with apa, to expect;
with abhi, to gaze at;
with ava, to inspect;
with ut or upa, to expect or await;
with upa, to abandon;
with nir, to see;
with pari, to try, to test, to assay;
with pra, to see, to resemble, or look like;
with vi, to inspect;
with prati,
1 to look for, to expect,
2 to venerate;
with sama, to compare, to contrast, to select;
with prati and ut, to look up at.
r. 1st cl. (īkṣate) To see. It most usually occurs compounded with
one or other of the prepositions, as
with apa, to expect;
with abhi,
to gaze at;
with ava, to inspect;
with ut or upa, to expect or
await;
with upa, to abandon;
with nir, to see;
with pari, to try,
to test, to assay;
with pra, to see, to resemble, or look like; with
vi, to inspect;
with prati,
1. to took for, to expect,
2. to venerate;
with sam, to compare, to contrast, to select;
with prati and ut, to
look up at.
1) adj. sehend, blickend; s. tiryagīkṣa .
— 2) Masche: kṣudrekṣa (jāla) Spr. 3999. ed. Bomb. des MBH. an beiden Stellen kṣudrākṣa .
— 1) Adj. (f. ī) sehend , blickend , in tiryagīkṣa. vadhvīkṣīḥ prati zu den (Weibern) , welche kommen , um die junge Frau zu sehen KAUŚ. 77.
— 2) m. f. oder n. Masche , in kṣudrekṣa (v.l. kṣudrākṣa) Adj. feinmaschig.
— 3) f. ā
— a) Blick , Anblick.
— b) Betrachtung , Erwägung.
— 4) ī́kṣa n. ein zur Erklärung von antarikṣa erfundenes Wort.
adhi + vivecane adhīkṣate “kuhakacakitolokaḥ satye'pyapāya
madhīkṣate” hito0 .
anu + anucintane . “tāmanvīkṣata iyaṃ vai valmīkavapeyam”
śata0 brā0 6, 3, 3, 5 . “anvīkṣamāṇīrāmastu viṣaṇṇaṃ
bhrāntacetanam” rāmā0 .
apa—ākāṅkṣāyāmanurodhe avadhiniyame ca . “apekṣate
pratyayamuttamaṃ tvām” kumā0 “apekṣante na ca snehaṃ na pātraṃ
na daśāntaram . paropakāraniratāmaṇidīpā ivottamāḥ”
udbhaṭaḥ . “kimapekṣya phalam payodharān dhvanataḥ prārthayate
mṛgādhipaḥ” kirā0 . “dvitvādayaḥ parārddhāntā apekṣā-
buddhijāmatāḥ” “apekṣābuddhināśācca teṣāṃ nāśaḥ prakīrtitaḥ”
bhāṣā0 “śabdovyañjakatve'rthāntaramapekṣate” sā0 da0 .
“sāpekṣatve'pri gamakatvāt samāsaḥ” pā0 bhā0 “sā prakriyā
yā kathamityapekṣā” mīmā0 . “nadīśaḥ paripūrṇo'pi
mitrodayamapekṣate” candrā0 .
vi + apa + viśeṣeṇāpekṣayām . “na vyapaikṣata samunsukāḥ prajāḥ”
raghu0 . “vyapekṣamāṇau sahasītayāgatau” rāmā0 “sabharthaḥ
padavidhiḥ” pā0 bhā0 vyapekṣā'vyapekṣāpakṣadvayamupanya-
stam . tatra vyapekṣāpakṣomatāntareṇa upanyastaḥ sa ca
yuktiviruddhatvāt kaiyaṭaviraraṇādau dūṣitaḥ “vākyavat
sā vyapekṣā'pi vṛttāvapi na hīyate” bhartṛ0 . sā ca śabda-
bodhipayoginyākāṅkṣārūpā ākāṅktāśabde vivṛtiḥ .
ava + cākṣuṣadarśane . “yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samā-
gatāḥ” gītā . “avekṣamāṇomahatīṃ muhurmuhuḥ” māghaḥ
samyakparyyālocane ca . “yadavocadavekṣya sundarī” kirā0 .
anu + ava + paryyālocane anusandhāne ca “sūkṣmatāṃ cānvavekṣeta
yogena paramātmanaḥ” manuḥ .
abhi + ava + bhojanārthekṣaṇe . “yajamānasya paśūnabhyavekṣate” śata0
brā0 11, 1, 5, 11, “abhyavekṣate abhyavahartuṃ paśyati” bhā0 .
pari + ava + samantāddarśane . “tato vācaspatirjajñe taṃ manaḥ
paryyavekṣate bhā0 āśva0 21 a0 .
prati + ava + pratītya paryyālocanayā darśane . “athemāṃ pratyavekṣa-
māṇo japati” śata0 brā0 5, 3, 4, 20 .
sam + ava + samyagdarśane . “nṛpopamo'yaṃ samavekṣate sabhām”
bhā0 vi0 218 ślo0 . “yadi dṛṣṭaṃ balaṃ sarvvaṃ vayañca samave-
kṣitāḥ” bhā0 ā0 25 a0 . samyakparyyālocane ca “sarvaṃ
tu samavekṣyedaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā” manuḥ .
ā + samyagdarśane . “smayannivaikṣya pāñcālom” bhā0 sa0 23801
ud + ūrddhvadarśane . “sahasraraśminā sākṣāt sapraṇāmasudī-
kṣitāḥ” kumā0 . apekṣāyāñca “trīṇi varṣāṇyudīkṣeta
kumāryyṛtumatī satī” manuḥ .
upa + heyatvajñānena parityāge “upekṣayā svatvahāniḥ” dāya-
bhā0 ṭī0 “ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairupekṣadhvaṃ viśokavat” bhā0
va0 11 a0 praticikīrṣābhāve “upekṣate yaḥ ślathavandhinī-
rjaṭāḥ” kumā0 “nīpapekṣeta kṣaṇamapi rājā sāhasikaṃ
naram” manuḥ aparyyālocane anusandhānābhāve ca “gūḍhena
caratā tattvamupekṣitamidaṃ mayā” rāmā0 .
sam + upa + samyagupekṣāyām . “śatrupakṣaṃ samādhātu yomo-
hāt samupekṣate” bhā0 sa0 1060 ślo0 .
nis + nir + niḥśeṣeṇa darśane niścayārthaṃ darśane ca . “yāvadetā-
nnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān” gītā .
pari + tattvānusandhāne pramāṇādyupanyāsena vastutattvāvadhāraṇe ca
“parīkṣya lokān karmmacitān” śrutiḥ . nyāyasūtravṛttyādau
pramāṇapremeyādi parīkṣā bahuśo darśitā . samyakvivecane
ca . “naitā rūpapaṃ rīkṣante nāsāṃ bayasi saṃsthitiḥ . surūpaṃ
vā virūpaṃ vā pumānitye va bhuñjate” manuḥ . lakṣaṇādima-
ttvena jñāne ca aśvavidyāvidaścaiva sūtā viprāśca tadvidaḥ .
medhyamaśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārthasiddhaye” bhā0 āśva0 30
27 ślo0 . “yatnāt parīkṣitaḥ puṃ stve” yā0 smṛ0 . “sarvvasya
hi parīkṣyante svabhāvā netare guṇāḥ” hito0 bhaktimattvā-
dinā jñāne ca . “māyāṃ mayodbhāvya parīkṣito'si” raghuḥ .
vivāde satyatvāsatyatvādisaṃśayanirāsāya svapakṣaprāmāṇya-
vyavasthāpanāya śapathakaraṇe tulāparīkṣādi . parīkṣā-
śabde vivṛtiḥ .
pra + prakarṣeṇa darśane “prekṣante sarvvabhūtāni vahuśaḥ parvvasandhiṣu”
bhā0 va0 11 657 . “yat kiñciddarśavarṣāṇi sannidhau prekṣate
dhanī” bhā0 va0 manuḥ . “udāyudhānāpatatastān dṛptān prekṣya
rāghavaḥ” raghuḥ . “punaḥ prekṣya ca śūlinam” kumā0 .
abhi + pra + ābhimukhyena darśane . “prācīṃ diśamabhiprekṣya maharṣi
ridamabravīt” bhā0 va0 163 a0 . “dahyamānamabhiprekṣya
striyastāḥ saṃpradadruvuḥ” bhā0 va0 88 a0 .
ut + pra + utprekṣāyāṃ kiñcirddharmmasādharmyeṇānyasyānyarūpatā
kalpane udbhāvane ca . “utpekṣāmovayaṃ tāvanmatimantaṃ
vibhīṣaṇam” rāmā0 . “tadutprekṣyotprekṣya priyasakhi gatāṃ-
stāṃśca dina sān” amaruśa0 . “bhavet sambhāvanotprekṣā prakṛ-
tasya parātmanā” sā0 da0 . “alaṅkāraśabde 395 pṛṣṭhe vivṛtiḥ .
sam + pra + samyagdarśane . “saṃprekṣya nāsikāgraṃ svā” gītā
“yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya baṇijodāpayet karam” manuḥ .
abhi + sam + pra + ābhimukhyena samyagdarśane . “abhisaṃprekṣya bha-
rttāraṃ kruddhā vacanamabravīt” bhā0 ādi0 pa0 30 11 .
prati + anurodhe apekṣāyāṃ pūjane ca . “pratīkṣyaṃ tat pratīkṣyāyai
pitṛsvasre pratiśrutam” māghaḥ “prathamaṃ saṃsthitā bhāryyā
patiṃ pretya pratīkṣate” bhā0 ā0 30 33 . nābhinandeta
maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam . kālameva pratīkṣeta”
manuḥ . “saṃvatsaraṃ pratīkṣeta dviṣantīṃ yoṣitaṃ patiḥ” manuḥ .
sam + prati + samyakpratīkṣāyām “muhūrttaṃ saṃpratīkṣasva” bhā0
ā0 290 3 . “ekaveṇīdharā hi tvāṃ nagarī saṃpratī-
kṣate” rāmā0 .
vi + viśeṣeṇa darśane . “vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve” gotā .
“sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya nitya loke viparyyayam” manuḥ .
“jaḍīkṛtastryambakavīkṣaṇena” raghuḥ .
anu + vi + santatavīkṣaṇe paścādvīkṣaṇe ca . “tasmāddiśo'nu-
vīkṣamāṇojapati” śata0 brā0 5, 2, 1, 25 .
abhi + vi + ābhimukhyena vīkṣaṇe . “nacainaṃ bhuvi śaknoti kaścida-
pyabhivīkṣitum” manuḥ .
ud + vi + ūrddhavīkṣaṇe . “udvīkṣaṃmāṇā bharttāraṃ mukhena pariśuṣyatā”
rāmā0 “pativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta” bhā0
anu0 2 a0 “udvīkṣitaṃ prakṛbibhirbharatānugābhiḥ” raghuḥ .
sam + ud + vi + samantādudvīkṣaṇe “niṣedurbhūmipāḥ sarte samud-
dvīkṣya parasparam” rāmā0 .
prati + vi + pratidarśane yatkartṛkaṃ svadarśanaṃ tasya svena darśane .
“tataḥ sarājā prativīkṣya tāḥ striyaḥ” rāmā0 .
sam + vi + samyagvīkṣaṇe .
sam + samyagdarśane paryyāmrocya darśane . “purastādeva pratīce sa-
mīkṣamāṇāyānubruyāt” śata0 brā0 11, 5, 4, 14 .
“samīkṣya vasudhāṃ caret” manuḥ . “agrahastasumuktena
śīkareṇa sa nāgarāṭ . samaikṣata guḍākeśam” mā0
āśva0 2231 ślo0 . “tān samīkṣya sa kauntesaḥ sarvvān
vandhūnavasthitān” gītā “ucitamevaisamīkṣyakamatānmā-
riṇaḥ” hito0 “samīkṣya kuladharmmāṃśca svadharmmaṃ prati-
pādayet” manuḥ .
pra + sam + prakarṣeṇa samyagīkṣaṇe . “saha sarvvāḥ samutpannāḥ
prasamīkṣyāpadobhṛśam” manuḥ “kulaṃ khyātiñca vṛttaṃ ca
buddhyā tu prasamīkṣya ca” bhā0 ā0 4374 ślo0 .
īkṣakaḥ-kṣikā, īkṣakaḥ-kṣikā, 1 īcikṣiṣakaḥ-ṣikā;
īkṣitā-trī, īkṣayitā-trī, īcikṣiṣitā-trī;
— īkṣayan-ntī, īkṣayiṣyan-ntī-tī; 1 kṛṣṇāya īkṣamāṇaḥ, A īkṣayamāṇaḥ, īcikṣiṣamāṇaḥ;
īkṣiṣyamāṇaḥ, īkṣayiṣyamāṇaḥ, īcikṣiṣiṣyamāṇaḥ; 2 īṭ-īkṣau-īkṣaḥ; — --
īkṣitaḥ-taṃ-tavān, īkṣitaḥ, īcikṣiṣitaḥ-tavān;
īkṣaḥ, pratīkṣaḥ, prekṣī 3, 4 bharatapratīkṣaḥ- B kṣā, C avasarapratīkṣaḥ, īcikṣiṣuḥ, īcikṣayiṣuḥ;
īkṣitavyam, īkṣayitavyam, īcikṣiṣitavyam;
īkṣaṇīyam, īkṣaṇīyam, īcikṣiṣaṇīyam;
īkṣyam, īkṣyam, īcikṣiṣyam;
īṣadikṣaḥ-durīkṣaḥ-svīkṣaḥ; — --
īkṣyamāṇaḥ, īkṣyamāṇaḥ, īcikṣiṣyamāṇaḥ;
īkṣaḥ, vyatīkṣā 5, īkṣaḥ īcikṣiṣaḥ;
īkṣitum, īkṣayitum, īcikṣiṣitum;
īkṣā, parīkṣā, īkṣaṇā, īcikṣiṣā, īcikṣayiṣā;
īkṣaṇam, īkṣaṇam, īcikṣiṣaṇam;
īkṣitvā, īkṣayitvā, īcikṣiṣitvā; D prekṣya-parīkṣya, samīkṣya, samīcikṣiṣya;
īkṣam 2, īkṣitvā 2, īkṣam 2, īkṣayitvā 2, īcikṣiṣam 2; īcikṣiṣitvā 2.
[Footnote]1. ‘kuhoścuḥ’ (7-4-62) ityabhyāsasya cutvam .
[Footnote]1. ‘rādhīkṣyoryasya vipraśnaḥ’ (1-4-39) iti kṛṣṇasya sampradānasaṃjñā .
[Footnote]A. ‘vīkṣamāṇo mṛgaṃ rāmaḥ citravṛttiṃ visiṣmiye ..’ (bha. kā. 5-51) . ‘stutiśīlā
harikāmā phalabhakṣā kānane vratācārā . tadupagrahapratīkṣā vasati dvandvakṣamā muni-
śreṇī ..’ iti prakriyāsarvasve .
[Footnote]2. ‘skoḥ’ (8-2-29) iti kalopaḥ .
[Footnote]3. ‘supyajātau ṇiniḥ’ (3-2-78) iti tācchīlye ṇiniḥ .
[Footnote]4. ‘īkṣikṣamibhyāṃ ca’ (vā. 3-2-1) iti karmaṇyupapade ṇaḥ . ṭāp .
[Footnote]B. ‘tāḥ sāntvayantī bharatapratīkṣā taṃ bandhutā nyakṣipadāśu taile .’ (bha. kā. 3-23) .
[Footnote]C. ‘āsīta rājāvasarapratīkṣaḥ tadā prayāsaṃ vitathaṃ na kuryāt ..’ (bha. kā. 12-29) .
[Footnote]5. karmavyatīhāre vivakṣite'pi abhidhānasvābhāvyāt atra ṇac neṣṭa iti spaṣṭaṃ bhāṣye
(3-3-43) .
[Footnote]D. ‘saṅkleśitasvakathadakṣaṇadīkṣitaṃ taṃ prekṣyaiṣa janmaphalamīṣitavān mahātmā ..’
(dhā. kā. 1-77) .