya mūtrapratīghātāduṣyate cūṣyate dahyate pacyate
iva vastiruṣṇavātaśca bhavati . aśmarī cātra saraktā
pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthipratimā madhu-
varṇā vā bhavati tāṃ paittikīmiti vidyāt ..
vātayuktastu śleṣmā saṅghātamupagamya yathoktāṃ pari-
vṛddhiṃ prāpya vastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi
tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati tathātyarthaṃ
pīḍyamāno dantān khādati nābhiṃ pīḍayati meḍhraṃ
mṛdgāti vāyuṃ spṛśati viśarddhate vidahati vāta-
mūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa vāsya mehato niḥsaranti .
aśmarī cātra śyāmā paruṣā viṣamā kharā kadamba-
puṣpavat kaṇṭakācitā bhavati tāṃ vātikīmiti
vidyāt ..
prāyeṇaitāstisro'śmaryyo divāsvapna-samaśanādhyaśana-
śīta-srigdha-guru-madhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bā-
lānāṃ bhavanti teṣāmevālpavastikāyatvādanupacita-
māṃsatvācca vasteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti .. maha-
tāntu śukrāśmarī śukranimittā bhavati . maithunābhi-
ghātādatimaithunādvā śukraśca tilamanirgacchadvimārga-
gamanādanilo'bhitaḥ saṃgṛhya meḍhravṛṣaṇayorantare
saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sā mūtramārgamā-
vṛṇoti mūtrakṛcchraṃ vastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathu-
māpādayati pīḍitamātre ca tasminneva pradeśe pravi-
layamāpadyate tāṃ śukrāśmarīmiti vidyāt ..
asyāścikitsā yathā ..
“aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ .
auṣadhaistaruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhañchedamarhati ..
tasya pūrvveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate .
tenāsyāpacayaṃ yānti vyādhermūlānyaśeṣataḥ ..
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiśca kṣīraiḥ sottaravastibhiḥ .
yadi nopaśamaṃ gacchet chedastatrottaro vidhiḥ ..
kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihādhruvā .
upakramo jadyanyo'yamataḥ sa parikīrttitaḥ ..
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet .
tasmādāpṛcchya karttavyamīśvaraṃ sādhukāriṇā” ..
atha rogānvitamupasnigdhamapakṛṣṭadoṣamīṣat ka-
śitamabhyaktasvinnaśarīraṃ bhuktavantaṃ kṛtavalimaṅgala-
svastivācanamagropaharaṇīyoktena vidhānenopaka-
lpitasambhāramāśvāsya tato balavantamaviklava-
mājānusame phalake prāgupaveśya puruṣañca tasyotsaṅge
niṣannapūrvvakāyamuttānamunnatakaṭīkaṃ vastradhārakopa-
viṣṭaṃ saṅkucitajānukūrparamitareṇa sahāvabaddhaṃ
sūtreṇa śāṭakairvvā tataḥ svabhyaktanābhipradeśasya
vāmapārśvaṃ vimṛdya muṣṭināvapīḍayedadhonābheryāva-
daśmaryyadhaḥ prapanneti . tataḥ snehābhyakte kḷptanakhe
vātahastapradeśinīmadhyame pāyau praṇidhāyānuse-
vanīmāsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaramānīya
nirvyalīkamanāyatamaviṣamañca vasti sanniveśya bhṛśa-
mutpīḍayedaṅgulibhyāṃ yathāgranthirivonnataṃ śalyaṃ
bhavati ..
“sacedgṛhītaśalye tu vivṛtākṣo vicetanaḥ .
hatavallambaśīrṣaśca nirvvikāro mṛtopamaḥ ..
na tasya nirharecchalyaṃ nirharettu mriyeta saḥ .
vinā tveteṣu rūpeṣu nirharttuṃ samupācaret ..”
iti suśrutaḥ ..
“ayorajaḥ śnakṣṇapiṣṭaṃ madhunā saha yojayet .
aśmarīṃ vinihantyāśu mūtrakṛcchrañca dāruṇaṃ ..”
.. * .. lauhaprayogaḥ .. * ..
iti vaidyakarasendrasārasaṃgrahaḥ ..)