• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • īkṣa


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 134.
    īkṣa r. 1st cl. (īkṣate) To see. It most usually occurs compounded with one or other of the prepositions, as

    with apa, to expect;

    with abhi, to gaze at;

    with ava, to inspect;

    with ut or upa, to expect or await;

    with upa, to abandon;

    with nir, to see;

    with pari, to try, to test, to assay;

    with pra, to see, to resemble, or look like;

    with vi, to inspect;

    with prati,

    1 to look for, to expect,

    2 to venerate;

    with sama, to compare, to contrast, to select;

    with prati and ut, to look up at.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 1182, col. 3.
    Īkṣa, as, ā, am, looking [cf. tiryag-īkṣa]; an

    opening, hole, mesh, (in kṣudrekṣa, having small

    meshes.)

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 77.
    īkṣa f. ī looking, seeing (—°); f. ā view, consideration.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 170, col. 1.
    ī́kṣa mf(ī)n. ifc. seeing, looking, visiting (See tiryag-īkṣa, vadhv-īkṣa)
    ☞ p. 170, col. 1.
    ī́kṣa n. anything seen, ŚBr. vii, 1, 2, 23 (merely for the etym. of antarikṣa).

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 110, col. 2.
    īkṣa

    r. 1st cl. (īkṣate) To see. It most usually occurs compounded with
    one or other of the prepositions, as

    with apa, to expect;

    with abhi,
    to gaze at;

    with ava, to inspect;

    with ut or upa, to expect or
    await;

    with upa, to abandon;

    with nir, to see;

    with pari, to try,
    to test, to assay;

    with pra, to see, to resemble, or look like; with
    vi, to inspect;

    with prati,

    1. to took for, to expect,

    2. to venerate;
    with sam, to compare, to contrast, to select;

    with prati and ut, to
    look up at.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 133, col. 1.
    īkṣa- a. ifc. qui voit ; m. maille (d'un filet).

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 843.
    ī́kṣa (von īkṣ) n. gebildet zur Erkl. von antarikṣa ŚAT. BR. 7, 1, 2, 23.
    ☞ vol. 5, p. 1148.
    īkṣa

    1) adj. sehend, blickend; s. tiryagīkṣa .

    — 2) Masche: kṣudrekṣa (jāla) Spr. 3999. ed. Bomb. des MBH. an beiden Stellen kṣudrākṣa .

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 211, col. 3.
    īkṣa

    — 1) Adj. (f. ī) sehend , blickend , in tiryagīkṣa. vadhvīkṣīḥ prati zu den (Weibern) , welche kommen , um die junge Frau zu sehen KAUŚ. 77.

    — 2) m. f. oder n. Masche , in kṣudrekṣa (v.l. kṣudrākṣa) Adj. feinmaschig.

    — 3) f. ā

    — a) Blick , Anblick.

    — b) Betrachtung , Erwägung.

    — 4) ī́kṣa n. ein zur Erklärung von antarikṣa erfundenes Wort.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 52, col. 1.
    īkṣa, f. ī (—°) sehend, blickend; f. ā Blick, Anblick.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1006, col. 1.
    īkṣa darśane paryyālocane ca bhvā0 ātma0 saka0 seṭ .
    īkṣate īkṣīta īkṣatām aikṣata aikṣiṣṭa īkṣām—babhūva ā-
    sa—cakre—īkṣitā īkṣiṣīṣṭa īkṣiṣyate aikṣiṣyata . īkṣitavyaḥ
    īkṣaṇīyaḥ īkṣyaḥ īkṣitā īkṣitaḥ īkṣitvā vīkṣya . īkṣa-
    ṇam īkṣā . īkṣamāṇaḥ . karmmaṇi īkṣyate īkṣyamāṇaḥ .
    dhātunirdeśe ikṣatiḥ īkṣiḥ . “na dharmavṛddheṣu vayaḥ samī-
    kṣyate” na kāmavṛttirvacanīyamīkṣate” kumā0 . “tadaikṣata
    bahu syāṃ prajāyeya” śrutiḥ . “sa prajāpatirīkṣāṃ cakre”
    śrutiḥ “sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvvabhūtāni cātmani . īkṣate
    yogayuktātmā” gītā . “kathamīkṣāmahe sarve, duryyodhana!
    tavepsitam” bhā0 va0 298 ślo0 . “aikṣiṣṭa puṃbhiḥ praci-
    nān sa goṣṭhān” bhaṭṭiḥ vede padavyātyāso'pi “kaściddhīraḥ
    pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan” kaṭho0 . pṛ-
    ṣṭenaśuphāśubhālocane ca tadyoge śubhāśubhasaṃbandhini caturthī .
    “rādhīkṣyoryasya vipraśnaḥ” pā0 . “yadīyaḥ vividhaḥ praśnaḥ
    kriyate tasmin caturthītyarthaḥ . “kṛṣṇāya īkṣate gargaḥpṛṣṭo
    gargaḥ śubhāśubhaṃ partyālocayatītyarthaḥ” si0 kau0 . “īkṣaternā-
    śabdam” śā0 sū0 . “kāraṇe īkṣitṛtvaśravaṇāt” bhā0 .

    adhi + vivecane adhīkṣate “kuhakacakitolokaḥ satye'pyapāya
    madhīkṣate” hito0 .

    anu + anucintane . “tāmanvīkṣata iyaṃ vai valmīkavapeyam”
    śata0 brā0 6, 3, 3, 5 . “anvīkṣamāṇīrāmastu viṣaṇṇaṃ
    bhrāntacetanam” rāmā0 .

    apa—ākāṅkṣāyāmanurodhe avadhiniyame ca . “apekṣate
    pratyayamuttamaṃ tvām” kumā0 “apekṣante na ca snehaṃ na pātraṃ
    na daśāntaram . paropakāraniratāmaṇidīpā ivottamāḥ”
    udbhaṭaḥ . “kimapekṣya phalam payodharān dhvanataḥ prārthayate
    mṛgādhipaḥ” kirā0 . “dvitvādayaḥ parārddhāntā apekṣā-
    buddhijāmatāḥ” “apekṣābuddhināśācca teṣāṃ nāśaḥ prakīrtitaḥ”
    bhāṣā0 “śabdovyañjakatve'rthāntaramapekṣate” sā0 da0 .
    “sāpekṣatve'pri gamakatvāt samāsaḥ” pā0 bhā0 “sā prakriyā
    yā kathamityapekṣā” mīmā0 . “nadīśaḥ paripūrṇo'pi
    mitrodayamapekṣate” candrā0 .

    vi + apa + viśeṣeṇāpekṣayām . “na vyapaikṣata samunsukāḥ prajāḥ”
    raghu0 . “vyapekṣamāṇau sahasītayāgatau” rāmā0 “sabharthaḥ
    padavidhiḥ” pā0 bhā0 vyapekṣā'vyapekṣāpakṣadvayamupanya-
    stam . tatra vyapekṣāpakṣomatāntareṇa upanyastaḥ sa ca
    yuktiviruddhatvāt kaiyaṭaviraraṇādau dūṣitaḥ “vākyavat
    sā vyapekṣā'pi vṛttāvapi na hīyate” bhartṛ0 . sā ca śabda-
    bodhipayoginyākāṅkṣārūpā ākāṅktāśabde vivṛtiḥ .

    ava + cākṣuṣadarśane . “yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samā-
    gatāḥ” gītā . “avekṣamāṇomahatīṃ muhurmuhuḥ” māghaḥ
    samyakparyyālocane ca . “yadavocadavekṣya sundarī” kirā0 .

    anu + ava + paryyālocane anusandhāne ca “sūkṣmatāṃ cānvavekṣeta
    yogena paramātmanaḥ” manuḥ .

    abhi + ava + bhojanārthekṣaṇe . “yajamānasya paśūnabhyavekṣate” śata0
    brā0 11, 1, 5, 11, “abhyavekṣate abhyavahartuṃ paśyati” bhā0 .

    pari + ava + samantāddarśane . “tato vācaspatirjajñe taṃ manaḥ
    paryyavekṣate bhā0 āśva0 21 a0 .

    prati + ava + pratītya paryyālocanayā darśane . “athemāṃ pratyavekṣa-
    māṇo japati” śata0 brā0 5, 3, 4, 20 .

    sam + ava + samyagdarśane . “nṛpopamo'yaṃ samavekṣate sabhām”
    bhā0 vi0 218 ślo0 . “yadi dṛṣṭaṃ balaṃ sarvvaṃ vayañca samave-
    kṣitāḥ” bhā0 ā0 25 a0 . samyakparyyālocane ca “sarvaṃ
    tu samavekṣyedaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā” manuḥ .

    ā + samyagdarśane . “smayannivaikṣya pāñcālom” bhā0 sa0 23801

    ud + ūrddhvadarśane . “sahasraraśminā sākṣāt sapraṇāmasudī-
    kṣitāḥ” kumā0 . apekṣāyāñca “trīṇi varṣāṇyudīkṣeta
    kumāryyṛtumatī satī” manuḥ .

    upa + heyatvajñānena parityāge “upekṣayā svatvahāniḥ” dāya-
    bhā0 ṭī0 “ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairupekṣadhvaṃ viśokavat” bhā0
    va0 11 a0 praticikīrṣābhāve “upekṣate yaḥ ślathavandhinī-
    rjaṭāḥ” kumā0 “nīpapekṣeta kṣaṇamapi rājā sāhasikaṃ
    naram” manuḥ aparyyālocane anusandhānābhāve ca “gūḍhena
    caratā tattvamupekṣitamidaṃ mayā” rāmā0 .

    sam + upa + samyagupekṣāyām . “śatrupakṣaṃ samādhātu yomo-
    hāt samupekṣate” bhā0 sa0 1060 ślo0 .

    nis + nir + niḥśeṣeṇa darśane niścayārthaṃ darśane ca . “yāvadetā-
    nnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān” gītā .

    pari + tattvānusandhāne pramāṇādyupanyāsena vastutattvāvadhāraṇe ca
    “parīkṣya lokān karmmacitān” śrutiḥ . nyāyasūtravṛttyādau
    pramāṇapremeyādi parīkṣā bahuśo darśitā . samyakvivecane
    ca . “naitā rūpapaṃ rīkṣante nāsāṃ bayasi saṃsthitiḥ . surūpaṃ
    vā virūpaṃ vā pumānitye va bhuñjate” manuḥ . lakṣaṇādima-
    ttvena jñāne ca aśvavidyāvidaścaiva sūtā viprāśca tadvidaḥ .
    medhyamaśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārthasiddhaye” bhā0 āśva0 30
    27 ślo0 . “yatnāt parīkṣitaḥ puṃ stve” yā0 smṛ0 . “sarvvasya
    hi parīkṣyante svabhāvā netare guṇāḥ” hito0 bhaktimattvā-
    dinā jñāne ca . “māyāṃ mayodbhāvya parīkṣito'si” raghuḥ .
    vivāde satyatvāsatyatvādisaṃśayanirāsāya svapakṣaprāmāṇya-
    vyavasthāpanāya śapathakaraṇe tulāparīkṣādi . parīkṣā-
    śabde vivṛtiḥ .

    pra + prakarṣeṇa darśane “prekṣante sarvvabhūtāni vahuśaḥ parvvasandhiṣu”
    bhā0 va0 11 657 . “yat kiñciddarśavarṣāṇi sannidhau prekṣate
    dhanī” bhā0 va0 manuḥ . “udāyudhānāpatatastān dṛptān prekṣya
    rāghavaḥ” raghuḥ . “punaḥ prekṣya ca śūlinam” kumā0 .

    abhi + pra + ābhimukhyena darśane . “prācīṃ diśamabhiprekṣya maharṣi
    ridamabravīt” bhā0 va0 163 a0 . “dahyamānamabhiprekṣya
    striyastāḥ saṃpradadruvuḥ” bhā0 va0 88 a0 .

    ut + pra + utprekṣāyāṃ kiñcirddharmmasādharmyeṇānyasyānyarūpatā
    kalpane udbhāvane ca . “utpekṣāmovayaṃ tāvanmatimantaṃ
    vibhīṣaṇam” rāmā0 . “tadutprekṣyotprekṣya priyasakhi gatāṃ-
    stāṃśca dina sān” amaruśa0 . “bhavet sambhāvanotprekṣā prakṛ-
    tasya parātmanā” sā0 da0 . “alaṅkāraśabde 395 pṛṣṭhe vivṛtiḥ .

    sam + pra + samyagdarśane . “saṃprekṣya nāsikāgraṃ svā” gītā
    “yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya baṇijodāpayet karam” manuḥ .

    abhi + sam + pra + ābhimukhyena samyagdarśane . “abhisaṃprekṣya bha-
    rttāraṃ kruddhā vacanamabravīt” bhā0 ādi0 pa0 30 11 .

    prati + anurodhe apekṣāyāṃ pūjane ca . “pratīkṣyaṃ tat pratīkṣyāyai
    pitṛsvasre pratiśrutam” māghaḥ “prathamaṃ saṃsthitā bhāryyā
    patiṃ pretya pratīkṣate” bhā0 ā0 30 33 . nābhinandeta
    maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam . kālameva pratīkṣeta”
    manuḥ . “saṃvatsaraṃ pratīkṣeta dviṣantīṃ yoṣitaṃ patiḥ” manuḥ .

    sam + prati + samyakpratīkṣāyām “muhūrttaṃ saṃpratīkṣasva” bhā0
    ā0 290 3 . “ekaveṇīdharā hi tvāṃ nagarī saṃpratī-
    kṣate” rāmā0 .

    vi + viśeṣeṇa darśane . “vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve” gotā .
    “sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya nitya loke viparyyayam” manuḥ .
    “jaḍīkṛtastryambakavīkṣaṇena” raghuḥ .

    anu + vi + santatavīkṣaṇe paścādvīkṣaṇe ca . “tasmāddiśo'nu-
    vīkṣamāṇojapati” śata0 brā0 5, 2, 1, 25 .

    abhi + vi + ābhimukhyena vīkṣaṇe . “nacainaṃ bhuvi śaknoti kaścida-
    pyabhivīkṣitum” manuḥ .

    ud + vi + ūrddhavīkṣaṇe . “udvīkṣaṃmāṇā bharttāraṃ mukhena pariśuṣyatā”
    rāmā0 “pativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta” bhā0
    anu0 2 a0 “udvīkṣitaṃ prakṛbibhirbharatānugābhiḥ” raghuḥ .

    sam + ud + vi + samantādudvīkṣaṇe “niṣedurbhūmipāḥ sarte samud-
    dvīkṣya parasparam” rāmā0 .

    prati + vi + pratidarśane yatkartṛkaṃ svadarśanaṃ tasya svena darśane .
    “tataḥ sarājā prativīkṣya tāḥ striyaḥ” rāmā0 .

    sam + vi + samyagvīkṣaṇe .

    sam + samyagdarśane paryyāmrocya darśane . “purastādeva pratīce sa-
    mīkṣamāṇāyānubruyāt” śata0 brā0 11, 5, 4, 14 .
    “samīkṣya vasudhāṃ caret” manuḥ . “agrahastasumuktena
    śīkareṇa sa nāgarāṭ . samaikṣata guḍākeśam” mā0
    āśva0 2231 ślo0 . “tān samīkṣya sa kauntesaḥ sarvvān
    vandhūnavasthitān” gītā “ucitamevaisamīkṣyakamatānmā-
    riṇaḥ” hito0 “samīkṣya kuladharmmāṃśca svadharmmaṃ prati-
    pādayet” manuḥ .

    pra + sam + prakarṣeṇa samyagīkṣaṇe . “saha sarvvāḥ samutpannāḥ
    prasamīkṣyāpadobhṛśam” manuḥ “kulaṃ khyātiñca vṛttaṃ ca
    buddhyā tu prasamīkṣya ca” bhā0 ā0 4374 ślo0 .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 215.
    īkṣa ṅa darśane . iti kavikalpadrumaḥ .. (bhvādiṃ-ātmaṃ-
    sakaṃ-seṭ .) darśanamiha cākṣuṣajñānaṃ praṇidhānañca .
    ṅa īkṣate candraṃ lokaḥ . “na kāmavṛttirvvacanīya-
    mīkṣate” . iti kālidāsaḥ .. “nirīkṣiṣyāmi
    yānmunīn iti gaṇakṛtānityatvāt” iti ramānāthaḥ ..
    “vastutastu nirīkṣyate nirīkṣaḥ pacāditvādan tato
    nirīkṣa ivācaratītikvau sādhyaṃ” iti durgādāsaḥ ..

    Kṛdantarūpamālā

    ☞ p. 79.
    (78) “īkṣa darśane” (I-bhvādiḥ-610. saka. seṭ. ātma.)

    īkṣakaḥ-kṣikā, īkṣakaḥ-kṣikā, 1 īcikṣiṣakaḥ-ṣikā;

    īkṣitā-trī, īkṣayitā-trī, īcikṣiṣitā-trī;

    — īkṣayan-ntī, īkṣayiṣyan-ntī-tī; 1 kṛṣṇāya īkṣamāṇaḥ, A īkṣayamāṇaḥ, īcikṣiṣamāṇaḥ;

    īkṣiṣyamāṇaḥ, īkṣayiṣyamāṇaḥ, īcikṣiṣiṣyamāṇaḥ; 2 īṭ-īkṣau-īkṣaḥ; — --

    īkṣitaḥ-taṃ-tavān, īkṣitaḥ, īcikṣiṣitaḥ-tavān;

    īkṣaḥ, pratīkṣaḥ, prekṣī 3, 4 bharatapratīkṣaḥ- B kṣā, C avasarapratīkṣaḥ, īcikṣiṣuḥ, īcikṣayiṣuḥ;

    īkṣitavyam, īkṣayitavyam, īcikṣiṣitavyam;

    īkṣaṇīyam, īkṣaṇīyam, īcikṣiṣaṇīyam;

    īkṣyam, īkṣyam, īcikṣiṣyam;

    īṣadikṣaḥ-durīkṣaḥ-svīkṣaḥ; — --

    īkṣyamāṇaḥ, īkṣyamāṇaḥ, īcikṣiṣyamāṇaḥ;

    īkṣaḥ, vyatīkṣā 5, īkṣaḥ īcikṣiṣaḥ;

    īkṣitum, īkṣayitum, īcikṣiṣitum;

    īkṣā, parīkṣā, īkṣaṇā, īcikṣiṣā, īcikṣayiṣā;

    īkṣaṇam, īkṣaṇam, īcikṣiṣaṇam;

    īkṣitvā, īkṣayitvā, īcikṣiṣitvā; D prekṣya-parīkṣya, samīkṣya, samīcikṣiṣya;

    īkṣam 2, īkṣitvā 2, īkṣam 2, īkṣayitvā 2, īcikṣiṣam 2; īcikṣiṣitvā 2.

    [Footnote]1. ‘kuhoścuḥ’ (7-4-62) ityabhyāsasya cutvam .

    [Footnote]1. ‘rādhīkṣyoryasya vipraśnaḥ’ (1-4-39) iti kṛṣṇasya sampradānasaṃjñā .

    [Footnote]A. ‘vīkṣamāṇo mṛgaṃ rāmaḥ citravṛttiṃ visiṣmiye ..’ (bha. kā. 5-51) . ‘stutiśīlā

    harikāmā phalabhakṣā kānane vratācārā . tadupagrahapratīkṣā vasati dvandvakṣamā muni-

    śreṇī ..’ iti prakriyāsarvasve .

    [Footnote]2. ‘skoḥ’ (8-2-29) iti kalopaḥ .

    [Footnote]3. ‘supyajātau ṇiniḥ’ (3-2-78) iti tācchīlye ṇiniḥ .

    [Footnote]4. ‘īkṣikṣamibhyāṃ ca’ (vā. 3-2-1) iti karmaṇyupapade ṇaḥ . ṭāp .

    [Footnote]B. ‘tāḥ sāntvayantī bharatapratīkṣā taṃ bandhutā nyakṣipadāśu taile .’ (bha. kā. 3-23) .

    [Footnote]C. ‘āsīta rājāvasarapratīkṣaḥ tadā prayāsaṃ vitathaṃ na kuryāt ..’ (bha. kā. 12-29) .

    [Footnote]5. karmavyatīhāre vivakṣite'pi abhidhānasvābhāvyāt atra ṇac neṣṭa iti spaṣṭaṃ bhāṣye

    (3-3-43) .

    [Footnote]D. ‘saṅkleśitasvakathadakṣaṇadīkṣitaṃ taṃ prekṣyaiṣa janmaphalamīṣitavān mahātmā ..’

    (dhā. kā. 1-77) .