1 and 10, Par.) 1. To go. 2. To shake,
to throw. — Caus. 1. To move, MBh. 13,
1839. 2. To throw, MBh. 3, 709. 3.
To excite, Rām. 5, 11, 8. 4. To utter
(a sound), MBh. 1, 4565; to pronounce,
MBh. 14, 941. — With the prep. ud
ud, ptcple. of the pf. pass. udirṇa, 1.
Excited MBh. 3, 973. 2. Lofty, MBh.
1, 5138. Caus. 1. To lift up, Rām. 2,
57, 3. 2. To throw, Rām. 1, 55, 22. 3.
To excite, Rām. 2, 93, 14. 4. To cause,
Daśak. in Chr. 182, 23. 5. To utter
Man. 2, 161. 6. To speak, Lass. 73, 8.
7. To show, Kumāras. 2, 6. 8. udīrit a
Quick, Prab. 14, 14. — With abhyud
abhi-ud, Caus. To utter, MBh. 1, 2170.
— With samud sam-ud, samudīrṇa, Ex-
cited, Rām. 4, 43, 69. Caus. 1. To
raise, Chr. 29, 29. 2. To throw, Rām.
1, 56, 15. 3. To excite, MBh. 3, 5073.
4. To utter, Kathās. 24, 41. — With pra
pra, Caus. 1. To move, Ragh, 15, 23.
2. To turn, Śāk. d. 35, v. r. 3. To
push on, Rājat. 5, 329; 330. 4. To send,
Rām. 3, 50, 23. 5. To excite, Megh.
71. 6. To ask, Daśak. in Chr. 182, 1.
— With saṃpra sam-pra, Caus. To push
forward, Pañc. 222, 2. — With sam
sam, Caus. 1. To move, Rām. 5, 16, 45.
2. To lift up, MBh. 3, 12185. 3. To
utter, Rām. 4, 6, 21. — With abhisam
abhi-sam, Caus. To move, MBh. 10, 579.
— ā (also C.) procure, get, obtain, raise, utter.
nyā appoint as (2 acc.).
ud tr. cause to rise, draw out of (abl.); intr. stir, move, rise. C. = ud tr., also throw, hurl, shoot (lit. & fig.), raise, utter, speak; show, betray; further, strengthen, elevate; rouse up, impel, excite. P. be hurled, raised, excited; be proclaimed or taught, pass for (nom.).
abhyud C. simple, further, excite; utter, speak.
samud C. drive out, hurl, cast, raise, utter, proclaim (pp. samudīrita).
pra stir, move, come forth; rise, sound. C. drive on, send forth; push on, press urge; turn, direct; emit, utter, pronounce. — vi (also C.) split, divide.
sam put together, shape, create, produce. C. the same, also rouse up, impel, revive, instruct with (instr.). — Cf. udīrṇa, samudīrṇa.
Trembler, vaciller. Cf. ṛ.
Lat. ira.
īrayāmi c. faire aller, pousser; lancer.
Emettre: śabdam un son; prononcer: vākyam un discours.
Exciter, exhorter.
Pp. īrita.
īririṣāmi dés. désirer aller, etc.
1) sich in Bewegung setzen, sich erheben, hervorgehen; erstehen; ausgehen (vom Schall): dràpsā madhûmanta īrate ṚV. 5, 63, 4. ādâsyà te dhvàsayânta īrate 1, 140, 5. màtsàrāsâḥ pràsupâḥ sā̀kamī̂rate 9, 69, 6. ruśâdīrtè payò goḥ 91, 3. àsme vājā̂sa īratām 4, 8, 7. girà stomā̂sa īrate 8, 43, 1. 44, 25. 1, 52, 1. vā̀yuprâcyutā dìvo vṛṣṭîrīrte TS. 5, 1, 5, 1. ŚAT. BR. 14, 2, 2, 3.
— 2) sich auf und davon machen: mṛ̀gādṛśyā̂ iverate AV. 19, 38, 2.
— 3) trans. in Bewegung setzen; erheben, anheben: yatrâ dròṇyâśvāsà īrâte ghṛ̀taṃ vāḥ ṚV. 10, 99, 4. ya īvâtè vrahmâṇe gā̀tumairâta 4, 4, 6. — caus. īráyati ( DHĀTUP. 34, 5) und °te . Die als 3te pl. perf. geltende Form erire, welche vom Padapāṭha und den Commentatoren (schon im NIR. 4, 23) sowie nach der Accentuirung des Textes in ā + īrire zerlegt wird, scheint eigentl. dem einfachen verbum anzugehören (s. — ni) und ist, wie die Bedeutung zeigt, zum Causalstamm zu ziehen. Dieselbe ist übrigens nach der hergebrachten Ordnung unter ā gestellt.
1) in Bewegung setzen, schleudern; erregen; hervorgehen —, erstehen lassen, in's Leben rufen: àpaḥ sâmùdramairâyat ṚV. 8, 6, 13. àṃśorū̀rmimī̂raya 9, 97, 14. 56. yadâsyà śuṣmàmairâyaḥ 2, 17, 3. 9, 76, 2. dèvaṃ dêvàṃ rādhâse còdayântyasmàdryâksū̀nṛtā̂ ī̀rayântī 7, 79, 5. 1, 113, 12. 3, 61, 2. panthā̂nò yebhìrviśvàmairâyaḥ AV. 7, 55,1. yùvamàgniṃ câ vṛṣaṇāvàpaścà vanàspatī̂ṃraśvinā̀vairâyethām ṚV. 1, 157, 5. mànī̀ṣāṃ druṇā̀ na pā̀ramī̂raya nàdīnā̂m 8, 85, 11. somô ghṛtàśrīrmâhìmānâmī̀rayân entfaltend 10, 65, 2. ṛ̀tenà ye câmàsamairâyanta zu Stande brachten AV. 6, 47, 3. — yathā dārumayī yoṣā - īrayatyaṅgamaṅgāni MBH. 3, 1140. vāṭvīritābhiḥ - gaṅgormibhiḥ 13, 1839. vāṇo matsuteritaḥ 3, 709. R. 4, 9, 32. yantreṇeveritaḥ śaraḥ VID. 24. airiracca mahādrumam BHAṬṬ. 15, 52. meghā vāteritā iva R. 3, 25, 25. adūreritekṣaṇaḥ AK. 3, 4, 17. snehavīryeritam (kapham) SUŚR. 2, 348, 11. rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ (predāṣaḥ) R. 5, 11, 8. īryamāṇo (angetrieben) mātrā BHAṬṬ. 12, 6. īrita geworfen AK. 3, 2, 37. H. 1482. ertönen lassen, (die Stimme); aussprechen, verkünden, anführen: vācâ ī̀rayân ṚV. 9, 62, 26. 97, 34. atha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati CHĀND. UP. 7, 4, 1. R. 3, 73, 5. mānuṣīmīrayangiram MBH. 1, 4565. M. 11, 35. R. 2, 96, 47. sarasvatīmīraya devajuṣṭām MBH. 3, 10628. rathaṃtaraṃ sāma īrayati 13, 986. vākyaṃ ca mayeryamāṇam 3, 10625. īryamāṇena satataṃ brahmaghoṣeṇa 695. (vākyam) damayantyā yatheritam 2743. sādhu sādhviti - vismitairīritaḥ śabdaḥ 2220. RAGH. 9, 8. nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā SĀV. 5, 33. hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam R. 3, 45, 22. 5, 88, 25. ke guṇāḥ sadbhirīritāḥ MBH. 14, 941. R. 1, 26, 23. SUŚR. 2, 146, 6. 361, 5. 404, 5. uśanaseritam (purāṇam) MADHUS. in Ind. St. 1, 18, 15.
— 2) erheben, in die Höhe bringen: sūryâmairayataṃ dìvi ṚV. 7, 82, 3. yo hàvyānyairâyatā̀ manûrhito dèva ā̀sā sûgàndhinā̂ 8, 19, 24. hàvyānyairâyaddìvi 63, 3. yamairâyaṃścàndramâsi VS. 1, 28. yā dèveṣû tànva1^\mairâyanta ṚV. 10, 169, 3. hàvyairàgnirmanûṣa īràyadhyaî 4, 2, 1. svāyā̀ṃ yattànuvā̂ṃ tànūmairâyata TS. 1, 7, 12, 2. ŚAT. BR. 11, 7, 2, 6.
— 3) sich erheben: yatrâ dèvā àmṛtâmānaśā̀nāḥ sâmā̀ne yonā̀vadhyairâyanta AV. 2, 1, 5. VS. 32, 10.
— Vgl. das nahe verwandte ar .
— ā caus. act. und med. im praes. und imperf. (über erire s. oben)
1) herbeischaffen, verschaffen: ā̀māsû pàkvamairâyaḥ ṚV. 8, 78, 7. àsme ràyimerâyadhvam 4, 34, 2. 7, 5, 8. (erire 3, 11, 9. 6, 5, 2) 7, 94, 4. pṛ̀ṣṭheṣverâyā ràyim 9, 102, 3. VS. 14, 8. jā̀myai dhuryàṃ patìmerâyethām AV. 5, 1, 4. 3. śarī̂re mā̀ṃsamasùmerâyāmaḥ 29, 5. 6, 61, 1. tāṃ pū̂ṣaṃ chìvatâmā̀merâyasva ṚV. 10, 85, 37. (erire 1, 143, 4. 6, 4.) sich verschaffen: saùdhànvànāsô àmṛtâtvàmerîre 3, 6, 3.
— 2) erheben (einen Gesang u. s. w.): dyùmnavàdbrahmâ kuśìkāsà erîre ṚV. 3, 29, 15. brahmâṇe gā̀tumairâya 10, 122, 2.
— nyā s. u. ni .
— ud
1) sich erheben, aufstehen, aufbrechen (um zu gehen oder zu kommen): udī̂rāthāmṛtāyàte yùñjāthā̂maśvinā̀ rathâm ṚV. 8, 62, 1. udī̂ratā̀mavârà utparā̂saḥ 10, 15, 1. udī̂rṣva nāryàbhi jī̂valòkam 18, 8. udī̂rṣvā̀taḥ hebe dich weg von hier 85, 21. ùdīrā̂ṇā ùtāsī̂nāḥ AV. 12, 1, 28. ṚV. 1, 113, 16. 8, 7, 7. 17. 4, 39, 5. ŚAT. BR. 13, 5, 4, 16. 17.
— 2) sich erheben d. i. in Bewegung kommen, aufsteigen, erstehen (von Kräften, Vorstellungen, Tönen u. s. w.): ûdīratāṃ sū̀nṛtā̀ utpurâṃdhīḥ ṚV. 1, 123, 6. ucchuṣmā̀ oṣâdhīnā̀ṃ gāvô gòṣṭhādîverate die Düfte der Pflanzen steigen auf 10, 97, 8. 2, 17, 1. 9, 50, 1. tvadvājā̀ udī̂rate 5, 25, 7. 4, 45, 2. sìṃhasyâ stànathā̀ ûdīrate 5, 83, 3. vācâḥ 9, 33, 4. 50, 2. 8, 3, 15. udù brahmā̂ṇyairata 7, 23, 1. udàrcayâ īrate 8, 44, 4. 17. yadùdīrâta ā̀jayâḥ wenn Wettkämpfe sich erheben 1, 81, 3. ùdīrâte als 3. sg.: yò3^\ dya senyô vàdho 'ghā̀yūnā̂mùdīrâte AV. 1, 20, 2. 6, 99, 2.
— 3) partic. udīrṇa (in der klassischen Sprache nur diese Form vom simpl. zu belegen) erregt, gesteigert, zum Ausbruch gekommen NIR. 3, 20. mārutaḥ ŚIKṢĀ 9. brahma kṣattreṇa saṃsṛṣṭaṃ kṣattraṃ ca brahmaṇā saha . udīrṇe dahataḥ śatrūnvanānīvāgnimārutau .. MBH. 3, 973. bhavallabdhavarodīrṇaḥ (mahāsuraḥ) KUMĀRAS. 2, 32. SUŚR. 1, 127, 21. 2, 332, 15. °vega 377, 9. R. 4, 31, 4. 5, 60, 16. nityamudīrṇasattve (nare) MBH. 13, 512. °rāgavṛtti DAŚAK. in BENF. Chr. 182, 16. hoch, erhaben: na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃbhūtairnaraiḥ kvacit . sakhyaṃ bhavati - śriyā hīnairdhanacyutaiḥ .. MBH. 1, 5138. rakṣasām R. 3, 28, 21. = udāra H. 367. Davon nom. abstr. udīrṇatā f. Erregtheit, Regsamkeit, Behendigkeit SUŚR. 1, 355, 9. — caus. bewirken, dass sich Etwas erhebt, in Bewegung kommt; in die Höhe werfen, schleudern; hervorstecken, hervordrängen; auftreiben, aufregen; erheben (die Stimme); aussprechen; hervorrufen: rèbhaṃ guhā̂ hìtamudaîrayatam herausbringen ṚV. 10, 39, 2. 1, 112, 5. vajramastramudīraya MBH. 3, 12173. fg. 4, 1870. so 'nyadastramudīrayat R. 6, 80, 6. kaścitkareṇa - udīrayāmāsa salīlamakṣān RAGH. 6, 18. mahānāśīviṣaḥ prākārarandhreṇodairayacchiraḥ DAŚAK. 121, 14. kusumam - yadaśoko 'yamudīrayiṣyati RAGH. 8, 61. udī̂raya kàvitâmaṃ kàvīnā̂m ṚV. 5, 42, 3. 10, 11, 6. udī̂mṛtā̀yumī̂rayat 8, 68, 6. jānakī śokasaṃtaptā hutāśanamudīrayat R. 5, 49, 19. jī̀vamûdī̀rayântyùṣāḥ ṚV. 1, 113, 8. 117, 24. utpurâṃdhīrīrayatam 10, 39, 2. 8, 7, 3. udī̂rayà pratî mā sū̀natṛ̂ḥ 1, 48, 2. udvācâmī̀rayâti 9, 72, 1. 1, 168, 8. 8, 90, 16. ete vācamudīrayan R. 2, 57, 3. nālokyāṃ tām (vācam) udīrayet M. 2, 161. R. 5, 27, 35. sarvaṃ mantramudīrayan YĀJÑ. 1, 136. brahmaghoṣam R. 3, 52, 20. udīrayāmāsuḥ - ālokaśabdam RAGH. 2, 9. uderayat (sic) KATHĀS. 7, 10. 16, 117. ityudīrya so sprechend VET. 33, 8. udī̂rayathā marutaḥ samudràto yū̀yaṃ vṛ̀ṣṭim ṚV. 5, 55, 5. TS. 2, 4, 10, 2. vyādhimudīrayet SUŚR. 1, 128, 1. tisṛbhistvamavasthābhirmahimānamudīrayan an den Tag legend KUMĀRAS. 2, 6. Als Aorist - Formen hierzu scheinen die folgenden betrachtet werden zu müssen: yastè bharā̀dannîyate cìdannâṃ nìśiṣânmàndramatîthimùdīrât sich erheben macht d. i. herbeiruft ṚV. 4, 2, 7. udvandânamairataṃ dàṃsanā̂bhiḥ brachtet heraus (vgl. oben das erste Beisp.) 1, 118, 6. — pass.: udīryamāṇamastram geschleudert R. 1, 55, 22. erregt werden, zum Ausbruch gebracht werden, aufgeregt werden: khurairudīrito reṇuḥ R. 2, 93, 14. tena pittamudīryate SUŚR. 1, 152, 15. 2, 312, 17. udīryamāṇā harṣeṇa dhātrī paramayā mudā R. 2, 7, 9. aṣṭāvakraṃ cāpyudīryantameva MBH. 13, 10671. udīritendriya KUMĀRAS. 4, 41. udīritadhī von aufgewecktem Verstande PRAB. 14, 14. ertönen, ausgesprochen —, angegeben —, aufgezählt werden: tato gaṇaiḥ - udīrito maṅgalatūryaghoṣaḥ KUMĀRAS. 7, 40. vāk VID. 143. udīrito 'rthaḥ paśunāpi gṛhyate PAÑCAT. I, 49. bhugne - eṣa vācyaliṅga udīryate wird als adj. angegeben, gilt für ein adj. TRIK. 3, 3, 119. adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam SUŚR. 1, 10, 14. 2, 8, 19. 9, 8.
— abhyud caus. erheben, ertönen lassen (die Stimme); aufregen, reizen: āstīkastiṣṭha tiṣṭheti vācastisro 'bhyudīrayan MBH. 1, 2170. tatastenaiva vegena pittamasyābhyudīryate SUŚR. 1, 37, 9.
— samud partic. samudīrṇa in Bewegung gekommen, in Aufregung gerathen: sarvataḥ samudīrṇasya tava R. 6, 95, 8. samudīrṇamānasa 4, 43, 69. 5, 42, 6. samudīrṇā doṣāḥ SUŚR. 2, 190, 21. samudīrṇakharatva 1, 261, 2. — caus. in Bewegung versetzen, werfen; aufregen; erheben, ertönen lassen: brahmāstre samudīrite R. 1, 56, 15. 5, 36, 46. pāṃśavo 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ MBH. 3, 5073. (°kṣetrāt) 7074. manogatāṃ . vācam - samudairayat KATHĀS. 24, 41. anregen, aufmerksam machen: saṃprabodhayatyevainametatsamudīryayati (sic) ŚAT. BR. 2, 2, 3, 21.
— ni caus.
1) hineintreiben, vorwärtsbringen (zu einem Ziel): ùtādaḥ pârùṣe gavì sūrâścàkraṃ hîràṇyayâm . nyaîrayadràthītâmaḥ ṚV. 6, 56, 3. ye tve kāmâṃ nyerìre die ihr Begehren an dich gebracht haben 8, 19, 18.
— 2) aussenden, aufstellen (zu einem Geschäft), in der öfters gebrauchten Redensart: tvāṃ hyâgnè sadamitsâmànya vô dèvāsô dèvamâràtiṃ nyêrìre ṚV. 4, 1, 1. yaṃ dèvā dū̀tamâràtiṃ nyêrìre 8, 19, 21. àràtiṃ nyêrire havyàvāhàṃ nyêrire (Padap.: ni . èrìrè) 1, 128, 8. 2, 2, 3.
— pra sich in Bewegung setzen, hervorkommen; zum Vorschein kommen, erstehen; ausgehen (vom Schall u. s. w.): yasyâ tè viśvā̀ bhuvânāni kètunā̀ pra cerâtè ni câ vìśantê àktubhîḥ ṚV. 10, 37, 9. AV. 4, 25, 3. pra viprā̂ṇāṃ màtayò vācâ īrate ṚV. 9, 85, 7. pra mânī̀ṣā ī̂ratè somàmacchâ 95, 3. pra bùdhnyā̂ va īratè mahā̂ṃsi 7, 56, 14. pra dhanvā̂nyairata 8, 20, 4. yatprairâta nāmàdheyàṃ dadhā̂nāḥ 10, 71, 1. TS. 2, 2, 2, 3. paśavo vai pūṣā ta etasya prasave prerate ŚAT. BR. 9, 2, 3, 12. — caus. act. vorwärtsdrängen; entsenden; hervortreiben, hervorgehen lassen; hervorbringen (einen Schall); antreiben, befördern (nach einem Ziel): nāvàṃ pra yatsâmùdramī̀rayā̂và madhyâm ṚV. 7, 88, 3. 10, 116, 9. prārṇā̂ṃsyairayataṃ nàdīnā̂m 6, 72, 3. àpaḥ prerâyà sagârasya bùdhnāt 10, 89, 4. AV. 10, 2, 26. sa prerayati mārutam ŚIKṢĀ 6. adhaḥ prerita SUŚR. 1, 256, 18. tamupādravadudyamya dakṣiṇaṃ dorniśācaraḥ . ekatāla ivotpātapavanaprerito giriḥ .. RAGH. 15, 23. prerayantī tataścakṣuḥ sugrīvaṃ sā dadarśa ca R. 4, 19, 33. anyato nayane prerayantī ŚĀK. 35, v. l. tatastataḥ preritavāmalocanā 23, v.l. prāgnayè vācâmīraya ṚV. 10, 187, 1. pra pàrjanyâmīrayā vṛṣṭìmantâm 98, 8. tānprerâyà sve âgne sàdhasthê VS. 8, 19. prerâyà sūrò arthàṃ na pā̀ram ṚV. 10, 29, 5. sùvṛ̀ktiṃ prerâya śìvatâmāya pàśvaḥ 8, 85, 10. ātmānamapi ca kruddhaḥ prerayedyamasādanam MBH. 3, 1070. prerayāśvān ŚĀK. 7, 20, v. l. lakṣmaṇaṃ prerayediha R. 3, 50, 23. kimuddiśya kāśyapena matsakāśamṛṣayaḥ preritāḥ syuḥ ŚĀK. 62, 16. kurvantaṃ prerayati = kārayati P. 3, 1, 26, Sch. 1, 4, 52, Sch. yātrāyai prerayāmāsa (ST.: codayāmāsa) taṃ śakteḥ prathamaṃ śarat RAGH. (ed. Calc.) 4, 24. MBH. 5, 72. R. 3, 8, 16. preryamāṇaḥ sa tadguṇaiḥ KATHĀS. 10, 212. prerito 'bhūtsvabandhubhiḥ . kaṭāhadvīpagamane guhaseno baṇijyayā 13, 74. 76. VID. 150. preritāścandrapādaiḥ - candrakāntāḥ erregt MEGH. 71.
— abhipra caus. pass. vorwärts getrieben werden SUŚR. 1, 320, 20.
— saṃpra sich zusammen erheben: saṃ prerâtè anù vātâsya vìṣṭhāḥ ṚV. 10, 168, 2. niśîtāyā̀ṃ hi rakṣā̂ṃsi prèratê sàṃprerṇā̂nyèvainā̂ni hanti TS. 2, 2, 2, 3. — caus. vorwärts drängen, stossen: kūpopakaṇṭhe viśrānto brāhmaṇastayā - saṃprerya kūpāntaḥ pātitaḥ PAÑCAT. 222, 2.
— prati caus. aufsetzen: śiràḥ pratyaîrayatam ṚV. 1, 117, 22.
— vi caus. act. auseinandertreiben; eröffnen, zerbrechen; zertheilen: pùràṃdàro dāsī̂rairayàdvi (puraḥ) ṚV. 2, 20, 7. 1, 51, 11. trèdhā sàhasràṃ vi tadaîrayethām 6, 69, 8. indrò vi vṛ̀tramaîrayat 8, 65, 3. vi gobhìradrîmairayat 1, 7, 3. aor.: àhaṃ purô mandasā̀no vyaîram 4, 26, 3. 2, 19, 6. vi parvâtasya dṛṃhìtānyaîrat 15, 8.
— sam partic. samīrṇa P. 7, 1, 102, Sch. (auf ṝ zurückgeführt). — caus. act. med.
1) in Bewegung setzen, aufjagen; hervorbringen (einen Laut u. s. w.): samīrayanbhuvanā mātariśvā TAITT. BR. 3, 1, 1, 13. samīrayāṃ cakārātha rākṣasasya kapiḥ śilām BHAṬṬ. 14, 111. tarugaṇānmārutena samīritān R. 5, 16, 45. MBH. 1, 5882. tejaḥ samīritam SUŚR. 1, 51, 4. NIR. 4, 13. 5, 25. 6, 15. tābhirābharaṇaiḥ śabdastrāsitābhiḥ samīritaḥ MBH. 3, 12185. mayā ca yadidaṃ vākyam - samīritam R. 4, 6, 21. 61, 28. 6, 103, 1. SĀV. 5, 36. RAGH. 3, 47.
— 2) zusammenbringen, zu Stande bringen; in's Leben rufen, entstehen lassen: màhī samaîraccàmvā̂ samī̀cī ṚV. 3, 55, 20. samaîrayàṃ rodâsī dhā̀rayâṃ ca 4, 42, 3. dèvā garbhàṃ samaîrayan AV. 1, 11, 2. 4, 2, 8. sūryâm 3, 31, 7. kàśyapàstvāmâsṛjata kàśyapâstvā̀ samaîrayat 8, 5, 14. 2, 5. 15, 1, 1. 19, 54, 1. SV. I, 5, 2, 3, 2. Jmd mit Etwas ausstatten: prā̀ṇenā̂gnè cakṣûṣā̀ saṃ sṛ̂jèmaṃ samī̂raya tànvā̀3^\ saṃ balêna AV. 5, 30, 14. ŚAT. BR. 3, 5, 1, 31. 8, 2, 6. 14, 1, 3, 31. wiederbeleben: yānevaiṣāṃ tasminsaṃgrāme 'ghnaṃstānpitṛyajñena samairayanta 2, 6, 1, 1. 2.
— 3) verleihen: samîndrerayà gāmânàḍvāhàṃ ya āvâhàdanâḥ ṚV. 10, 59, 10. vā̀maṃ pìtṛbhyò ya ìdaṃ sâmerìre (AV. ī̀rìre) mayàḥ patîbhyò janâyaḥ parìṣvajê 40, 10. āditsakhîbhyaścàrathàṃ samaîrat 3, 31, 15.
— abhisam caus. in Bewegung setzen: kadalī vātenābhisamīritā MBH. 10, 579.
— 3) Z. 2 lies gā̀tumairât . — caus.
1) ertönen lassen: veṇum BHĀG. P. 10, 35, 2. dundubhayo devagaṇeritāḥ 77, 37. īrayansumahāghoraśabdena pradiśo diśaḥ 7, 21. pass. genannt werden 11, 5, 26. Sp. 847, Z. 8 lies pradoṣaḥ st. predāṣaḥ .
— abhi caus. herbeischaffen: àbhi kāmâmī̀rayân TBR. 2, 5, 4, 5.
— vyava caus. zertheilen: tadàntarîkṣàṃ vyavaîryata TS. 7, 1, 5, 4.
— ā
1) Z. 5 lies 3, 60, 3 st. 3, 6, 3.
— ud
3) udīrṇa = udāra HALĀY. 2, 201. — caus. ertönen lassen: veṇum BHĀG. P. 10, 15, 2.
— abhyud, iti dhanavatyābhyudīrite nachdem sie so geredet hatte KATHĀS. 107, 114.
— pratyud dagegen ertönen lassen, erwiedern: etāvadanuvādaparibhāṣayā pratyudīrya BHĀG. P. 5, 10, 15.
— samud caus.: vāyunā samudīritāḥ (śarāḥ) MBH. 5, 7152.
— Vgl. samudīraṇa, samudīrṇa .
— pra caus.: preritahayaḥ (so ist mit der ed. Calc. zu lesen) angetrieben RĀJA-TAR. 5, 329. pavanāghātapreritā naurivārṇave getrieben 330. preritā angetrieben, aufgefordert zu sprechen DAŚAK. in BENF. Chr. 182, 1.
— Vgl. preraka fgg.
— abhipra vgl. abhipreraṇa .
— sam caus.
1) asamīrita nicht erregt: Wind Spr. (II) 3179.
ā́, Caus. 1) herbeibringen, herschaffen; 2) einem [Loc.] etwas [A.] darbringen, mittheilen; 3) einem [Dat.] etwas [A.] verschaffen; 4) hinsetzen (die Sonne an den Himmel u. s. w.); 5) verherrlichen; 6) erregen, bewirken; 7) erlangen.
ní ā́, Caus. 1) einsetzen (den Agni als Ordner); 2) hinrichten (das Verlangen auf jemand).
sámā́, Caus., gewähren, verleihen (Gut jemandem).
úd 1) Act. und Caus., herausholen; 2) Act. und Caus., erheben, verherrlichen; 3) Caus., erheben, zu Glück, Leben; 4) Act. und Caus., hervorgehen lassen, erheben, Lieder, Stimme; 5) sich erheben, von den Marut's, den Sängern, dem Weibe, den Geistern der Vorfahren, von Wagen und Rossen; 6) hervorgehen, sich erheben, ausgehen, von Labungen, Kräften, die wie Kühe aus dem Stalle ({923,8}) oder wie der Woge Rauschen ({762,1}) hervordringen; 7) hervorgehen, ertönen, von Liedern und Gebeten, vom Gebrüll des Löwen ({437,3}), ebenso von Strahlen ({664,4}. 17); 8) sich erregen (von Kämpfen); 9) weggehen, sich wegheben von [Ab.]; 10) kommen zu [D.].
ní, herniederbewegen.
prá 1) sich in Bewegung setzen, vordringen, von Wellen, Liedern, Strahlen, v. Sängern u. s. w.; 2) Caus., vorwärts treiben, Wasser, Wolken, Schiff, Stimme, Lieder, Gebete.
sám prá, zusammen vordringen.
práti, Caus., aufsetzen (den Pferdekopf).
ví, zerspalten, Burgen, Festen, den Vritra.
sám 1) hervorbringen, schaffen; 2) fördern; 3) mittheilen.
Stamm ī́r:
-rate [3. pl.] 1) ghṛtám vā́r {925,4}. — 4) {52,1}. — ud 6) {208,1} (śúṣmās). — 8) {81,3} (ājáyas). — prá 1) {863,9}.
-rat [Conj. Act.] ud 2) átithim {298,7}.
īr:
-rte [3. s.] 5) {803,3} (páyas).
-rate [3. pl.] 4) {140,5}. — 5) {417,4}; {781,6}. — 6) {663,1}; {664,25}. — úd 5) {341,2}; {627,7. 17}. — 6) {379,7}; {762,1}; {923,8}. — 7) {437,3}; {623,15}; {745,4}; {664,4. 17}; {762,2}. — prá 1) {187,5}; {572,14}; {797,7}; {807,3}. — sám prá {994,2}.
-rṣva [Impv.] úd 5) {844,8}. — 9) átas {911,21. 22}.
-rāthām [2. du.] úd 10) ṛtāyaté {682,1}.
-rdhuam [2. pl.] úd 5) {113,16}.
-ratām [3. pl.] 7) asmé {304,7}. — úd 5) {841,1}. — 7) {123,6}.
Imperf. aír- (betont nur {897,1}):
-ata [3. pl.] prá 1) {897,1}; {640,4}. — úd 7) {539,1}.
Stamm des Caus. īráya:
-anti 7) te {374,2}. — ud 4) vā́cam {168,8}.
-āva [Conj.] prá 2) samudrám {604,3}.
īraya:
-āmi prá 2) vṛṣabhā́ya suṣṭutím {224,8}.
-ati prá 2) vā́cas {809,34}.
-atha úd 5) {409,5}.
-am [Conj.] prá 2) índrāya gíras, apás {915,4}; nā́vam arkaís {942,9}.
-at úd 3) ṛtāyúm {688,6}.
-āma ā́ 5) índram {937,1}.
-a [-ā] 1) aṃśós ūrmím {808,8}; vibhúe manīṣā́m {705,11}. — ā́ 1) rayím {814,3}. — 3) bráhmaṇe gātúm (Fortgang) {948,2}. — úd 2) kavítamam {396,3}. — 4) sūnṛ́tās {48,2}. — 3) pitárā ā́ bhágam {837,6}. — prá 2) ugrā́ya suvṛktím {705,10}; die Sänger {855,5}; parjányam {924,8}; agnáye vā́cam {1013,1}. — sám 3) gā́m {885,10}.
-atam úd 4) púraṃdhīs {865,2}.
-āmahe [med.] ā́ 2) índre suvṛktím {610,4}.
-anta [Conj.] úd 5) {627,3}.
-asva [Impv.] ā́ 1) tā́m {911,37}. — 3) asmé íṣam {521,8}.
-adhvam ā́ 3) asmé rayím {330,2}.
Imperf. des Caus. aíraya:
-as 2) śúṣmam {208,3}. — 3) āmā́su pakvám (sollte tonlos sein) {698,7}.
-at 1) apás samudrám {626,13} (richtiger tonlos); havyā́ni diví {683,3}. — vi {208,1}, wo dṛṃhitā́ vi statt dṛṃhitā́ni zu lesen ist.
-atam úd 1) adbhiás vándanam {112,5}.
-ata [3. s. med.] 1) havyā́ni {639,24}.
-ethām [2. du.] apás,... {157,5} (richtiger tonlos).
-anta 1) tanúam {995,3}.
airaya:
-as {698,7} (s. aírayas).
-at {626,13} (s. aírayat). — ní cakrám {497,3}. — prá árṇas apā́m {210,3}. — ví ádrim {7,3}; púras {51,11}; {211,7}; vṛtrám {685,3}.
-atam ā́ 4) sū́riam diví {598,3}. — úd 1) rebhám {865,9}. — 3) śyā́vam jīváse {117,24}. — prá 2) árṇāṃsi {513,3}. — práti dadhīcé áśviam śíras {117,22}.
-ethām [2. du. med.] ví tád {510,8}.
Perf. Caus. īr mit ā́ verbunden:
-iré ā 6) garbhatvám {6,4} (wo ā́‿īrire zu erwarten wäre). — 4) yám (agním) {143,4}. — niā 1) {639,21}. — 2) {639,18}. — samā: vāmám {866,10}.
-ire ā́ 2) tué (erg. vā́riā) {245,9}; tué váṣūni {446,2}; bráhma {263,15}. — 7) amṛtatvám {294,3}. — ní ā 1) {128,8}; {193,3}; {297,1} (hier vielleicht überall ní īrire zu lesen).
Aorist aíra (betont nur {300,6}):
-am ví púras {322,3}.
-at 2) gātúm {300,6}. — ví púras {210,6}; dṛṃhitā́ni {206,8}. — sám 1) rájasī {352,3}; camúā {289,20}. — 2) carátham {265,15}.
-atam úd 1) vándanam {118,6}.
Part. ī́rāṇa:
-ās [m.] ud 5) {335,5}; {560,2}.
īráyat:
-an 1) apás, vā́cas {774,26}; aṃśúm {809,14}; drapsā́n {809,56}. — 2) mahimā́nam {891,2}; śúsmam {788,2}.
-ati [Loc.] úd 4) vā́cam {784,1}.
-antī 1) sūnṛ́tās {113,12}; {295,2}; {595,5}. — ud 3) jīvám {113,8}.
-antīm ud 4) vā́cam {710,16}; an allen fünf Stellen von uṣás.
Inf. īrayádhi:
-yai 2) mánuṣas {298,1}.
— 1) in Bewegung setzen , fördern.
— 2) sich in Bewegung setzen , sich erheben , hervorgehen , erstehen , erschallen.
— 3) sich auf und davon machen.
— Caus. īráyati , °te
— 1) in Bewegung setzen , schleudern , anregen , hervorgehen — , erstehen lassen , in's Leben rufen.
— 2) erschallen lassen , ohne Object ausrufen , verkünden 105,6. Pass. genannt werden.
— 3) erheben , in die Höhe heben.
— 4) sich erheben.
— Mit abhi Caus. herbeischaffen.
— Mit vyava Caus. zertheilen.
— Mit ā Simpl. und Caus. Act. Med.
— 1) herbeischaffen , verschaffen , hinschaffen.
— 2) sich verschaffen , theilhaftig werden ṚV. 1,6,4.
— 3) erheben (einen Gesang u.s.w.).
— Mit nyā
— 1) Jmd (Acc.) einsetzen als (Acc.).
— 2) richten (das Verlangen) auf (Loc.).
— Mit samā zusammenfügen , schaffen ṚV. 10,40,10.
— Mit ud
— 1) herausholen ṚV. 1,118,6.
— 2) Jmd ehren ṚV. 4,2,7.
— 3) sich erheben , aufstehen , aufbrechen.
— 4) in Bewegung kommen , aufsteigen , erstehen.
— Partic. udīrṇa erregt , zum Ausbruch gekommen , gesteigert , gehoben (in übertr. Bed.) , von Selbstgefühl erfüllt.
— Caus.
— 1) herausholen ṚV. 1,112,5. 118,6. 10,39,9.
— 2) erheben , emporrichten ; aufwirbeln (Staub).
— 3) schleudern , werfen (Geschosse , Würfel).
— 4) emportreiben , ansetzen (Blüthe).
— 5) aus sich hervortreten lassen , an den Tag legen KUMĀRAS. 2,6.
— 6) anstimmen , ertönen lassen ṚV. 1,168,8. 8,90,16. 9,72,1. aussprechen , enunciare. Ohne Object sprechen LA. 28,1. Pass. angegeben — , genannt werden Chr. 274,10. gelten für (Nom.) 104,4.
— 7) verschaffen , bewirken , hervorbringen ṚV. 1,48,9. 10,39,2. TS. 2,4,10,2. SUŚR. 1,128,1.
— 8) erregen , steigern , verstärken , vermehren SUŚR. 1,152,15. 2,312,17. KUMĀRAS. 4,41. udīritadhī Adj. von aufgewecktem Verstande.
— 9) Jmd erheben , verherrlichen ṚV. 5,42,3. MBH. 3,134,21.
— 10) Jmd beleben , aufregen , höher stimmen ṚV. 1,113,8. 117,24. 8,68,6. R. 2,7,9.
— 11) Jmd drängen , anstacheln R. 5,49,19.
— 12) sich erheben aus (Abl.) ṚV. 5,55,5. aufbrechen 8,7,3.
— Mit abhyud Caus.
— 1) ertönen lassen iti tayābhyudīrite nachdem sie so geredet hatte.
— 2) erregen , steigern , verstärken.
— Mit pratyud Caus. dagegen ertönen lassen , erwiedern.
— Mit samud Partic. samudīrṇa erregt , in Aufregung gerathen.
— Caus.
— 1) hinausdrängen MBH. 5,179,29.
— 2) aufwirbeln (Staub).
— 3) schleudern , werfen.
— 4) aussprechen , enunciare 69,16. 144,11. — samudīryati ŚAT. BR. wohl fehlerhaft für samúddīpayati.
— Mit ni Caus. herabschleudern auf (Loc.)
— Mit pra sich in Bewegung setzen , hervorkommen , zum Vorschein kommen , erstehen , erschallen.
— Caus.
— 1) vorwärts treiben , — drängen , Jmd treiben , drängen 122,23. 148,7. 212,30.
— 2) entsenden , richten (die Augen).
— 3) anstimmen , ertönen lassen , aussprechen 181,5.
— 4) erregen , in Aufregung versetzen MEGH. 69 v.l.
— 5) vertreiben , verbringen (die Zeit).
— Mit abhipra Caus. vorwärts treiben.
— Mit saṃpra sich zusammen erheben.
— Caus. vorwärts drängen , stossen.
— Mit prati Caus. aufhetzen.
— Mit vi zerspalten.
— Caus. zerspalten , zertheilen , theilen ŚAT. BR. 3,3,1,13.
— Mit sam
— 1) zusammenfügen , schaffen ṚV. 3,55,20. 4,56,3
— 2) bewirken , befördern ṚV. 3,31,15.
— Caus.
— 1) zusammenfügen , schaffen , entstehen lassen.
— 2) antreiben ṚV. 10. 59,10.
— 3) wiederbeleben.
— 4) ausstatten mit (Instr.).
— Mit abhisam Caus. in Bewegung versetzen.
— Mit prati Kaus. lies aufsetzen.
— Mit vi, yádi … vī́ryeta wenn... zerfallen sollte, Maitr. S. 2, 1, 8 (9, 13. 14). Richtig wohl śī́ryeta.
— Mit sam Kaus. 5. ertönen lassen, sprechen. samīritaṃ vacaḥ 98, 19.
moveri, v. sq. (Huc traxerim lat. îra, ita ut a motu
animi sit nominata - cf. īrkṣy et īrṣy-; scr. īr autem
ex ar, quae forma primitiva est radicis ṛ, orta esse
videtur.).
tere, e. c. śabdam sonum, vācam, giram sermonem.
N. 5. 30. 17. 50. MAN. 11. 35. SA. 5. 33.
c. ut mittere, emittere. A. 9. 12.: vajram astram udīraya.
RAM. II. 56. 15.: dīnām vācam udīrayan.
c. pra 1) mittere. HIT.: kālaprerita. 2) dirigere, flectere,
regere. UR. 4. 5.: aśvān preraya; SAK. 29. 1.: nayane prera-
yantyā.
c. sam 1) i. q. simpl. SA. 5. 36. 2) commovere, agitare.
H. 1. 9.
√ īr ‘set in motion’ present: [2.] ī́rte ī́rate etc. īráte – [1.] aírat etc. ī́rate 3s. perfect: īriré erire – īrāṃ cakre [aorist: airirat airiṣṭa īriṣyate īritā] verbal: īrṇá B.+ secondary: causative: īráyati etc. V.+ īráyate etc. īryate etc. B.+ īritá V.+ īryant īrayádhyai derivatives: īra E.+ -īraka C. īrya B. īryā C. īrin E.+ īraṇa E.+ -īraṇīya C. -īritṛ U. īrmá V.B. The form īryayati, doubtless false, is found once in ŚB.