• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • īrṣya


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 135.
    īrṣya r. 1st cl. (īrṣyati) To envy.
    ☞ p. 135.
    īrṣya mfn. (-rṣyaḥ-rṣyā-rṣyaṃ) Envious, envying. f. (-rṣyā)

    1 Envy or impatience of another's success.

    2 Spite, malice.

    E. īrṣya to envy, and ac and ṭāp affixes; also, but according to the best writers, inaccurately written īrṣā.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 110, col. 2.
    īrṣya īrṣyati 1. a. To envy.
    ☞ p. 110, col. 2.
    īrṣya (rṣyaḥ-rṣyā-rṣyaṃ) a. Envious. f. Envy.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 143, col. 3.
    Īrṣya, as, ā, am, envious, envying; (ā), f. envy

    or impatience of another's success; spite, malice.

    —Īrṣyā-vat, ān, atī, at, or īrṣyā-maya, as, ī,

    am, envious, spiteful, —Īrṣyā-vaśa, as, ā, am,

    overcome with envy.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 283, col. 2.
    īrṣya, īrṣyu, īrṣyaka a. Envious, jealous.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 170, col. 3.
    īrṣya mfn. envious, envying, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 111, col. 1.
    īrṣya

    r. 1st. cl. (īrṣyati) To envy.

    ☞ p. 111, col. 1.
    īrṣya

    mfn. (-rṣyaḥ-rṣyā-rṣyaṃ) Envious, envying.

    f. (-rṣyā)

    1. Envy or impatience
    of another's success.

    2. Spite, malice.

    E. īrṣya to envy, and ac and
    ṭāpa affixes; also, but according to the best writers, inaccurately
    written īrṣā.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 393.
    īrṣya, īrṣyu, īrṣyaka a. Envious, jealous.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1010, col. 1.
    īrṣya paraguṇāsahane bhvā0 para0 aka0 seṭ . īrṣyati airṣyīt .
    īrṣyām—vabhūva āsa cakāra . īrṣyitā īrṣyiṣyati airṣyi-
    ṣyat . ṇici īrṣyayati te ta airṣyat airṣiṣyat ta . sani
    īrṣyipiṣati . īrṣyā īrṣyitaḥ . “patyurvārddhakamīrṣyitaṃ prasavanaṃ
    nāśasya hetuḥ striyāḥ” hito . īrṣyitavyam . “tasmādbhi-
    kṣuṣu dārāṇāṃ kramaṇeṣu nerṣyitavyamiti” prabo0 .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 216.
    īrṣya , īrṣe . iti kavikalpadrumaḥ .. (bhvādiṃ-paraṃ-akaṃ-
    seṭ .) dīrghādiḥ . rephayuktaḥ . īrṣa iti īrṣyasya
    ghañi hasāllopa iti yalope siddham . īrṣā parā-
    bhyudayāsahiṣṇutvam . paradoṣāsahiṣṇutvamiti ke-
    cit . īrṣyati khalaḥ sādhave . yadvayāntaḥ ityeke .
    iti durgādāsaḥ ..

    Kṛdantarūpamālā

    ☞ p. 87.
    (86) “īrṣya īrṣyāyām” (I-bhvādiḥ-511-saka. seṭ. para.)

    īrṣyā = kāmajam asahanam-iti kṣīrasvāmī .

    īrṣyakaḥ-rṣyikā, īrṣyakaḥ-rṣyikā, 1 īrṣyyiṣakaḥ-īrṣyiṣiṣakaḥ- 2 ṣikā;

    īrṣyitā-trī, īrṣyayitā-trī, īrṣyyiṣitā, īrṣyiṣiṣitā-trī;

    īrṣyan-ntī, īrṣyayan-ntī, īrṣyyiṣan-ntī, īrṣyiṣiṣan-ntī;

    īrṣṣiṣyan-ntī-tī, īrṣyayiṣyan-ntī-tī, īrṣyyiṣiṣyan-ntī-tī, īrṣyiṣiṣiṣyan-ntī-tī;

    — īrṣyayamāṇaḥ, īrṣyayiṣyamāṇaḥ; -- 3 īrṭ-īrṣyau-īrṣyaḥ; — — --

    īrṣyitam-taḥ-tavān, īrṣyitaḥ, īrṣyyiṣitam, īrṣyiṣiṣitam-taḥ-tavān;

    īrṣyaḥ, īrṣyaḥ, īrṣyyiṣuḥ, īrṣyiṃṣiṣuḥ;

    īrṣyitavyam, īrṣyayitavyam, īrṣyyiṣitavyam, īrṣyiṣiṣitavyam;

    īrṣyaṇīyam, īrṣyaṇīyam, īrṣyyiṣaṇīyam, īrṣyiṣiṣaṇīyam;

    īrṣyyam, īrṣyyam, īrṣyyiṣyam, īrṣyiṣiṣyam;

    īṣadīrṣyaḥ, durīrṣyaḥ, svīrṣyaḥ; --

    īrṣyyamāṇaḥ, īrṣyyamāṇaḥ, īrṣyyiṣyamāṇaḥ, īrṣyiṣiṣyamāṇaḥ;

    īrṣyaḥ, īrṣyaḥ, īrṣyyiṣaḥ, īrṣyiṣiṣaḥ;

    īrṣyitum, īrṣyayitum, īrṣyyiṣitum, īrṣyiṣiṣitum; A īrṣyā, īrṣyaṇā, īrṣyyiṣā, īrṣyiṣiṣā;

    īrṣyaṇam, īrṣyaṇam, īrṣyyiṣaṇam, īrṣyṣiṣaṇam;

    īrṣyitvā, īrṣyayitvā, īrṣyyiṣitvā, īrṣyiṣiṣitvā;

    samīrṣyya, samīrṣyya, samīyiṣya, samīrṣyiṣiṣya;

    īrṣyam 2, īrṣyitvā 2, īrṣyam 2, īrṣyayitvā 2, īrṣyyiṣam 2, īrṣyyiṣitvā 2, īrṣyiṣiṣam 2; īrṣyiṣiṣitvā 2.

    [Footnote]1. ‘īrṣyatestṛtīyasya’ (vā. 6-1-3) iti vārtike tṛtīyasya vyañjanasya, tṛtīyasya

    ekāca iti vā pakṣadvayamabhipretam . ādyapakṣe evaṃ rūpam . yakārasya dvitvam .

    [Footnote]2. dvitīyapakṣe sano dvitvam .

    [Footnote]3. ‘lopo vyorvali’ (6-1-66) iti vali lope, ‘jhalāṃ jaśo'nte’ (8-2-39) iti

    jaśtvam . ‘rāt sasya’ (8-2-24) iti niyamāt saṃyogāntalopo na .

    [Footnote]A. ‘rādhākṛterkṣyākalahāvalokanāt īrṣyāṃ hayantyā ramayā pramoditam .’ dhā. kā. 1-66.