• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • īkṣ


    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 109, col. 2.
    īkṣ īkṣate 1. d. To see. With apa or
    ut to expect; with abhi to gaze
    at; with ava to inspect; with upa
    to overlook; with nir to see; with
    pari to test; with pra to look like;
    with vi to inspect; with prati to
    look for; with saṃ to compare;
    with prati and ut to look up at.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 102, col. 2.
    īkṣ ĪKṢ (like akṣ in 1. akṣa,

    a desider. of a lost vb., see akṣa), i. 1,

    Ātm. (in epic poetry also Par., MBh.

    15. 826). 1. To look, Kathās. 25, 148.

    To behold, Śiś. 9, 61. To perceive,

    Bhag. 6, 29. 2. To mind, Kumāras. 5,

    82; īkṣita, n. A look, Śāk. d. 44. —

    With the prep. adhi adhi, To suspect,

    Hit. iv. d. 101 (satye py apāyam adhī-

    kṣate, Suspects injury even in truth).

    — With apa apa, 1. To see, Rām. 5,

    42, 6. 2. To mind, Pañc. v. d. 61. To

    pay regard to, Kathās. 17, 12. 3. To

    intend, Vedāntas. in Chr. 215, 13. 4.

    To require, Bhāṣāp. 63. 5. To expect,

    Bhartṛ. 3, 66. an-apekṣita, adj. 1.

    Not minded, Man. 8, 309; unregarded,

    Daśak. in Chr. 193, 3. 2. Regardless,

    Prab. 34, 15. — With vyapa vi-apa, 1. To

    look back, Rām. 2, 86, 22. 2. To mind,

    Ragh. 19, 6. — With ava ava, 1. To

    look at, MBh. 1, 5923; Rām. 3, 50, 11

    (avekṣya-avekṣya, ever pursuing with

    his eyes). 2. To perceive, Rām. 2, 45,

    5. 3. To consider, Man. 7, 10. 4. To

    mind, MBh. 2, 2158; to regard, Rām.

    6, 7, 48. dus-avekṣita, n. An unsuit-

    able look, MBh. 3, 14669. su-avckṣita,

    adj. Well pondered, Rām. 4, 31, 5. —

    With anvava anu-ava, 1. To look at,

    Rām. 1, 64, 9. 2. To look round, Rām.

    5, 16, 38. 3. To perceive, Rām. 1, 3,

    5. 4. To reflect, Man. 6, 65. — With

    abhyava abhi-ava, To look at, MBh. 2,

    2686. — With nyava ni-ava, To ponder,

    MBh. 12, 4975. — With nirava nis-ava,

    To perceive, Mṛcch. 86, 1. — With

    paryava pari-ava, To regard(?), MBh.

    14, 636. — With pratyava prati-ava, 1. To

    look at, Rām. 2, 39, 1. 2. To inspect

    one after the other, Śāk. 80, 21. 3. To

    mind, Rām. 2, 32, 34. — With samava sam

    -ava, 1. To look at, Ṛt. 6, 17; to be-

    hold, MBh. 4, 218. 2. To consider,

    Rām. 2, 78, 4. 3. To reflect, Rām. 1,

    50, 10. 4. To pay regard to, Rām. 4.

    19, 2. — With ud ud, 1. To look up to,

    Rām. 5, 30, 12. 2. To look at, Man.

    4, 77. 3. To see, Rām. 2, 22, 7. 4. To

    wait, Man. 9, 90; to expect, Rām. 6,

    109, 5. — With abhyud abhi-ud, To look

    at, Rām. 6, 11, 2. — With pratyud prati

    -ud, To look at, Rām. 2, 9, 19. — With

    samud sam-ud, 1. To look, Rām. 3, 73,

    3. 2. To perceive, Rām. 5, 2, 1. 3.

    To look up to one, Chr. 3, 7. — With

    upa upa, 1. To look at, Nal. 22, 5. 2.

    To pay regard to, Chr. 55, 5. 3. To

    examine, Rām. 4, 29, 29. 4. To descry,

    Rām. 5, 29, 4. 5. To overlook, Pañc.

    66. 11; Rām. 2, 23, 16; to disregard,

    Rājat. 5, 47; to neglect, Rām. 4, 17, 5.

    6. To let escape, Man. 8, 344. — With

    abhyupa abhi-upa, To forsake, MBh. 16,

    160. — With samupa sam-upa, To neglect,

    MBh. 2, 1960. — With nis nis, 1. To

    behold, MBh. 2, 2463. 2. To look at,

    Man. 4, 38. 3. To look about, Pañc.

    iv. d. 63, 64 (pass. on account of the

    metre). 4. To perceive, Kathās. 2,

    19. 5. To consider, Rām. 5, 84, 5. —

    With saṃnis sam-nis, To perceive,

    Rām. 2, 21, 55. — With pari pari, 1. To

    look round, Rām. 5, 17, 2. 2. To ex-

    amine, Man. 9, 14 3. To perceive,

    Rājat. 5, 109. a-parīkṣita, adj. Incon-

    siderate, Lass. 15, 5; foolish, Lass. 14,

    20. — See ku-; su-, adj. Well considered,

    Pañc. v. d. 16. duṣparīkṣya, i. e.

    dus-parīkṣya, adj. Difficult to be ex-

    amined, MBh. 3, 12481. Comp. absol.

    a-parīkṣya, Without due considera-

    tion, Pañc. v. d. 16. Caus. parī-

    kṣaya, To cause to be examined, Man.

    7, 194. — With pra pra, 1. To look at,

    Rām. 2, 97, 13. 2. To suffer patiently,

    MBh. 3, 526. 3. To perceive, Pañc.

    23, 11. prekṣita n. A look, Daśak

    in Chr. 190, 15. prekṣaṇīya, Worthy

    to be looked at, Indr. 5, 13. — Comp.

    Duṣprekṣaṇīya and duṣprekṣya,

    i. e. dus-, adj. difficult to be looked at,

    MBh. 1, 2112; Rām. 3, 30, 35. — With

    anupra anu-pra, To see, Draup. 5, 23. —

    With abhipra abhi-pra, 1. To look at,

    Draup. 8, 39. 2. To perceive, MBh.

    3, 888. — With utpra ud-pra, 1. To look

    up to, Rām. 5, 85, 5 (utprekṣyāmas,

    ii. 2, Par.). 2. To perceive, Amar.

    38. — With upapra upa-pra, To overlook,

    MBh. 1, 3022. — With vipra vi-pra, To

    look in different directions, Rām. 3, 52,

    3. — With saṃpra sam-pra, 1. To behold,

    Bhag. 6, 13. 2. To perceive, Chr. 22,

    21. 3. To consider, Man. 7, 127. —

    With abhisaṃpra abhi-sam-pra, To be-

    hold, MBh. 1, 3011. — With prati prati,

    1. To wait, Daśak. in Chr. 181, 15;

    To expect, MBh. 3, 1726. 2. To en-

    dure, Man. 9, 77. Comp. ptcple. of the

    pres. a-pratīkṣamāṇa, adj. Not ex-

    pecting, Daśak. in Chr. 201, 1. — With

    saṃprati sam-prati, To wait, MBh. 1,

    2903; Rām. 3, 52, 37; literally: do not

    dwell here waiting, i. e. do not stay

    here a moment; to expect, Rām. 1, 73,

    13. — With vi vi, 1. To look, Man. 2,

    192; pass. to appear, Vikr. d. 132. 2.

    To consider, Man. 7, 140. Ptcple. of

    the pf. pass. vīkṣita, n. A look, Ṛt.

    6, 11, v. r. — With anuvi anu-vi, 1. To

    look at, MBh. 4, 1235. 2. To examine,

    Rām. 5, 19, 34. — With abhivi abhi-vi,

    1. To look at, Man. 7, 6. 2. To per-

    ceive, Rām. 3, 53, 62. 3. To consider,

    MBh. 15, 379 (read -vīkṣate). — With

    udvi ud-vi, 1. To look up, Amar. 24.

    2. To look to, Śāk. d. 161. 3. To con-

    sider, Pañc. i. d. 265. — With samudvi

    sam-ud-vi, 1. To look at, Rām. 3, 4, 34.

    2. To perceive, MBh. 3, 12425. — With

    upavi upa-vi, To look at, Rām. 2, 58,

    32. — With prativi prati-vi, To perceive,

    Rām. 1, 15, 26. duṣprativīkṣaṇīya

    and duṣprativīkṣya, i. e. dus-, adj.

    Difficult to be looked at, MBh. 6, 137;

    Rām. 2, 23, 3. — With saṃvi sam-vi,

    To perceive, Rām. 5, 46, 10. — With

    sam sam, 1. To look to, Man. 6, 68. 2.

    To behold, Rām. 3, 52, 11; to perceive,

    Hiḍ. 4, 26. 3. To mind, Rām. 2, 61, 12.

    4. To consider, Man. 7, 26. Comp. ptcple.

    of the pf. pass. a-samīkṣita, adj. Un-

    perceived, Rām. 5, 81, 8; of the fut.

    pass. dus-samīkṣya, adj. Difficult to

    be looked at, MBh. 1928. — With

    abhisam abhi-sam, To perceive, Rām.

    2, 100, 39. — With prasam pra-sam, 1. To

    see, Man. 7, 214. 2. To perceive, Rām.

    3, 52, 52. 3. To consider, Man. 5, 49.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 143, col. 2.
    īkṣ īkṣ, cl. 1. A. īkṣate, īkṣāñ-cakre,

    īkṣiṣyate, aikṣiṣṭa, īkṣitum, to see,

    look, view, behold, look at, gaze at (with acc. or

    rarely loc.); to see in one's mind, think, have a

    thought, regard, consider; to look to the welfare of

    any one (with dat.): Caus. īkṣayati, -yitum, to

    make one look at (with acc.). (This root is per-

    haps connected with akṣi, q. v.)

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 130, col. 2.
    √īkṣ (ī́kṣate; īkṣā́ṃ cakre; aíkṣiṣṭa; īkṣiṣyáte; īkṣitá; ī́kṣitum; īkṣitvā́; -ī́kṣya; īkṣyáte). look; look at; see; behold. [desid. of √*aś, ‘see,’ contained in ak-ṣán, ‘eye,’ etc., 108g: see akṣán.]

    + apa, look off to (like Ger. es absehen auf); regard; expect.

    + ava, look after; look after one's self, i. e. look behind or around.

    + upa, w. two mgs, like Eng. overlook:

    —1. look over, i. e. inspect; and

    —2. (more commonly) look beyond, i. e. neglect.

    + nis, look out or after; contemplate.

    + pari, look about one; investigate; consider.

    + vi, look; look on; vīkṣita, beheld.

    + sam, look upon; behold; perceive.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 282, col. 3.
    īkṣ 1 A. (īkṣate, īkṣāṃcakre, aikṣiṣṭa, īkṣituṃ, īkṣitvā, īkṣita)

    1 To see, behold, view, perceive, observe, look or gaze at.

    2 To regard, consider, look upon; sarvabhūtasthamātmānaṃ… īkṣate yogayuktātmā Bg. 6. 29.

    3 To take into account, care for; nābhijanamīkṣate K. 104, na kāmavṛttirvacanīyamīkṣate Ku. 5. 82.

    4 To think, reflect; tatteja aikṣata bahu syāṃ prajāyeya Ch. Up.

    5 To require; Pt. 1. 151.

    6 To look to, or to investigate, the good or bad luck of any one (with dat. of the person); kṛṣṇāya īkṣate gargaḥ Sk. (śubhāśubhaṃ paryālocayati); Bk. 8. 76 With adhi to suspect; satyepyapāyamadhīkṣate H. 4. 102 v. l.

    — anvava

    1 to see, behold.

    2 to consider.

    3 to care for, take into account.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 77.
    īkṣ ī́kṣate (ī́kṣa°ti), pp. īkṣitá (q.v.) look, view, behold, perceive, see (l.&f.), consider, regard, expect; *tell fortune to (dat.). C. īkṣayati cause to look at (acc.).

    — apa look away, look off to, watch, regard, consider, wait for, expect, require.

    abhi look at (acc.).

    ava look at, view, consider, regard, expect, hope.

    anvava regard, consider.

    pratyava look at, inspect, examine.

    samava view, regard, consider.

    ud look up to, gaze at (acc.), wait, expect.

    samud look up to, gaze at, behold, perceive; think of, consider (acc.).

    upa look on, behold, observe; overlook, neglect.

    samupa the same.

    nis look at, perceive, contemplate.

    pari look round, investigate, scrutinize, examine.

    pra look at, behold, perceive; overlook, neglect.

    abhipra view, regard.

    utpra look up to (acc.), regard as (2 acc.), suppose, imagine; transfer, use or call metaphorically ((rh.)).

    upapra A. disregard, overlook.

    abhisaṃpra look at (acc.).

    prati look towards. behold, observe; wait, expect; bear with, tolerate (acc.).

    saṃprati wait, expect.

    vi regard, behold, deliberate, ponder, consider as (vat); inquire, perceive, discern.

    anuvi look about, behold; examine, try.

    abhivi & samabhivi regard, behold, perceive, observe.

    udvi look (up) to, perceive, observe, investigate.

    sam look upon, behold, observe, consider; think of, aim at (acc.); try, examine, find out, ascertain.

    abhisam & prasam behold, regard, consider.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 47, col. 1.
    īkṣ ĪKṢ, I.Ā. (P.) see, look; look at,
    behold (ac., lc.); perceive; contemplate,
    regard; expect; *prophesy to (d.); cs. īkṣa-
    -ya, cause to look at (ac.). adhi, expect; dread.
    anu, look after. apa, look away; have in
    view, watch for (ac.); expect, wait for; fear;
    pay regard to, mind; require, presuppose:
    w. na, not bear to see. vi_apa, pay regard to,
    mind. abhi, look at. ava, look at; observe;
    mark, reflect on, consider; experience; expect,
    hope for. anu_ava, meditate; consider, reflect
    on. nir-ava, consider. prati_ava, inspect,
    examine; enquire after. sam-ava, look at; behold;
    reflect on; scrutinize; trouble about.
    ud, look up at, look at; behold; wait; expect.
    abhi_ud, look towards. sam-ud, look up,
    look towards or at; observe, regard. upa,
    look at; descry; wait for, avail oneself of;
    overlook, disregard, neglect; connive at, suffer;
    not insist on (ac.). sam-upa, disregard, neglect.
    nis, look about; look at; behold; perceive;
    consider. pari, look round; examine;
    perceive; cs. cause to be examined. pra,
    look at, perceive; quietly suffer, say nothing.
    abhi-pra, look at; behold; perceive. ut-pra,
    look up to (listening); look out towards; look
    back on with longing; expect; use or call
    figuratively; transfer to (lc.); erroneously
    consider (2 ac.); wrongly suppose, imagine;
    impute to (lc.). vi-pra, look hither and
    thither; contemplate. saṃ-pra, look at, behold,
    perceive; consider. prati, look on; behold, perceive;
    expect, wait for (gd. pratī-
    kṣya) = quite gradually); bear with, endure.
    saṃ-prati, gd. waiting = long. vi, gaze;
    look at; perceive; consider; ascertain; discriminate;
    ps. appear. anu-vi, look round; look towards;
    behold, perceive; examine. sam-anu-
    -vi, perceive. abhi-vi, look at, perceive. sam-
    -abhi-vi, perceive. ud-vi, look up; look towards
    or upon; perceive, become aware of.
    sam-ud-vi, look at, perceive. saṃ-vi, become
    aware of. abhi-saṃ-vi, stare at. sam,
    look at, see, perceive; ascertain; consider.
    pra-sam, look at, see, perceive; consider.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 170, col. 1.
    īkṣ cl. 1. Ā. ī́kṣate, īkṣāṃ-cakre (Pāṇ. i, 3, 63), īkṣiṣyate, aikṣiṣṭa, īkṣitum, to see, look, view, behold, look at, gaze at; to watch over (with acc. or rarely loc.), AV.; AitBr.; ŚBr.; Mn.; Kathās. &c.; to see in one's mind, think, have a thought, ŚBr.; ChUp.; MBh.; Bhag. &c.; to regard, consider, Kum.; to observe (the stars &c.), VarBṛS.; to foretell for (dat.; lit. to observe the stars for any one), Pāṇ. i, 4, 39 : Caus. īkṣayati, to make one look at (with acc.), ĀśvGṛ. (This root is perhaps connected with akṣi, q.v.)
    ☞ p. 1321, col. 1.
    (also) to be seen, Jātakam.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 391.
    īkṣ 1 Ā. (īkṣate, īkṣāñcakre, aikṣiṣṭa, īkṣitum, īkṣitvā, īkṣita) 1 To see, behold, view, perceive, observe, look or gaze at. -2 To regard, consider, look upon; sarvabhūtasthamātmānam... īkṣate yogayuktātmā Bg.6.29. -3 To take into account, care for; nābhijanamīkṣate K.104; na kāmavṛttirvacanīyamīkṣate Ku.5.82. -4 To think, reflect; sa aikṣata lokānnu sṛjai Ait. Up.1.1. tatteja aikṣata bahu syāṃ prajāyeya Ch. Up.6.2.3. -5 To require; nābhyāsakramamīkṣate Pt.1.151. -6 To look to, or to investigate, the good or bad luck of any one (with dat. of the person); kṛṣṇāya īkṣate gargaḥ Sk. (śubhāśubhaṃ paryālocayati) Bk.8.76. -With adhi to suspect; satye'pyapāyamadhīkṣate H.4.102 v. l. -anvava 1 to see, behold. -2 to consider. -3 to care for, take into account.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 91, col. 1.
    *īkṣ īkṣ. īkṣe 1; p. īkṣāñcakre; f2. ikṣiṣye; a1. ekṣiṣi; pp. īkṣita. Voir; regarder;

    considérer, ac.

    Veiller aux intérêts de qqn., d.

    Gr. . Cf. akṣi, akṣa.

    īkṣaṇa n. vue, aspect.

    œil; regard.

    īkṣaṇikā f. diseuse de bonne aventure.

    īkṣayāmi c.; pqp. ecikṣam, faire voir, faire que qqn. voie, 2 ac.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 133, col. 1.
    ĪKṢ- īkṣate (-ti) ; īkṣāṃ cakre ; īkṣiṣyate ; īkṣyate īkṣayati ; īkṣita- īkṣitum īkṣya — regarder ; remarquer ; penser ; attendre ; pass. être regardé ; paraître ; a. v. vu ; nt. regard.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 835.
    īkṣ , ī́kṣate DHĀTUP. 16, 9. aikṣata (īkṣata AIT. UP. 1, 1. 3); aikṣiṣṭa, aikṣiṣṭhās, aikṣiṣi; īkṣiṣyate; īkṣāṃ cakre; īkṣya ger.; īkṣitum; īkṣita; bisw. auch act.

    1) sehen, blicken, hinblicken, anblicken, erblicken; mit acc. und auch loc.: yadīkṣè tadvânanti mā AV. 12, 1, 58. o ântàrā rodâsī krùddhaścàkṣuṣaikṣâta 13, 3, 6. 9, 7, 23. rarāṭyāmīkṣamāṇaḥ AIT. BR. 1, 29. ŚAT. BR. 1, 5, 1, 26. 2, 3, 4, 35. 6, 3, 3, 4. 14, 1, 4, 16. KĀTY. ŚR. 2, 1, 22. 3, 24. 8, 4. 6, 3, 13. sa vīro yāvadīkṣate KATHĀS. 25, 148. parasya yuvatīṃ ramyāṃ sākāṅkṣaṃ nekṣate ca kaḥ HIT. II, 124. nekṣetodyantamādityam M. 4, 37. 43. 53. 8, 76. nekṣerannaśnato dvijān 3, 239. R. 2, 38, 12. maitreṇekṣasva cakṣuṣā 1, 52, 17. 2, 92, 7. aikṣata 5, 14, 65. VID. 144. 212. 235. īkṣāṃ cakre R. 3, 23, 45. īkṣamāṇa VS. 22, 8. R. 4, 35, 32. īkṣitum 2, 103, 18. 3, 5, 13. KATHĀS. 16, 80. īkṣya gerund. M. 5, 87. MBH. 14, 2157. act.: ravimudyantamīkṣatī 15, 826. pass.: ceṣṭā naivekṣyate te DHŪRTAS. 72, 12. īkṣitá VS. 22, 8. MBH. 3, 1855. n. Blick PRAB. 108, 14. abhimukhe mayi saṃhṛtamīkṣitam ŚĀK. 44.

    — 2) mit dem geistigen Auge schauen, bei sich denken, auf einen Gedanken kommen (besonders von höhern Wesen; vgl. darś und paś): prajāpatirīkṣāṃ cakre kathaṃ nu me prajāḥ sṛṣṭāḥ parābhavantīti sa haitadeva dadarśānaśanatayā vai me prajāḥ parābhavantīti ŚAT. BR. 2, 5, 1, 3. 2, 26. 2, 1, 13. 1, 6, 3, 7. 3, 2, 1, 22. 26. 4, 1, 3, 11. śaryāto ha vā īkṣāṃ cakre yatkimakaraṃ tasmādidamāpadi 5, 4, 3, 4, 23. 9, 5, 1, 14. 15. 11, 5, 1, 4. 8, 1, 2. 14, 4, 2, 3. 6 (= BṚH. ĀR. UP. 1, 2, 5). 9, 4, 2. sa aikṣata kathaṃ nu prajāyeyeti 2, 5, 1, 1. 2. 13, 1, 7, 3, 3. 3, 2, 1, 19. 6, 2, 1, 5. ta (devāḥ) aikṣantāsmākamevāyaṃ vijayo 'smākamevāyaṃ mahimeti KENOP. 14. tatteja aikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti CHĀND. UP. 6, 2, 3. sa īkṣata(!) lokānnu sṛjā iti AIT. UP. 1, 1. 3. transit. schauen, wahrnehmen, bemerken: sarvabhūtasthamātmanaṃ sarvabhūtāni cātmani . īkṣate yogayuktātmā BHAG. 6, 29. kāmamīkṣāmahe sarve duryodhana tavepsitam MBH. 3, 298. śuśrūṣumīkṣya 12718. act.: kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan KAṬHOP. 4, 1. pass.: gopālakasya caitasya śokaḥ svalpa ivekṣyate KATHĀS. 16, 53.

    — 3) auf Etwas achten, berücksichtigen: na kāmavṛttirvacanīyamīkṣate KUMĀRAS. 5, 82.

    — 4) für Jmd (dat.) besorgt sein, Jmd mit Rath unterstützen P. 1, 4, 39. VOP. 5, 15. devadattāya īkṣate = pṛṣṭaḥ sandevadattasya śubhāśubhaṃ paryālocayati Sch. — caus. īkṣayati hinsehen lassen nach (acc.): ādityamīkṣayet ĀŚV. GṚHY. 1, 20.

    — adhi Etwas (acc.) in Etwas (loc.) sehen: kuhakacakito lokaḥ satye 'pyapāyamadhīkṣate HIT. IV, 101.

    — anu

    1) in einer Richtung hinsehen, Jmd nachsehen: ànvaikṣântà manâsā̀ cakṣâsā ca AV. 2, 34, 3. ŚAT. BR. 6, 3, 3, 5. TS. 6, 5, 6, 5. anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam . rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi .. R. 2, 40, 38. tau hānvīkṣya CHĀND. UP. 8, 8, 4.

    — 2) im Auge behalten ŚAT. BR. 8, 1, 3, 3.

    — Vgl. anvīkṣaṇa fgg.

    — samanu dass.

    1) havirdhānayorjaghanārdhaṃ samanvīkṣya ŚAT. BR. 3, 6, 1, 26.

    — 2) atha yadyajñasya hvalettatsamanvīkṣya juhuyāt ŚAT. BR. 4, 5, 7, 6.

    — apa

    1) wegsehen, sich umsehen: sva1^\ntò nāpêkṣante AV. 4, 14, 5 (VS. 17, 68). 12, 5, 19. kimapaikṣiṣṭhāḥ ŚAT. BR. 11, 5, 3, 3. yadapaikṣiṣīmaṃ cāmuṃ ca lokaṃ tena samadhām 6. anapekṣamāṇo 'raṇyamabhipreyāt 13, 6, 2, 20. 8, 3, 4. KĀTY. ŚR. 21, 1, 17.

    — 2) sich nach Jmd umsehen, es auf Jmd abgesehen haben, im Auge haben: tato hariṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ gataśramaṃ śatruparājayocitam . apekṣamāṇaḥ samudaurṇamānaso vicitravāṇaṃ jagṛhe tadā dhanuḥ .. R. 5, 42, 6. śvaḥ kāpi nārī vijñaptihetoryuṣmānapekṣate KATHĀS. 23, 6.

    — 3) sich umsehen, Rücksicht nehmen, berücksichtigen: yo laulyātkurute karma naivānarthamapekṣate PAÑCAT. V, 61. na kālamapekṣate snehaḥ MṚCCH. 108, 23. KATHĀS. 5, 2. tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā R. 2, 52, 34. kasmānna tvayāpekṣitaḥ pitā BHAṬṬ. 6, 128. anapekṣitamaryādam (nṛpam) M. 8, 309. anapekṣitajīvitā prītiḥ VID. 306.

    — 4) sich nach Jmd umsehen, warten auf, erwarten, abwarten: kākatālīyavatprāptaṃ dṛṣṭvāpi nidhimagrataḥ . na svayaṃ daivamādatte puruṣārthamapekṣate HIT. Pr. 34. pāṇipātrapatitāṃ bhikṣāmapekṣāmahe BHARTṚ. 3, 66. VIKR. 89. KUMĀRAS. 3, 26. CĀT. 5.

    — 5) erheischen, erfordern, voraussetzen lassen: yataḥ śabdo vyañjakatve 'rthāntaramapekṣate SĀH. D. 21, 17. BALLANTYNE : because a word, when it suggests, has an eye to another meaning. tadindriyajataddharmabodhasāmagryapekṣyate BHĀṢĀP. 63.

    — 6) mit na nicht ansehen können, nicht leiden: sa (viṣṇuḥ) hi nirvyājabhaktānāṃ naivāpadamapekṣate KATHĀS. 17, 12.

    — Vgl. apekṣaṇīya fgg.

    — vyapa

    1) sich umsehen: vyapekṣamāṇau saha sītayā gatau R. 2, 86, 22.

    — 2) Rücksicht nehmen auf: na vyapaikṣata samutsukāḥ prajāḥ RAGH. 19, 6.

    — abhi hinblicken auf: (yam) àbhyaikṣêtā̀ṃ manâsā̀ rejâmāne ṚV. 10, 121, 6.

    — ava

    1) hinsehen nach, ansehen, betrachten: adâbdhena tvā̀ cakṣùṣāvêkṣe TS. 1, 1, 10, 3. kharamavekṣate AIT. BR. 1, 22. āśīviṣo vai no rājānamavekṣate 6, 1. TS. 6, 6, 7, 2. ŚAT. BR. 1, 3, 1, 13. 18. tadbhago 'vekṣāṃ cakre tasyākṣiṇī nirdadāha 7, 4, 6. 7, 1, 1, 40. 12, 4, 4, 6. 7. KĀTY. ŚR. 10, 5, 4. 14, 5, 12. udaśarāva ātmānamavekṣya, tau hodaśarāve 'vekṣāṃ cakrāte CHĀND. UP. 8, 8, 1. bhrātṝnmahītale suptānavaikṣata MBH. 1, 5923. 667. 4, 1234. HIḌ. 2, 6. 3, 13. DRAUP. 3, 1. ARJ. 4, 38. avekṣamāṇaścāreṇa mahīṃ sūrya ivāṃśubhiḥ R. 1, 7, 17. klāntadurbaladuḥkhārtām - tāmavekṣya purīm 2, 42, 24. 54, 29. 57, 31. 59, 15. 68, 18. 88, 1. 97, 12. aṅgāvekṣasva saumitre kasyemāṃ manyase camūm 16. 3, 35, 55. 50, 11. u.s.w. ŚĀK. 67, 20. KATHĀS. 2, 3. 21, 74. act.: sācīkṛtamavaikṣatsā pāñcālī madhyamaṃ patim MBH. 3, 592. avekṣantam R. 2, 111, 15. avekṣita M. 4, 208. N. 23, 10. R. 5, 7, 56.

    — 2) wahrnehmen, bemerken, erfahren: avà patsve sàdhasthê dèvānā̂ṃ durmàtīrīkṣê ṚV. 8, 68, 9. avekṣamāṇaḥ sa snehaṃ cakṣuṣā prapibanniva R. 2, 45, 5. ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣya 52, 14. 106, 32. 4, 38, 59. yotsyamānānavekṣe 'haṃ ya ete 'tra samāgatāḥ BHAG. 1, 23. BHARTṚ. 2, 67. tattvam die Wahrheit erfahren VID. 126.

    — 3) im Auge behalten, sein Augenmerk auf Etwas richten, berücksichtigen, erwägen, in Betracht ziehen: kāryaṃ so 'vekṣya śaktiṃ ca deśakālau ca tattvataḥ M. 7, 10. avekṣeta gatīrnṛṇām 6, 61. etāndoṣānavekṣya 8, 101. nityaṃ śāstrāṇyavekṣeta nigamāṃśca vaidikān 4, 19. 7, 16. 81. 128. 8, 419. 10, 124. 11, 209. svadharmamapi cāvekṣya BHAG. 2, 31. DRAUP. 5, 56. R. 2, 21, 6. 3, 2, 20. 4, 30, 22. 5, 23, 4. tadavekṣasva māmapi BRĀHMAṆ. 3, 14. N. 12, 11. BHAG. 18, 25. R. 2, 110, 35. 111, 16. 3, 60, 39. 71, 16. 5, 36, 34. 68, 23. SUŚR. 1, 18, 4. 129, 19. 2, 47, 8. RAGH. 3, 21. KUMĀRAS. 1, 17. nāvekṣadhve (so ist wohl zu lesen) parasparam ihr nehment nicht Einer auf den Andern Rücksicht KATHĀS. 24, 220. act.: yo nāvekṣasi vai nayam MBH. 2, 2158. taṃ ca kālamavekṣatī SĀV. 4, 33. partic. pass.: kulaṃ cāvekṣitaṃ mama R. 1, 34, 32. svavekṣitaṃ (wohl erwogen) sānunayaṃ ca vākyam 4, 31, 5.

    — 4) erwarten, hoffen auf: ātmapratyayāsaṃtuṣṭaḥ parapratyayamapyavekṣate Sch. zu ŚĀK. 11, 16. — caus. veranlassen hinzusehen: ājyamudvāsya patnīmavekṣayati KĀTY. ŚR. 2, 7, 4. 9. 3, 8, 13. 4, 4, 16.

    — Vgl. avekṣaṇa fgg.

    — anvava

    1) hinsehen auf: bāhū anvavekṣya ŚAT. BR. 3, 8, 2, 25. saṃprahṛṣṭena manasā sa caināmanvavaikṣata R. 1, 64, 9. 2, 50, 12. 5, 24, 22. ūrdhvaṃ parvatamāruhya nānvavekṣata (sic) bhūtalam MBH. 14, 1389. sarvatas nach allen Seiten hin schauen R. 5, 16, 38. in Augenschein nehmen: karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ . kālo gṛhāṇi sarvāṇi kāle kāle 'nvavekṣate .. 6, 1, 143.

    — 2) schauen, wahrnehmen: tatsarvamanvavaikṣata R. 1, 3, 5. parākramaṃ tasya tato 'nvavekṣya 5, 93, 23.

    — 3) einer Betrachtung nachgehen, denken; einer Betrachtung unterwerfen, in Betracht ziehen, seine Aufmerksamkeit zuwenden, berücksichtigen: ityanvavaikṣata R. 4, 42, 11. MBH. 1, 8227. 3, 1250. sūkṣmatāṃ cānvavekṣeta yogena paramātmanaḥ M. 6, 65. dharmamevānvavekṣase MBH. 2, 2358. samatāmanvavekṣya 237. gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle 'nvavaikṣata R. 1, 77, 23.

    — Vgl. anvavekṣā .

    — abhyava anblicken: sa yajamānasya paśūnabhyavekṣate ŚAT. BR. 11, 1, 5, 1. 7, 3, 2, 14. MBH. 2, 2686.

    — upāva hinblicken, hinunterblicken: rathacakre palyaṅgyamāne upāvekṣeta ŚAT. BR. 2, 3, 3, 12. 5, 2, 1, 18.

    — nirava gewahrwerden: mamāpi duḥkhaṃ niravekṣya MṚCCH. 86, 1.

    — paryava von allen Seiten ansehen: tato vācaspatirjajñe taṃ manaḥ paryavekṣate MBH. 14, 636.

    — pratyava

    1) anschauen: imāṃ pratyavekṣamāṇo japati ŚAT. BR. 5, 4, 3, 20. R. 2, 39, 2.

    — 2) besichtigen, in Augenschein nehmen, nachsehen wie es sich mit Jmd oder Etwas verhält: yāvadahamāśramavartinaḥ pratyavekṣyopāvarte ŚĀK. 8, 14. 18, 23, v. l. pratyavaikṣat MBH. 2, 1906. vaidyo hyasti - suṣeṇo nāma nāmataḥ . pratyavekṣatu saumitrim R. 6, 82, 23. lakṣmaṇaḥ pratyavekṣyatām 26. āhāraṃ vaidyapratyavekṣitam SUŚR. 2, 145, 14. pratyavekṣitāḥ pramadavanabhūmayaḥ ŚĀK. 80, 21. yatpratyavekṣitaṃ paurakāryamāryeṇa 81, 1.

    — 3) auf Jmd oder Etwas Rücksicht nehmen: pratyavekṣasva māmapi bedenke auch mich R. 2, 32, 34. na dharmaṃ pratyavekṣate 1, 34, 27.

    — samava

    1) ansehen, betrachten, um sich sehen, zu Gesicht bekommen: samavekṣate sabhām MBH. 4, 218. aṅgātmānaṃ samāvekṣasva bālam 3, 10628. R. 4, 12, 27. 44, 118. 6, 23, 35. yadi dṛṣṭaṃ balaṃ sarvaṃ vayaṃ ca samavekṣitāḥ 1, 25. nirīkṣamāṇastvamatha vāyasaṃ samavaikṣathāḥ 5, 68, 8. samavaikṣan MBH. 3, 13599.

    — 2) mit dem geistigen Auge betrachten, nachdenken; erwägen, in Betracht ziehen, berücksichtigen: samavekṣyābravīdvākyamidam R. 1, 15, 10. 2, 34, 14. sarvaṃ tu samavekṣyedaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā M. 2, 8. mūḍha na tattvaṃ samavekṣase MBH. 3, 11462. samavekṣya nayānayau R. 2, 78, 4. nūnaṃ tvaṃ nātmanaḥ śreyaḥ samavekṣitumicchasi 3, 59, 17. kimiti ca māṃ samavekṣase na dīnām GHAṬ. 13.

    — 3) anerkennen, für nöthig erachten: śarīre na dayāṃ kāṃcidātmanaḥ samavaikṣata R. 4, 19, 2. — caus. sehen lassen: udapātre samavekṣayet KAUŚ. 55.

    — ā ansehen: smayannivaikṣya (°vekṣya?) pāñcālīm MBH. 2, 2389.

    — ud

    1) hinaufblicken zu: sūryamudīkṣate ŚAT. BR. 1, 9, 3, 15. 16. 2, 2, 4, 12. 3, 7, 1, 18. unnamya vadanaṃ bhīruḥ śiṃśapāṃ tāmudaikṣata R. 5, 30, 12. 33, 16. 36, 26. tamudīkṣya 3, 73, 11.

    — 2) ansehen, erblicken, schauen, sehen: tamudīkṣyābhyuvāda ŚAT. BR. 14, 9, 1, 1. na viṇmūtramudīkṣeta M. 4, 77. MBH. 3, 951. 11611. 11622. ARJ. 6, 6. SĀV. 5, 63. R. 1, 76, 11. rāmānanamudaikṣata 6, 101, 22. 2, 9. tamāgatamudīkṣya saḥ 5, 39, 18. adhaḥprasthāpitāśvena - sahasraraśminā sākṣātpraṇāmamudīkṣitāḥ KUMĀRAS. 6, 7. 7, 67. AMAR. 71. tasyāḥ śaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe . manasi pratisaṃjātaṃ saumitre 'hamudīkṣitum .. R. 2, 22, 7. pracchannaṃ vā prakāśaṃ vā sarvamagnirudīkṣate 6, 103, 11.

    — 3) (eine Zeitlang) zusehen, warten, zögern; erwarten: trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kumāryṛtumatī satī . ūrdhvaṃ tu kālādetasmādvindeta sadṛśaṃ patim .. M. 9, 90. nodīkṣante sma kiṃ ca na MBH. 2, 2218. bharatastvāmudīkṣate R. 6, 109, 5. — caus. hinaufsehen lassen: athainaṃ sūryamudīkṣayati PĀR. GṚHY. 2, 2.

    — abhyud hinsehen nach, auf: prakāśaṃ nābhyudaikṣata R. 2, 40, 39. sacivānabhyudaikṣata 6, 11, 2.

    — pratyud anschauen: mā smainaṃ pratyudīkṣethāḥ R. 2, 9, 19. erblicken: pratyudaikṣanta toyadhim BHAṬṬ. 7, 103.

    — samud

    1) schauen, ansehen, erblicken: mandaprāṇo hyayaṃ pakṣī kathaṃcidyadi jīvati . svarahīnaśca dīnaśca visphuraḥ samudīkṣate .. R. 3, 73, 3. raṇaśirasi nipātitasya vaktraṃ muditamanāḥ samudīkṣituṃ tvarāmi 6, 85, 13. viṣaṇṇāṃ harivāhinīm . jāmbavānsamudīkṣya 5, 2, 1. 17, 2. diśaḥ samudīkṣase AMAR. 28.

    — 2) wahrnehmen, bemerken: tadalpaśeṣaṃ samudīkṣya kāryam R. 5, 37, 27.

    — 3) zu Jmd hinaufblicken, auf Jmd sein Vertrauen setzen: māmeva samudaikṣata MBH. in BENF. Chr. 3, 7. BENFEY : nach Jmd aufschauen, verehren.

    — upa

    1) zusehen; hinblicken auf: damayantī - prāsādasthā hyupaikṣata N. 22, 5. taṃ ha pitopekṣyovāca ŚAT. BR. 12, 2, 1, 9.

    — 2) erschauen: cāreṇa ca suyuktena śatroḥ śaktivyapekṣayā . gūḍhena caratā tattvamupekṣitamidaṃ mayā .. R. 5, 29, 4.

    — 3) achten auf, Rücksicht nehmen auf: nadīśo paripūrṇo 'pi mitrodayamupekṣate (apekṣate?) PAÑCAT. II, 27.

    — 4) zusehen, zuwarten: vākśatamātramupekṣeta SUŚR. 1, 33, 19. 2, 47, 7.

    — 5) übersehen, nicht beachten (z. B. einen Feind), in Stich lassen (z. B. einen Freund), vernachlässigen: nopekṣeta kṣaṇamapi rājā sāhasikaṃ naram M. 8, 344. MBH. 1, 5594. ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairupekṣadhvam 3, 586. kimarthamanayaṃ ghoramutpadyantamupekṣase 361. 1, 137. 14, 1558. 15, 835. R. 2, 88, 25. kathaṃ śakyamupekṣitum 4, 17, 35. 5, 2, 44. 36, 15. 22. 53. 42, 15. 6, 102, 7. SUŚR. 1, 63, 3. 266, 1. 6. ŚĀK. 184. PAÑCAT. I, 244. III, 2, 262 (lies upekṣamāṇāḥ). KUMĀRAS. 5, 47. KATHĀS. 14, 40. 21, 81. VID. 67. upekṣasi R. 5, 37, 6. upekṣataḥ 68, 22. kathamātmasakāśe ripurupekṣyate PAÑCAT. 66, 11.

    — Vgl. upekṣaṇīya fgg.

    — abhyupa Jmd in Stich lassen MBH. 16, 160.

    — samupa nicht beachten, in Stich lassen, vernachlässigen: śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohātsamupekṣate MBH. 2, 1960. 2610. 1, 1675. 16, 162. MṚCCH. 59, 2. AMAR. 96. act.: parikliśyantīṃ samupekṣanti māṃ katham MBH. 3, 578.

    — nis hinsehen, schauen nach, herumsehen, ansehen, betrachten, gewahren: niḥśvasannirīkṣate MBH. 2, 2463. nirīkṣamāṇastāṃ dadarśa R. 2, 74, 15. nirīkṣya diśaḥ sarvāḥ 3, 56, 5. na codake nirīkṣeta svaṃ rūpam M. 4, 38. ete suragaṇāḥ sarve nirīkṣante samāgatāḥ . tvāmapratikarmāṇamapratidvandvamāhave R. 1, 76, 18. yāvadetānnirīkṣa 'haṃ yoddhukāmānavasthitān BHAG. 1, 22. yastu kevalasaṃrambhātprapātaṃ na nirīkṣate MBH. 3, 11808. saṃgataṃ tena pāpena nirīkṣyainam KATHĀS. 2, 19. MBH. 3, 15595. 17246. 4, 266. R. 1, 2, 11. 2, 25, 44. 47, 19. 68, 14. 74, 15. 28. 3, 52, 53. 53, 50. 67, 2. 77, 18. 78, 22. 79, 50. 4, 21, 38. 5, 3, 53 (nirīkṣyatām). u.s.w. SUŚR. 1, 33, 18. PAÑCAT. II, 20. 143. 258, 13. HIT. 85, 10. 121, 6. VIKR. 18, 6. RAGH. 2, 52 (nirīkṣyamāṇa). act. MBH. 1, 7694. 3, 12006. 4, 335. R. 1, 40, 4. 3, 68, 11. 6, 25, 7. PAÑCAT. IV, 63. 64.

    — saṃnis erfahren, kennen lernen: mama tvabhiprāyamasaṃnirīkṣya R. 2, 21, 55.

    — parā hinblicken (neben sich): dàkṣìṇā̀rdhaṃ parêkṣeta TS. 3, 2, 4, 5. preṣya parekṣya ŚAT. BR. 2, 4, 1, 6. 3, 6, 2, 3.

    — pari um sich hinsehen, genau nach Jmd oder Etwas hinsehen, prüfen, untersuchen: parīkṣamāṇastatrātha mārgamāṇaśca jānakīm R. 5, 17, 1. 16, 55. netre ca vadanaṃ caiva - tathā grīvāṃ hṛdayaṃ ca parīkṣya 6, 82, 28. 27. naitā rūpaṃ parīkṣante nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ . surūpaṃ vā virūpaṃ vā pumānityeva bhuñjate .. M. 9, 14. aśvavidyāvidaścaiva sūtā viprāśca tadvidaḥ . medhyamaśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārthasiddhaye .. MBH. 14, 2087. dūrādeva parīkṣeta brāhmaṇaṃ M. 3, 130. 149. na parīkṣeta sākṣiṇaḥ 8, 72. parīkṣya cainaṃ pramadābhiḥ MBH. 4, 308. nauṣadhīrhetubhirparīkṣeta SUŚR. 1, 150, 18. arthanityaḥ parīkṣeta kenacidvṛttisāmānyena NIR. 2, 1. R. 5, 80, 9. 87, 24. SUŚR. 1, 98, 2. ŚĀK. 120. MṚCCH. 48, 20. KATHĀS. 18, 41. 21, 52. 24, 177. act.: yathā tanna paśyeranparīkṣanto 'pi MBH. 1, 5726. sarvāṇi bhūtāni paryaikṣat (?SĀY.: paryaicchat = vyāptumanviyeṣa) ŚAT. BR. 10, 4, 2, 11. pass.: yatra - saṃśayaśca parīkṣyate R. 5, 86, 17. bhiṣajāyurevādau parīkṣyeta SUŚR. 1, 124, 8. sarvasya hi parīkṣyante svabhāvā netare guṇāḥ HIT. I, 18. parīkṣita M. 7, 54. 60. 217. 219. yatnātparīkṣitaḥ puṃstve YĀJÑ. 1, 55. MBH. 2, 2953. 14, 2753. R. 4, 14, 15. 5, 29, 5. 33, 25. 81, 7. 82, 9. 84, 4. 6, 101, 8. PAÑCAT. I, 142. II, 121. V, 1. 16. 238, 2. RAGH. 2, 62. VET. 14, 20. 15, 5. ŚUK. 45, 7. wahrnehmen, finden: adevamātṛkāngrāmānparīkṣya vividhāḥ kṣitīḥ . saṃvibheje vibhaktena nādeyena sa vāriṇā .. RĀJA-TAR. 5, 109. — caus. prüfen —, untersuchen lassen: tāṃśca samyakparīkṣayet M. 7, 194. tulāmānaṃ pratīmānaṃ sarvaṃ ca syātsulakṣitam . ṣaṭsu ṣaṭsu ca māseṣu punareva parīkṣayet .. 8, 403.

    — pra hinsehen, zusehen, ansehen, erblicken, gewahren: mìtrasyâ tvā̀ cakṣûṣā̀ prekṣê TS. 1, 1, 4, 1. AV. 9, 6, 3. 18. prāṅprekṣate ŚAT. BR. 1, 9, 3, 13. 14. 1, 2, 14. advāreṇa sadaḥ prekṣamāṇaṃ brūyānmā prekṣathā iti 4, 6, 7, 9. 10. 14, 1, 1, 31. 2, 2, 35. KĀTY. ŚR. 2, 3, 16. 6, 18. 8, 4, 23. udaṅmukhaḥ prekṣamāṇo dadarśa mahatīṃ camūm R. 2, 97, 13. vaidarbhyāḥ prekṣamāṇāyāḥ (vor V. Angesicht) paṇakālamamanyata N. 7, 8. yatra dharmo hyadharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca . hanyate prekṣyamāṇānāṃ (lies prekṣa°) hatāstatra sabhāsadaḥ .. M. 8, 14. etadevaṃvidhaṃ citramiha tāta yudhiṣṭhira . prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasaṃdhiṣu .. MBH. 3, 11657. INDR. 2, 26. DRAUP. 1, 2 (lies prekṣamāṇā st. prekṣya°). ARJ. 1, 1. praikṣatānimiṣo devīm R. 2, 12, 48. 68, 19. 78, 21. 1, 1, 63. DAŚ. 2, 10. SUŚR. 1, 125, 10. sa tadrājāpaharaṇaṃ suhṛttyāgaṃ ca sarvaśaḥ . vane ca taṃ paridhvaṃsaṃ prekṣya N. 10, 9. tamāyāntaṃ prekṣya PAÑCAT. 23, 11. RAGH. 12, 44. act.: prekṣantyā bhakṣito me 'dya priyo bhartā MBH. 1, 6905. 3, 581. 11991. 14390. HIḌ. 3, 7. prekṣāmi saritāṃ śreṣṭhām R. 2, 50, 14. prekṣita n. Blick 4, 12, 41.

    — 2) ruhig ansehen (ohne dagegen Einsprache zu thun): garhaye pāṇḍavāṃstveva yudhi śreṣṭhānmahābalān . yatkliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīm MBH. 3, 526. Vgl. M. 8, 147 : yatkiṃciddaśa varṣāṇi saṃnidhau prekṣate dhanī . bhujyamānaṃ paraistūṣṇīṃ na sa tallabdhumarhati ..

    — anupra nachschauen: sā tānanuprekṣya viśālanetrā jighṛkṣamāṇān DRAUP. 5, 23.

    — abhipra ansehen, hinsehen, erblicken: yudhiṣṭhiramabhiprekṣya vāgmī vacanamabravīt DRAUP. 8, 39. 9, 18. prācīṃ diśam MBH. 3, 11843. tam - dahyamānamabhiprekṣya striyastāḥ saṃpradudruvuḥ 888. 2053. fg. 4023. 11400. R. 2, 55, 2.

    — samabhipra dass. R. (ed. ŚRIR.) 1, 51, 12. WEST.

    — āpra HIḌ. 3, 21 fehlerhaft für saṃpra .

    — utpra

    1) zu Jmd hinaufschauen um seinen Worten zu lauschen (wie der Schüler zum höher sitzenden Lehrer): utprekṣmāmo (sic) vayaṃ tāvanmatimantaṃ vibhīṣaṇam . sarvārtheṣu parābhūtā guruṃ śiṣyagaṇā iva .. R. 5, 85, 8.

    — 2) gewahr werden: tadutprekṣyotprekṣya priyasakhi gatāṃstāṃśca divasānna jāne ko heturdalati śatadhā yanna hṛdayam AMAR. 38.

    — 3) übertragen auf (loc.): tatra teṣāṃ tātparyamabuddhvā vedaviruddhe 'pyarthe tātparyamutprekṣamāṇāḥ MADHUS. in Ind. St. 1, 23, ult. iti tathotprekṣitam Sch. zu NALOD. 2, 21.

    — upapra übersehen, nicht beachten: kimarthaṃ māṃ prākṛtavadupaprekṣasi saṃsadi MBH. 1, 3022.

    — vipra hierhin und dorthin schauen R. 3, 52, 3. BENFEY : zweifeln (?).

    — saṃpra

    1) ansehen, betrachten, erblicken, gewahr werden: saṃprekṣya nāsikāgraṃ svam BHAG. 6, 13. MBH. 3, 11360. R. 1, 51, 3. 2, 34, 25. 37, 9. 82, 3. 104, 18. 111, 27. tamāpatantaṃ saṃprekṣya MBH. 1, 5982. 3, 2240. 2805. BRĀHMAṆ. 2, 18. R. 2, 84, 11. 3, 50, 9. 4, 37, 34. 5, 20, 10. 6, 18, 6. BHARTṚ. 3, 100.

    — 2) in Betracht ziehen, erwägen: krayavikrayamadhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam . yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya baṇijo dāpayetkaram .. M. 7, 127. pārṣṇigrāhaṃ ca saṃprekṣya tathākrandaṃ ca maṇḍale 207. saṃprekṣya puruṣāṇāṃ balābalam R. 1, 7, 12.

    — abhisaṃpra ansehen, gewahr werden: bhartāramabhisaṃprekṣya kruddhā vacanamabravīt MBH. 1, 3011. 5952. 3, 16075. 13, 1479. R. 2, 39, 2. saindhavaṃ tvabhisaṃprekṣya parākrāntaṃ palāyane MBH. 3, 15772.

    — prati

    1) zusehen: pratī̂kṣantè śvaśûro dèvarâśca AV. 14, 1, 39. hinblicken: prāśitraṃ pratīkṣate KĀTY. ŚR. 2, 2, 15.

    — 2) erwarten, abwarten, warten auf Jmd oder Etwas: tvāṃ didṛkṣuḥ pratīkṣate MBH. 3, 1726. pratīkṣasva muhūrtam 2824. R. 4, 9, 16. 17, 57. (pratīkṣiṣyāmahe). pṛṣṭhena pratīkṣya (nach einer Weile?) kapāṭamudghāṭya MṚCCH. 48, 19. PAÑCAT. I, 173. 37, 8. 213, 15. yathā̀ vā āyâtāṃ pràtīkṣâta èvamâdhvàryuḥ prâtigàraṃ pràtīkṣâte TS. 3, 2, 9, 5. prathamaṃ saṃsthitā bhāryā patiṃ pretya pratīkṣate MBH. 1, 3033. N. 26, 14. MATSYOP. 32. R. 2, 79, 4. rāmaṃ pratīkṣe rājyāya 115, 3. 3, 11, 9. 52, 53. nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam . kālameva pratīkṣeta nirdeśaṃ bhṛtako yathā .. M. 6, 45. R. 1, 48, 18. 4, 26, 20. 45, 19. 61, 13. KATHĀS. 5, 6. anujñām R. 2, 34, 25. act.: tāvatpratīkṣa MBH. 2, 2340. pratīkṣainam 1, 4275. 3, 8295. kālayogaṃ pratīkṣantaḥ 8827. putrajanma 1, 3880. tvatpratijñām 3, 1012.

    — 3) ruhig ansehen, ertragen: saṃvatsaraṃ pratīkṣeta dviṣantīṃ yoṣitaṃ patiḥ . ūrdhvaṃ saṃvatsarāttvenāṃ dāyaṃ hṛtvā na saṃvaset .. M. 9, 77.

    — Vgl. apratīkṣam .

    — saṃprati warten, warten auf: muhūrtaṃ saṃpratīkṣasva MBH. 1, 2903. saṃpratīkṣya (lange? BENFEY : dazu betrachten) ca bhadraṃ te na tvaṃ vastumihārhasi R. 3, 52, 37. ekaveṇīdharā hi tvāṃ nagarī saṃpratīkṣate 2, 108, 8. kasyājñāṃ saṃpratīkṣate 1, 73, 13.

    — vi

    1) sehen, schauen, ansehen, erblicken: yadeva vīkṣate tadāgneyaṃ rūpaṃ śuṣke iva hi vīkṣamāṇasyākṣiṇī bhavataḥ ŚAT. BR. 1, 6, 3, 41. sarvā diśo 'nu vīkṣate 6, 7, 2, 16. KĀTY. ŚR. 14, 5, 9. 16, 5, 13. vīkṣamāṇastatastataḥ R. 2, 47, 2. 78, 26. 3, 78, 11. 4, 21, 1. 5, 35, 32. 89, 49. vīkṣamāṇo gurormukham M. 2, 192. 3, 177. vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve BHAG. 11, 22. tāmātrapatnīṃ dharmajñāmabhicakrāma vīkṣitum R. 3, 2, 16. prasthitānvīkṣya tānṛṣīn VIŚV. 11, 1. MBH. 2, 2298. N. 26, 20. R. 3, 24, 8. 4, 50, 10. 5, 14, 14. 66. MṚCCH. 160, 21. ŚĀK. 99. PAÑCAT. 105, 6. I, 149. 152. II, 19. MEGH. 22. 34. 98. VID. 35. 216. hṛdi vīkṣ (act.) im Herzen schauen, nachdenken R. 1, 2, 19. vīkṣāṃ cakruḥ MBH. 1, 5336. pass. aussehen: pṛthulocanā sahacarī yathaiva te subhagā tathaiva khalu sāpi vīkṣyate VIKR. 123. vī̂kṣita geblickt, angesehen, angeblickt VS. 22, 8. ŚĀK. 35. AMAR. 74. n. Blick BHARTṚ. 1, 2. RAGH. 2, 42. ṚT. 1, 12.

    — 2) sich über Etwas Gewissheit verschaffen, erkennen, unterscheiden: tīkṣṇaścaiva sṛduśca syātkāryaṃ vīkṣya M. 7, 140. 161. sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya nityaṃ loke viparyayam 8, 249. SUŚR. 1, 129, 13. arśo vīkṣya 2, 47, 5. vyādhiravīkṣitaḥ CĀṆ. 97. āgataṃ ca bhayaṃ vīkṣya HIT. I, 50. acetanaṃ (subj.) nāma guṇaṃ na vīkṣate ŚĀK. 140, v. l. als angemessen erkennen: kṣudrarogacikitsitaṃ vā vīkṣeta SUŚR. 2, 193, 12.

    — 3) auf Jmd schauen, gegen Jmd gesinnt sein: pitṛvadvīkṣate rāmaṃ tvāṃ ca paśyati mātṛvat R. 5, 33, 11.

    — anuvi

    1) sich umschauen, hinsehen auf VS. 13, 30. diśo 'nuvīkṣamāṇaḥ ŚAT. BR. 5, 2, 1, 15. prajāḥ sṛṣṭvānuvyaikṣata 6, 2, 2, 6. 14, 4, 2, 1. tāṃ śamīmanvavīkṣetām (sic) MBH. 4, 1235.

    — 2) prüfen, untersuchen: evaṃ sa tāṃ hetubhiranuvīkṣya sīteyamityeva niviṣṭabuddhiḥ . saṃlīya tasminniṣasāda vṛkṣe R. 5, 19, 34.

    — abhivi

    1) ansehen, erblicken, wahrnehmen: sa jāto bhūtānyabhivyaikṣat AIT. UP. 3, 13. na cainaṃ bhuvi śaknoti kaścidapyabhivīkṣitum M. 7, 6. MBH. 1, 4279. 3, 10386. 4, 269. 308. R. 1, 37, 22. 2, 59, 16. teṣāṃ dhvajāgrāṇyabhivīkṣya DRAUP. 8, 2. yadi svamukhamādarśe vikṛtaṃ so 'bhivīkṣate MBH. 1, 3075. tāṃ vepamānāmabhivīkṣya R. 3, 53, 62. vākyamapratinandantaṃ bhartāramabhivīkṣya N. 8, 8. samastho viṣamasthānhi durhṛdo yo 'bhivīkṣate MBH. 3, 14789. act.: bhadre mahati saṃsthitaṃ pāṇḍavāstvābhivīkṣantu 14787. pass.: home pradāne bhojye ca yadebhirabhivīkṣyate (von ihm angesehen wird) M. 3, 240.

    — 2) sein Augenmerk auf Etwas richten, prüfen, untersuchen SUŚR. 2, 315, 5. 337, 20.

    — 3) auf Jmd schauen, gegen Jmd gesinnt sein: na tadā tvāṃ pitā jyeṣṭhaḥ pitṛtvenābhivīkṣyate (sic) MBH. 15, 379.

    — samabhivi gewahr werden: ramyāstapodhanānāṃ pratihatavighnāḥ kriyāḥ samabhivīkṣya ŚĀK. 13, v. l.

    — udvi

    1) hinaufschauen; schauen, schauen nach; gewahr werden: sānandamudvīkṣate PRAB. 71, 9. dṛṣṭiradhikaṃ sotkaṇṭhamudvīkṣate AMAR. 24. udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā R. 2, 58, 32. 46, 1. 63, 35. 50. 75, 1. 91, 61. 3, 1, 3. 5, 46, 1. ŚĀK. 161. na cāsti śaktistrailokye kasyacit - pativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta MBH. 13, 165. tataḥ sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ kapeḥ R. 5, 8, 8. ādṛṣṭiprasaraṃ priyasya padavīmudvīkṣya AMAR. 74. udvīkṣita RAGH. 13, 68. KATHĀS. 20, 173.

    — 2) prüfen, erwägen: ātmanaḥ śaktimudvīkṣya PAÑCAT. I, 265.

    — samudvi ansehen, erblicken: viṣedurbhūmipāḥ sarve samudvīkṣya parasparam R. 3, 4, 34. māṃ samudvīkṣamāṇāste prapatiṣyanti vihvalāḥ MBH. 3, 12425. dūrādevāsthiparvataṃ śilāśrayaṃ samudvīkṣya PAÑCAT. 52, 3.

    — upavi hinschauen nach: mumoca sahasā vāṣpaṃ prayāntamupavīkṣya sā R. 2, 58, 32.

    — prativi hinsehen auf, wahrnehmen: tataḥ sa rājā prativīkṣya tāḥ striyaḥ prarūḍhagarbhāḥ parituṣṭamānasaḥ . babhūva R. 1, 15, 26.

    — Vgl. duṣprativīkṣya .

    — saṃvi ansehen, gewahr werden: rākṣasapuṃgavaṃ saṃvīkṣya R. 5, 46, 10. ekasya karma saṃvīkṣya karotyanyo 'pi garhitam PAÑCAT. I, 389.

    — sam

    1) hinsehen, anschauen, hinblicken, erblicken, sehen: purastādeva pratīce samīkṣamāṇāyānubrūyāt ŚAT. BR. 11, 5, 4, 14. ĀŚV. GṚHY. 1, 15. mìtrasyā̀haṃ cakṣûṣā̀ sarvā̂ṇi bhū̀tānì samī̂kṣe VS. 36, 18. samīkṣamāṇāya samīkṣitāya PĀR. GṚHY. 2, 3. samīkṣya vasudhāṃ caret M. 6, 68. samīkṣyainām HIḌ. 4, 26. 5. N. 5, 25. 16, 8. R. 2, 39, 1. 104, 28. 3, 52, 11. 4, 16, 53. 5, 42, 14. sa tava suhṛt - tava mārgaṃ samīkṣamāṇastiṣṭhati . tacchīghramāgamyatām PAÑCAT. 213, 22. tānsamīkṣya tataḥ sarvānnirviśeṣākṛtīnsthitān N. 5, 10. 9, 17. samīkṣya svāṃ sutāṃ prāptayauvanām 2, 7. BHAG. 1, 27. R. 2, 78, 26. 5, 44, 13.

    — 2) sich umsehen, ausfindig machen: samīkṣadhvaṃ mahāraṇye deśam - yatremāḥ śaradaḥ sukhaṃ prativasemahi MBH. 3, 920. anyānvāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14, 846.

    — 3) sein Augenmerk auf Jmd richten, an Jmd denken; es auf Jmd abgesehen haben, auf Jmd zielen: bhojayanti kila śrāddhe kecitsvāneva bāndhavān . tataḥ paścātsamīkṣante (denken sie an) kṛtakāryā dvijarṣabhān .. R. 2, 61, 12. grāmastvāṃ (bei sinnlichem Sehen tvā) samīkṣyāgataḥ . cetasā tvāṃ samīkṣate P. 8, 1, 25, Sch. agrahastasumuktena sīkareṇa sa nāgarāṭ . samaikṣata guḍākeśaṃ śailaṃ nīlamivāmbudaḥ .. MBH. 14, 2201.

    — 4) wahrnehmen, sich über Etwas Gewissheit verschaffen: samīkṣya kāmātsugrīvaṃ mandaṃ dharmārthasaṃgrahe R. 4, 28, 1. manaḥ samīkṣamāṇaśca sūto daśarathasya 2, 35, 3. sa hi rājaguṇairyukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ 45, 9. yattu tanmānuṣādanyaddaivaṃ tadasamīkṣitam 5, 81, 8.

    — 5) untersuchen, prüfen, überlegen, in Betracht ziehen: kiṃ samīkṣāmahe vayam R. 2, 68, 3. evamārya samīkṣya tvaṃ prīto bhavitumarhasi 5, 73, 61. M. 7, 19. R. 2, 58, 26. antaḥ samīkṣya kartavyam ŚĀK. 120, v. l. samīkṣya kāriṇam M. 7, 26. ucitamevaitanmamāsamīkṣya kāriṇaḥ HIT. 43, 22. AK. 3, 1, 17. nāsamīkṣya paraṃ sthānaṃ pūrvamāyatanaṃ tyajet CĀṆ. 32. jātijānapadāndharmān śreṇidharmāṃśca dharmavit . samīkṣya kuladharmāṃśca svadharmaṃ pratipādayet .. M. 8, 41. kāryaṃ ca kālaṃ ca samīkṣya buddhyā R. 3, 40, 33. 38, 26. 2, 109, 37. 5, 81, 3. BRĀHMAṆ. 2, 32. 35. P. 2, 1, 32, Kār. HIT. III, 8. prāgeva hi mayā buddhyā bahudhā tatsamīkṣitam R. 5, 82, 4. PAÑCAT. 129, 12. — caus. act. und med.

    1) Jmd Etwas sehen lassen: samī̂kṣayasvà gāyâtò nabhā̂ṃsi AV. 4, 15, 3. auch mit instr. des Gegenstandes: somakrayaṇyā ca samīkṣyamāṇām (pass.) KĀTY. ŚR. 7, 6, 26 (MAHĪDH. zu VS. 4, 23 und ŚAT. BR. 3, 3, 1, 11). patnīmudgātrā samīkṣayati 10, 7, 2. Vielleicht gehört auch hierher: saṃ yajjanā̀nkratûbhìḥ śūrâ ī̀kṣayàddhanê hìte târuṣanta śravàsyavâḥ ṚV. 1, 132, 5.

    — 2) sich sehen lassen: samī̂kṣayantu tavìṣāḥ sùdānâvaḥ AV. 4, 15, 2. 11, 9, 6. 9.

    — anusam im Auge haben: devatāmanusamīkṣya juhuyāt ŚAT. BR. 12, 6, 1, 2.

    — abhisam

    1) sehen, ansehen: tānpārthivānvāraṇayūthapārhānsamāgatāṃstatra mahatyaraṇye . vanaukasaste 'bhisamīkṣya sarve tvaśrūṇyamuñcan R. 2, 100, 39. SUŚR. 1, 1, 11.

    — 2) im Auge haben: asmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya SUŚR. 1, 3, 3.

    — 3) einsehen, prüfen: evamabhisamīkṣya SUŚR. 1, 30, 21. 60, 14. 2, 47, 9. pass.: padābhedena pādānāṃ vibhāgo 'bhisamīkṣyatu (sic) ṚV. PRĀT. 17, 14.

    — prasam

    1) sehen, ansehen, erblicken, gewahren: sa ca - rājānaṃ prasamīkṣitum . tatrājagāma MBH. 18, 82. kumāramakṣaṃ prasamaikṣata (er sah an) R. 5, 42, 1. 6. pāṇḍavān - kṛtāstrānprasamīkṣya MBH. 1, 5444. 4, 217. R. 3, 52, 52. 4, 11, 7. 6, 36, 12. KUMĀRAS. 1, 49. saha sarvāḥ samutpannāḥ pramamīkṣyāpado bhṛśam M. 7, 214. śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya MBH. 1, 2383. ātmatattvaṃ prasamīkṣya ŚVETĀŚV. UP. 2, 14. yathāvihāraṃ prasamīkṣyamāṇāḥ prayānti putrāstava MBH. 3, 12587.

    — 2) erwägen, in Betracht ziehen: samutpattiṃ ca māṃsasya vadhabandhau ca dehinām . prasamīkṣya M. 5, 49. kulaṃ khyātiṃ ca vṛttaṃ ca buddhyā tu prasamīkṣya MBH. 1, 4374. 4147. tadetatprasamīkṣya R. 1, 56, 24. saṃtāraścintyatāmatra pūrvaṃ yaḥ prasamīkṣitaḥ 5, 74, 17. SUŚR. 2, 363, 8.

    — 3) anerkennen, annehmen: saṃkarastatra - balavānprasamīkṣitaḥ MBH. 3, 12486. yadi te vṛttato rājanbrāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ wenn du Jmd in Folge seiner Lebensweise für einen Brahmanen erklärst 12480.

    ☞ vol. 5, p. 1147.
    īkṣ

    1) ghnantīvaikṣatkaṭākṣepaiḥ (kaṭa = kaṭākṣa) BHĀG. P. 10, 32, 6. īkṣati 38, 18. īkṣatā (daivajñena) VARĀH. BṚH. S. 51, 1. 95, 30. pass.: (tayā) nijamaikṣi mandamaniśaṃ niśitaiḥ kraśitaṃ śarīramaśarīragaiḥ wurde angesehen —, betrachtet ŚIŚ. 9, 61. Auch vom aspectus planetarum VARĀH. BṚH. S. 21, 31. īkṣita n. Blick Ind. St. 5, 370. VARĀH. BṚH. S. 86, 6.

    — 2) act.: yadevedaṃ śastraṃ prāgaikṣāma ŚĀṄKH. BR. 19, 10.

    — 3) jīvatyanātho 'pi tadīkṣito vane sogar ein Schutzloser im Walde bleibt am Leben, wenn (das Schicksal) nach ihm sieht (ihn hütet) Spr. 4496.

    — adhi, es ist wohl die Lesart apekṣate vorzuziehen; vgl. Spr. 3195.

    — apa

    3) anapekṣamāṇā paryutsukatvam RAGH. 5, 67.

    — 4) kuhakacakito lokaḥ satye 'pyapāyamapekṣate erwarten, vermuthen Spr. 3195.

    — 5) niyogaśca niyojyamapekṣate erheischt, setzt voraus SARVADARŚANAS. 125, 21. 134, 7. VEDĀNTAS. (Allah.) No. 112. svabhāvasundaraṃ vastu na saṃskāramapekṣate bedarf nicht des Schmuckes Spr. 3331. apekṣita so v. a. erforderlich SĀH. D. 314.

    — Vgl. nirapekṣita .

    — ava

    3) act. VARĀH. BṚH. S. 74, 12. 104, 60. (rājā) rājadharmānavekṣanvai brāhmaṇairnaigamaiḥ saha R. 7, 59, 1, 2.

    — Vgl. duravekṣita .

    — nyava erwägen: hetumadgrahaṇīyaṃ ca kālāpekṣī nyavekṣya ca MBH. 12, 4975.

    — pratyava

    2) pratyahaṃ pratyavekṣeta naraścaritamātmanaḥ prüfen Spr. 1848.

    — Vgl. pratyavekṣaṇa fgg.

    — samava

    1) ṚT. 6, 17.

    — 2) na ca kaścitkṛte kārye kartāraṃ samavekṣate sich kümmern um Spr. 3603.

    — Vgl. samavekṣaṇa .

    — ud

    2) udīkṣant partic. BHĀG. P. 11, 30, 44. — caus. zusehen, warten: kaṃcitkālamudīkṣaya R. 7, 37, 3, 2.

    — upa

    5) taiḥ sa upekṣyate Spr. 4487. etadupekṣitam MBH. 5, 7460. yaḥ kāryamupekṣet vernachlässigen R. ed. Bomb. 6, 6, 10. 7, 84, 14. atīva guṇasaṃpanno na jātu vinayānvitaḥ . susūkṣmamapi bhūtānāmupamardamupekṣate .. dulden, leiden Spr. 3414.

    — nis, tiryaṅmukho nagnāmanirīkṣan BHĀG. P. 10, 63, 21. Auch vom aspectus planetarum VARĀH. BṚH. S. 40, 2. 9. 104, 52.

    — Vgl. nirīkṣaka fgg.

    — saṃnis erblicken BHĀG. P. 10, 69, 14.

    — pari PAÑCAT. II, 121 (Spr. 4329): kāryādvairī parīkṣyate so v. a. der Feind verräth sich durch seine Absichten. — caus. KĀM. NĪTIS. 4, 27.

    — Vgl. parīkṣaka fgg.

    — pra Z. 1 füge

    1) vor pra hinzu.

    — 1) praikṣīt HARIV. 9130, v. l. für praiṣīt. śaktiḥ kāpyaparīkṣitāsti svairam ununtersucht, unbekannt Spr. 3571.

    — Vgl. prakṣaka u. s. w.

    — utpra

    2) lies zurückdenken st. gewahr werden.

    — 3) uneigentlich —, bildlich (ein Wort) gebrauchen, - (Etwas) benennen SĀH. D. 292, 3. 7. 21. śaśītyutprekṣya tanvaṅgi tvanmukhaṃ tvanmukhāśayā . indumapyanudhāvāmi KĀVYĀD. 2, 25.

    — Vgl. utprekṣaṇa fgg.

    — vipra betrachten(?) KATHĀS. 72, 53.

    — saṃpra

    2) MBH. 5, 7070. Spr. 3482. 3951.

    — Vgl. saṃprekṣaka .

    — prati

    1) erblicken: pumānvā yadi vā kāntā yasya rūpaṃ pratīkṣya hi . śiraḥ kampayate tasya surūpaṃ tadvidhīyate .. PRASAṄGĀBH. 12,b.

    — 2) pratīkṣasva kāniciddināni DAŚAK. in BENF. Chr. 181, 15. pratyāsannānapi sahāyānapratīkṣamāṇaḥ 201, 1. na vyādhayo nāpi yamaḥ prāptaṃ śreyaḥ pratīkṣate Spr. 4356. LA. (II) 89, 32. pratīkṣant BHĀG. P. 10, 62, 11. pratyaikṣan 71, 20.

    — Vgl. pratīkṣa fgg.

    — vi

    1) partic. vīkṣant BHĀG. P. 10, 47, 57. vīkṣataste vor deinen Augen 77, 26. vīkṣantī betrachtend 60, 33. Auch vom aspectus planetarum VARĀH. BṚH. S. 40, 13. 42, 14. vīkṣita n. Blick ṚT. 6, 11, v. l.

    — 2) durchsehen so v. a. lesen, studiren VARĀH. BṚH. S. 51, 44.

    — Vgl. vīkṣaṇa u. s. w.

    — abhivi

    1) R. 3, 53, 62.

    — 3) richtig abhivīkṣate ed. Bomb.

    — sam

    1) ĀŚV. GṚHY. 1, 15 (1, 15, 8 gehört zu 2): abhivādanīyaṃ ca samīkṣeta auch einen Begrüssungsnamen denke er aus.

    — 5) samīkṣya ca samārambhaḥ nach reiflicher Ueberlegung Spr. 3769.

    — Vgl. samīkṣā .

    — abhisam

    3) Z. 2. fg. streiche pass.: und (sic), trenne tu von 'bhisa. mīkṣya und lies Z. 3 17, 15 st. 17, 14.

    — prasam lauern auf BHĀG. P. 10, 16, 25.

    — pratisam ausharren (= jīv Schol.) BHĀG. P. 11, 13, 37.

    — Vgl. pratisamākṣaṇa .

    ☞ vol. 7, p. 1714.
    īkṣ

    3) Spr. (II) 7513. erwarten 5253.

    — parā, lies proṣya st. preṣya .

    — sam

    3) am Ende, das Beispiel MBH. 14, 2201 zu streichen, da hier mit der ed. Bomb. samaukṣata zu lesen ist.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 229.
    īkṣ, sehen, Desiderativform der Wurzel 3. aś (gr. ὄσσομαι, ὄπωπα, Cu. 627), aus welcher im Sanskrit ákṣi, das Auge, entspringt. Im RV nur mit den Richtungswörtern: abhí, hinblicken auf [A.], áva, wahrnehmen [mit A.], sám, Caus., jemanden [A.] etwas [I.] wahrnehmen lassen.

    Stamm ī́kṣa:

    -e [1. s. med.] áva: durmatī́s {688,9} [ī́kṣe von īś, s. dort].

    Imperf. aíkṣa-:

    -etām [3. du. med.] abhí: yám (prajā́patim) {947,6}.

    Stamm des Caus. īkṣáya:

    -at sám: jánān krátubhis {132,5}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 211, col. 1.
    īkṣ ī́kṣate (Act. selten) 1) selten)

    — 1) sehen , blicken , hinblicken , anblicken , erblicken ; mit Acc. oder Loc.

    — 2) mit dem geistigen Auge schauen , bei sich denken , auf einen Gedanken kommen , eine Betrachtung anstellen (insbes. von höhern Wesen).

    — 3) Etwas (Acc.). mit dem geistigen Auge schauen , — Wahrnehmen.

    — 4) achte — , Rücksicht nehmen auf (Acc.) 112,28.

    — 5) Etwas (Acc.) erwarten.

    — 6) *Jmd (Dat.) wahrsagen P. 1,4,39 ; Vgl. KĀŚ.

    — Caus. īkṣayati hinsehen lassen nach (Acc.).

    — Mit adhi (?) erwarten , befürchten , besorgen Spr. 6897 v.l.

    — Mit anu und samanu

    — 1) in einer Richtung hinsehen , Jmd nachsehen.

    — 2) im Auge behalten.

    — Mit apa

    — 1) wegsehen , sich umsehen.

    — 2) es auf Jmd (Acc.) abgesehen haben , lauern auf.

    — 3) achten — , Rücksicht nehmen auf 163,29.

    — 4) warten auf , erwarten Spr. 7829. harren auf 436 (Conj.).

    — 5) befürchten , besorgen Spr. 6897.

    — 6) erheischen , erfordern , voraussetzen 282,2. bedingt sein durch (Acc.) CARAKA. 3,3.

    — 7) mit na nicht ansehen können , — leiden.

    — Mit vyapa

    — 1) gehörig Acht geben R. 2,86,22.

    — 2) achten — , Rücksicht nehmen auf.

    — Mit abhi hinblicken auf (Acc.).

    — Mit ava

    — 1) hinsehen nach , ansehen , betrachten.

    — 2) erblicken , wahrnehmen , bemerken 104,16. in Erfahrung bringen KATHĀS. 18,194.

    — 3) sein Augenmerk richten auf , berücksichtigen , erwägen , in Betracht ziehen.

    — 4) erwarten , hoffen auf.

    — Caus. Jmd (Acc.) veranlassen hinzusehen.

    — Mit anvava

    — 1) hinsehen auf MBH. 14,50,23. sarvatas nach allen Seiten ausschauen.

    — 2) in Augenschein nehmen , untersuchten.

    — 3) schauen , wahrnehmen , bemerken.

    — 4) eine Betrachtung anstellen , bei sich denken.

    — 5) in Betracht ziehen , erwägen , berücksichtigen 77,27. 78,11.

    — Mit abhyava anblicken.

    — Mit upāva hinblicken , hinunterblicken.

    — Mit nyava erwägen MBH. 12,137,64.

    — Mit nirava in Betracht ziehen , berücksichtigen.

    — Mit paryava

    — 1) von allen Seiten anschauen MBH. 14,21,9.

    — 2) hinabschauen auf KAUṢ. UP. 1,4.

    — Mit pratyava

    — 1) anschauen.

    — 2) besichtigen , in Augenschein nehmen , nachsehen wie es sich mit Jmd oder Etwas verhält , prüfen.

    — 3) in Betracht ziehen , erwägen , berücksichtigen.

    — Mit samava

    — 1) ansehen , betrachten , um sich sehen , zu Gesicht bekommen.

    — 2) mit dem geistigen Auge betrachten , nachdenken.

    — 3) in Betracht ziehen , erwägen , berücksichtigen , ich kümmern um Spr. 620

    — 4) Etwas anerkennen , für nöthig erachten.

    — Caus. sehen lassen.

    — Mit ā ansehen MBH. 2,71,10.

    — Mit ud

    — 1) hinaufblicken zu.

    — 2) ansehen , erblicken , schauen , sehen.

    — 3) (eine Zeitlang) zusehen , warten.

    — 4) erwarten.

    — Caus.

    — 1) hinaufsehen lassen.

    — 2) zusehen , warten.

    — Mit abhyud hinsehen nach , auf.

    — Mit pratyud anschauen , erblicken.

    — Mit samud

    — 1) aufschauen , hinaufschauen R. 3,73,2.

    — 2) hinschauen nach Spr. 1316. ansehen Chr. 57,15. erblicken.

    — 3) wahrnehmen , bemerken.

    — 4) an Jmd denken , auf Jmd Rücksicht nehmen MBH. 5,173,7.

    — Mit upa

    — 1) zusehen.

    — 2) hinblicken auf.

    — 3) erschauen.

    — 4) zusehen , zuwarten.

    — 5) übersehen , nicht beachten , vernachlässigen.

    — 6) nachsehen , Etwas geschehen lassen , leiden Spr. 162.

    — 7) es nicht genau mit Etwas (cc.) nehmen , nicht bestehen auf Spr. 7644.

    — 8) harren auf (fehlerhaft für apa) Spr. 436.

    — Mit abhyupa nachsehen , Etwas geschehen lassen MBH. 16,6,13.

    — Mit samupa nicht beachten , vernachlässigen.

    — Mit nis hinsehen , schauen nach , umhersehen , ansehen , betrachten , gewahren. Auch vom aspectus planetarum.

    — Mit saṃnis

    — 1) erblicken.

    — 2) einsehen , erkennen.

    — Mit parā hinblicken (neben sch).

    — Mit pari

    — 1) um sich hinsehen , genau hinsehen nach , prüfen , untersuchen.

    — 2) erkennen , finden dass Spr. 4854 v.l.

    — Caus. prüfen — , untersuchen lassen.

    — Mit upapari erkennen , finden dass LALIT. 216,14.

    — Mit pra

    — 1) hinsehen , zusehen , ansehen , erblicken , gewahren.

    — 2) ruhig ansehen , zugeben dass MBH. 3,12,66.

    — Mit anupra nachschauen MBH. 3,268,23.

    — Mit abhipra ansehen , hinsehen , erblicken.

    — Mit samabhipra dass.

    — Mit āpra HIḌ. 3,21. fehlerhaft für saṃpra.

    — Mit utpra

    — 1) zu Jmd hinaufschauen um seinen Worten zu lauschen.

    — 2) ausschauen , hinschauen KĀD. 135,18.

    — 3) erwarten BĀLAR. 38,7.

    — 4) mit Sehnsucht zurückdenken an Spr. 2071.

    — 5) uneigentlich — , bildlich gebrauchen , — benennen 248,23. übertragen auf (Loc.).

    — 6) Etwas (Acc.) irrthümlich für Etwas (Acc.) ansehen KĀD. 264,19. fälschlich vor aussetzen , sich einbilden VEṆĪS. 36.

    — 7) Jmd (Loc.) Etwas zuschreiben , inputre ŚAṂK. zu BĀDAR. 2,2,10.

    — Mit upapra übersehen , nicht beachten MBH. 1,74,35.

    — Mit vipra

    — 1) hierher und dorthin schauen.

    — 2) betrachten. (?)

    — Mit saṃpra

    — 1) ansehen , betrachten , erblicken , gewahr werden.

    — 2) in Betracht ziehen , erwägen.

    — Mit abhisaṃpra ansehen , gewahr werden.

    — Mit prati

    — 1) zusehen.

    — 2) hinblicken auf.

    — 3) erblicken.

    — 4) erwarten abwarten , warten auf. pratīkṣya so v.a. ganz allmählich MṚCCH. 48,19.

    — 5) Geduld mit Jmd (Acc.) haben M. 9,77.

    — Mit saṃprati warten , warten auf. saṃpratīkṣya so. v.a. lange.

    — Mit vi

    — 1) sehen , schauen , hinsehen , ansehen , erblicken. Auch vom aspectus planetarum. hṛdi im Herzen schauen , so v.a. nachdenken. pass. aussehen.

    — 2) sich über Etwas Gewissheit verschaffen , erfahren 128,9. 315,5. erkennen , unterscheiden.

    — 3) für angemessen erkennen.

    — 4) durchsehen , so v.a. lesen , studiren.

    — 5) ansehen als , sich gegen Jmd benehmen. pitṛvat wie gegen einen Vater.

    — Mit anuvi

    — 1) sich umschauen , hinsehen auf , nach , erblicken. anvavīkṣetām = anuvyaikṣetām MBH. 4,38,5.

    — 2) prüfen , untersuchen.

    — Mit samanuvi erblicken Spr. 7813.

    — Mit abhivi

    — 1) ansehen , erblicken , gewahren 103,31.

    — 2) sein Augenmerk auf Etwas richten , prüfen , untersuchen.

    — 3) auf Jmd schauen , sich gegen Jmd benehmen pitṛtvena wie ein Vater MBH. 15,11,24.

    — Mit samabhivi gewahr werden.

    — Mit udvi

    — 1) hinaufschauen.

    — 2) schauen auf , nach , hinblicken auf 297,4.

    — 3) gewahr werden R. 5,8,8. sich einer Sache bewusst werden Spr. 892.

    — Mit samudvi ansehen , erblicken.

    — Mit upavi

    — 1) hinschauen nach.

    — 2) für angemessen erkennen BHĀVAPR. 4,131.

    — Mit prativi hinsehen auf , gewahr werden.

    — Mit saṃvi gewahr werden Spr. 1381.

    — Mit abhisaṃvi anstarren KĀD. 74,20.

    — Mit sam

    — 1) hinsehen , hinblicken , anschauen , erblicken , sehen.

    — 2) gewahr — , inne werden , sich überzeugen von , Gewisṣeit erlangen.

    — 3) ausfindig machen , erdenken.

    — 4) sein Augenmerk richten auf , denken an , es abgesehen haben auf.

    — 5) in Betracht ziehen , untersuchen , prüfen , überlegen.

    — 6) Jmd (Acc.) bestimmen zu (Acc.) R. 2,45,9. — samaikṣata MBH. 14,2201 fehlerhaft für samaukṣata.

    — Caus. Act. MED.

    — 1) Jmd (Acc.) Etwas oder Jmd (Acc. oder Instr.) sehen lassen.

    — 2) sich sehen lassen.

    — Mit anusam im Auge haben.

    — Mit abhisam

    — 1) erblicken.

    — 2) einsehen , gewahr — , inner werden SUŚR. 1,3,3. 60,14. 2,47,9. ṚV. PRĀT. 17,15.

    — 3) in Betracht ziehen , bedenken. °mīkṣya mit Rücksicht auf CARAKA. 3,8. 4,8. 6,1. SUŚR. 1,30,21.

    — Mit prasam

    — 1) sehen , ansehen , erblicken , gewahren.

    — 2) lauern auf.

    — 3) in Betracht ziehen , erwägen.

    — 4) erklären für (Acc.) MBH. 3,180,30. 36.

    — Mit pratisam ausharren.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 51, col. 1.
    īkṣ, ī́kṣate (selten °ti sehen, blicken, erblicken, betrachten, wahrnehmen, beachten, berücksichtigen, erwarten; *jemand (Dat.) wahrsagen. Caus. īkṣayati schauen lassen. apa wegsehen; beachten, berücksichtigen, auf (Acc.) lauern, warten; erfordern, voraussetzen. abhi anblicken. ava dass.; betrachten, berücksichtigen, erwarten, hoffen. anvava betrachte, erwägen. pratyava besichtigen, betrachten, prüfen. ud aufschauen zu, ansehen; warten, er- -warten. samud außchauen, erblicken, ansehen, bemerken, berücksichtigen. upa anschauen, erblicken; übersehen, vernachlässigen. nis hinblicken, betrachten. pari sich umsehen, prüfen, überlegen. pra hinsehen, erblicken, gewahren, erwägen. abhipra ansehen, erblicken. utpra außchauen; (uneigentlich) benennen (rh.). prati zusehen, erblicken, erwarten. vi schauen, ansehen, erblichen, überlegen, erforschen, erfahren. anuvi sich umschauen, hinsehen. abhivi ansehen, erblicken. udvi hinaußchauen, anschauen. sam ansehen, betrachten, erwägen. prasam dass.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 107, col. 1.
    īkṣ Pass. videri, scheinen, Jātakam. 28, 40. īkṣita so v.a. gutgeheißen, 31, 88.

    — Mit samabhi anblicken, ansehen, ebenda 3.

    — Mit nirabhyava durchsuchen, durchstöbern, Kāraṇḍ. 44, 1.

    — Mit adhyupa nicht beachten, vernachlässigen, Divyāvad. 25, 6; 127, 11; 185, 23; 571, 11.

    — Mit pratyupa, pratyupekṣita nicht beachtet, R. Gorr. 2, 6, 21 (zu trennen vā pra°).

    — Mit samupa auch: beobachten, Mṛcch. 59, 2.

    — Mit upapari untersuchen, erwägen, Divyāvad. 5, 13; 212, 9; 230, 19.

    — Mit prati °aufwarten, S I, 249, 5.

    ☞ p. 388, col. 2.
    [īkṣ mit abhivi,] abhivīkṣita °anzuschauen begonnen habend (ādikarmaṇi kartari ktaḥ), Padyac. IX, 43a.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 41, col. 2.
    īkṣ 1. A. (Praet. augm. 1. aikṣe, gr. 318. Hanc radicis for-

    mam ortam esse puto ex akṣ, unde akṣa et akṣi ocu-

    lus et radix gr. videre, intueri, spectare. BH. 6. 29.

    PAT. 10.: aikṣata; IN. 5. 39. (Vocibus quas supra cum

    akṣa comparavimus, addendum est goth. haih-s, Th.

    haiha unoculus, de quo egimus in gr. comp. 308. annot.).

    c. adhi id. HIT. 129. 22.

    c. apa 1) respicere, considerare. RAM. III. 3. 58. 20.: yayā

    nā 'pekṣyate rājā. 2) exspectare. UR. 22. 8. infr. 64. 4.

    c. ava 1) videre, intueri, observare. H. 1. 50. 2. 6. A. 4.

    38. N. 23. 11. PAT. 25. 2) respicere. BR. 3. 14. N. 12. 16.

    SA. 4. 33. -- c. ava praef. anu (anvavekṣ) 1) videre.

    RAM. III. 70. 59.: vipradrutān sarvān yūthapān anvavai-

    kṣata. 2) contemplari. MAN. 6. 65.: sūkṣmatāñcā'nvave

    kṣeta. -- c. ava praef. prati (pratyavekṣ) 1) videre.

    2) respicere. RAM. I. 29. 28.: na dharmam pratyavekṣate. --

    c. ava praef. sam (samavekṣ) 1) videre. GHAT. 19.:

    madhunaḥ samavekṣya kālatām. 2) visitare. GHAT. 13.:

    kim itica māṃ samavekṣase na dīnām.

    c. ut videre, conspicere, intueri. A. 6. 6. SA. 5. 63.

    c. upa 1) id. N. 22. 5. 2) ignoscere, indulgere, tolerare.

    MAH. Exord. 137.: dyutādīn anayān…upaikṣata.

    3) spernere, repudiare, negligere. RAM. III. 66. 24.:

    ciran nā 'rhati mām upekṣitum.

    c. nis (nir) conspicere, intueri, spectare, contem-

    plari. H. 4. 41. BH. 1. 22. SA. 4. 32.: nirīkṣamāṇā (sic

    cum ed. Calc. legendum pro nirīkṣyamāṇā).

    c. pari explorare. N. 24. 3.: Caus. MAN. 7. 194.: tāñca

    samyak parīkṣayet.

    c. pra i. q. simpl. IN. 2. 26. DR. 2. 1.: prekṣamāṇā (sic cum

    ed. Calc. pro prekṣyamāṇā legendum). -- Part. praes. P.

    invenitur. H. 3. 7.: prekṣatyās te. -- c. pra praef. anu

    (anuprekṣ) id. DR. 5. 23. -- c. pra praef. abhi (abhi-

    prekṣ) intueri, adspicere. DR. 8. 39. 9. 18. -- c. pra praef.

    ā (āprekṣ) i. q. simpl. H. 3. 21. -- c. pra praef. sam

    (samprekṣ) id. N. 6. 2. 19. 36. BR. 2. 18. BH. 6. 13. -- c. pra

    praef. abhi + sam (abhisamprekṣ) id. H. 2. 28. DR. 8. 57.

    c. prati exspectare. IN. 1. 13. N. 20. 17. M. 39. -- c. prati

    praef. sam (sampratīkṣ) id. RAM. III. 76. 29.: tvān

    nagarī sampratīkṣate.

    c. vi videre. N. 26. 21. BH. 11. 22. -- c. vi praef. abhi

    (abhivīkṣ) id. -- c. vi praef. ut (udvīkṣ) 1) id.

    RAM. III. 48. 80. 2) respicere. RAM. III. 45. 33.: udvī-

    kṣamāṇā bhartāram -- c. vi praef. upa (upavīkṣ) i. q.

    simpl. RAM. III. 45. 33. -- c. vi praef. prati (prati-

    vīkṣ) id. RAM. I. 14. 37.

    c. sam 1) videre, observare. H. 4. 5. 26. N. 16. 9. 23. 5.

    2) respicere. BR. 2. 32.

    Whitney Roots

    ☞ p. 9.

    √ īkṣ ‘see’ present: [1.] ī́kṣate etc. V.+ ī́kṣati etc. B.+ perfect: īkṣā́ṃ cakre etc. B.+ īkṣāṃ cakrus aorist: [1.] aikṣi – [3.] aicikṣat – [5.] aikṣiṣi etc. aikṣīt future: [1.] īkṣiṣyáte etc. B.+ īkṣiṣyáti – [2.] īkṣitā verbal: īkṣitá B.+ īkṣitum E.+ īkṣitvā -ī́kṣya B.+ -īkṣam secondary: passive: īkṣyate etc. S.+ – desiderative: īcikṣiṣa- – causative: īkṣáyati etc. V.+ īkṣáyate īkṣyate derivatives: ī́kṣa B.+ īkṣā B.+ ī́kṣaka B.+ īkṣin E.+ -īkṣya E.+ īkṣaṇa RV.?S.+ īkṣaṇīya E.+ īkṣeṇyà RV. -īkṣitavyà B.+ īkṣitṛ C. īcikṣiṣu C. Only three occurrences in RV., but growing rapidly common. Active forms sporadic.