See also īraḥ.
1 To go.
2 To shake. r. 1st and 10th cls. (īrati, īrayati)
1 To go.
2 To throw or direct, to drive or force on; with ut prefixed, to say or speak: with pra, to send, to make to go; with sam, to go like the wind.
r. 2nd cl. (īrtte)
1. To go.
2. To shake.
r. 1st and 10th cls. (īrati,
īrayati)
1. To go.
2. To throw or direct, to drive or force on; with
ut prefixed, to say or speak;
with pra, to send, to make to go;
with sam, to go like the wind.
ud utkṣepaṇe . “udīrayāmāsuḥsalīlamakṣān” raghuḥ .
uccāraṇe kathane ca “yadaśoko''yamudīriṣyati” raghuḥ .
“udīrayāmāsurivonmadānām” raghuḥ .
abhi + ud + ābhimukhyenoccārite . “āstīkastiṣṭhastiṣṭheti
vācastisro'bhyudairayan” mā0 a0 2171 .
sam + ud + samyaguccāre samuttīlite ca . pāṃśavo'pi kuma-
kṣetre vāyunā samudīritāḥ” bhā0 va0 5070 .
pra + preraṇe . prerayati . “samīraṇaḥ prerayitā bhaveti” kumā0 .
“apaḥ preraya sāgarasya budhnāt” a0 10, 89, 4 . “kimuddiśya
kāśyapena matsakāśamṛṣayaḥ preritāḥ syuḥ” śaku0 “yā-
trāyai prerayāmāsa taṃ śakteḥ prathamaṃ śarat” raghuḥ .
sam + samyakpreraṇe samuguccāraṇe samyaggatau ca “samīraṇaḥ .
“samīrayāñcakārātha rākṣasasya kapiḥ śilām” bhaṭṭiḥ .
“tābhirābharaṇaiḥ śabdastrāsitābhiḥ samīritaḥ” bhā0
va0 1218 a0 .
‘—īrayatīrati . īreḥ kṣepe vibhāṣā ṇau lukīrte gatikampayoḥ ..’
(ślo-153) iti devaḥ .
īrakaḥ-rikā, īrakaḥ-rikā, īririṣakaḥ-ṣikā;
īritā-trī, īrayitā-trī, īririṣitā-trī;
-- 1 īrayan-ntī, īrayiṣyan-ntī-tī;
īrāṇaḥ, 2 īrayamāṇaḥ, īririṣamāṇaḥ;
īriṣyamāṇaḥ, 2 īrayiṣyamāṇaḥ, īririṣiṣyamāṇaḥ;
īḥ-īrau-īraḥ; — --
īritaḥ-tam-tavān, īritaḥ-taṃ, īririṣitaḥ-tavān; 3 īraḥ, samīraḥ, 4 nīraḥ, īraḥ, īririṣuḥ, īrirayiṣuḥ, 5 svairī, 6 samīraṇaḥ;
īritavyam, īrayitavyam, īririṣitavyam;
īraṇīyam, īraṇīyam, īririṣaṇīyam;
īryam, īryam, īririṣyam,
īṣadīraḥ-durīraḥ-svīraḥ; — -- A īryamāṇaḥ, preryamāṇaḥ, īryamāṇaḥ, īririṣyamāṇaḥ;
īraḥ, 1 svairam, īraḥ, īririṣaḥ;
īritum, īrayitum, īririṣitum;
īrā, īraṇā, īririṣā; īrirayiṣā;
īraṇam, īraṇam, īririṣaṇam;
īritvā, īrayitvā, īririṣitvā;
prerya, samīrya, samīririṣya;
īram 2, īritvā 2, īram 2, īrayitvā 2, īririṣam 2; īririṣitvā 2.
[Footnote]1. ‘nigaraṇacalanārthebhyaśca’ (1-3-87) iti ṇyantāt parasmaipadameva .
[Footnote]2. gatyarthakatve tu ṇyantāt ātmanepadamapi bhavati .
[Footnote]2. gatyarthakatve tu ṇyantāt ātmanepadamapi bhavati .
[Footnote]3. ‘igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ’ (3-1-135) iti kartari kaḥ . vāyuḥ .
[Footnote]4. ‘nimnam īrte = gacchatīti nīram = jalam . vṛttiviṣaye niśśabdaḥ nimnārthakaḥ,
iti mādhavīyadhātuvṛttau . ‘karmaṇyaṇ’ (3-2-1) ityaṇ .
[Footnote]5. svena īrituṃ śīlamasyeti tācchīlye ‘supyajātau—’ (3-2-78) iti ṇiniḥ .
[Footnote]6. ‘calanaśabdārthādakarmakādyuc’ (3-2-148) iti yuc tacchīlādiṣu . vāyuḥ .
athavā, ṇyantāt nandyāditvāt kartari lyuḥ .
[Footnote]A. ‘cikīrṣite pūrvataraṃ sa tasmin kṣemaṃkare'rthe muhurīryamāṇaḥ . mātrā'timātraṃ śubhayaiva
buddhayaḥ ciraṃ sudhīrabhyadhikaṃ samādhāt ..’ bha. kā. 12-6.
[Footnote]1. īraṇam = īraḥ . svenābhiprāyeṇero'smin—iti svairam . ghañ . svabhāvānna-
puṃsakaliṅgatvam .
‘īrayatīrati . īreḥ kṣepe vibhāṣā ṇau lukīrte gatikampayoḥ .’
(ślo. 153) iti devaḥ .
‘ādhṛṣādvā’ (ga. sū. curādau) iti ṇico vaikalpikatvam . ṇyantāt
śuddhācca dhātoḥ pūrvokterativat (83) rūpāṇi sarvāṇi jñeyāni . ṇijabhāvapakṣe
‘śeṣāt kartari parasmaipadam’ (1-3-78) iti śāstrāt śatari īran-ntī
īriṣyan-ntī-tī iti rūpāṇi—iti viśeṣaḥ . ṇyantāt sani tu--
īrirayiṣakaḥ-ṣikā, īrirayiṣyam;
īrirayiṣitā-trī, īṣadīrirayiṣaḥ;
īrirayiṣan-ntī, īrariyiṣyamāṇaḥ;
īrirayiṣiṣyan-ntī-tī, īrirayiṣitum;
īrirayiṣamāṇaḥ, īrirayiṣā;
īrirayiṣiṣyamāṇaḥ, īrirayiṣaṇam;
īrirayiṣitaḥ-tavān, īrirayiṣitvā;
īrirayiṣuḥ, samīrirayiṣya;
īrirayiṣitavyam, īrirayiṣam 2;
īrirayiṣaṇiyam; īrirayiṣitvā 2.
— ityādi rūpāṇi .