• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • īra

    See also īraḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 135.
    īra r. 2nd cl. (īrtte)

    1 To go.

    2 To shake. r. 1st and 10th cls. (īrati, īrayati)

    1 To go.

    2 To throw or direct, to drive or force on; with ut prefixed, to say or speak: with pra, to send, to make to go; with sam, to go like the wind.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 1182, col. 3.
    Īra, as, m. the wind. —Īra-ja or īra-putra, as,

    m. ‘son of the wind,’ Hanu-mat.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 78.
    īra m. wind.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 47, col. 2.
    īra īr-a, m. wind; -aṇa, m. id.; n. pressure.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 170, col. 3.
    īra m. wind.
    ☞ p. 1321, col. 1.
    īra mfn. driving, chasing, Nalac.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 111, col. 1.
    īra

    r. 2nd cl. (īrtte)

    1. To go.

    2. To shake.

    r. 1st and 10th cls. (īrati,
    īrayati)

    1. To go.

    2. To throw or direct, to drive or force on; with
    ut prefixed, to say or speak;

    with pra, to send, to make to go;
    with sam, to go like the wind.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 3, p. 389.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 5, p. 1149.
    īra (von īr) m. Wind: °ja der Sohn des Windes d. i. Hanumant WEBER, RĀMAT. UP. 310. °putra dass. 297

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 213, col. 1.
    īra m. Wind. °ja m. Patron. Hanumant's.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 52, col. 2.
    īra u. īraṇa m. Wind.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 107, col. 2.
    īra Adj. treibend, jagend, Damayantīk. 201. [H 11, 45.]
    ☞ p. 107, col. 2.
    īra m. ° = ripūṇāṃ kṣepa, H 43, 289.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1009, col. 1.
    īra gatau preraṇe ca curā0 ubha0 pakṣe bhvā0 para0 saka0 seṭ .
    īrayati te—īrati airirat—ta—airīt . īrayām—īrām
    vā babhūva āsa cakāra . īrayitā . īritā īrayiṣyati-
    īriṣpati . īraṇam . īritaḥ irayan—iran . īraḥ īryya-
    māṇaḥ . “āpaḥ samudramairayan” ṛ0 8, 6, 13 . “aṃśo-
    rūrmmimīraya” ṛ0 9, 79, 14 . “yadasya śuṣmamairayan”
    ṛ0 2, 17, 3 “airiracca mahākramam” bhaṭṭiḥ kathane ca .
    “atha vācamīrayati” śata0 brā0 “brahmā rathantaraṃ sāma
    īrayati bhavāntike bhā0 ānu0 14 a0 . virodha-
    vākyañca yatheryyamāṇam” bhā0 va0 133 a0 . “damayantyā
    yatheritam” bhā0 va0 2743 . “hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhi-
    rīritam” rāmā0 “itīritā patrarathena tena”
    itīrayitvā viracayya vāṅmayam” naiṣa0 .

    ud utkṣepaṇe . “udīrayāmāsuḥsalīlamakṣān” raghuḥ .
    uccāraṇe kathane ca “yadaśoko''yamudīriṣyati” raghuḥ .
    “udīrayāmāsurivonmadānām” raghuḥ .

    abhi + ud + ābhimukhyenoccārite . “āstīkastiṣṭhastiṣṭheti
    vācastisro'bhyudairayan” mā0 a0 2171 .

    sam + ud + samyaguccāre samuttīlite ca . pāṃśavo'pi kuma-
    kṣetre vāyunā samudīritāḥ” bhā0 va0 5070 .

    pra + preraṇe . prerayati . “samīraṇaḥ prerayitā bhaveti” kumā0 .
    “apaḥ preraya sāgarasya budhnāt” a0 10, 89, 4 . “kimuddiśya
    kāśyapena matsakāśamṛṣayaḥ preritāḥ syuḥ” śaku0 “yā-
    trāyai prerayāmāsa taṃ śakteḥ prathamaṃ śarat” raghuḥ .

    sam + samyakpreraṇe samuguccāraṇe samyaggatau ca “samīraṇaḥ .
    “samīrayāñcakārātha rākṣasasya kapiḥ śilām” bhaṭṭiḥ .
    “tābhirābharaṇaiḥ śabdastrāsitābhiḥ samīritaḥ” bhā0
    va0 1218 a0 .

    ☞ p. 1009, col. 2.
    īra adā0 ātma0 saka0 seṭ . īrtteīrāte īrate aivata airiṣṭa
    īrām babhūva āsa—cakre īriṣyati “drapsā madhumanta īrate”
    ṛ0 5, 63, 14 “ruśadīrtte payo goḥ” ṛ0 9,
    91, 3 . “asme rājāsa īratām” ṛ0 4, 8, 7 .
    vāyupracyutādivovṛṣṭirīrtte” taitti0 . asmāt niṣṭhāyā
    neṭ . “na hi rājñānudīrṇṇānām” bhā0 ā0 5138
    ślo0 . “udīrṇṇarāgapratirodhakam muhuḥḥ” māghaḥ .
    asyaiva pakṣe curāditvaṃ tena na tasya bhvāditvamityeke .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 216.
    īra , ki gatau . preraṇe . iti kavikalpadrumaḥ . (vā,
    curāṃ-paraṃ -sakaṃ -seṭ .) nudi . ki īrayati īrati .
    nudi preraṇe . iti durgādāsaḥ ..
    ☞ vol. 1, p. 216.
    īra , ṅa la, kampe . gatau . iti kavikalpadrumaḥ ..
    (adāṃ-ātmaṃ -sakaṃ kampārthe, akaṃ -seṭ .) dīrghādiḥ .
    ṅa la īrtte latā vāyunā . iti durgādāsaḥ ..

    Kṛdantarūpamālā

    ☞ p. 84.
    (83) “īra gatau kampane ca” (II-adādiḥ-1018-aka. saka. seṭ. ātma.)

    ‘—īrayatīrati . īreḥ kṣepe vibhāṣā ṇau lukīrte gatikampayoḥ ..’

    (ślo-153) iti devaḥ .

    īrakaḥ-rikā, īrakaḥ-rikā, īririṣakaḥ-ṣikā;

    īritā-trī, īrayitā-trī, īririṣitā-trī;

    -- 1 īrayan-ntī, īrayiṣyan-ntī-tī;

    īrāṇaḥ, 2 īrayamāṇaḥ, īririṣamāṇaḥ;

    īriṣyamāṇaḥ, 2 īrayiṣyamāṇaḥ, īririṣiṣyamāṇaḥ;

    īḥ-īrau-īraḥ; — --

    īritaḥ-tam-tavān, īritaḥ-taṃ, īririṣitaḥ-tavān; 3 īraḥ, samīraḥ, 4 nīraḥ, īraḥ, īririṣuḥ, īrirayiṣuḥ, 5 svairī, 6 samīraṇaḥ;

    īritavyam, īrayitavyam, īririṣitavyam;

    īraṇīyam, īraṇīyam, īririṣaṇīyam;

    īryam, īryam, īririṣyam,

    īṣadīraḥ-durīraḥ-svīraḥ; — -- A īryamāṇaḥ, preryamāṇaḥ, īryamāṇaḥ, īririṣyamāṇaḥ;

    īraḥ, 1 svairam, īraḥ, īririṣaḥ;

    īritum, īrayitum, īririṣitum;

    īrā, īraṇā, īririṣā; īrirayiṣā;

    īraṇam, īraṇam, īririṣaṇam;

    īritvā, īrayitvā, īririṣitvā;

    prerya, samīrya, samīririṣya;

    īram 2, īritvā 2, īram 2, īrayitvā 2, īririṣam 2; īririṣitvā 2.

    [Footnote]1. ‘nigaraṇacalanārthebhyaśca’ (1-3-87) iti ṇyantāt parasmaipadameva .

    [Footnote]2. gatyarthakatve tu ṇyantāt ātmanepadamapi bhavati .

    [Footnote]2. gatyarthakatve tu ṇyantāt ātmanepadamapi bhavati .

    [Footnote]3. ‘igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ’ (3-1-135) iti kartari kaḥ . vāyuḥ .

    [Footnote]4. ‘nimnam īrte = gacchatīti nīram = jalam . vṛttiviṣaye niśśabdaḥ nimnārthakaḥ,

    iti mādhavīyadhātuvṛttau . ‘karmaṇyaṇ’ (3-2-1) ityaṇ .

    [Footnote]5. svena īrituṃ śīlamasyeti tācchīlye ‘supyajātau—’ (3-2-78) iti ṇiniḥ .

    [Footnote]6. ‘calanaśabdārthādakarmakādyuc’ (3-2-148) iti yuc tacchīlādiṣu . vāyuḥ .

    athavā, ṇyantāt nandyāditvāt kartari lyuḥ .

    [Footnote]A. ‘cikīrṣite pūrvataraṃ sa tasmin kṣemaṃkare'rthe muhurīryamāṇaḥ . mātrā'timātraṃ śubhayaiva

    buddhayaḥ ciraṃ sudhīrabhyadhikaṃ samādhāt ..’ bha. kā. 12-6.

    [Footnote]1. īraṇam = īraḥ . svenābhiprāyeṇero'smin—iti svairam . ghañ . svabhāvānna-

    puṃsakaliṅgatvam .

    ☞ p. 85.
    (84) “īra kṣepe” (X-curādiḥ-1811-saka. seṭ. ubha. ādhṛṣīyaḥ)

    ‘īrayatīrati . īreḥ kṣepe vibhāṣā ṇau lukīrte gatikampayoḥ .’

    (ślo. 153) iti devaḥ .

    ‘ādhṛṣādvā’ (ga. sū. curādau) iti ṇico vaikalpikatvam . ṇyantāt

    śuddhācca dhātoḥ pūrvokterativat (83) rūpāṇi sarvāṇi jñeyāni . ṇijabhāvapakṣe

    ‘śeṣāt kartari parasmaipadam’ (1-3-78) iti śāstrāt śatari īran-ntī

    īriṣyan-ntī-tī iti rūpāṇi—iti viśeṣaḥ . ṇyantāt sani tu--

    īrirayiṣakaḥ-ṣikā, īrirayiṣyam;

    īrirayiṣitā-trī, īṣadīrirayiṣaḥ;

    īrirayiṣan-ntī, īrariyiṣyamāṇaḥ;

    īrirayiṣiṣyan-ntī-tī, īrirayiṣitum;

    īrirayiṣamāṇaḥ, īrirayiṣā;

    īrirayiṣiṣyamāṇaḥ, īrirayiṣaṇam;

    īrirayiṣitaḥ-tavān, īrirayiṣitvā;

    īrirayiṣuḥ, samīrirayiṣya;

    īrirayiṣitavyam, īrirayiṣam 2;

    īrirayiṣaṇiyam; īrirayiṣitvā 2.

    — ityādi rūpāṇi .