• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • īśvara

    See also īśvaraḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 135.
    īśvara m. (-raḥ)

    1 The supreme ruler of the universe, GOD; it is therefore applied to all the different divinities, but mostly designates ŚIVA, in mythological and popular acceptation. According to the Sāṃkhyas, Īśvara is the liberated spirit; finite, according to KAPILA; in finite, according to PATAÑJALI. In the Nyāya system, Īśvara is also a finite spirit endowed with attributes. In the Vedānta, Īśvara is infinite and universal spirit, the cause and substance of creation.

    2 A name of ŚIVA, especially in a compound, when the form of the deity implied is a Liṅga, as, Viśveśvara, Someśvara, Rāmeśvara, &c.

    3 KĀMADEVA. mfn. (-raḥ-rā-rī-raṃ)

    1 An owner, a proprietor, a chief or head.

    2 Able, competent. f. (-rā or -rī)

    1 A name of DURGĀ.

    2 Of LAKṢMĪ, or of any other of the Śaktis or female energies of the deities.

    E. īśa to rule, and varaṭ or varac affix, consequently ṅīp or ṭāp for the feminine.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 110, col. 2.
    īśvara (raḥ) m. Shiva; owner, lord.
    (rā-rī) 1. 3. f. Durgā, Lakshmī.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 106, col. 2.
    īśvara īśvara, i. e. īś + van + a (with r

    for n), I. m., f. rī, 1. A ruler, Man. 1,

    99; f. rī, Rām. 3, 61, 29. 2. An owner,

    II. m. 1. A lord. 2. A husband, Nal.

    4, 2. 3. A king, Man. 4, 153. 4. A

    wealthy man, Pañc. 110, 23; ii. d. 70.

    5. The supreme deity, Man. 7, 14. 6.

    A name of Śiva, Kathās. 10, 33. III.

    f. rā and rī, A surname of Durgā, Kir.

    5, 33. — Comp. An-, adj. repugnant to

    the nature of the supreme deity, Man.

    6, 72. Amara-, m. a name of Viṣṇu,

    Rām. 1, 77, 29; of Indra, Ragh. 19, 15.

    Alakā-, m. a name of Kuvera, Ragh.

    19, 15. Avanti-, m. the name of a

    sanctuary, Rājat. 5, 45. Ātmeśvara,

    i. e. ātman-, m. one who has subdued

    his senses, Kumāras. 3, 40. Kavi-, m.

    the chief of the wise men, Bhartṛ. 2,

    21. Kāvyadevī-, m. a sanctuary of

    Śiva, erected by the princess Kāvya-

    devī, Rājat. 5, 41. Kṣiti-, m. a king,

    Ragh. 3, 3. Gaṇa-, m. the chief of a

    troop, Rām. 4, 28, 22. Cakra-, m. a

    name of Viṣṇu, Rājat. 4, 276. Caṇḍā-,

    m. a name of Śiva, Megh. 34. Jaga-

    diśvara, i. e. jagat-, m. a name of Śiva,

    Rām. 3, 53, 60. Jana-, m. a king, Rām.

    1, 43, 17. Jala-, m. a name of Varuṇa.

    MBh. 1, 8175. Tuṅga-, m. a sanctuary

    of Śiva, Rājat. 2, 14. Tri-diva-, m.

    a name of Indra, Rām. 1, 48, 17. Tri

    -pura-, the name of a locality, Rājat. 6,

    135; of a sanctuary, Rājat. 5, 46. Dina-

    and divasa-, m. the sun, Bhartṛ. 2, 27;

    86. Deva-, m. the lord of gods, Rām. 1,

    25, 13. Deha-, m. the soul, Mārk. P.

    26, 18. Dvija-, m. the moon, Hariv.

    2476. Dhana-, m. a name of Kuvera,

    Draup. 2, 3. Nandīśvara, i. e. nandi-

    or nandin-, m. 1. a name of Śiva, MBh.

    12, 10431. 2. a proper name, Bhāg. P.

    4, 2, 20. Prāṇa-, m. a husband. Niśā

    -prāṇa-, m. the moon. Bhūta-, m. Śiva.

    Mahā-, m. Śiva. Yogu-, m. 1. a teacher

    of sacred science, Pañc. 24, 23. 2. a

    magician. 3. a deity, the object of

    devout contemplation. 4. Kṛṣṇa.

    Śūra-, m. a sanctuary built by Śūra,

    Rājat. 5, 38. Sāmbā-, m. a sanctuary

    built by Sāmbavatī, ib. 295. Sura-,

    I. m. Śiva. II. f. rī, a name of Durgā,

    Rājat. 5, 37; 40, 41.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 144, col. 1.
    Īśvara, as, ā, am, able to do, capable of (with

    gen. of Vedic inf., or with common inf.), liable, ex-

    posed to; (as, ī), m. f. master, lord, prince, king, mis-

    tress, queen; (as), m. a husband; god, the supreme,

    especially Śiva, one of the Rudras, the god of love,

    the soul or supreme soul (ātman), N. of a prince;

    (ā or ī), f., N. of Durgā; of Lakṣmī or of any

    other of the Śaktis or female energies of the deities.

    —Īśvara-kṛṣṇa, as, m., N. of the author of the

    Sāṅkhya-kārikā. —Īśvara-gītā, f. pl. a section of the

    Kūrma-Purāṇa. —Īśvara-tā, f. or īśvara-tva, am,

    n. superiority, supremacy. —Īśvara-datta, as, m.,

    N. of a prince. —Īśvara-niṣedha, as, m. atheism.

    —Īśvara-niṣṭha, as, ā, am, trusting in God.

    —Īśvara-pūjaka, as, ā, am, pious. —Īśvara-pūjā,

    f. worship of God. —Īśvara-prasāda, as, m. divine

    grace. —Īśvara-bhāva, as, m. royal or imperial state.

    —Īśvara-sadman, a, n. a temple. —Īśvara-sabha,

    am, n. a royal court or assembly. —Īśvara-sevā, f.

    the worship of God. —Īśvarādhīna (°ra-adh°), as,

    ā, am, subject to a king, dependant on a master or

    on God. —Īśvarādhīna-tā, f. or īśvarādhīna-tva,

    am, n. dependance upon God, subjection to a ruler.

    —Īśvarānanda. (°ra-ān°), as, m., N. of a scholiast.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 131, col. 1.
    īśvará, m. master; lord; prince; rich man, 222. [√īś, 1171a.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 284, col. 1.
    īśvara a. (rā-rī f.) [īś-varac P. III. 2. 175]

    1 Powerful, able, capable of (with inf.); Ku. 4. 11; R. 15. 7.

    2 Rich, wealthy; Pt. 2. 67.

    — raḥ

    1 A lord, master; īśvaraṃ lokorthataḥ sevate Mu. 1. 14; so kapīśvaraḥ, kośaleśvaraḥ, hṛdayeśvaraḥ &c.

    2 A king, prince, ruler; rājyamastamiteśvaraṃ R. 12. 11; Ms. 4. 153, 9. 278.

    3 A rich or great man; tṛṇena kāṃrya bhavatīśvarāṇāṃ Pt. 1. 71; R. 3. 46; Bh. 3. 59; mā prayaccheśvare dhanaṃ H. 1. 15; cf. “To carry coals to Newcastle.”

    4 A husband; neśvare paruṣatā sakhi sādhvī Ki. 9. 39.

    5 The Supreme God (parameśvara); īśa evāhamatyarthaṃ na ca māmīśate pare . dadābhi ca sadaiśvaryamīśvarastena kīrtitaḥ ...

    6 N. of Śiva; V. 1. 1.

    7 The God of love, Cupid.

    8 The Supreme soul; the soul.

    9 The eleventh year (saṃvatsara) of the Śālivāhana era.

    — rā, rī N. of Durgā; of Lakṣmī; or of any other of the saktis; īśvarīṃ sarvabhūtānāṃ tvāmihopahvaye śriyaṃ.

    — rī N. of several plants and trees; liṃginīlatā, vaṃdhyākarkaṭī, kṣudrajaṭā and nākulīvṛkṣa.

    Comp.

    — adhīna a. subject to a lord or king, dependent on a lord or god.

    — niṣedhaḥ denial of the existence of god, atheism.

    — niṣṭha a. trusting in god.

    — pūjaka a. pious, devout.

    — pūjā worship of god.

    — prasādaḥ divine favour.

    — bhāvaḥ royal or imperial state.

    — vibhūtiḥ f. the several forms of the Supreme god; for a full (pb) enumeration, see Bg. 10. 19-42.

    — sadman n. a temple.

    — sabhaṃ a royal court or assembly.

    — sevā worship of god.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 78.
    īśvará a. powerful, supreme; able or liable to, capable of (loc. or inf., esp. in tos, then often w. nom. sg. m. īśvará for all genders & numbers). — m. owner of (gen., loc., or —°); ruler, king, lord, a rich man, husband; E. of Brahman, Śiva, & other gods. f. īśvarī mistress, queen.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 47, col. 3.
    īśvara īś-vará, a. able to, capable of (inf., lc.;
    w. inf. in -tas the nm. sg. m. is used for all
    genders and numbers); m. owner of (g., lc.,
    -°); ruler, lord, prince, king; man of rank,
    rich man; husband; supreme god; Brahman;
    Śiva: ī, f. princess; -tā, f., -tva, n. rule,
    sovereignty; -praṇidhāna, n. submission to
    the will of the Lord.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 171, col. 1.
    īśvará mfn. able to do, capable of (with gen. of Vedic inf., or with common inf.), liable, exposed to, AV.; TS.; ŚBr.; AitBr.; Kum.; Hit. &c.
    ☞ p. 171, col. 1.
    īśvará mf(ī). master, lord, prince, king, mistress, queen, AV.; ŚBr.; Ragh.; Mn. &c.
    ☞ p. 171, col. 1.
    īśvará (as), m. a husband, MBh.
    ☞ p. 171, col. 1.
    God
    ☞ p. 171, col. 1.
    the Supreme Being, Mn.; Suśr.; Yājñ. &c.
    ☞ p. 171, col. 1.
    the supreme soul (ātman)
    ☞ p. 171, col. 1.
    Śiva
    ☞ p. 171, col. 1.
    one of the Rudras
    ☞ p. 171, col. 1.
    the god of love
    ☞ p. 171, col. 1.
    N. of a prince
    ☞ p. 171, col. 1.
    the number ‘eleven’

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 111, col. 2.
    īśvara

    m. (-raḥ)

    1. The supreme ruler of the universe, GOD; it is therefore
    applied to all the different divinities, but mostly designates SIVA,
    in mythological and popular acceptation. According to the Sank-
    hyas, Iswara is the liberated spirit; finite, according to KAPILA;
    infinite, according to PATANJALI. In the Nyaya system, Iswara is
    also a finite spirit endowed with attributes. In the Vedanta, Iswara
    is infinite and universal spirit, the cause and substance of creation.
    2. A name of SIVA, especially in a compound, when the form
    of the deity implied is a Linga, as Visweswara, Someswara,
    Rameswara, &c.

    3. KAMADEVA.

    mfn. (-raḥ-rā-rī-raṃ)

    1. An owner,
    a proprietor, a chief or head.

    2. Able, competent.

    f. (-rā or -rī)
    1. A name of DURGA.

    2. Of LAKSHMI, or of any other of the
    Raktis or female energies of the deities.

    E. īś to rule, and varaṭ
    or varac affix, consequently ṅīp or ṭāp for the feminine.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 394.
    īśvara a. (-rā, -rī f.) [īś-varac P.III.2.175] 1 Powerful, able, capable of (with inf.); vasatiṃ priya kāmināṃ priyā- stvadṛte prāpayituṃ ka īśvaraḥ Ku.4.11; R.15.7. -2 Rich, wealthy Pt.2.67. -raḥ 1 A lord, master; īśvaraṃ loko'rthataḥ sevate Mu.1.14; so kapīśvaraḥ, kośaleśvaraḥ, hṛdayeśvaraḥ &c. -2 A king, prince, ruler; rājyamastamiteśvaram R.12.11; Ms.4.153,9.278. -3 A rich or great man; tṛṇena kāryaṃ bhavatīśvarāṇām Pt.1.71; R.3.46; Bh.3.59; mā prayaccheśvare dhanam H.1.14; cf. "To carry coals to Newcastle." -4 A husband; neśvare paruṣatā sakhi sādhvī Ki.9.39. -5 The Supreme God (parameśvara); īśa evāhamatyarthaṃ na ca māmīśate pare | dadāmi ca sadaiśvarya- mīśvarastena kīrtitaḥ || Skanda P.; cf. also īśvarastu parjanyavad draṣṭavyaḥ Brahmasūtra-Śāṅkarabhāṣya. -6 N. of Śiva; yasminnīśvara ityananyaviṣayaḥ śabdo yathārthākṣaraḥ V.1.1. -7 The god of love, cupid. -8 The Supreme Soul; the soul. -9 The eleventh year (saṃvatsara) of the Śālivāhana era. -rā, -rī N. of Durgā; of Lakṣmī; or of one of the śaktis; īśvarīṃ sarvabhūtānāṃ tvāmihopahvaye śriyam (śrīsūktam); -rī 1 N. of several plants and trees; liṅginīlatā, vandhyā- karkaṭī, kṣudrajaṭā and nākulīvṛkṣa. -2 A rich woman. -Comp. -adhīna a. subject to a lord or king, dependent on a a lord or god. -kāntam 1 A class of buildings. -2 A ground plan in which the whole area is divided into 961 equal squares (ekaṣaṣṭisamādhikyaṃ padaṃ navaśatāyutam | eva- mīśvarakāntaṃ syāt ...... Mānasāra 7.46-48. -kṛṣṇaḥ N. of the author of Sāṅkhya Kārikā. -niṣedhaḥ denial of the existence of god, atheism. -niṣṭha a. trusting in god. -pūjaka a. pious, devout. -pūjā worship of god. -prasādaḥ divine favour. -bhāvaḥ royal or imperial state; dānamīśvarabhāvāya Bg.18.43. -vibhūtiḥ f. the several forms of the Supreme god; for a full enumeration see Bg.10.19-42. -sadman n. a temple. -sabham a royal court or assembly. sabhā rājāmanuṣyapūrvā P.II.4.23. -sevā worship of god.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 133, col. 2.
    īśvara- a. capable de (inf.) ; m. maître, roi ; dieu suprême (Indra, Brahma, Śiva, Viṣṇu) ; mari ; haut personnage ; n. d'un Rudra ; f. -ī- et -ā- Durgā ; -tā- f. -tva- nt. suprématie.

    °varman- m. n. d'un homme.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 854.
    īśvará (von īś) P. 3, 2, 175 (īśvára Uṇ. 5, 57). VOP. 26, 156.

    1) adj. f. ā vermögend Etwas zu thun oder zu werden: mā mā̂ hiṃsiṣurīśvàrāḥ AV. 7, 102, 1. mit folg. gen. des infin. (P. 3, 4, 13). vermögend, im Stande zu thun, - zu werden, d. h. ausgesetzt (einem Zufall u. s. w.); häufig steht im Veda der nom. m. sg. ohne Rücksicht auf genus und numerus des subst., zu welchem īśvara gehört. sainâmīśvàrā pràdahâḥ TS. 2, 1, 1, 1. ya ī̂śvàro vā̀co vadîtòḥ sanvācàṃ na vadêt 2, 6. īśvaro sarvamāyuraitoḥ AIT. BR. 8, 7. ŚAT. BR. 12, 4, 3, 4. 5, 1, 14. fgg. 13, 3, 3, 5. atha yaduccaiḥ kīrtayedīśvaro hāsya vāco rakṣobhāṣo janitoḥ AIT. BR. 2, 7. te heta īśvaro gṛhā yajamānasya taṃ prayantamanu pracyotostasyeśvaraḥ kulaṃ vikṣobdhoḥ ŚAT. BR. 1, 1, 2, 22. tasyeśvaraḥ prajā pāpīyasī bhavitoḥ 5, 1, 1, 9. yo 'gniṃ cinuta īśvara ārtimārtoḥ 10, 1, 4, 13. mit dat. des inf.: īśvarau janayitavai 14, 9, 4, 13. fgg. mit dem inf. (auf tum): rājye vāpi mahārājo māṃ vāsayitumīśvaraḥ R. 2, 101, 21. HIT. II, 157. KUMĀRAS. 4, 11. DEV. 1, 64. mit yad: īśvaro ha yattathaiva syāt ŚAT. BR. 2, 1, 4, 19. mit Auslassung von yad 11, 4, 2, 1. 4. 12, 4, 1, 4.

    — 2) m. f. (°rī) Herr, Gebieter, Fürst, König AK. 3, 1, 10. TRIK. 3, 3, 330. H. 359. an. 3, 523. MED. r. 117. mit gen. oder loc. P. 2, 3, 39. VOP. 5, 29. gavām oder goṣu Sch. sarvâsyeśvàraḥ AV. 11, 4, 1. 19, 6, 4. 53, 8. lokeśvará ŚAT. BR. 14, 7, 2, 24. (brāhmaṇaḥ) īśvaraḥ sarvabhūtānām M. 1, 99. BHAG. 4, 6. tvāmīśvaraṃ prāpya (laṅkā) R. 3, 41, 8. rājyamastamiteśvaram RAGH. 12, 11. maṇḍalasya AK. 2, 8, 1, 3. kośaleśvara RAGH. 3, 5. haritām der Weltgegenden 30. tridaśeśvara N. 4, 31. rākṣase° HIḌ. 3, 1. harī° R. 1, 1, 66. karī° PAÑCAT. II, 73. sarpe° HIT. 27, 7. kacchape° VID. 194. lokānāṃ sarveṣāmīśvarī bhava R. 5, 25, 5. teṣāṃ tvamīśvarī sīte mama caiva bhaveśvarī 3, 61, 29. 6, 7, 17. ahaṃkāramabhimantāramīśvaram M. 1, 14. tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam . patiṃ patīnām ŚVETĀŚV. UP. 6, 7. sidhyanti karmasu mahatsvapi yanniyojyāḥ saṃbhāvanāguṇamavehi tamīśvarāṇām ŚĀK. 163. Landesfürst, König M. 4, 153. 9, 278. ein hochstehender, vornehmer, reicher Herr RAGH. 3, 46. īśvarāṇāṃ yatra nṛtyādikaṃ bhavati . sā saṃgītaśālā Sch. zu ŚĀK. 59, 2. Gegens. daridra H. 357. MED. r. 117. PAÑCAT. II, 70. 110, 23. HIT. I, 13.

    — 3) m. Gemahl N. 4, 2. 11, 8. am Ende eines adj. comp. f. ā MBH. 3, 16131. 14, 1940.

    — 4) m. die oberste Gottheit: tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmamātmajam . vrahmatejomayaṃ daṇḍamasṛjatpūrvamīśvaraḥ .. M. 7, 14. YĀJÑ. 3, 34. SUŚR. 2, 55, 6. VP. 2 (Viṣṇu). PRAB. 9, 9. 110, 10. fg. COLEBR. Misc. Ess. I, 230. 244. 251. 381. 407. devā īśvarāḥ R. 6, 101, 11. N. 4, 6. BURN. Lot. de la b. l. 3. Insbesondere heisst so:

    a) Śiva AK. 1, 1, 1, 26. TRIK. 3, 3, 330. H. 196. an. 3, 523. MED. r. 117. GṚHYASAṂGR. 1, 7. SUŚR. 1, 311, 5. RAGH. 3, 52. KATHĀS. 10, 33.

    — b) ein Rudra MBH. 1, 2567. 4826. HARIV. 14170. VĀYU-P. in VP. 121, N. 17.

    — c) der Liebesgott TRIK. H. an. MED.

    — d) die Seele (ātman) TRIK. 1, 1, 114.

    — 5) N. pr. eines Fürsten MBH. 1, 2701. LIA. I, Anh. N. 5.

    — 6) f. °rā und °rī ein Bein. der Durgā AK. 1, 1, 1, 32. TRIK. 1, 1, 53. 3, 3, 330. H. 204. ś. 55. an. 3, 523. MED. r. 117.

    — Vgl. anīśvara .

    ☞ vol. 5, p. 1151.
    īśvara

    1) Z. 6 füge hinzu TS. 3, 1, 1, 3. AIT. BR. 1, 25. 3, 48. Z. 7 lies īśvaro ha sarvama° . vermögend, im Stande seiend; mit loc.: na kartā kasyacitkaścinniyoge nāpi ceśvaraḥ Spr. 1342. = āśukarman UṆĀDIS. 5, 57.

    — 1)

    a) am Ende eines adj. comp. f. ā KATHĀS. 119, 97.

    — e) Indra: varṣatīśvare BHĀG. P. 10, 20, 23.

    — 6) f. ā KIR. 5, 33.

    — 7) m. Bez. des 11ten Jahres im 60jährigen Jupiter-Cyclus VARĀH. BṚH. S.8,33. WEBER, JYOT. 98. 101. Verz. d. Oxf. H. 331,b,5 v. u.

    — 8) f. ī Bez. einer best. übernatürlichen Kraft, = kuṇḍalinī Verz. d. Oxf. H. 235,a,26. — Das f. īśvarī kann auf dreifache Weise betont werden (vgl. AUFRECHT, UJJVALAD. S. 188).

    — Vgl. amareśvara, alakeśvara, avantīśvara, ātmeśvara, kavīśvara, kāvyadevīśvara (unter kāvyadevī), kṣitīśvara, gaṇeśvara, cakreśvara, caṇḍeśvara, jagadīśvara, janeśvara, jaleśvara, tuṅgeśvara, tridiveśvara, tripureśvara, dineśvara, divaseśvara, deveśvara, deheśvara, dvijeśvara, dhaneśvara, nandīśvara, nirīśvara, prāṇeśvara, bhūteśvara, matīśvara, maheśvara, yogeśvara, vijayeśvara, śūreśvara, sāmbeśvara, sureśvara .

    ☞ vol. 7, p. 1714.
    īśvara

    4)

    b) Bez. der Zahl eilf SŪRYAS. 2, 23.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 213, col. 3.
    īśvará

    — 1) Adj. (f. ā) vermögend , im Stande zu thun , — zu werden , indem Falle seiend zu. Die Ergänzung ein Infin. auf as , tos , tavai oder tum , ein Nom. act. im Loc. , oder ein Potent. mit oder ohne yad Beim Infin. auf tos steht häufig der Nom. m. Sg. ohne Rücksicht auf Genus und Numerus des Subst.

    — 2) m. (adj. Comp. f. ā)

    — a) Besitzer , Eigenthümer von (Gen. , Loc. oder im Comp. vorangehend) 126,18.

    — b) Gebieter , Fürst , König.

    — c) ein vornehmer — , reicher Herr 166,4.

    — d) Gemahl.

    — e) die oberste Gottheit.

    — f) Bein.

    — α) Brahman's 55,33.

    — β) Civa's 130,3.

    — γ) Indra's.

    — δ) *des Liebesgottes.

    — g) *die Seele.

    — h) N.pr.

    — α) eines Rudra.

    — β) eines Sohnes Brahman's VP.² 2,126.

    — γ) eines Fürsten MBH. 1,67,65.

    — i) Bez. der Zahl eilf.

    — k) das 11te Jahr im 60 jährigen Jupiter-Cyclus.

    — 3) f. īśvarā und *īśvarī Bein. der Durgā.

    — 4) f. īśvarī

    — a) Gebieterin , Fürstin.

    — b) eine best. übernatürliche Kraft.

    — c) *Bez. verschiedener Pflanzen NIGH. PR.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 52, col. 2.
    īśvará vermögend zu (Inf. o. Loc.; beim Inf. auf tos N. Sgl. m. für alle Genera u. Numeri).m. Besitzer (f. ī) von Gen., Loc. o. —°), Fürst, Gebieter; reicher, vornehmer, trefflicher Mann, Herr, höchster Gott, Brahman, Śiva.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 107, col. 3.
    īśvara m. die Sonne, JA 8, 7, 2051).

    — *= bodhisattva, Mahāvy. 23.

    — 2. f)d) *= Kāma, Kuṭṭ. 720.

    — 4. d) [ī] N. pr. einer Frau, Hem. Par. 13, 182.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 43, col. 2.
    īśvara m. (r. īś s. vara) 1) dominus. H. 3. 1. N. 2. 6. BH.

    4. 6. 2) nomen Sivi. AM. 3) Adj. potens, capax, par.

    cum Infin. DEV. 1. 64. HIT. 75. 14. (Huc retulerim gr.

    abjectâ vocali initiali et correptâ syllabâ va in v

    sicut e śvan fit śunas etc. = gr. 225.; terminatio

    convenit cum suffixo Derivativi aiśvarya, q. v. Vox

    autem alius originis est, v. śūr. Fortasse germ.

    vet. herro (nostrum Herr) per assimil. ex herjo, huc per-

    tinet; hib. aesfhear, aesar deus, v. Pikt. p. 20.)

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 42.
    īśvara;
    āḍhyaḥ samṛddho dhanavānina īśo dhanīśvaraḥ .. 356 ..
    2.1.1.356

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1012, col. 1.
    īśvara pu0 īśa—varac . 1 mahādeve 2 kandarpe pātañjalokte, kleśa-
    janmakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭe puruṣaviśeṣe 3 caitanyātmani,
    “īśa evāhamatyarthaṃ na ca māmīśate pare . dadāmi ca sadai-
    śvaryya mīśvarastena kīrttyate” ityuktalakṣaṇe 4 parameśvare,
    “īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna! tiṣṭhati” gītā prabha-
    vādimadhye 5 ekādaśe vatsare ca tatphalam . “sumikṣaṃ kṣema-
    mārogyaṃ kārpāsasya mahārghyatā . lavaṇaṃ madhu gavyañca
    īśvare rdulabhaṃ priye!” jyoti0 6 āḍhye, 7 svāmini
    ca tri0 strītve gaurā0 ṅīṣ . “īśvarīṃ sarvabhūtānāmiti”
    śrīsūktam .

    ārhatā nityeśvaraṃ na manyante tacca arhacchabde 382 pṛṣṭhe
    darśitam evaṃ sāṃkhyairapi “īśvarāsiddheḥ” sā0 sū0 .
    “nityeśvaro niṣiddhaḥ īdṛśeśvarasiddhiḥ siddhā” “upāsā
    siddhasya praśaṃsāmātram” sāṃ0 sūtrābhyāṃ prakṛtyupāsakasya
    janyaiśvaryyaṃ svīkṛtam” sāṃ0 kau0 ca nityeśvarasya kartṛtvaṃ
    nirāsitaṃ yathā .
    “na ca kṣīrapravṛtterapīśvarādhiṣṭhānanivandhanatvena sādhyatvānna
    sādhyena vyabhicāraiti sāmprataṃ prekṣāvatpravṛtteḥ svārthakāru-
    ṇyābhyāṃ vyāptatvāt te ca jagatsargādvyāvarttamāne prekṣā-
    vatpravṛttipūrvvakatvamapi vyāvarttayataḥ nahyavāptasakalepsitasya
    bhagavatojagatsṛjataḥ kimapyabhilaṣitaṃ bhavati nāpi kāru-
    ṇyādasya sarge pravṛttiḥ prāk sargājjīvānāmindriyaśarīra-
    viṣayānutpattau duḥkhābhāvena kasya prahāṇecchā kāruṇyaṃ?
    sargottarakālaṃ duḥkhinī'valokya kāruṇyābhyupagame duruttara-
    mitaretarāśrayatvaṃ kāruṇyena sṛṣṭiḥ sṛṣṭyā ca kāruṇya-
    miti . api ca karuṇayā preritaḥ īśvaraḥ sukhina eva
    jantūn sṛjenna vicitrān . karmmavaicitryāditi cet kṛta-
    masya prekṣāvataḥ karmmādhiṣṭhānena tadanadhiṣṭhānamātrādevāceta-
    nasyāpi karmaṇaḥ pravṛttyupapattestatkāryyaśarīrendriyaviṣayā-
    nutpattau duḥkhānutpatterapi sukaratvāt . prakṛtestvacetanayāḥ
    pravṛtterna khārthānugraho na vā kāruṇyaṃ prayojakamiti
    noktadīṣaprasaṅgāvatāraḥ” .
    nityeśvarasya yathānumānaṃ tathā ānvīkṣikīśabde 739
    pṛṣṭhe sarvadarśanasaṃgrahavākyena pradarśitam īśvarasādhanaṃ tu
    gau0 sūtravṛttyādyuktaṃ yathā “īśvaraḥ kāraṇaṃ puruṣakarmma-
    sāphalyadarśanāt” sū0 . “guṇaviśiṣṭamātmāntaramīśvaraḥ”
    bhā0 . “gurṇarnityecchāprayatnairviśeṣaguṇaiḥ, sāmānyaiḥ saṃyogā-
    dibhiśca viśiṣṭamātmāntaraṃ jīvebhyo bhinna ātmā jaga-
    dārādhyaḥ sṛṣṭyādikarttā vedadvārā hitāhitopadeśako
    jagataḥ piteti . anumānantu kṣityādikaṃ sakarttṛkaṃ kāryya-
    tyādṣaṭādivadityādyūhyam” vṛttiḥ . bāṇādasūtre ca
    “saṃjñākarmma tvasmadviśiṣṭānāṃ liṅgam” “pratyakṣapravṛttatayā
    saṃjñākarmaṇaḥ” sūtrābhyāmīśvarasādhanaṃ darśitaṃ vivṛtameta-
    dupaskare yathā .

    “tuśabdaḥ sparśādiliṅgavyavacchedārthaḥ saṃjñā nāma, karmma
    kāryyam” kṣityādi tadubhayamasmadviśiṣṭānām īśvaramaharṣīṇāṃ
    sattve'pi liṅgam kathametadityata āha . atrāpi saṃjñā
    ca karmma ceti samāhāradvandvādekavadbhāvaḥ saṃjñākartturjjaga-
    tkarttuścābhedasūcanārthaḥ . tathāhi yasya svargāpūrvvādayaḥ
    pratyakṣāḥ sa eva tatra svargāpūrvvādisaṃjñāḥ karttumīṣṭe netaraḥ
    evañca ghaṭapaṭādisaṃjñāniveśanamapi īśvarasaṃṅketādhīnameva yaḥ
    śabdo yatneśvareṇa saṅketitaḥ sa tatra sādhruḥ yathā yā kāci-
    doṣadhirnakuladaṃṣṭrāgraspṛṣṭā sā sarvvā'pi sarpaviṣaṃ hantītye-
    tādṛśī saṃjñā asmadādiviśiṣṭānāṃ liṅgamanumāpakaṃ yā-
    'pi maitrādisaṃjñā pitrā putre kriyate sā'pi “dvādaśe-
    'hani pitā nāma kuryyāt” ityādi vidhinā nūnamīśvara-
    prayuktaiva tathāca siddhaṃ saṃjñāyā īśvaraliṅgatvam . evaṃ kammāṃ
    'pi kāryyamapīśvare liṅgaḥ tathāhi kṣityādikaṃ sakartṛkaṃ
    kāryyatvāt ghaṭavaditi atra yadyapi śarīrājanyaṃ janyaṃ
    vā janyaprayatnājanyaṃ janyaṃ vā sakartṛkatvāsakartṛkatvena
    vivādādhyāsitaṃ vā sandihyamānakartṛkatvaṃ vā kṣityādi-
    tvena na vivakṣitam adṛṣṭadvārā kṣityāderapi janyaprayatna-
    janyatvāt vivādasandehayoścātiprasaktatvena pakṣatānavacche-
    dakatvāt kiñca sakartṛkatvamapri yadi kṛtimajjanyatvaṃ tadā'-
    smadādinā siddhasādhanam asmadādikṛterapyadṛṣṭadvārā kṣi-
    tyādijanakatvāt upādānagocarakṛtimajjanyatve'pi tathā,-
    asmadādikṛterapi kiñcidupādānagocaratvāt, kāryyatva-
    mapi yadi prāgabhāvapratiyogitvaṃ tadā dhvaṃse vyabhicāra iti
    tathāpi kṣitiḥ sakartṛkā kāryyatvāt atra ca sakartṛkatvama-
    dṛṣṭādvārakakṛtimajjanyatvaṃ kāryyatvañca prāgabhāvāvacchinna-
    sattāpratiyogitvaṃ nacāṅkurādau sandigdhanaikāntikatvaṃ sā-
    dhyābhāvaniścaye hetusattvasandehe sandigdhānaikāntikatvasyā
    doṣatvāt anyathā sakalānumānocchedaprasaṅgaḥ na ca pakṣā-
    tirikte doṣo'yamiti vācyaṃ rājājñāpatteḥ nahi doṣa-
    syāyaṃ mahimā yat pakṣaṃ nākrāmati tasmādaṅkuraspharaṇadaśā-
    yāṃ niścitavyaptikena hetunā tatra sādhyasiddherapratyūhatvāt
    na sandigdhānaikāntikatā tadasphuraṇadaśāyāntu sutarāmiti
    saṃkṣepaḥ” .
    evaṃ nyāyakaṇādasūtrabhāṣyādiṣu pradarśiteśvarānumānapra-
    kāramadhikṛtya kusumāñjaliharidāsaṭīkayoḥ digmātreṇa
    kiñcit vispaṣṭamuktaṃ yathā

    “tatsādhakapramāṇābhāvāt iti pañcamavipratipattiḥ nanvī-
    śvare sādhakapramāṇameva nātyatyatrāha” hari0 . “kāryyāyojana
    dhṛtyādeḥ padāt pratyayataḥ śruteḥ . vākyāt maṅkhyāviśeṣācca
    sādhyoviśvavidavyayaḥ” kā0 “kṣityādi sakartṛ kaṃ kāryyatvāt
    ghaṭavat sakartṛkatvañca upādānagocarāparīkṣajñānacikīrṣā-
    kṛtimajjanyatvam . āyojana karma evañca sargādākālīnadvya-
    ṇukārambhakaparamāṇudvayasaṃyogajanakaṃ karmma cetanaprayatnapūrvvakaṃ
    karmmatvāt aspadādiśarīrakriyāvat . dhṛtīti brahmā-
    ṇḍādi patanapratibandhakībhūtaprayatnavadadhiṣṭhita dhṛtimattvāta
    viyati vihaṅgamadhṛtakāṣṭhavat dhṛtiśca gurutvavatāṃ patanābhāvaḥ .
    dhṛtyāderityādipadāt nāśaparigrahaḥ brahmāṇḍādi prayatnava-
    dvināśyaṃ vināśitvāt pāṭyamānapaṭavat . padāt padyate'-
    nenetivyutpaktyā padaṃ vyavahāraḥ paṭādisampradāyavyavahāraḥ
    svatantrapuruṣaprayojyaḥ vyavahāratvāt ādhunikalipyādivya-
    vahāravat . pratyayataḥ prāmāṇyāt vedajanyajñānaṃ kāraṇa-
    guṇajanyaṃ pramātvāt pratyakṣādipramāvat . śrutervedāt vedaḥ
    pauruṣeyovedatvāt āyurvedavat . kiñca vedaḥ pauruṣeyauvākya-
    tvāt bhāratavat vedavākyāni pauruṣeyāṇi vākyatvāt asma-
    dādivākyavat . saṃkhyāviśeṣāt . dvyaṇukaparimāṇaṃ saṅkhyā-
    janyaṃ parimāṇapracayājanyatve sati janyaparimāṇatvāt
    tulyaparimāṇakapāladvayārabdhaghaṭaparimāṇātu prakṛṣṭatā-
    dṛśakapālasadṛśakapāladvayārabdhaghaṭaparimāṇavat aṇupari-
    māṇañca na parimāṇajanakaṃ nityaparimāṇatvāt aṇupari-
    māṇatvādvā evañca sargādau dvyaṇukaparimāṇahetuparamāṇuniṣṭha
    dvitvasaṃkhyā ca nāsmadādyapekṣābuddhijā atastadānīntanāpe-
    kṣābuddhirīśvarasyaiveti . viśvavidavyayaiti viśiṣṭasyāvya-
    yatvaṃ tena nityasarvva biṣayakajñānasiddhiḥ nanu śarīra
    viśiṣṭasya kartṛtayā viśeṣaṇabādhātmakoviśiṣṭabādha iti
    kartṛjanyatvavyāpakaśarīrajanyatvābhāvāt kartṛjanyatvābhāva
    iti satpratipakṣatā ca . yadvā karttā śarīryyeva iti
    vyāptirvirodhinī yadvā vyāptyā yathādarśanapravṛttayā śarīrī
    karttā ca upaneyaḥ, pakṣadharmmatayā ca kṣityādāvaśarīrīti
    sādhyāprasiddhiḥ viśeṣaṇaviśeṣyavirīdhaśca yadvā śarīrajanyatvā-
    dyupādhinā vyāpyatvāsiddhiriti kāryya tvahetau pañca doṣāsta-
    trāha” hari0 . “na bādho'syopajīvyatvāt pratibandhona durbalaiḥ .
    siddhyasiddhyorvirodhona nāsiddhiranibandhanā” kā0 “īśvare
    dharmiṇi śarīrabādhāt kartṛtvābādhona, adhikaraṇajñānaṃ vinā
    abhāvajñānāsambhavāt asya kāryyatvasya dharmmisādhakasyādhi
    karaṇajñānajanakatayāṃavaśyamapekṣaṇīyatvena balavattvāt . evañca
    na viśeṣaṇabādhātmakoviśiṣṭabādhaḥ pratyakṣātmakaḥ . īśvarona
    karttā aśarīratvāt ityanumānabādhī'pi netyarthaḥ . kṣi-
    tyādau na sakartṛkatvaṃ śarīrājanyatvāt iti na pratibandharka
    satpratipakṣahetoḥ śarīrāṃśavaiyarthyāt vyāpyatvāsiddhyā durna-
    latvāt . tṛtīye'pi kāryyatvavyāpteḥ pakṣadharmmatvasaha-
    kārāt vipakṣabādhakatarkāvatārācca balavattvam . upanyastāyāḥ
    karttā śarīryyeveti vyāpterdurbalatayā na pratibandhaḥ . caturthe
    ca yadi pakṣadharmmatayā aśarīrī upasthitastadā na virodhaḥ
    kartṛtvasyāśarīratvasamānādhikaraṇasyopalambhāt tadanu-
    pasthāne tu na virodhaḥ virodhāśrayasyāsiddheḥ pañcame ca
    vipakṣabādhakatarkasattvāt tadabhāvanibandhanājñānarūpāsiddhi
    rvyāpyatvāsiddhirvā na śarīrajanyatvopādherapri vigrakṣabādhakā-
    bhāvenāpāstatvāt . nanu yadīśvaraḥ karttā syāt śarīrī syā-
    diti pratikūlatarkāvatārastatrāha” hari0 . “tarkābhāsatayā tveṣā
    tarkāśuddhiradūṣaṇam . anukūlastu tarko'tra kāryyalopo vibhū-
    ṣaṇam” kā0 “pratikūlatarkāstāvadīśvarāsiddhyā āśrayāsiddhā
    ityābhāsāḥ . kartrāraṃ vinā kāryyaṃ na syāditi tarkastu
    vibhūṣaṇaṃ sahakārakaḥ . “ahaṃ sarvvasya prabhavī mattaḥ sarvaṃ prava-
    rttate” ityāgamaścātra . “ārṣaṃ dharmmopadeśañca vedaśāstrāvi-
    rodhinā . yastarkeṇānusandhatte sa dharmmaṃ veda netara” iti
    tarkānugṛhītasyāgamasya balapattvam” nanu kāryyatvaṃ prayatna-
    janyatve'prayojakam atrāha” hari0 . “svātantrye jaḍatā-
    hānirnādṛṣṭaṃ dṛṣṭaghātakam . hetvabhāve phalābhāvoviśeṣastu
    viśeṣavān” kā0 “na hi karttāraṃ hetuṃ vinā kāryaṃ paramāṇo-
    reva yatnavattve'caitanyānupapattiḥ acetanasya cetanapreritasyaiva
    janakatvāt adṛṣṭasya dṛṣṭakāraṇasahakāreṇaiva phalajanaka-
    tvāt . na ca ceṣṭāyāmeva bhoktṛprayatnohetuḥ na tu kriyā-
    sāmānye iti, ceṣṭāyāṃ viśeṣaprayatnasya hetutve'pi kriyā
    sāmānye prayatnasāmānyasya kāraṇatvānapāyāt anyathā
    vojaviśeṣasyāṅkuraviśeṣe janakatvenāṅkurasāmānyaṃ prati
    vījatvena hetutāyā api vilopāpatteḥ nanu dhṛtyādīnāṃ
    prayatnajanyatve kiṃ mānamityatrāha” hari0 . “kāryatvānniru-
    pādhitvamevaṃ dhṛtivināśayoḥ . vicchedena padasyāpi pratyayā-
    diśca pūrvvavat” . “dhṛtivināśayoḥ prayatnajanyatvānnirupā-
    dhitvaṃ vicchedenāntarā pralayena ādarśādyabhāvāt arvvāg-
    darśo nādyavyavahāramūlaṃ vyavahārānamijñatvāditi sargādya-
    kālīna ghaṭādivyavahārapravarttakaḥ puruṣaḥ sidhyāti . evaṃ
    pratyayādervedajanyadhīprāmāṇyāderapi nirupādhitvam” hari0 .

    vistareṇeśvarānumānagranthasya prāyeṇa luptaprāyatayā
    kusumāñjaligranthe diṅmātreṇa tatprakārasya sattve'pi
    nyāyakadalyām anumānacintāmaṇistheśvaravāde ca vista-
    reṇa varṇitaṃ tayośca prāyeṇa luptaprāyatayā tayoḥ pracārārtha-
    mihopanyāsaḥ kriyate tatrādau

    nyāyakandalī . “kiṃ punarī śvarasadbhāve pramāṇam āgamastā-
    vat anumānañca mahābhūtacatuṣṭayamupalabdhimatpūrvakaṃ kāryyatvāt
    yatkāryyaṃ tadupalabdhimatpūrvakaṃ yathā ghaṭakāryyaṃ, kāryyañca mahā-
    bhūtcatuṣṭayaṃ tasmādetadapyupalabdhimatpūrvakamiti . nanu pramāṇena
    pūrvakoṭyanupalabdherasiddhaṃ pṛthivyādiṣu kāryyatvamiti cet tada-
    yuktaṃ sāvayavatvāt tatsiddheḥ yat sāvayavaṃ tatkāryyaṃ yathā ghaṭaḥ
    sāvayavañca pṛthivyādi tasmādetadapi kāryyayeva .. nanu vyāpti-
    grahaṇādanumānapravṛttiḥ kāryyatvabuddhimanpūrvakatvayośca vyāpti-
    grahaṇamaśakyaṃ, ghaṭādiṣu karttṛpratītikāle evāṅku rādiṣūtpa-
    dyamāneṣu tadabhāvapratoteḥ na cāṅkurādīnāmapi pakṣatvamiti
    nyāyyaṃ saṃgṛhītāyāṃ vyāptāvanusānapravṛttikāle prativā-
    dyapekṣayā pakṣādipravibhāgaḥ iha tu sarvvadaiva pratipakṣa
    pratītyākrāntatvādvyāptigrahaṇameva na sidhyati . atra
    pratisamādhīyate . yadi caiva dvaitānupalambhādvyāptigraha-
    ṇābhāvaḥ tadānīṃ mīmāṃsābhāṣyakṛto'bhimataṃ sāmānyato-
    dṛṣṭamādityagatyanumānamapi na siddhyati tatrāpi devadatta-
    gatipūrvakadeśāntaraprāptigrahaṇakāla eva nakṣatrādipradeśā-
    ntaraprāptimātropalambhāt atha teṣu deśaviprakarṣeṇāpi
    gateranupalabdhau sambhavantyāṃ na tayā vyāptigrahaṇahetorniru-
    pādhipravṛttasya bhūyodarśanasya pratirodhaḥ tulyakakṣatvā
    bhāvāt evañcedaśarīratvenābhyupetasya karttuḥ svarūpa
    viprakarṣeṇāpyaṅkurādiṣvanupalambhasambhavāt na tena nirupādhi
    pravṛttasya bhūyodarśanasya sāmaryyamupahanyate iti samānam .
    api ca bhoḥ kimanena kartṛmātraṃ sādhyate pṛthivyādini-
    rmmāṇasamartho vā . kartṛmātrasādhane tāvadabhipretāsiddhiḥ
    nahyammadādisadṛśaḥ karttā'bhipreto bhavatāṃ naca tenedaṃ pṛthi-
    vyādikāryya marvāgdṛśā śakyanirmmāṇam, pṛthivyādi nirmmāṇa
    samarthastu na siddhyati ananvayāt anghayabalena hi dṛṣṭānta
    dṛṣṭakarttṛ sadṛśaḥ sidhyatīti nāyaṃ prasaṅgaḥ . karttṛviśe-
    ṣasyāprasādhanāt . vyāptisāmarthyādbuddhimatpūrvakatvasābhānye
    sādhyamāne pṛthivyādinirmmāṇasāmarthyalakṣaṇo'pi viśeṣaḥ
    sidhyatyeva nirviśeṣasya sāmānyasma siddhyabhāvāt . nanu mā
    sidhyatu sāmānyamiti cet kāryyatvena saha taddyāpteḥ prati-
    kṣepāt . yadi hi vyāptamapi na sidhyati dhumādagnisāmānyaṃ
    na sidhyet agmiviśeṣasyānanvitasyāsiddheḥ rniviśevasyāna
    vasthānāt . athedamucyate dvayamanumānasya svarūpaṃ vyāptiḥ pakṣa
    dharmatā ca tatra vyāptisāmarthyāt sāmānyaṃ sidhyati pakṣa
    dharmmatābalena cābhipreto viśeṣaḥ parvatādyavacchinnavahnilakṣa-
    ṇāt sā siddhāti anyathā pakṣadharmmatāyāḥ kvopayogaḥ kva
    vānumānasya gṛhītagrāhiṇaḥ prāmāṇyam . evañcet īśva-
    rānumāne'pi tulyamanyatrābhiniveśāt atha mataṃ sidhya-
    tyanumāne'pi viśeṣo'pi yatra pramāṇavirodhonāsti . tathāhi
    dhūmāt parvatanitambavartivahniviśeṣasiddhau kā nāmānupapattiḥ
    dṛṣṭo hi deśāt kālābhedaḥ svalakṣaṇānām . īśvarānumā-
    ne tu viśeṣona siddhyati pramāṇavirodhāt . tathāhi
    nātra śarīrapūrvakatvaṃ sādhanīyaṃ śarīre satyavaśyamindriya-
    prāptāvatīndriyopādānopakaraṇādikārakaśaktiparijñānā'sa-
    mbhave sati karttṛtvāsambhavāt . aśarīrapūrvakatvañca aśa-
    kyasādhanam sarvo'pi karttā pūrvaṃ kārakasvarūpamavadhārayati
    tataḥ kāraṇānyadhitiṣṭhati tata icchatīdamanena nirvarttayā
    mīti tataḥ prarvattate tadanu kāyaṃ vyāpārayati tataḥ karaṇānya
    dhitiṣṭhati tataḥ karotīti . anavadhārayannanicchannaprayata-
    mānaḥ kāyamavyāpārayanna karotītyanvayavyatirekābhyāṃ
    vuddhivaccharīramapi kāryyotpattāvupāyabhūtaṃ nikhilopā-
    dhigrahaṇe vyāptigrāhakapramāṇādevāvadhāritaṃ na śakyate-
    prahātuṃ vahnerivendhanavikāradāhasāmarthyaṃ dhūmānumāne .
    tatparityāge ca buddhirapi tyajyatāṃ prabhāvātiśayādaśarīra-
    vadavuddhimānevāyamīśvaraḥ kariṣyati . upādānopakaraṇādi-
    svarūpānabhijñīnāśaknotīti cet . kuta etat? tathā'nupa-
    lambhāditicet phalitaṃ tarhi mamāpi manorathadrumeṇa, na tathā
    yābadicchāprayatnāvyavahitakāryyotpattāvupayujyate yathe-
    damavyavahitavyāpāraṃ śarīram . evaṃ tarhi kā gatiratra, buddhi-
    matkarttṛpūrvvakatvasāmānyasya, agatireva ubhayorapi śarīri-
    tvāśarīritvaviśeṣayoranupapatternirviśeṣasāmānyasya siddhya-
    bhāvāt . kimanumānasya dūṣaṇaṃ na kiñcit . puruṣa evāyaṃ
    biśeṣābhāvācchaśaviṣāṇāyamāne sādhanānarhasāmānye
    sādhanaṃ prayuñjānonigṛhyate yathā kaścinniśitaṃ kṛpāṇa
    macchedyamākāśaṃ prati vyāpārayan . athānumānadūṣaṇaṃ vinā
    na tuṣyati bhavān tadidamaśarīripūrvakatvānumānaṃ vyāptigrā-
    hakapramāṇabādhitatvāt kālātyayāpadiṣṭaṃ vyāpti balena
    cābhipretamaśarīritvaviśeṣam virundhat viśeṣaviruddhaṃ tataśca
    viruddhāvāntāraviśeṣa evetti pūrvvapakṣasaṃkṣepaḥ” . atra prati-
    samādhiḥ . kiṃ śarīritvameva karttṛtvamuta paridṛṣṭasāmarthyakāra-
    kaprayojakatvam na tāvaccharīritvameva karttṛtvaṃ suptasyodāsī-
    nasya ca karttṛtvaprasaṅgāt kintu paridṛṣṭasāmaryyakāraka-
    prayojakatvaṃ tasmin sati kāryyotpatteḥ . taccāśarīrasyāpi
    nirvahati yathā svaśarīrapreraṇāyāmātmanaḥ . asti tatrāpyasya
    svakarmmopārjitaṃ tadeva śarīramiti cet satyamasti paraṃ prera-
    ṇopayogo na bhavati svātmani kriyāvirodhāt . preryyatayā-
    stīti cet īśvarasyāpi preryyaḥ paramāṇurasti . nanu sva
    śarīre preraṇāyāmicchāprayatnābhyāmutapattericchāprayatnayośca
    sati śarīre bhāvādasatyabhāvāt asti tatra svapreraṇā-
    yāmicchāprayatnajananadvāreṇopāyatvamiti cet na tasyecchā-
    prayatnayorupajanaṃ pratyakārakatvāt alabdhātmakayoricchāpraya-
    tnayoḥ preraṇākaraṇakāle tu tadanupāyabhūtameva śarīra-
    makarmmatvāditi vyabhicāraḥ . anapekṣitaśarīravyāpārecchā-
    prayatnamātrasacivasyaiva cetanasya kadācidacetanavyāpārasāma-
    rthyadarśanāt buddhimadavyabhicaritakāryyatvamitīśvarasiddhiḥ .
    icchāprayatnotpattāvapi śarīramapekṣaṇīyamiti cet apekṣā-
    tāṃ yatra tayorāgantukatvaṃ yatra punarimau svābhābikau vā-
    sāte tatrāsyāpekṣaṇaṃ vyartham . na ca buddhīcchāprayatnānāṃ ni-
    tyatve kaścidvirodhaḥ dṛṣṭā hi guṇānāṃ rūpādīnāmāśrayabhedena
    dvayī gatiḥ nityatā'nityatā ca . tathā buddhyādīnāmapi
    bhaviṣyatīti seyamīśvaravāde vādiprativādinoḥ parā kāṣṭhā,
    ataḥ paraṃ prapañcaḥ . ātmādhiṣṭhitāḥ paramāṇavaḥ pravartti-
    ṣyante iti cet na teṣāṃ svakarmopārjjitendriyagaṇādhīna-
    saṃvidāṃ śarīrotpatteḥ pūrvaṃ viṣayāvabodhavirahāt . astyā-
    tmanāmapi sarvvaviṣayavyāpi sahajacaitanyamiti cet na sa-
    hajaṃ śarīrasaṃvandhabhājāṃ tat kena viluptaṃ yenedaṃ sarvatrāpūrva-
    vadnābhāsayati . śarīrāvaraṇatirodhānāttadātmanyeva samā-
    dhīyate na varhirmukhaṃ bhavatīti cet vyāpakatvena tasya viṣayasaṃ-
    bandhānucchedena nityatvena ca viṣayaprakāśasvabhāvasyānivṛttau kā-
    tirodhānavācoyuktiḥ? vṛttipratibandhaścaitanyatirodhānamiti
    cet kathaṃ tahai śarīriṇā viṣayagrahaṇam . kvacidasya vṛttayo
    na virudhyante iti cet kuto'yaṃ viśeṣaḥ? indriyapratyāsatti-
    viśeṣāt yadyevamindriyādhīnaścaitanyasya viṣayayeṣu vṛttilā-
    bho na sannidhimātranibandhanaḥ satyapi vyāpakatve sarvārtheṣu
    vṛttyabhāvāt indriyavaiyarthyaprasaṅgācca sādhūktaṃ saśarīriṇāmā-
    tmunāṃ na viṣayāvabodha iti . tathā caike vadanti “parāñci-
    khāni vyatṛṇot svayambhustasmāt parāṅ paśyati nāntarā-
    tmeti” . anavabodhe caitanyaṃ nādhiṣṭhānamiti tebhyaḥ paraḥ sa-
    rvārthadarśī sahajajñānamayaḥ karttṛsvabhāvaḥ ko'pyadhiṣṭhātā kalpa-
    nīyaḥ cetanamadhiṣṭhātāramantareṇācetanānāṃ pravṛttyabhāvāt .
    sa kimeko'neko vā? eka iti vadāmaḥ bahūnāmasarvajñatve'-
    smadādivadasāmarthyāt sarvajñatve ekasyaiva sāmarthyādapareṣāmanu-
    pāyatvāt na ca saṃpravīṇānāṃ bhūyasāmaikamatye heturastīti
    kadācidanutpattirapi kāryyasya syāt ekābhiprāyānurodhena
    sarveṣāṃ pravṛttābekasyaiveśvaratvaṃ nāpareṣāṃ sadaḥpariṣadāmiva,
    kāryyotpattyanurodhe pratyekamanīśvaratvam . tadevaṃ kāryaviśeṣeṇa
    siddhasya karttṛviśeṣasya sarvajñatvānna tatra cidvastuni viśeṣānu-
    pambhaḥ . ato na tannibandhanaṃ mithyājñānaṃ mithyājñānābhā-
    vācca na tanmūlau rāgadveṣau tayorabhāvānna tatpūrvikā-
    pravṛttiḥ pravṛttyabhāve ca na tatsādhyau dharmādharmau tayorabhā-
    vāttajjayorapi sukhaduḥkhayorabhāvaḥ sarvadaiva cānubhavasadbhā-
    vāt smṛtisaṃskārāvapi nāsāte ityaṣṭaguṇādhikaraṇaṃ
    bhagavānīśvara iti kecit . anye tu buddhireva tasyā-
    bhyāhatā kriyāśaktirityevaṃ vadanta icchāprayatnāvanaṅgīku-
    rvvāṇāḥ ṣaḍguṇādhikaraṇamayamityāhuḥ . sa kiṃ baddhomukto
    vā na tāvat baddhobandhanasamākṣiptasya bandhanahetoḥ kleśādera-
    sambhavāt mukto'pi na bhavati ruddhavicchedaparyyāyatvānmukteḥ .
    nityamuktaḥ syāt yadāha tatrabhavān pātañjaliḥ “kleśajanma-
    karmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣaīśvara” iti .
    anumānacintāmaṇau īśvaravādo yathā

    “evamanumāne nirūpite tasmājjagannirmātṛpuruṣadhaureya-
    siddhiḥ kṣityādau kāryyatvena ṣaṭavat sakatṛrkatvānumānāt .
    nanu kṣityādi pratyekaṃ na pakṣaḥ tasya svaśabdenābhidhātumaśakya-
    tvāt nāpi militam ekarūpābhāvāt ata eva sakartṛtva-
    vicārārambhakasaṃśayaviṣayaḥ, tathāvivādaviṣayovā na pakṣaḥ
    ekarūpāmāvena tayostāvat grahītumaśakyatvāt vādino-
    rniścitatvena saṃśayābhāvāt . na ca vādyanumānayostalya-
    tvena madhyasthasya saṃśayaḥ . anumānābhyāṃ tasya saṃśayaḥ
    madhyasthapraśrānantarañcānumānamiti parasparāśrayāt ghaṭe'pi
    kadācit tayoḥ sambhavāt, pratyekasaṃśaye vivādābhāsatve-
    nānumāne'rthāntaratāpatteśca . na ca śarīrāpekṣeṇa kartrā
    yanna kṛtaṃ śarīrājanyaṃ janyaṃ vā pakṣaḥ janyātmavi-
    śeṣaguṇaśabdaphutkārasargādyakālīnavedaghaṭādilipyādi saṃpra-
    dāyāṇāmīśvaramātrakartṛkāṇāmasaṃgrahāt asiddheśca adṛ-
    ṣṭadvārā śarīriṇo'pi kṣityādikartṛtvāt . nāpi janya-
    kṛtyajanyaṃ janyam ubhayasiddhakṛtijanyānyajanyaṃ vā pakṣaḥ
    kṣityādīnāmadṛṣṭadvārā janyakṛtijanyatvāt . nāpyadṛṣṭajanaka-
    kṛtyajanyaṃ janyaṃ kṛtisākṣādjanyaṃ vā pakṣaḥ īśvarakṛteradṛṣṭa-
    janakatvena kṣitau tadabhāvāt ghaṭādāvapyevaṃ pakṣatvenāṃśataḥ
    siddhasādhanāt . na ca kṣitireva pakṣaḥ, aṅkureṇa sandigdhā-
    naikāntāt . na ca niścitavipakṣe hetusandehāt sa iti
    vācyaṃ hetau sādhyābhāvavaddharmitvasaṃśayasya dūṣakatvāt sa ca
    sādhyābhāvavati hetusandehāt hetumati sādhyābhāvasandehā-
    dvā ubhayathāpi doṣaḥ . na caivaṃ pakṣe'pi tat, anumāna-
    mātrocchedakatvena taditaratra tasya dūṣakatvāt . aṅkure heto-
    raniścayena sandigdhānaikāntikaṃ tanniścayena sādhyasandehavati
    sādhyānumitireva pakṣavat sāmagrīsattvāt . ata evāṅkuraḥ
    pakṣasama iti cenna tasyāpakṣatvena hetoḥ pakṣadharmatāviraheṇa
    sthāpanānumānāviṣayatvāt . tadā tasyāpi pakṣatve prati-
    jñānupapattiḥ . atra mānāntarādhīnatatsādhyānumitya-
    nantarañca pakṣe'numitāvitaretarāśrayānnaikamapyanumānam .
    tatrāpi kṣityā sandigdhānaikāntāt, kṣitervivādaviṣaya-
    tve''ṅkure sādhyamāne arthāntarācca . kiñcaivamekaikopā-
    dānābhijñasiddhāvapi neśvarasiddhiḥ nāpi sargādyakālīnaṃ
    dvyaṇṛkaṃ pakṣaḥ paramprati sargādyasiddheḥ iti” pakṣākṣepaḥ .
    “kiñca sakartṛkatvaṃ? na tāvat kṛtimatsahabhāvaḥ kṛtima-
    jjanyatvaṃ vā asmadādinā siddhasādhanāt . upādāna-
    gocarāparokṣajñānacikorṣākṛtimajjanyatvaṃ taditi cet
    upādānagocaratvaṃ yadi yatkiñcidupādānagocaratvaṃ tadā
    asmadādinā'rthāntaratvaṃ jñānādīnāmapi janakatvaṃ viva-
    kṣitaṃ na ca ghaṭopādānagocarajñānādīnāṃ kṣitijanakatvaṃ
    sambhavati vyābhicārāditi cenna kṣitijanakādṛṣṭajanakajñā-
    nādīnām upādānaviṣayaniyamenādṛṣṭadvārā taireva siddha
    sādhanāt . na ca sākṣāttajjanyatvaṃ vivakṣitaṃ taddhi na kṛti
    janyājanyatve sati kṛtijanyatvaṃ svajanakakṛtya vyavahito-
    ttarakṣaṇabarttitvaṃ vā ghaṭadṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāpatteḥ
    ghaṭādau kulālādikartṛkatvābhāvaprasaṅgācca . na ca śarīrakri-
    yādṛṣṭānta iti vācyaṃ ghaṭenānaikāntāt ceṣṭātvasyopādhi-
    tvācca . nāpi kṣityādyupādānagocaratvaṃ vivakṣitaṃ apra-
    siddheḥ na copādānaśabdasya sambandhiśabdatvena ghaṭakṣityādi-
    samabhivyāhāre tattadupādānagocaratvaṃ caitromātṛbhaktomaitrava-
    diti vācyaṃ śābde hi bodhe tathā na cātra śabdaḥ pramāṇaṃ
    vādino'nāptatvāt . anumāne tvanugatena vyāpākatvagrahe-
    tena rūpeṇa vyāpakasiddhiḥ taccopādānatvameveti kathaṃ
    nārthāntaram . kiñcaivaṃ ghaṭādāvapi tadupādānatvenaivopasthi-
    tyāsāmānyena rūpeṇa kutrāpyanupasthitervyāptireva na gṛhyeta .
    api ca sāmānyalakṣaṇayā jñānalakṣaṇayā yogajadharma-
    rūpayā vā pratyāsattyopādānagocarāparokṣajñānatajjanya-
    cikīrṣākṛtimatā 'smadādinā siddhasādhanam teṣāṃ kṣitya-
    vyavahitapūrvvasamayāsattve'pi tadvataḥ sattvāt adṛṣṭadvārā
    teṣāmapi janakatvasambhavācca . jñānādisākṣājjanyatvasya
    nirastatvāt . atha yogajadharmājanyajanyasavikalpakājanya
    sāmānyalakṣaṇāpratyāsattyajanyopādānagocarāparokṣajñāna ci-
    kīrṣākṛtimajjanyamiti sādhyam yadvā anāgatagocarasā-
    kṣātkārajanakapratyāsattyajanyajanyajñānādimadajanyaṃ ja-
    nyam anāgatagocarasākṣātkārajanakapratyāsattyajanyo-
    pādānagocarāṃparokṣajñānacikīrṣākṛtimajjanyamiti sādhyam
    jñānāvyavahitottara samayavarttīcchāvyavahitottarakṣaṇavarttikṛtī-
    nāṃ janakatvaṃ vivakṣitaṃ na tu jñānādīnāṃ yaugapadyaṃ pauvā-
    paryyaṃ vā'to na sādhyāprasiddhirnavā kṣityādau bādha iti maivaṃ
    yogajadharmasāmānyajñānarūpapratyāsattīnāmanāgatagocarasā-
    kṣātkārasya ca tajjanakapratyāsattīnāñca parasyāprasiddhatayā
    tadajanyasya sākṣātkārasyāpyasiddhatvena pakṣasādhyayorviśeṣaṇā-
    siddhyā paraṃ pratyāśrayāsiddheḥ sādhyāprasiddheḥ . tatsiddhau
    vā pakṣe tadajanyatvāsiddhiḥ kṣitijanakādṛṣṭajanakakṛti-
    cikīrṣāsākṣātkārāṇāṃ yogajadharmādyajanyānāmadṛṣṭadvārā
    kṣitijanakatvena siddhasādhanāt na ca tādṛśasākṣājja-
    nyatvaṃ vivakṣitaṃ ghaṭādidṛṣṭānte tadasambhavāt . dṛṣṭānte
    ghaṭādau janakeṣṭasādhanatājñānasyānumititvena janyasa-
    vikalpakavyāptigrahajanyatvena sādhyāprasiddheśca . nanu
    vyāptibalena sādhyaṃ sidhyati vyāptiśca yatra yatra kāryyatvaṃ
    tatra tatra tadupādānābhijñakartṛtvamitirūpā na tu yadyat
    kāryyaṃ tattat kiñcidupādānābhijñajanyamiti evañca
    yatra kāryyatvaṃ tatra tadupādānābhijñajanyatvamiti viśiṣṭavyā-
    ptyā kṣityādau kāryyatvaṃ kṣityādyupādānābhijñajanyatvameva-
    sādhayāmyato na siddhasādhanamiticenna ghaṭe paṭe ca vyāptigrahaḥ
    kāryyatvasya kiṃ pratyekaṃ ghaṭopādānādyabhijñajanyatvena, tattadupā-
    dānābhijñajanyatvena, upādānābhijñajanyatvena vā ādye-
    paṭopādānābhijñajanyatvādau kāryyatvasya vyabhicāra eva .
    dvitīye'nanugamaḥ . tattacchabdābhidheyaghaṭādyupādānagatānuga-
    tarūpābhāvāt kathaṃ vyāpakatāgrahaḥ . tattacchabdasya svabhāvāt
    samabhivyāhvataparatayā nāyaṃ doṣa iti cet na anumāne-
    śabdasvabhāvopanyāsasyāprayojakatvāt . ataevedānīṃ deva-
    dattobahirasti vidyamānatve sati gṛhāsattvāt vidyamānatve
    sati yoyadā yatra nāsti sa tadā tadatiriktadeśe'sti
    yathā'hameva bahirasan gṛhe pratiṣṭhāmītyatra pakṣe dṛṣṭānta-
    sādhāraṇayattattvayoranugatayorabhāvānnānvayī kintu vyatire-
    kītyuktam . tṛtīye siddhasādhanameva . atha sargādyakālīna
    dvyaṇukaṃ jñānecchākṛtisamānakālītasāmagrījanyaṃ kāryyatvāt
    ghaṭavat . adṛṣṭasāmagrījanyatve'dṛṣṭatvāpattiriti cenna paraṃ
    prati sargādyasiddheḥ jñānādīnāṃ siddhāvapi dvyaṇukājanaka-
    tvāt tadānīmasiddhāvaprayojakatvācca . etena sargādya-
    kālīnaṃ dvyaṇukaṃ dvyaṇukāsamavāyikāraṇasamakālīnakṛti-
    janyamiti nirastaṃ dvyaṇukāsamavāyikāraṇasamānakālīna-
    kṛtitvena gauravāprayojakābhyāmajanakatvāt” sādhyākṣepaḥ .
    “kiñca kāryyatvaṃ? na tāvat yogopasthitakṛtyarhatvam asiddheḥ
    nāpi pūrvakālāsattve satyuttarakālasambandhaḥ, tattatpūrvakālasyā
    nanugatatvāt sakalapūrvakālasyāprasiddheḥ nāpi kādācit-
    katvaṃ prāgabhāvapratiyogitvaṃ dhvaṃsenānaikāntāt . nāpi sattve
    sati tattvaṃ sattājāteḥ paraṃ pratyasiddheḥ svarūpasattvasya ca
    dhvaṃse'pi sattvāt yattuayaṃ ghaṭaḥetaddhaṭajanakānityajñāna-
    cikīrṣākṛtyatiriktajñānādijanyaḥ kāryyatvāt paṭavadityādi
    tanna vipakṣe bādhakābhāvenāprayojakatvāt anyathā'yaṃ ghaṭaḥ
    etadvaṭajanakānityādṛṣṭātiriktanityādṛṣṭajanyaḥ kāryyatvāt
    aparaghaṭavat . etatsukhaduḥkhasākṣātkārau etajjanakānitya-
    sukhaduḥkhasādhyau sukhaduḥkhasākṣātkāratvādityādinā nitya-
    dharmasukhaduḥstāśrayasyāpi siddhiprasaṅgāt . ayaṃ ghaṭaḥ svajanakā-
    nityajñānādyatiriktanitya jñānādyajanyaḥ aparaghaṭavadityādinā
    satpratipakṣācca . kecittudṛśyate tābadabhimataviṣayagrāhiṇī-
    ndriye manoniveśavataḥ puṃsomanaḥkriyānukūlo yatnaḥ tathā ca
    sargādyakālīnaśarīrajanya jñānadhvaṃsānādhārakālādhārajñā-
    najanakātmamanaḥsaṃyogajanikā manaḥkriyā tanmanogocarapa-
    yatnānādhāratanmanogocaraprayatnatadvyāpyetara sakalakāraṇādhā-
    rakālānantarakālānādhārādya sattākā tanmanaḥkriyātvāt
    mamatanmanaḥkriyāvat arthāt prayatnādhārakālānantarakālā-
    dhārā sā kriyā siddhyatītyāhuḥ . tatra sargādyakāle jñāne
    janakamanaḥsaṃyogajanakakriyāyāṃ mānābhāvaḥ pūrvakriyayaiva
    saṃyogasaṃbhavāt . īśvaravādināṃ tanmanogocaraprayatnādhā-
    rakālo'prasiddhaeva kriyātvasyaiva hetutve vyarthaviśeṣaṇatvañca .
    kiñcaivaṃ prayatnānādhārakālānantarakālādhāratvam arthāt
    tatsiddhau mānāntarādīśvarāsiddhāvarthāntaratvamiti” hetvākṣepaḥ .

    “atrocyate adṛṣṭādvārakopādānagocarajanyakṛtyajanyāni
    samavetāni janyāni, adṛṣṭaprāgamāvavyāpyaprāgabhāvāpratiyo-
    gyupādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimajjanyāni, sva-
    janakādṛṣṭottaropādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimajja-
    nyāni vā aparokṣajñānacikīrṣāprayatnaviṣayībhūtopādānāni
    bā samavetatve sati prāgabhāvapratiyogitvāt yadevaṃ
    tadevaṃ yathā ghaṭaḥ . tathā caitāni tasmāttathā . uktapakṣe
    kasyacidanantarbhāve'pi tadādāya niruktasya pakṣatvanirddeśe
    samūhālambanarūpaivānumitirutpatsyate . na ca janyakṛtyaja-
    nyatvaṃ tāvat ananugateṣvekarūpābhāvena grahītumaśakyamiti
    vācyaṃ janyakṛtyajanyatvaṃ hi janyakṛtijanyānyatvamityanyatvena
    rūpeṇa sāmānyalakṣaṇayā tāvatāmupasthiteḥ na ca janyatva-
    viśeṣaṇavyāvṛttyāprasiddhiḥ prameyo ghaṭa iti vadavyāvarttakatve
    nāpi taduparaktabuddheruddeśyatvena tasyoparañjakatvāt . uktānya-
    tamatvameva sakartṛkatvam ataeva ghaṭabhoktā na tatkarttā vya-

    vahriyate evañca śabdaphutkārādīnāṃ pakṣataiva jñānecchā-
    dīnāmapi pakṣatvānna sandigdhānaikāntaḥ upādānasya
    siddhatve'pyupādeyasyāsiddhatvāttadvattvena tatrāpi cikīrṣā .
    yadvā pakṣe hetau ca samavetatvaṃ na viśeṣaṇaṃ tena dhvaṃso'pi
    pakṣaḥ sādhye copādānapadaṃ kāraṇamātraparamupādeyameva vā ja-
    nyecchākṛtyajanyatvañca pakṣe vivakṣitaṃ tena kṛtidhvaṃsasya kṛti-
    janyatve'pīcchājanyatvābhāvāt pakṣatvam . kṣitireva vā pakṣaḥ
    na cāṅkure sandigdhānaikāntikaṃ pakṣapakṣasamanirapekṣeṇa ghaṭādau
    niścitavyāpterliṅgasya tayordarśanenobhayatrānumityavirodhāt .
    nanvanumityoranyonyāpekṣatvaṃ yenānyonyāśrayaḥ syāt prati-
    jñāyā aviṣayatvāttatra pakṣasamavyapadeśaḥ . na cāṅkurasya
    pakṣatvenānirddeśāttatra na pakṣadharmatājñānamiti vācyaṃ siṣā-
    dhayiṣāvirahasahakṛtasādhakapramāṇavirahavati liṅgajñānasyā-
    numitimātrakāraṇatvāt . tacca kṣitau pañcāvayavenāṅkure svata
    eveti na kaścidviśeṣaḥ . yadi ca kṣitau hetuniścayadaśāyāṃ
    hetumattayā'ṅkurasya niścayastadā kva sandigdhānaikāntikam? .
    atha pakṣasame sādhyābhāvasāmānādhikaraṇyasaṃśayāddhetau vyā-
    ptigraha eva notpadyate utpanno'pi vā vādhyata iti cettarhi
    mahānase dhūmavyāptigraho na syāt bhūto'pi vā bādhyeta sa-
    ndigdhavahniparvatāparbatadhūmavatāmekadharmābhāvenāpekṣatvāt tasmā-
    tsādhyasandehavati hetuniścayo na doṣaḥ kintu guṇaeva . a-
    nyathānumānamātramupacchidyeta . pakṣādanyatra dūṣaṇamiti yaduktaṃ
    tatra pakṣānyatvaṃ yadi, tadā'napekṣitānumitirna syāt . atha
    sandigdhasādhyānyatvaṃ sādhakabādhakapramāṇābhāvaviṣayānyatvaṃ
    vā vivakṣitaṃ tadāṅkure'pi tannāsti atha pratijñāviṣayānyatvaṃ
    tadā svārthānumityucchedaḥ niyataviṣayajñānājanyatvena pakṣa-
    viśeṣaṇāt sarvaviṣayajñānasiddhiḥ sādhye ca jñānecchāpraya-
    tnānāṃ viśeṣaṇatvena viśiṣṭasya mādhanatvaṃ vivakṣitaṃ tena na
    tadopalakṣitakṣetrajñenārthāntaraṃ sāmānyato'pi sādhyanirdeśe-
    pakṣadharmatābalenābhimataviśeṣasiddheḥ . nanvādyasādhyadvaye ghaṭā-
    dyupādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtīnāmeva janakatvamā-
    yātvityarthāntaram . na ca teṣāṃ vyabhicārāt kṣitvādāva-
    kāraṇatvamiti vācyam . anādau pravāhe kasyacit kadācit
    kṣitidvyaṇukādi pūrvaṃ ghaṭādyupādānagocarajñānādisattvāt .
    na ca sargāsyakālīnasyāpi pakṣatvāttatreśvarasiddhiḥ paraṃ prati
    tadasiddheriti cet na jñānādīnāṃ trayāṇāṃ svaviṣayasama-
    vetakāryyaṃ pratyeva janakatvāvadhāraṇenaitadanumānasya tadaviṣaya-
    tvāt ataevānyopādānagocarāparokṣajñānādyajanyatvena
    pakṣaviśeṣaṇamapi na yuktam . tṛtīyasādhye tu nārthāntaraṃ
    kṣityāderghaṭādyupādānāsamavetatvāt . nanu sāmānyalakṣaṇā-
    dipratyāsattyā kṣityādyupādānagocaraṃ yat pratyakṣaṃ tajjanya-
    mevāstu tathāceśvare na pratyakṣaṃ na vecchāprayatno tayoḥ samā-
    nādhikatarajñānāviṣaye'sattvāt . na ca tādṛśapratyāsattya-
    kṣanyatvaṃ pratyakṣe viśeṣaṇaṃ, paraṃ pratyasiddheriti cenna dravyatvena
    jñānalakṣaṇayā vā kapālagocarapratyakṣe'pi ghaṭādāvakartṛ-
    tvāt kṣityādau kartṛtvanirvāhakaṃ jñānaṃ sidhyattadvilakṣaṇameva
    sidhyati na cāvayavavibhāgadvārā kṣityādipuñjalakṣaṇāt samu-
    dādiṣu hastakṣepāt paramāṇudvayasaṃyogena dvyaṇukeṣva'smadādi
    kartṛkatvādisataḥ siddhasādhanamiti vācyaṃ tatra hi kṣiti-
    nāśe kartṛtvaṃ na khaṇḍakṣitau avasthitasaṃyogebhya eva tadu-
    tpatteḥ sakalatadupādānagocarajñānecchākṛtīnāmabhāvācca ata
    eva dvyaṇuke'pi na kartṛtvaṃ jalakṣepādadhikaparimāṇasamudrādeḥ
    sapakṣatvameva ghaṭasyeva . nanu ghaṭe sādhyavikalatvam anvaya-
    vyatirekābhyāṃ jñānādereva janakatvāt na tu tadāśrayasya
    dharmigrāhakasthānvayavyatirekasya vā grāhakasyābhāvāt . na
    ca ghaṭa ātmajanya utpattimattvāt jñānavaditi vācyam ā-
    tmasamavetatvasyopādhitvāt ghaṭa ākāśajanya utpattimattvāt
    śabdavaditi vat aprayojakatvācceti cenmaivaṃ prayatnavadātma-
    saṃyogaśceṣṭādvārā ghaṭaheturataḥ prayatnavānātmāpi hetuḥ na
    cātmasaṃyoge satyapi prayatnaṃ vinā na ceṣṭeti prayatna eva
    tatkāraṇam asamavāyikāraṇaṃ vinā kāryyānutpatteḥ na
    cātmasaṃyogasya kāraṇatve'pi saṃyogaparicāyakamātramātmeti
    vācyaṃ saṃyogamātrasyākāraṇatvena saṃyogiviśeṣitasya hetu-
    tvāt . ātmasaṃyogavyatirekaprayuktakriyāvya tirekāsiddhernātma-
    saṃyogaḥ kāraṇamiti cenna yā kriyā vyāṃdhakaraṇayadīyaguṇa-
    janyā sā tatsaṃyogāsamavāyikāraṇikā yathā sparśavad-
    dravyasaṃyogajakriyeti tatsiddheḥ na ca kriyāyāmūrttamātrasama-
    vetāsamavāyikāraṇatvaniyamaḥ kāryyamātrābhiprāyaṇa jñānādau
    vyabhicārāt viśeṣyāprayojakatvāt asamavāyikāraṇa-
    saṃyogāśrayasya tatkāryyajanakatvaniyamācca . anye tu
    anukūlakṛtisamavāyitvaṃ kartṛtvaṃ na tu janakatve sati,
    gauravāt karttari kārakavya vahāraścābhiyuktānāṃ “saviśeṣaṇa”
    iti nyāyena kṛtiparyyavasanna eva . evaṃ jñānecchākṛtijanyatva-
    meva sādhyaṃ tadāśratvameveśvarasya kartṛtvam . atha ghaṭe kṛti-
    sādhyeṣṭasādhanatājñānaṃ cikīrṣādvārā hetuḥ tacca na
    pratyakṣaṃ cikīrṣāviṣaye'nāgate indriyāsāmarthyāt kintvanu-
    mitirūpaṃ tathā ca sādhyavikalodṛṣṭāntaḥ sādhyāprasiddhirveti
    cenna siddhavṛttyasiddhaviṣayā hi kṛtiḥ siddhaviṣayapratyakṣe sati
    bhavati na hi sūpaudanayavānāṃ saṃsthāmaviśeṣe kṛtisādhye-
    ṣṭasādhanāraṇyakayavasya pratyakṣeṇopasthitiṃ vinā pravṛttiḥ
    ataeva yāge śabdāttadupajīviliṅgādvā kṛtisādhyeṣṭasādha-
    natve'vagate'pi havirādīnāṃ pratyakṣeṇānupasthitau na
    pravṛttiḥ na copādānapratyakṣaṃ pravarttakajñānopakṣīṇam
    apratyakṣaparamāṇau tatkriyāyāmiṣṭasādhanatājñāne'pyapravṛtteḥ
    pravṛttiviṣayamṛdaṅkurādeḥ pratyakṣatvānna śabdaphutakārādinā
    vyabhicāraḥ na cābhimatagrāhakendriyasaṃyogānmanasi
    prayatnajanyakiyāpradarśanādvyabhicāraḥ avṛṣṭasahakṛtatvagi-
    ndriyeṇa hi manovahanāḍīnāmupalambhena tadgocarapraya-
    tnānnāḍīkriyā tataḥ sparśavadvegavannāḍyā nodanānmanasi
    kriyā na tu prayatnāt . ataeva jalādyabhyavahāramalotsa-
    rgahetunāḍīnāmanādyabhyāsavāsanāvaśādadṛṣṭasahakṛtatvagindriye-
    ṇopalambhāt tadgocaraḥ prayatnaḥ . nanvevaṃ ghaṭādāvanumite
    rjanyatvadarśanādīśvare'numitireva na siddhyet yathā ca pratya-
    kṣasyendriyajanyatve'pi nityaṃ tadīśvare tathānumiternityaṃ
    janyatve'pi sā tatra nityaiva anityenānādidvyaṇukādya-
    jananāditi cenna sukhaduḥkhābhāvādisādhanānumite tarhi
    ghaṭādau hetutvaṃ gṛhītaṃ na ca tāvatā śarīrādṛṣṭābhā-
    vena sukhamastyato na kṣityādau tasyānumitiryathārthāsambhavati
    na ca tādṛśānumiteranumityantarasya vā'numititvena ghaṭādau
    vṛttiviṣayapratyakṣatvahetutva gṛhītamato geśvare'numitiḥ .
    nanvadveṣajanyakṛtisādhye cikīrṣāvirahādvyabhicāraḥ
    taddūṣṭānte na kṣityādau dveṣasādhyatvādīśvare dveṣo'pi syāt
    dveṣavataḥ saṃsāritvena bhagavato'pi tathā syāditi cenna
    na hi sarpādidveṣādeva tannāśānukūlavyāpāre kṛtirutpattu-
    marhati prayojanaṃ vinā duḥkhaikaphaṇe prekṣāvatāṃ kṛteranu-
    papatteḥ kintu duḥkhasādhanadhvaṃsaṃ tatsādhyaduḥkhānutpādaṃ
    vā phalamuddiśya tatsādhanatājñānāt, tathā ceṣṭasādhanatā
    jñānāttatrecchāstyeveti saiva kṛtikāraṇaṃ kḷptatvāt dveṣastu
    paramparayā tadupakṣīṇaḥ, kutastrarhi dveṣaḥ, śatruṃ dveṣmīti
    abādhitapratyayāt . na cādṛśyakarturanupalabdhibādhaḥ, anupa-
    labdhimātrasya bādhakatve'tīndriyocchedāt yogyānupalabdheścā-
    siddheḥ parātmano'yogyatvaniyamāt śaśaśṛṅgaprativandyā
    ca nādṛśyamātranirāsaḥ paramāṇvādisvīkārāt nāpya-
    yogyakartṛkanirāsaḥ ceṣṭayā jñānādimataḥ parātmano'nu-
    mānāt paraṃ prati tasya yogyatvāt . nāpi śṛṅge paśutvavada
    prayojakaṃ, kartuḥ kāryyamātre kāraṇatvāvadhāraṇāt prativa-
    ndimātrasyādūṣaṇatvāt . śaśe paśutvenāyogyaśṛṅgasiddhiṃ-
    kutoneti cet arthāntaratvāt vipakṣe bādhakābhāvāt vyāptya-
    siddheḥ śṛṅgatvasya yogyasaṃsthānaviśeṣavyaṅgyatve yogyasya viro-
    dhena śaṅkitumaśakyatvāt śaśe śṛṅgasyātyantābhāva iti sarve-
    ṣāmabādhitapratyakṣabādhitatvācca . atha kṛtikāryaṃtvayornānvaya
    vyatirekābhyāṃ vyāptigrahaḥ tvanmate vyāpakakṛteḥ sattvena deśe
    samaye vā kṛtimātravyatirekānirūpaṇāt nityakṛteranvayo-
    'pi gṛhīto na vahnimātravyatireko'sti gṛyahate ca . na
    caivamākāśātmanorapyasiddhiḥ samavāyimātrasya vyatirekāni-
    rūpaṇena kāyya samavāyikāraṇajanyamiti vyāpterasiddhe-
    riti vācyaṃ samavāyikāraṇatvagrahe hi tatsaṃsargābhāvo'-
    prayojako nimittamātnasādhāraṇatvāt kintu yatsama-
    vāyi tatra kāryyaṃ yanna samavāyi tatra netyanthonyābhāva-
    mādāya kāryyaṃ samavāyijatyamiti vyāptigrahasambhavāt .
    samavāyitvena tayoranyonyābhāvo'sti gṛhyate ca . yadvā
    bhāvakāryyaṃ samavetamiti vyāptyā tayoḥ siddhiriti
    yathā hi yadyadvahneranvaye dhūmogṛhītastattadvyatireke dhū-
    mavyatirekagrahāt vahnidhūmamātrayorvyāptergrahaḥ na tu parva-
    tīyavahneḥ anvayavyatirekagrahāt . na cānyānvayavyatire-
    kābhyāmanyavyāptigrahe'tipramaṅgaḥ yadviśeṣayoranvayavyati-
    rekagrahaḥ tatsāmānyayorbādhaka vinā vyāptigrahāt sa ca
    vahnidhūmavyāptigrahe utpadyamānaḥ sakaladhūmagocaro-
    dhūmatvapuraskāreṇa prasiddhadhūmagocara eva na bhavati . tathe-
    hāpi kṛtiviśeṣakāryya viśeṣayoranvayavyatirekagraho bādhakaṃ
    vinā kṛtikāryyatvamātrayorvyāptigraha upāyaḥ na tu pakṣa-
    dharmatābalena aviśeṣānvayavyatirekagrahaḥ anumānamātro-
    cchedaprasaṅgāt . etena “kāryyatvasya vipakṣavṛttihataye sambhā-
    vyate'tīndriyaḥ karttā cedvyatirekasiddhividhurā vyāptiḥ
    kathaṃ sidhyati . dṛśyo'tha vyatirekasiddhimanasā karttā samā-
    dhīyate tasyādyāpi tadā dṛśādikamiti vyaktaṃ vipakṣe-
    kṣaṇamiti” nirastam . nanu yadi kartṛmātravyatirekagrahā-
    dadṛśyakartṛsiddhistadā vahnimātravyāptadhūmādadṛśyajaṭharyyasi
    ddhirapi syāt, na syāt adṛśyavahnerdhūmānupapatteḥ dṛśyasyaiva
    tatra hetutvāt . nanu jñānecchāprayatnatrayavyatirekānna kāye-
    vyatirekaḥ kintu ekaikavyatirekāt tathā ca vyarthaviśeṣaṇatve
    viśiṣṭavyatireko na hetuvyatirekavyāpya iti na hetorviśiṣṭa
    siddhiḥ sādhyābhāvavyāpakābhāvapratiyogina eva sādhyagaka-
    tvāditi cenna yata ekaikavyatirekāt kāryavyatireko'taeva
    kāryatvāderekaikaṃ sidhyattrayamapi sidhyati . ārthastu samājaḥ .

    syādetat aśarīrasarvajñanityajñānādimān karttā pakṣe
    vivakṣitaḥ ghaṭādau ca kāryatvasya tadvi parītakartṛsahacārādi-
    darśanādviśeṣaviruddhatvamiti na hetorvivakṣitasādhyaviparītasa-
    hacāramātrasyādūṣaṇatvāt anyathānumānocchedaprasaṅgāt . na
    cānityajñānāsarvajñaśarīrakartṛtvena samaṃ kāryatvasya vyāptira-
    sti yena tadviparītasādhane viruddhaṃ syāt tādṛśavyāptiśca
    tvayā mayā vā nāṅgīkriyate aṅkurādau yogyānupalambhena
    śarīrikarttṛtvābhāvāt . atha yathādarśanabalapravṛttavyā-
    ptyā'nityajñānādimān kartopaneyaḥ pakṣadharmatayā ca ni-
    tyajñānādimān tathā copaneyaviśeṣayorvirodhena vyāpti-
    pakṣadharmmatayorvirodhāt parasparasahakāritāvirahānnānumāna
    viśeṣavirodhāditi cenna anityajñānādikartṛjanyatvena vyā-
    ptyabhāvāt jñānādimatkartṛjanyatvavyāpteḥ pakṣadharmatābalebhyaḥ
    viśeṣāvirodhāt kevalāyā vyāpteśca pakṣadharmatāyāśca pṛthagu-
    panāyakatvābhāvācca ekavaiyarthya prasaṅgācca tathā ca nirapekṣa-
    tāyāṃ viśeṣānupasthāpanādeva na virodhajñānaṃ sāpekṣatā-
    daśāyāñca sahopalambhādeva virodhapratiyoginoḥ siddhya-
    siddhibhyāṃ virodhabhāvajñānābhāvācca . liṅgaviśeṣeṇa sādhya-
    viśeṣeṇa ca eva virodhe ca viśeṣavirodhaḥ yathā candana-
    prabhavavahnimānayaṃ surabhidhūmavattvāt . nanu jñānatvanitya-
    tvayoḥ kartṛtāśarīritvayośca parasparavirudvatvena ekadhargya
    samāveśāt kathaṃ nityajñānādikartṛsiddhiḥ, na upasaṃhāra-
    sthānābhāvāt . tathāhīśvare tadbuddhau cāśarīritvakartṛbu-
    ddhinityatve ca upasaṃhriyamāṇe viruddhe, na tu svāśrayasthite
    ubhayocchedaprasajñāt, na ceśvarastadbuddhirvopasthitā upa-
    sthitau vā dharmigrāhakamānena tayorvirīdhāpahārāt anu-
    pasthite ca tayorvirodhajñānamakiñcikarameva asmādādi
    buddhau vyomādau kuvinde muktātmani ca upasthite virodhopa
    sahārāt, buddhinityatvayoḥ kartṛtvāśarīritvayoranadhigame-
    'pi īśvare'śarīrikartṛtvanityajñānādisiddhirapratyūhaiva .
    ataeva nityatvāvayavatvayorvirodhajñānamakiñcitkarameveti
    paramāṇusiddhiḥ . īśvaratadbuddhyādikaṃ tarkitamiti cenna tarkasya
    prasañjanasya saṃśayasya vā'jñāne'sammavāt . syādetat ghaṭādau
    kṛtisādhyatā hastādivyāpārādidvāraiva na tu sākṣāta, na ca
    pitāputrayorekaghaṭasādhakatvamiva prayatnahastādi vyāpārayoḥ
    sādhakatvaṃ vācyaṃ ghaṭārthaṃ hastavyāpārādinā vyāpriyamāṇa
    kulālasamīpadeśasthasya hastādivyāpāraśūnyasya tadghaṭakartṛ-
    tvāpatteḥ na ca hastādivyāpāravattā'śarīrasya sambhavati
    anyādṛśī ca kṛtisādhyatā na dṛṣṭā, śarīratadvyāpārau cāṅkure
    bādhitāviti kartturapi bādhaḥ . anyathā tadanumānāt-
    kṣetrajña eva karttā kṣitau ca anumīyate buddhyādimat-
    parātmanoyogyānupalabdhibādhābhāvāt śarīravyāpāradvārai-
    va kṣetrajñasya hetutvāt śarīravyāpārasya cāṅkure bādhāt
    bādhitaiti cettarhi karttṛmātrasyāpi taddvāraiva ceṣṭetara-
    kāryyakartṛtvadarśanāt tatrāpi kartṛmātre bādho'pi . evañca
    kṛtisādhyatve śarīravyāpārajanyatvaṃ prayojakamiti sae-
    vopādhiḥ . evaṃ jñānecchayorapīcchākṛtidvārā janakatvamiti
    kathaṃ dvāraṃ vinā kṣityādau janakatvamiti . ucyate . janya-
    mātre hastādijanakakṛtitvena na janakatvaṃ ceṣṭāyāṃ kṣi-
    tyādau ca vyabhicārāt ghaṭādau ca tathā janakatvamiti janya-
    mātre kṛtimātrasya janakatvavirodhiviśeṣayorjanyajanakabhāve
    bādhakaṃ vinā sāmānyayorapi tathābhāvaniyamāt . na hi vi-
    śeṣe viśeṣaprayojakatvena sāmānyaprayojakatvavirodhaḥ . ceṣṭetara
    kārye śarīradvāraiva kṛterhetutvāt tena vinā kṣityādau na kṛ-
    tisādhyatvamiti cet ceṣṭetarakāryamātre śarīravyāpārakṛti-
    tvena janakatve kṣityādau vyabhicārāt . kintu tadviśeṣa-
    ghaṭādau ityuktatvāt . na caivamāmavātajaḍīkṛtakalevarasya pra-
    yatnādeva ghaṭotpattiḥ syāt hastādivyāpāraṃ vinaiva kṛte-
    rhetutvāditi vācyaṃ ghaṭe kṛtau hastādivyāpārasyāpi hetu-
    tvāt . yaduktaṃ kṣetrajña eva kutonānumīyata iti tatra
    hastādivyāpārakakṛtimān yadi kṣetrajño'bhimataḥ tadā
    hastādivyāpārasyāṅkure yogyānupalabdhibādhāt atha
    hastādivyāpārarahitakṛtimānabhimatastadomityucyate sa ṇva
    bhagavānīśvaraḥ . ataeva sahabhāvanirūpakatve niyatapūrva-
    varttitvaṃ kāraṇatvaṃ samavāyyasamavāyinostathātvena nimi-
    tte'pi tathābhāvāt anyathā pratibandhakābhāvānantaraṃ prati-
    bandhakasattve kāryyaṃ syāt pratibandhakābhāvasya pūrvaṃ sattvāt
    na ca kṛteḥ sahabhāvanirūpakatvaṃ svataḥ kāryyasamaye'bhāvāt
    tathā caitatparicāyitavyāpāradvārā tasyāḥ sahabhāvanirū-
    pakatvamataḥ śarīravyāpāradvāraiva kṛterjanakatvaṃ na kevalāyā
    ityapāstam samavāyyasamavāyipratibandhakābhāvānāmavina-
    śyadavasthatvena kāraṇatvāt tathaivānvayavyatirekāt tena teṣā-
    mabhāve vināśakṣaṇe ca kāryyam, anyathā prativyakti kāryya-
    sahabhāvanirūpaṇe kāryyotpatteḥ prāksahabhāvasya nirūpayitu-
    maśakyatvāt kāraṇatvāniścaye kvāpi pravṛttirna syāditi, ta-
    jjātīyatvasyāvaśyavācyatve vinaśyadavasthaṃ kathaṃ sahabhāvenāpi
    vyavacchedyam ataḥ svarūpayogyatārūpā kāraṇatā tatrāpi,
    kāryyābhāvastu sahakārivirahāt anyathā nimittā
    nāṃ pratyekaṃ kāryasahabhāvanirūpakatvena janakatve gauravaṃ prā-
    gabhāvasya pratiyogyajanakatvaprasaṅgāt anyathā utpanno pi pu-
    narutpadyeta sāmagrīsattvāt . na ca sa eva tatra pratiba-
    ndhakaḥ abhāvāntarasyākāraṇatvena tatra kāraṇībhūtābhāva
    pratiyogitvarūpasya pratibandhakatvasya prāgabhāvakāraṇatva eva
    viśrāmāt . na caikasāmagrī ekadā ekameva kāryyaṃ jana-
    yati svabhāvāditi vācyaṃ sāmagrītadvirahasya kāryyatadabhāva
    prayojakatvena sāmagryāṃ satyāṃ kāryyasya, tadabhāve sāmagrīvi-
    rahasya kāryyābhāvasya vajralepāyitatvāt . syādetat karttā-
    śarīryyeva jñānamanityameva buddhiricchādvāraiva kṛtidvāraivecchā
    heturityādi prāthamikaprāptapratyakṣavirodhāt nāśarī-
    ranityajñānādikartṛsiddhiḥ . ataeva śarīramanityameveti
    niyamānna kartṛtvena nityātīndriyaśarīrasiddhirīśvare . na
    cāprayojakaṃ nirupādhitvena śaṅkākalaṅkānavatārāt kāryya-
    tvasakartṛkatvayoryadi nirupādhikatvamasti tadāpi tulyabala-
    tvena satpratipakṣāt tatprativandho'stu . na ca kāryyatvaṃpakṣa-
    dharmmatāsattvādbalīyaḥ karttā śarīryyevetyādau tannāstīti
    vācyaṃ jñānamanityameveti vyāptereva jñānajanyatvaviro-
    dhitvāt evaṃ kāryyaṃ jñānajanyaṃ jñānamanityamevetyanayo-
    rvirodha eva avirodhe tu dvayamapi syāt tathā ca kṣityādau
    śarīryyanityajñāna paryyavasāne virodha eva syāt . kiñca jñāna-
    manityamevetyādau nityajñānāderaprasiddheḥ tadavyāvarttakatayā no-
    yādhiniścayastatsaṃśayovā kāryyatvasakartṛkatvavyāptidaśāyāṃ
    śarīravyāpāravyabhicārāt upādherniścayaḥ saṃśayovāstī-
    titanna jñānamanityamevetyādivyāpterasiddheḥ vipakṣe bādhakābhā-
    venāprayojakatvāt nirupādhisahacāradarśanavyabhicārādarśa-
    nādeva vyāptigrahaḥ . nirupādhitvameva vipakṣe bādhakamiti cenna
    avayavomahāneva teja udbhūtarūpamevetyādi vyāptigrahāt
    paramāṇunetrāderasiddhiprasaṅgaḥ . ataeva cākṣuṣatve'nekadravya-
    vattvasya, sākṣātkāre viṣayendriyasannikarṣasya hetutvāta tanmū-
    lakavipakṣabādhakena paramāṇvādisādhakasya balavattvāt paramā-
    ṇvādisiddhau virodhivyāpterbādhaḥ na tu vaiparītyaṃ vipakṣe bādha-
    kābhāvena tasyābalavattvāditi manyase tarhi jñānādikā-
    ryyakāraṇabhāvāvadhāraṇāt tanmūlakavipakṣabādhakena niṣkalaṅka
    vyāptigrahāt pakṣadharmmatāgrahasahitānnityajñānādisiddhau
    vyabhicārānna vyāptiḥ . anyathā sādhyaṃ pakṣātirikta evetyādi
    nirupādhisahacārādvyāptigrahabalāt sakalānumānocchedaḥ .
    vayantu brūmaḥ . pakṣadharmmatābalānnityaṃ jñānaṃ sidhyat buddhira-
    nityaiveti vyāptipratyakṣeṇa na pratibadhyate'smadādibuddhiviṣa-
    yakatvena bhinnaviṣayakatvāt ekaviṣayavirodhijñānasyaiva
    pratibandhakatvāt nityatvānityatvayorekajātīye dravye'viro-
    dhāt . buddhimātre'nityatvāvagamāt kathaṃ tadviśeṣanityatvabu-
    ddhiriti cenna buddhimātrasyeśvarānīśvarabuddhiparatve virodhāt
    vyabhicārācca asmadādibuddhiparatve ca bhinnaviṣayatvenāprati-
    bandhakatvāt . buddhitvaṃ nityāvṛttyevetyavagatamatastatra kathaṃ
    nityavṛttitvāvagama iti cenna ubhayasiddhanityāvṛttitvāvagatau
    virodhābhāvāt . buddhitvamanityatvavyāpyamavagataṃ nānityatvābhā-
    vavati jñātavyamiti cet anityatvavyāpyamanityamātravṛttitvaṃ
    tatra coktameva . etena karttā śarīryyevetyādyapi jñānaṃ pratiba-
    ndhakamiti nirastam . nanu kartṛjanyatvejanyatvaṃ nāvacchedakaṃ
    kintu ghaṭatvādikameva tenaiva rūpeṇānvayavyatirekāt āvaśyaka-
    tvācca ananugatamapi janyatāvacchedakaṃ vahnijanyatāyāṃ dhūma-
    tvādivat . atha ghaṭatvādivajjanyatvamavacchedakaṃ na hi viśe-
    ṣo'stīti sāmānyamaprayojakaṃ tathā ca vahnijanyatve dhūma-
    viśeṣaḥ prayojyo'stīti na dhūmasāmānyamagniṃ gamayet ta-
    smādyadviśeṣayoḥ kāryyakāraṇabhāvaḥ tatsāmānyayorapi bādhakaṃ
    vinā tathātvaniyamaḥ . na tatra bādhakābhāvāt atra
    jñānamanityamevetyādi prāthamikabahuvyāptau bādhāt tulya-
    tvena vyāptisaṃśayādhāyakatvāt . na ca kāryyakāraṇabhāva
    mūlakatvena kāryyatvavyāptirbalīyasīti vācyaṃ virodhiprāva-
    kṣeṇa kāraṇabhāvasyaivāsiddheḥ . etena dhūmādau vahnitvaṃ jana-
    katāvacchedakamanugataṃ sambhavatīti hanta janyatvamanu-
    gatamastyato bādhakaṃ vinā na mucyate iti, nirastam . jñā-
    namanityamevetyādisahacārāvasāyasya bādhakaṃ vinā pakṣadharmma-
    vyāptiparyya vasāyitatvena bādhakatvāditi maivam niru-
    pādhitvena sahacārāvasāyasya sādhakaṃ bādhakaṃ ca vinā
    sādhāraṇatve vyāptisaṃśayādhāyakatvāt . anyathā sādhyaṃ
    pakṣātirikta eva sukhaṃ duḥkhasaṃbhinnamevetyādi vyāpti-
    grahasya kāryyakāraṇabhāvagrāhakabādhakatve tatsaṃśāyakatve vā
    kāraṇānumānocchedanirīhaṃ jagajjāyeta . tasmādyadviśe-
    ṣayoḥ kāryyakāraṇabhāvastatsāmānyayoḥ kāryyakāraṇabhā-
    vo balavatā bādhakenāpanīyāte, na cātra tadasti viro-
    dhivyāptisādhakasya vipakṣabādhakasyābhāvāt . navyāstu
    kāryyaṃ karttṛjanyamiti vyāptito'śarīranityajñānakarttrupa-
    sthitau jñānamanityamevetyanena virodhapratisandhāne na tu tāṃ
    vinā pratiyogyanupasthitau virodho'nirūpaṇāt tathā copa-
    jīvyabādhāt jñānamanityameveti vyāptijñānamakiñcitkara-
    meva . ataeva pakṣadharmatāvinākṛtaṃ virodhivyāptijñānaṃ na he-
    tvābhāsatayoktaṃ virodhipratiyogisiddhyasiddhiparāhatatvaditi

    syādetat astu śarīrajanyatvamupādhiḥ na ca pakṣetaratvarū-
    pavipakṣamātravyāvarttakaviśeṣaṇatvāt sādhanaviśeṣitatvāt sā-
    dhanatulyayogakṣematvena sādhyavyāpakatvāniścayācca nopādhitvaṃ,
    ceṣṭetarakāryyeṣu śarīravyāpāradvāraiva karttuḥ kāraṇatvāt
    na hi śarīravinākṛtaḥ karttā śarīrakriyāṃ ghaṭādikaṃ vā
    janayati . na ca yatsahakṛtaṃ yajjanakam tena vinā tajjana-
    kam ato'smāccharīrājranyameva karttṛjanyamiti sādhyavyā-
    pakatvaniścayāt . pakṣetaratvādau ca vipakṣabādhakābhāvānna
    sādhyavyāpakatāniścaya iti teṣāmanupādhitve vījam . ata
    eva bādhonnītaṃ vahnītaratvaṃ vahnimattve na dhūmavattve sādhye ā-
    rdrendhanaprabhavavahnimattvaṃ rasavattvena gandhavattve sādho pṛthivī-
    yamupādhiḥ vipakṣabādhakaisteṣāṃ sādhyavyāpakatvaniścayāt . na
    ca sādhanaviśeṣitatvamapi, janyatvaṃ prāgabhāvapratiyogitvaṃ śa-
    rīrajanyatvañca śarīrakāraṇavattvamanyānirukteḥ itarapadasamabhi-
    vyāhāreṇa janyapadāditarakāraṇakasyaiva pratītistadarthatva-
    kalpanāditi vidhau vakṣyate . ataeva śarīrikartakatvamupādhiḥ
    śarīrasahakṛtasyaiva karttuḥ kāraṇatvāt vyāpyavyāpakakoṭyo-
    raniveśayata eva pramāṇasya vyāptigrāhakatvāt . śarīrika-
    rtṛkatyasakartṛkatvayorna vyāptigraha iti cenna viśiṣṭā-
    viśiṣṭabhedena vyāpyavyāpakabhāvāvirodhāt . ata eva janyatve
    kāraṇajanyatvamanumīyata iti, maivaṃ karturhi śarṇarasahakā-
    ritā kiṃ ghaṭādau karttavye kāryyamātre vā svakāryye vā ādye
    karttā śarīraṃ vinā ghaṭādikaṃ na karotīti kimāyātaṃ karttuḥ
    kāryyamātrakaraṇe . dvitīye ca kāryyamātraṃ karttṛjanyamiti
    na tvayā svīkriyate svīkāre vā śarīrājanyamapi kāryyaṃ
    karttṛjanyamiti sādhyāvyāpakatvam . tṛtīye tu na svajanyatvaṃ
    svajanyatāvacchedakamātmāśrayāt . tathāpi yatra kartṛtvamasti
    tatra śarīrajanyatvamāvaśyakamiti tasya sādhyavyāpakatvaṃ tu-
    lyayogakṣematvena hetuvyāpyatāsaṃśayādhāyakatvena sandigdho-
    pādhitvaṃ veti cenna lāghavena bādhakaṃ vinā kartṛjanyatve
    sati janyatvamavacchedakaṃ na tu śarīrajanyatvaṃ gauravāt
    tathā ca śarīṃrajanyatvaṃ na sakartṛkatvavyāpakaṃ ghaṭādau
    tvārthaḥ samājaḥ, ghaṭatvena śarīrajanyatvanityamāt na tu vyā-
    pakatvaprayukte mānābhāvāt, śarīrajanyatvaṃ na sakartṛkatva-
    vyāpakaṃ tadyāpyajanyatvāvyāpakatvāt nityatvavaditi bādha-
    kāt hastādināpi karttṛtvanirvāheṇa śarīrasyāprayojaka-
    tvāt sākṣātprayatnamiśceyajanyatvasya sādhanavyāpakatvācca .
    śarīrikarttṛkatvamapi nopādhiḥ janyamātre karttuḥ parīra-
    sahakāritāvirahāt . atha yadviśeṣayoḥ kāryyakāraṇa-
    bhāvastatsāmānyayorapi bādhakaṃ vidhakaṃ vinā tathā niyama iti
    tvayā niraṭaṅki tathā ca karttṛviśeṣaśarīrajanyaviśeṣayoḥ
    kāryyakāraṇabhāvaniyamāt karttṛmātraśarīrajanyamātrayo
    rapi tathābhāvaḥ tathā ca śarīrajanyatvaṃ karttṛtāvacchedaka-
    miti bhavatyupādhiḥ . nacaivaṃ ṣaṭavaccharerajanyatvaṃ sakarttṛ-
    katvavyāpyaṃ na vyāpakamapīti vācyaṃ ubhayasiddhasakalasa-
    karttṛtvavṛttitvena sādhyavyāpakatānirṇṇayāt janyatve'pi
    sakarttṛkatvavyāpakatvagrāhakamastīti cettarhi ubhayatra grāha-
    kasāmye vinigamakābhāvāt vyāptisa śayādhāyakatvena
    sandigdha upādhirvyā pyatvāsiddhirvā . hetuvyāpyatāsaṃśayā-
    thāyaka eva sandigdhopādhiḥ na ca sādhyavyāpakatve sādha-
    nāvyāpakatve vā, ubhayathaivāsandehāt . na ca vācyaṃ śarīra-
    janyatvayoranvayavyatirekajñāme janyatvasakartṛkatvayostadgraha
    ābaśyaka iti lāghavāt tayoreva vyāptigraho na tūpādhi-
    sādhyayoḥ hetuvādhyayoranvayavyatirekajñānāt śarīrajanyatvā-
    navagame'pi bhavatīti vinigamakamiti, yato na kartṛmātra-
    janyamātrayoranvayavyatirekābhyāṃ vyāptigrahaḥ kartṛmātrasya
    vyatirekābhāvāt . kintu viśeṣayoranvayavyatirekeṇa kā-
    ryyakāraṇabhāvena vā sāmānyayostathātvagrahasrau ca tulyāve-
    veti ceducyate . astu tāvat ghaṭatvavat janyatvaśarīrajanya-
    tvaṃyorapi kartṛjanyatāvacchedakatvena sakartṛkatvavyāpyatvaṃ
    grāhakasamānatvāt vinigamanābhāvādvirīghābhāvācca sakartṛka-
    tvavyāpakatvantu śarīrajanyatvasya kutaḥ, ghaṭatvavadvyāpakasyāpi
    janyatāvacchedakatvāt . ubhayasiddhasakartṛke'nvayavyati-
    rekābhyāṃ śarīrajanyatvasya vyāpatvakagraha iti cenna śarīra-
    janyatvavinivedyatvena tulyanyāyena prathamaṃ kartṛjanya-
    tve janyatvamavacchedakaṃ kḷptamiti tadvirodhena śarīrajanya-
    tvasya sakartṛkatvavyāpakatvānavagamāt . ataeva na saṃdigdho-
    pādhitvam . nanu ghaṭādau śarīrajanyatve kartṛjanyatva-
    manugatamavacchedakaṃ bādhakābhāvāt na ca lāghavādghaṭatvā-
    dikameva tathā, karttṛjanyatve'pi janyatvasyātathātvā-
    patteḥ . evaṃ śarīrajanyatvasya vyāpyaṃ sakarvṛkatvaṃ vahnerdhūma
    iveti bhavatyupādhiḥ . kiñca kartṛjanyatve janyatvaṃ śarī-
    rajanyatve vā sakartṛkatvamavacchedakamiti saṃśaye'pi na
    hetoḥ sādhyavyāpyatāniścaya iti cettarhi ghaṭādau kartṛ-
    janyatve gṛhīte tasya śarīrāvacchedakatvaṃ grahītavyaṃ ghaṭe ca
    ghaṭatvabajjanyatvamapi bādhakaṃ vinā kartṛjanyatāvacchedakaṃ gṛ-
    hītamatojanyabhātre kartṛjanyatvānna śarīrajanyatve tadavacche-
    dakaṃ prathamagṛhītopajīvyavirodhāt . ataeva na tasya hetau
    vyāptisaṃśayādhāyakatvamapi . etenānaṇutvakṣityavayavavṛttya-
    nyatvādaya upādhitvena nirastāḥ janyatvasya sādhyavyāpyatvena
    teṣāṃ sādhyāvyāpakatvāt . tathāpi kṣityādikaṃ na kartṛ-
    janyaṃ śarīrājanyatvāt śyāmavaditi satpratipakṣo'stviti
    ceta na asya prasiddhakartṛjanyatvābhāvaviṣayakatvāt apratīta
    pratiyogikasyābhāvasya nirūpayitumaśakyatvāt sthāpanānu-
    mānañca pakṣadharmatābalāt prasiddhakartṛbhinnakartṛkatvasādhaka-
    matobhinnaviṣayakatvānna pratibadhyapratibandhakabhāvaḥ . ataeva
    tadvyāpakarahitatvādikamabhāvasādhakaṃ bādhakamapāstaṃ tasya pra-
    siddhābhāvaviṣayakatvenāprasiddhābhāvāviṣayakatvāt . vyakti-
    sādhakasya viśeṣato'prasiddhavyaktisādhakatvaniyamāt anya-
    thānumānavaiyarthyāt . kartṛjanyatvamanugataṃ ghaṭādau prasiddhaṃ
    yat sādhyaṃ tadabhāvo mayā sādhyata iti cet kartṛjanyatva-
    manugatamapi pakṣadharmatābalena prasiddhaṃ karttāramādāya paryyava-
    syati tadabhāvastu prasidasya kartturabhāvamādāya siddhyati nā-
    prasiddhasya anugatasyāpi kartṛjanyatvasya tadabhāvasya ca, kartṛ-
    vyaktighaṭitatvāt anyathā vyaktitadabhāvāsiddhiprasaṅgāt .
    nacaivaṃ satpratipakṣocchedaḥ tasya gotvādyekabhāvābhāvaviṣayaka-
    tvāt . etena jñānatvaṃ na nityāvṛtti jñānamātnavṛttidharma-
    tvāt smṛtitvavat, jñānaṃ na nityaguṇavṛttiguṇatvavyāpyajā-
    tiyogi cetanaviśeṣaguṇatvāt sukhavat “ātmā na nityaviśe-
    ṣaguṇādhāravṛttidravyatvāparajātimān vibhutvāt gaganavadi-
    tyādyapāstaṃ, prasiddhanitye vyomādau prasiddhāyāśca rūpatvajala-
    tvādijātervyatirekaviṣayatvāt aprayojakatvācca . kiñca
    kṣityādau śarīrājanthatvamasiddham adṛṣṭadvārā tajjanyatvāta
    nacādṛṣṭādvārakajanyajñānājanyatvaṃ hetuḥjñāne janyatvaviśe-
    ṣaṇasyāvyāvarttakatayā vyarthatvāt . na ca sthāpanāyāṃ pakṣa-
    viśeṣaṇe'pyeṣa doṣaḥ prameyoghaṭa itivattaduparaktabuddheruddeśyatvāt
    api ca śarīrājanyatve vyarthaviśeṣaṇatvaṃ lāghavenājanya-
    tvasyaiva vyāpyatvāt . na ca niṣprayojanaviśeṣaṇamasiddhaṃ
    vyāptigrahopayuktaviśeṣaṇavat, pakṣadharmataupayikaviśeṣaṇa-
    syāpi saprayojanatvāt vyabhicāravārakasyāpi sārthakatve
    'numitiprayojakatvasyaiva vījatvāt . vyabhicāravārakaviśeṣa-
    ṇavatyeva vyāptigraha iti cet na nirviśeṣaṇe'pi gotvādau
    vyāptigrahāt . tatrāpi vyaktiviśiṣṭavyāptigraha iti
    cenna svatovyāvṛttagotvasyāvyabhicārāt anyathānyo-
    nyāśrayāt . api ca vyabhicāravārakaviśeṣaṇavatyeva
    vyāptigrahaityaprayojakaṃ sahacāradarśanādisattve tada-
    bhāvena vyāpti grahāvilambāt . vyabhicārāvārakaviśeṣaṇa
    śūnyaeva vyāptigraha iti cenna prameyatvena jñāyamāne-
    dhūme vyāptigrahāt . atha tatropāttavyabhicārāvārakabiśe-
    ṣaṇatvaṃ vivakṣitaṃ na ca tatra prameyatvaṃ viśeṣaṇamupāttamiti
    cemra virodhāt na hi tatropāttaṃ tena śūnya ñceti saṃbhavati .
    yadviṣayakatvena parāmarśaḥ kāraṇamanumitau talliṅgaṃ prakṛte
    ca vyabhicārādanyathāsiddheśca na viśeṣaṇaviṣayakatvena
    tattvamiti cenna dhūmasyāpyatattvāpatteḥ vyabhicārāttadviṣaya-
    tvenānumityakāraṇatvāt . athaikamavacchedakamaparatra vyāptiḥ
    yadvā lāghavena vyāsajyavṛttirekaiva vyāptiriti viśiṣṭa-
    vyāptyarthā tatra viśeṣyatāvacchedakasya vyāptyanavacchedakatvaṃ
    viśeṣaṇasya tadavacchedakatvamiti niyamāt . ekavṛttitvabādhe
    satyeva vyāsajyavṛttitvamiti vyāpteśca na śarīrajanyatvā-
    bhāve nīladhūmādau ca vyāptiriti viśeṣamātre sā, tathā
    ca svarūpāsiddhiḥ . tadvāraṇārthaṃ viśeṣaṇābhidhāne vyāpya-
    tvāsiddhiriti cenna avyabhicārasyānaupādhikatvasya vā
    viśiṣṭe nīladhūsādau sattvena tadvyatirekasādhane bādhāt .
    na ca viśeṣyatvamupādhiḥ sādhanavyāpakatvāt . kiñca saurabha-
    viśeṣavaddhūmarahitabhidaṃ candanaprabhavavahnirahitatvāt nirdhū-
    mo'yamārdrendhanaprabhavavahnirahitatvādityādāvapi viśeṣā-
    bhāvena kārthyaviśeṣānumānaṃ na syāt vahnirahitatvādi-
    kañcopāghirbhavet vyatirekiṇyaṣṭadravyātiriktadravyānāśri-
    tatvaṃ hetvabhāvavyāpyaṃ na syāt dravyānāśritatvasyaiva
    vyāpyatvāt svamadhye gandhasyaiva vyañjakatvādityādau tvayā-
    pyasiddhivārakaviśeṣaṇasvīkārāt . api ca gauraveṇa
    viśiṣṭasya vyāpakatāpi na syāt tathā ca sthāpanānu-
    māne upādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimajjanyatā
    dhūmenārdrendhanaprabhavavahnirghaṭatvena śarorajanyatvamapi nānumī-
    yeta . yattu janyānyonyābhāvāpekṣayā śarīrajanyānyo-
    nyābhāvasyālpatvātteṣāmeva vyāpyatvamiti viparītameva lā-
    ghavamiti tanna virodhābhāvena bahūnāmalpasya ca vyāpya tvāt
    snehe śītasparśavattvajalatvayorgandhābhāve'pṛthivītvapṛthivī-
    tvābhāvayoriva . anyathā nīladhūmasyaiva vyāpyatve dhūma-
    mātrasyāvyāpyatvaprasaṅgaḥ kiñca tvannaye bahvanyonyā-
    bhāvāpekṣayā janyatvātyantābhāvasyaiva vyāpyatā syāt eka-
    tvāt prameyatvādyanantadharmaviśiṣṭe vyāptāvapi prayojanābhā-
    vānnānumāne tadupanyāsaḥ . atha lāghavena janyatvasya śī-
    dhrīpasthitikatayā janyatvābhāvatvena śīghraṃ vyāptigrahaḥ
    na tu śarīrajanyatvābhāvatvena vilambitapratītikatvāt . yatra
    viśeṣaṇaviśeṣyānyatarābhāvavati sādhyaṃ tatra viśiṣṭābhāva-
    syāpi vyāptiriti cenna evaṃ sati utpattimattve sati
    sattvādikamanityatvaṃ sakatṛaikatvavyāpyatayā na nirgṛ-
    hyeta śīdhropasthitikatayā ghaṭatvādereva tathātvāt . yadi ca
    māmānyaviśeṣabhāvādvirodhābhāvena nobhayasyāpi vyāpyatvaṃ
    tadā śarīrājanyatvajanyatvābhāvayorapi tulyam .. kiñca
    śarīraṃ janyatvaṃ viśiṃṣadabhāvamapi viśinaṣṭi na tu sākṣāt,
    tathā ca śarīrajanyatvābhāvo'khaṇḍa eva heturato na vyartha
    viśeṣaṇatā . na cātra viśiṣṭābhāvo viśeṣyābhāva eva kṣi-
    tyādāvajanyatāpatteḥ . ataeva sthāpanāyāṃ śarīrajanyatva-
    mupādhiḥ sādhyābhāvavyāpyābhāvapratiyogitvena sādhyavyā-
    pakatvaniyamāt . vyarthaviśeṣaṇe'dhikaṃ nigrahasthānamiti cenna
    hetudvayopanyāse hyadhikam . atra tu viśiṣṭameva heturiti
    viruddhasthala uktamiti .

    ucyate . nīlladhūmādau vyāptirastyeva anyathā viśeṣā-
    ṇāmavyāpyatve nirāśrayā vyāptiḥ syāt nīlatvamapi na vyā-
    pyatāvacchedakaṃ gauravāt kintu dhūmatvameva daṇḍatvena kāraṇatve
    rūpamiva dhūmatvañca na nīlinni kintu tadāśraye dhūme iti
    na nīladhūmasya hetutvam nīladhūme nīlasya viśeṣaṇaṃtve tadvi-
    śiṣṭe na dhūmatvam, upalakṣaṇatve ca dhūmatvamiti . kiñca .
    vyāpyatāvacchedakasyaiva hetutāvacchedakatvamiti na nīladhū-
    matvaṃ tathā . nacaivaṃ dhūmatvasyāvacchedakatve'pi sāmagrīsa-
    ttvāt nīladhūmādanumityutpattau hetvābhāsatvaṃ na syāt
    anumitipratibandhakasya tattvāditi vācyaṃ tadabhāve'pi nī-
    ladhūmaprayuktasādhyavatpratyayasya bhramatvena tatkāraṇatvasyābhāsa-
    tvasambhavāditidik .. evañca śarīrājanyatve'pi na śarī-
    ramavacchedakaṃ gauravāt yena viśeṣeṇa vinā vyāptirna gṛ-
    hyate tasyaiva vyapyatāvacchedakatvaniyamāt . ataeva gandhasyaiva
    vyañjakacādityatrāprasiddhena gandhādiṣu madhye iti viśeṣaṇaṃ
    vinā vyaptirgrahītuṃ na śakyate ityasiddhivārakaṃ viśeṣaṇaṃ
    sārthakameya . surabhidhūmaviśeṣādau ca candanaprabhavāgnyādeḥ
    kāraṇatvāt kāraṇābhāvasya kāryyābhāvaprayokatayā vyāpyaca-
    niśvayaḥ vyāpake ca na vyarthaviśeṣaṇatā viśiṣṭasya kāraṇa-
    tvena vyāpakatvāt viśeṣavyatirekisthale vipakṣabādhakenā-
    nanyagatikatayā viśiṣṭasya vyāpakatvāt viśiṣṭābhāvasya hetvā-
    bhāvavyāpyatvaṃ yatra ca vipakṣabādhakaṃ nāsti tatra viśiṣṭasya
    vyāpakatāpi na yathā sakartṛkatve . nāpi śarīrajanyatvābhāvo
    'khaṇḍohetuḥ yadi hi śarīrajanyacaṃ sakartṛkatvaprayojaka
    syāt tadā tadabhāvaprayuktaḥ sakartṛkatvābhāva iti tasya
    sādhyavyapyatā syāt na caivam, janyatvaṃ lāghavāttathā . tathā
    cājanyatvamevopādhiḥ sādhyavyāpyābhāvaḥ sādhyābhāvavyāpaka
    iti niyamena tasya sādhyavyāpakatāniścayāt sakartṛkatva
    śarīrajanyatvayorvyāptyabhāvena tadabhāvayorapi vyāptyabhāva
    iti vyāptyatvāsiddhatvācca . ataeva śarīrajanyatvābhāvasyā
    kartṛkatvavyāpyatvāt tadabhāvayorapi vyāpyavyāpakabhāva
    iti nirastam śarīrajanyatvasya sakartṛkatā'prayojakatvat na
    cājanyatvaṃ pūrvasādhanavyatirekatvena nopādhiḥ satprati-
    pakṣocchedaprasaṅgāditi vācyaṃ sthāpanāyāṃ yatrābhāsatyaṃ
    tatra viśeṣādarśanadaśāyāṃ satpratipakṣe pūrvvasādhanavyati-
    rekasya sādhyāvyāpakatvenānupādhikatvāt yathā śabdo'-
    nityoguṇatvādityatra śabdonityo vyomaikaguṇatvādityā-
    dinā satpratipakṣe guṇatvābhāvo nopādhiḥ jalaparamāṇu-
    rūpe sādhyāvyāpakatvāt . nacaivamanaikāntikatvameva tado-
    dbhāvyaṃ satpratipakṣamupekṣya tasyodbhāvānarhatvāt . kiñca prā-
    gabhāvapratiyogitve sati samavetatvasya tatpratiyogitve sati
    sattvasya, sattve sati utpattimattvasya vā hetutve, eṣāma-
    nyataṃ mavyatireka upādhiriti na pūrvvasādhanavyatirekaḥ . ata-
    eva janyatvasya nopādhitvaṃ dhvaṃse sādhyāvyāpakatvāditi na
    doṣaḥ . anye tu yanniścaye yannirūpitā vyāptiryena viśeṣaṇena
    vinā na gṛhyate tatra viśiṣṭaṃ vyāpyatāvacchedakam akartṛ-
    katābhāvaniṣṭhavyāptau ca śarīraṃ vinaiva pratiyogitayā-
    janyatvamavacchedakaṃ kalpyamiti na śarīrajatyatvamava-
    cchedakaṃ dhūme nīla iva atogauraveṇa śarīraja-
    tvatvaṃ sapratiyogitayā nāvacchedakamiti vyāpyatāva-
    cchedakābhāvānna śarīrajanyatvābhāvo'kartṛkatvavyāpyaḥ .
    vyābhicārābhāvāttatheti cenna kṣityādāvavyabhicārāt a-
    nyathā kṣityādikaṃ nādṛṣṭahetukaṃ śarīrajanyatvābhāvā-
    dityapi syāt . nanvasta tāvadaśarīranityajñānādikarttranu-
    mitistathāpi sānumitirayathārthaivāśarīre kartṛtva
    jñānatvāt jñānecchāyatneṣu nityajñānatvāt śarīrā-
    janye sakartṛkatvajñānatvāt ghaṭaḥ karttā ghaṭajñānādikaṃ
    nityaṃ vyoma sakartṛkamitijñānavaditi sādhyaṃ, nacopa-
    jīvyabādhaḥ anumitirhyupajīvyā na tu tadyāthārthya
    mapīti cenna kartṛkāryyayornirupādhikāryyakāraṇabhāvena
    tasyāprayojakatvāt anyathā parvate vahnyanumitira
    yathārthā ubhayasiddhavahnimadbhinne vahnijñānatvādityādinā
    sakalānvayavyatirekyucchedaḥ . kiñcānumiterayāthārthyama-
    nena jñāpyaṃ, na tu kāryyaṃ tathā ca doṣādutpannasyānena
    jñāpane tatrāyameva doṣodoṣāntaraṃ vā nādyaḥ anyo-
    nyāśrayāt utpanne tasmin jñāpanaṃ jñāpakādeva tasmāddo-
    ṣāttadutpattiriti . nāntyo'siddheḥ . tarkāpariśuddhistu na
    dūṣaṇam, yadīśvaraḥ karttā syāt śarīrī syāt, prayojana-
    vān anityajñānavān syāt, kṣityādi sakartṛkaṃ syā-
    diti tarkāṇāṃ viparyyaye āśrayāsiddhivyarthaviśeṣaṇatā-
    dinā viparyyayāparyyavasānenābhāsatvāt .

    nanu kṣityādāvekartṛsiddhiḥ kutaḥ? ekakartṛkatvena
    vyāptyabhāvāt na ca lāghavāt, tasyāpramāṇatvāt .
    sakartṛkatvamānādeva tatsiddhiriti cet na tāvadanumiti-
    mātre lāghavaṃ sahakāri, vyabhicārāt mānābhāvācca na
    hi liṅgaparāmarśe sati tadvilambenānumitervilambo
    yena tat sahakāri syāt . nāpi ladhvanumitau, a-
    nyānyāśrayāt nāpi vyaktyanumitau dhūmena vahnyanumitāve-
    kadvitvādisaṃśayābhāvāpatteḥ . sādhakābhāvena nānātvā-
    siddhau kartṛsiddherevaikakartṛsiddhiriti cet na ekatva-
    sādhakābhāvenaikatvāsiddhau kartṛsiddhireva nānāsiddhiritya-
    syāpi suvacatvāt . atha yamanālambamānā'numitiḥ pakṣe
    na sādhyasaṃsargaṃ viṣayīkaroti sa pakṣadharmatābalāt siddhyati
    na tvadhikamapi tathā ca dvitīyaṃ karttāraṃ na viṣayīkurva-
    tyapi karttāraṃ viṣayīkarotyeveti na dvitīyamavagāhate .
    ekastu kartā siddhyati tadaviṣayatvena karttṛviṣayaiva na
    syāt ekaviṣayatvābhāvena nānāviṣayatvābhāvasyāpyabhā-
    vāt tadghaṭitatvāttasyeti cedevaṃ tarhi karttrekatvamapi na
    viṣayaḥ syāt ekatvaviṣayatvaṃ vināpi karttṛviṣayatva-
    sambhavāt . vastugatyaikaḥ siddhyati natvekatveneti cenna
    ekatyāsiddhyā vastugatyaika iti jñātumaśakyāt tathā ceśvare
    ekatvānekatvayornityasaṃśaya iti .

    ucyate . yatra pramāṇe laghuguruviṣayatā sambhavati
    tatra lāghavasahakareṇa kārṣyatāvyāpyatāgrahaṇe pratyakṣe
    vṛttinimittagrāhake upamāne śabdaśaktigrāhake'nu-
    māne ca tathāvidhapramāṇamātre ca sakalatāntrikaiḥ
    sahakāritvakalpanāt evaṃ lāghavamevaṃ gauravamiti jñānāna-
    ntaraṃ bādhakaṃ vinā laghūnāmeva kāraṇatvakāryatvavyāpyatva-
    pravṛttinimittatvaśabdaśakyatvānāṃ jñānadarśanāt . tatrāpi
    lādhavānādare śabdaśakyatvādisaṃśaye tanmūlakavyavahārīcchedo
    vinigamakābhāvāt, so'yaṃ vicāramārabhate lāghavañca tadaṅgaṃ
    nādbhīkurute iti mahāsāhasam . nanvevaṃ vastugatyā
    nānākartṛkeṣu ghaṭatvena kulālakartṛkatvānumāne'pi bā-
    dhakānavatāradaśāyāṃ lādhavādekakartṛsiddhiḥ syāt na ceṣṭā-
    pattiḥ anumityanantaraṃ nānātvaikatve saṃśayāditi cenna
    tatrāpi lāghavena kṛrttrekyameva siddhyati tatsandehastu
    jñānaprāmāṇyasaṃśayāditi paścānnānākartṛkatvasādhakapramāṇā-
    devaikakartṛkatājñānaṃ tatra bādhyate na caivaṃ kṣityādikarttaryyapi
    prābhāṇyasaṃśayādekatvānekatvasaṃśayodurucchedaḥ ekatva
    bādhakasyābhāvena prāmāṇyaniścayāt . nacaikatvasādhakābhāva
    eva bādhaḥ, anubhitereva lāghavasahakāreṇaikatvasādhanāt .
    anye tu kṣitikarttā aṅkurakarttrabhinnaḥ aśarīrakartṛtvāt
    aṅkarakartṛvadityabhedānumānādeva kartṛsiddhviḥ na ca kṣiti-
    karttā aṅkurakartṛbhinnaḥ aṅkurākartṛtvāt kulālavaditi
    matpratipakṣaḥ anityajñānānāmāśrayatvasyopādhitvādityāhuḥ
    tatrāpyaprayojakatve bhedāmedayorgauravalāghave eva śaraṇam .
    tathāpi kathaṃ nityasarvaviṣayajñānasiddhiḥ . pakṣadharmmatābalā
    diti cet vyāpakatvāgrahāt na ca vinānupapattiṃ so-
    'pi viṣayaḥ vyatirekavilayāpatteḥ . atra prāñcaḥ yamartha-
    manālambamānānumitiḥ pakṣe sādhyasambandha viṣayīkaroti
    sa pakṣadharmatābalāt siddhyatīti pratītyanupapattimūlako'-
    nvayī pratītyanupapattyā ca vyatitekī tadihānādidvyaṇukādi
    pravāhasya pakṣatve tadupādānasyānādijñānagocaratvaṃ vinā-
    nopādānagocarajñānajanyatvamanādikāryyapravāhasyānumiti
    rālambate anāditaiva ca nityatā sarvamuktāvapi tatsattvama-
    nādibhāvatvāt pakṣatadupādānaviṣayataiva sarvaviṣayatā
    lāghavāttu tāvadviṣayakamanādyekameva jñānaṃ siddhyati na tu
    nityāni nānājñānānīti . navyāstu anityajñānā-
    janyatvena pakṣabiśeṣaṇāt jñānaṃ sidhyat nityameva siddhya-
    ti anitye bādhāt . vācaspatimiśrāstu lāghavādekajñāna-
    siddhāvutpattimato'nādikāryyapravāhaṃ pratyajanakatvāt pari-
    śeṣeṇa nityajñānādisiddhiḥ niyataviṣayatā ca jñānasya
    kāraṇādhīnā kāraṇañca nityajñānānnivarttamānaṃ niyataviṣa
    yatāmādāya nivarttata iti sarvaviṣayatvasiddhiriti . ṣaṭ-
    padārthīpratipādakavedakartṛtvena īśvarasya ṣaṭpadārthīgocara-
    sākṣātkāravattvena vā sārvajñyaṃ ghaṭākāśasaṃyogaṃ pratī-
    śvarasya kartṛtvāt ghaṭādigocaramapi jñānaṃ siddhamiti
    kecit . nanu ghaṭādīnāṃ kathamīśvarasya kartṛtvaṃ ghaṭa-
    īśvarakartṛkaḥ kāryyatvāt kṣitivaditi cenna ghaṭasya dvi-
    kartṛkatayā taddṛṣṭāntena kṣityāderapi dvikartṛkatāpatteḥ
    tathā ca ghaṭavat kṣitiḥ kṣitivadghaṭa itīśvarānanyakāryyaka-
    rtṛtvena kāraṇatā na tu dvikartṛkatveneti cet tarhi neśva-
    rakartṛkatvena kāraṇatā kintu kartṛtveneti maivaṃ jñānā-
    dīnāṃ nityatvena sarvaviṣayatayā ghaṭādyupādānaviṣayatva-
    mapīti kathaṃ na teṣāṃ ghaṭādikāraṇatvaṃ kulalādijñāna-
    tulyatvāt . tadāhurācāryyāḥ “paramāṇudṛṣṭādhiṣṭhātṛsiddhai
    jñānādīnāṃ nityatvena sarvaviṣayatve vemādyadhiṣṭhānasyāpi
    nyāyaprāptatvāt na tu tadadhiṣṭhānārthameveśvarasiddhiriti “ahaṃ
    sarvasya prabhavīmattaḥ narvaṃ pravarttate ityāgamāccāyamarthovyava-
    seyaḥ . atheśvarasya sarvajñatve sarvaviṣayabhrānterjñāne īśva-
    ro'pi bhrāntaḥsyāt bhramasyeva tasyāpi bhramaviṣayaviṣayaka
    tvāditi cet rajatatvaprakārakajñānavānayamiti jñānaṃ na
    bhramaḥ abhrāntasya tathātvāt . idaṃ rajatamitijñāne rajatatvaṃ
    prakāraḥ tena sa bhramaḥ īśvarajñāne ca rajatatvaprakārakatvaṃ
    prakāra ini na bhramaḥ ataevāsmadādirapi bhrāntijño na
    bhrānta iti . syādetat prayojanaṃ vinā kathamīśvaraḥ
    pravarttate? sukhasyābhāvāt adharmmābhāvena nirdukhatvāt .
    karuṇayā pravarttate iti cettarhi parasukhaduḥkhaprahāṇe prayo-
    jane tathā ca sukhinameva sṛjenna nārakiṇam . dharmādharmapara-
    tantratvāt tadamurūpaṃ phalaṃ prāpaṣatīti cettarhyāvaśyakatvāt
    karmanirmitameva jagadvaicitryamastu kimīśvareṇa anapekṣi-
    takīṭādijñānavatā karmanirapekṣatva caikadaiva sadā ca
    sargapralayau syātāṃ jñānādīnāṃ nityatvāt kiñca
    tatpayatnasya karuṇājanyatvena śarīrādijanyatāpattau
    saṃsāritāpattiḥ na . īśvarānabhyupagamena vicārasyā-
    śrayāsiddhatrāt tamabhyupagamya pṛcchasi cet ākaṇṇeya
    jagataeva tadicchāviṣayatvena sveṣṭasādhanatājñānasa-
    ttvāt . vastutastu kṣityāditattadasādhāraṇakramikādṛṣṭā-
    disāmagrī īśvarajñānādayo yadā yadā bhavanti kṣityādikaṃ
    karotīti vyavahāraḥ sargapralayāsādhāraṇakramikādṛṣṭādi-
    sāmagrīsamayavarttitvameva tadicchāyāścikīrṣāsaṃjihīrṣātve
    nacaivaṃ kiñcijjanya jñānādineti vācyaṃ kṣityādīnāṃ kāryya-
    tvena jñānajanyatayā nityajñānādīnāmapi janakatvaṃ sukhādi-
    śabdayorātmākāśādivat . nanvaśarīrāt kathaṃ vedaghaṭādi-
    śabdavyavahārasaṃ pradāyaḥ . ucyate sargādāvadṛṣṭopagṛhītabhūta-
    bhedānmīnaśarīrotpattāvadṛṣṭavadātmasaṃyogādadṛṣṭasahakṛtaprayatna-
    vadīśvarasaṃyogādvā sakalavedārthagocarajñānādvivakṣāsahitānmī-
    nakalevarakaṇṭhatālvādikriyājanyasaṃyogādve dotpattiḥ . evaṃ
    kulālādiśarīrāvacchedenādṛṣṭasahakṛtaprayatnavadośvarasaṃyogātta
    dbuddhīcchāsahitaceṣṭotpattau sakalaṣaṭānukūlavyāpāro
    ghaṭotpattiḥ . evaṃ prayojyaprayojakajñānāya vyāpārābhi
    mataśarīrāvacchedenāpi adṛṣṭasahakṛteśvarajñānecchāprayatnādeva
    vāgvyavahāraḥ, tatastatsuśīlo bālovyut padyate so'yaṃ bhūtā-
    veśanyāyaḥ . yattu yathā lipyādinā mauniśloko'numāya
    paṭyate tathā sargāntarotpannatattvajñānavatā bhogārtha sargādā-
    vut pannena manvādinā sarvajñena īśvarābhiprāyasthavedaḥ sākṣā-
    tkṛtyānūdyate tato'grimasaṃgradāyaḥ sa eva kāyavyūhaṃ kṛtvā
    vāgvyavahāraṃ karotīti mataṃ tanna pratisargādyanantasarvajñaka-
    lpanāyāṃ gauravāt teṣāmeva kṣityādikartṛtvasambhavena īśvarā
    nanugamācca . etena sargādau sargāntarasiddhayoginaeva kṣiti-
    karttāraḥ santviti nirastaṃ sargādāvanantasarvajñasiddhiśca kiṃ pra-
    māṇāntarāt kṣityādikartṛgrāhakādvā nādyastadabhāvāta
    nāntyaḥ anādidvyaṇukādikāryyapravāhasya sakartṛkatvānu-
    mānādlāghavasahakṛtādekasyeva sarvajñasya siddheḥ .. athe
    śvarajñānamūlakaśabdaśaktigrahe prayojyavyāpārānumitaghaṭa-
    jñāne ghaṭaśabdasya kāraṇatāgrahobhramaḥ syāt tadīyajñā-
    nasya nityatvāt tathā ca tajjanyaghaṭaśabdaśaktigrahasya
    bhramatve sakalaśabdajñānaṃ bhramaḥsyāt bhramaparamparāmūlakatvāt
    anityasarvajñamūlakaśabdatvagrahe ca nāyaṃ doṣa iti cenna
    vyāpārānumitamidaṃ ghaṭajñānaṃ ghaṭapadajasyamiti jñānasya
    śabdaśaktigrahakāraṇasya bhramatve'pi ghaṭapadaṃ ghaṭaśaktamiti
    jñānasya yathārthatvāt viṣayābādhāt na ca bhramamūlaka-
    tvena tasya bhramatvamanumeyaṃ tadaṃśe vyāghikaraṇaprakārābhā-
    venābādhāt bādhitaviṣaṣayatvasyopādhitvācca . atra ghaṭa-
    mānayeti śabdānantaraṃ sūtrasañcārādhiṣṭhitadāruputrasya
    ghaṭānayanavyavahāradarśanādbālo ghaṭapade vyutpadyate tanmūlaka-
    śābdajñānamapi na bhramaḥ tasyāpi bhramatve prayojya
    vyavahārādidānīṃ vyutapattirna syāt kimayaṃ prayojya-
    ścetana vyavahārādvyut panno'cetanavyavahārādveti saṃśayasya
    vajralepāyamānatvāt .. “viśvataścakṣuruta viśvato mukho-
    viśvato bāhuruta viśvataḥ pāt . saṃ bāhubhyāṃ dhamati saṃ-
    patatrairdyāvābhūmī janayatyeka evetyādi śrutayaḥ” . “uttamaḥ
    puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ . yolokatrayamāviśya
    vibharttyavyaya īśvaraḥ” ityādayaḥ smṛtayaśca vahvyomānatvenā-
    nusandheyā iti” .
    khaṇḍanakṛtā tu īśvagviṣaye praśnādyanupapattyu panyāsena vyatireka-
    mukhena īśvarasya prāmāṇikatvamurarīkṛtaṃ yathā “tathāhīśvarasadbhāve
    kiṃ pramāṇamiti bruvāṇaḥ prativaktavyaḥ kiṃśabdo'yamākṣepārthye
    vā 1 kutsitārtho vā 2 vitarkārtho vā 3 praśnārtho vā 4 syāt . tatra
    yadi prathamaḥ pakṣaḥ tadeśvarasadbhāve nāsti pramāṇamityuktaṃ syāt
    tathā ca sati na pratijñāmātrātsādhyasiddhiriti hetvādikaṃ vācyaṃ
    bhavati . tacca bhavatā nābhyadhāyi tasmānnyūnatvaṃ doṣaḥ . ataeva
    na dvitīyaḥ, īśvarasadbhāve kutsitaṃ pramāṇamityasyāpi pratijñā-
    mātratvāt . api ca sādhyāsādhakatvādvā 1 tat kutsyate bhavatā
    anyathā 2 vā . anyathā cedalaṃ tadudbhāvanayā sādhyasiddhera-
    pratyūhatvāt . nāpi prathamaḥ pramāṇañca sādhyāsādhakañceti
    vyāghātāt . gauṇo'yaṃ pramāṇaśabda iti cenna pramāṇatvayo-
    gini yadyayaṃ pramāṇaśabdaprayogaḥ . tadā gauṇatāvyāghātaḥ
    mukhyatvāt . atha pramāṇābhāse tadā, alantadudbhāvanayā
    īśvarasadbhāve yaḥ pramāṇābhāsaḥ sa kutsitaityatra parasyāpi
    sampratipannatvāt, īśvarasadbhāva iti ca viśeṣopādāvaṃ vyarthaṃ
    syāt anyatrāpi hi viṣaye pramāṇābhāsaḥ kutsitaeva
    sādhyāsādhakatvāt . nāpi tṛtīyaḥ tathā sati hi vita-
    rkasya pakṣāntarasāpekṣatvaṃna pakṣāntaramapi vacanīyaṃ bhavati
    īśvarasadbhāve kimetat pramāṇamutānyaditi tacca? bhavatā
    nābhyadhāyi ato nyūnatvaṃ doṣaḥ . nāpi caturthaḥ praśnā-
    rthāt khalu kiṃśabdātkasyacit padārthasya jijñāsyamānatā
    pratīyate sā ceha pramāṇapadasamabhivyāhārāt pramāṇavi
    ṣayiṇī pratīyate yadviṣayaśca praśnastaduttaravādinābhidheyaṃ tat .
    ayaṃ praśna īśvarasadbhāve pramāṇasāmānyaviṣayastadviśeṣaviṣayo
    vābhipreta ādyaścedīśvaradbhāve pramāṇamityevottaramāpadyeta yadvi-
    ṣayo hipraśnastadabhidheyaṃ, pramāṇasāmānyaviṣayaśca praśnaḥ tacca
    pramāṇaśabdenābhidhīyataeva . atha dvitoyaḥ tathāpī śvarasadbhāve
    pramāṇamityevottaramāpadyeta yathā praśnavākyaṃ pramāṇaśabdavi-
    śeṣaparastathottaravākye'pi . ko'sau viśeṣaiti cenna pūrvvava-
    duktottaratvāt . kiñca asyāpi praśnasya viśeṣoviṣayaḥ kiṃśa-
    bdasya viśeṣaśabdena sāmānādhikaraṇyāt tathāca sati viśe-
    ṣaevottara syāt . syādetat viśeṣaśabdena na viśeṣamātra-
    manirddhāritamatra vivakṣitaṃ kintvamādhāraṇī vyaktistatra
    viśeṣaśabdasya tātparyyaṃ tasmātkāsāvasādhāraṇī pramāṇavya-
    ktiriti praśnārthaḥ tatra ca tādṛśyāḥ pramāṇavyakterabhidhāna-
    muttaraṃ yuktaṃ naivaṃvidhāḥ pralāpāiti naitadevaṃ yato'trāpi
    viśeṣaityevottaram yathā praśnavākyagatasya viśeṣaśabdasya
    sarvvatovyāvṛttasvarūpāyāṃ pramāṇavyaktau tātparyyaṃ tathottara-
    vākyasthitasyāpi . evañca sati yatra viṣāye bhavadīyasya praśna
    vākyasya tātparyyaṃ tadevāsmākamuttaravākyena pratipāditamiti
    yuktamuktam . atha manyase kimiha pramāṇamiti pṛcchato'yamabhi-
    prāyaḥ atrārthe'numānaṃ pramāṇamitaradveti . atrāpyanumāna-
    mityuttaramasmākam . kiṃ tadanumānamiti cet . ayamapi
    praśno'numānamātraviṣayaḥ uta tadviśeṣaviṣaya iti bikalpya
    pramāṇapraśnavaduttaraṃ vācyamiti . atra ca saṃgrahaślaukau .
    “yathāvidhaṃ yaṃ viṣayaṃ niyamya praśnasya nirvvakti paro
    yayoktyā . vācyastathaivottaravādināpi tayaiva vācā sa tathā-
    vidho'rthaḥ . praśnasya yaḥ syādviṣayaḥ sa vācyo vācā tayā
    caiṣa bhavenniruktaḥ . idaṃ tvayāpyāsthitametayaiva girā svapṛ-
    cchāviṣayasya vaktrā .” praśnārthācca kiśabdājjijñāsāviṣa-
    yatārthasva pratīyate jijñāsā ca jñātumicchā icchā ca
    nājñāte bhavatyatiprasaṅgāt tasmādīśvaraviṣayaṃ pramāṇaṃ jñātu-
    micchatā tatra svajñānamicchākāraṇībhūtaṃ vaktavyaṃ tadayathārthaṃ
    yathārthaṃ vā syāt yathārthañcet tarhi tenaiva jñānena svakīyo
    viṣayaḥ pramāṇamupasthāpyate viṣaye pramāṇapravṛttimantareṇa ta-
    dīyayathārthatvasya vaktumaśakyatvāt . tenāpi pramāṇena svago-
    caraīśvarasadbhāva upasthāpyataityanāyāsenaiva siddho'smāka-
    mīśvarasiddhimanorathaḥ . athāyathārthaṃ tatrāsminnayathārtha-
    jñānaviṣaye yadyasmābhirayathārthameva jñānamutpādanīyamiti
    bhavataḥ pṛcchatovāñchitaṃ tadā keyaṃ svādhīne'rthe parāṣekṣā
    bhavānevāyathārthajñānotpādanakuśaloyathaikaṃ tatra mithyājñāna-
    majījanattathā paramapyutpādayatu vayaṃ punaryathārthajñānasyotpā-
    dayitāromithyājñāne sarvathaivākṛtinaḥ kimiha niyujye-
    mahīti . atha madīyasyāyathārthajñānasya yoviṣayaḥ sa
    madīyayathārthajñānaviṣayobhavatā kriyatāmiti tvadīyaṃ
    vāñchitaṃ tadā vyāghātādīdṛśyarthe bhavataḥ pravṛttirevānupapannā
    śuktikā rajatatvena mama yathārthajñānaviṣayobhavatvityetadarthaṃ
    prekṣāvān kathaṅkāraṃ prayateta yena rūpeṇāyathārthajñānaviṣayatvaṃ
    tenaiva rūpeṇa yathārthajñānaviṣayatve vyāthātāt . atha manyase
    svasiddhāntamanurundhānena tvayā yathārthajñānaṃ tatrotpādanīya-
    matastadarthaṃ bhavānanuyujyataiti . saivam yaīśvarasadbhāvavi-
    ṣayobhavatā pramāṇābhāsaḥ pramāṇatayā bhvāntyā pratītaḥ
    tasya pramāṇatvaṃ asmābhirvyutpādanīyamiti nāsmākamīdṛśaḥ
    siddhāntaḥ pratyuta īśvarasadbhāvaviṣayaṃ yatpramāṇaṃ bhavatā pramā-
    ṇābhāsatvena bhrāntyā pratītamasti tatpramāpaṇīyamiti .
    syānmatam īśvarasadbhāvaviṣayasya pramāṇasya bhavatā jñāpanamātraṃ
    kriyatāmityabhimataṃ pṛcchatāmasmākaṃ, natu pramāṇenā pramāṇena
    veti viśeṣo'pyabhimataiti, na jñāpanamātrasyāpramāṇajñānamā-
    dāyāpyupapatteḥ tatra svādhīne keyaṃ parāpekṣetyādyuktamanuṣañja-
    nīyam . syādetat yeyamīśvarasadbhāvavivayā pramāṇapratīti-
    rasmākamutpannā sā vyabhivāriṇī satyā veti saṃśayo'trā-
    smākaṃ tenaikapakṣanirddhāraṇādhīnaṃ yadidaṃ dūṣaṇamavādi
    bhavatā tanniravakāśamiti naitadasti evaṃ hi tasyāṃ
    pratītau yathārthatvāyathārthatvasaṃśayena tasyāḥ pratītergocaro
    yatprakāṇaṃ tasyāpi yo'sau viṣayaīśvarasadbhāvastatra sarvvatraiva
    saṃśayānasya bhavataḥ praśno'yaṃ natu vipratipannasyeti syāt
    tathāca svīkuru śiṣyabhāvaṃ prasādaya ciraṃ caraṇaśuśrūṣābhi-
    rasmāna chetsyāmaste saṃśayamiti . vipratipannāeva vayamā-
    hāryyaḥ saṃśayo'smākamiti cet tarhyavadhṛtaikakoṭayaeva
    vayaṃ kāryyaturodhāttu saṃśayamālakhāmaha ityuktaṃ syāt evaṃ
    tarhi tadeva koṭyavadhāraṇaṃ yathārthamayathārthaṃ veti vikalpokta-
    yuktyā dūṣaṇīyam . etenānadhyavasāyena tadasmābhiḥ prati
    pannamityapi nirastaṃ veditavyaṃ, vyabhicāriviṣayamavyabhicā-
    raviṣayaṃ vā taditi vikalpābhyāṃ tasyāpi grastatvāt “para-
    sparavirodhe hi na prakārāntasthitiriti” nyāyāt . eva-
    mīśvarābhisandhyādāvapi tattatsthāne tiṣṭhatsarvvanāmāntarakha-
    ṇḍanamanudraṣṭavyam” . tṛtīyaḥ paricchedaḥ .

    “nanu tathāpi bhāvātmake tasminnīśvare vidhāyakaṃ
    kiñcitpramāṇaṃ vaktavyamiti cet kiṃ punarbhāvatvaṃ vidhitva-
    miti cenna paryyāyāpraśnāt . svarūpasattvamiti cet abhāva-
    syāpi tathābhāvāt pratisvaṃ vyāvṛttatvenānanugatatvāpatteśca .
    astītipratītiviṣayatvamiti cenna abhāvoghaṭasyāstīti
    pratyayasambhavenābhāvasyāpi tathātvaprasaṅgāt . nāstītipratīti
    viṣayatve'pi ca ghaṭāderbhāvatvānivṛtteḥ . astīti cāstyartho
    vā śabdovā vivakṣitaḥ nādyaḥ tasyānirukteḥ . sattā tadartha-
    iti cenna sāmānyādīnāṃ tadabhāvādabhāvātvāpatteḥ svarūpa-
    sattvañca nirastam . nāpi dvitīyaḥ abhāvo'stītipratīte-
    ruktatvāt varttataityādyākāreṇa ca pratīyamānasyābhāva-
    tvaprasaṅgāt . so'pyasti paryyāyaiti cenna ubhayasādhāraṇaikā-
    rthanirvvacanamantareṇa paryyāyatvasya pratipādayitumaśakyatvāt .
    yatraikasyāstipadaprayogaḥ tatraivāparasya varttataiti prayogāt .
    sāmānyena tāvat paryyāyatvaṃ śakyādhigamamiti cenna prame-
    yābhidheyādiśabdānāṃ tathātve 'pyaparyyāyatvāt yatretthasya
    pravṛttinimittārthatve ca tannirvvacanaprasaṅgastadavasthaḥ saevā-
    rthobhāvatvamucyatāṃ kiṃ śabdollekhagaveṣaṇayā . aparaprati-
    ṣedhātmakatvaṃ bhāvatvamiti cenna vyavacchedyāsambhavenāparapada-
    vaiyarthyāt bhāvābhāvayoḥ parasparapratiṣedhātmakatāsvīkārācca .
    tathāpi bhāvo nāstītyabhāvapratipattivadabhāvonāstīti bhāva-
    sya pratītiriti cenna tāvatāpi lakṣaṇānirukteḥ . apara-
    pratiṣedhamukhena pratīyamānatvameva bhāvatvamiti cenna cakṣurā-
    dibhirbhāvatvagrahaṇaprasaṅgāt . na hi pratīyaṃmānatvaṃ cakṣurā-
    digrāhyam abhāvonāstītipratīternirviṣayatvaprasaṅgācca nahīyaṃ
    bhāvaviṣayā bhavatpakṣe parapratiṣedhamukhena pratīyamānatvāt .
    nāpyamāvaviṣayaiva tanniṣedhārthatvāt . naivaṃ pratītireva syāditi
    cenna śābdyāḥ pratīteḥ sambhavāt ākāṅkṣādimadbhiḥ padaiḥ
    pratisvaṃ saṃsargaboghanāt “atyantāsatyapi jñānamarthe śabdaḥ
    karoti hi” . pratyakṣapratītistathā vivakṣitatvādayamadoṣa-
    iti cenna sarvvasya bhāvasya patyakṣatvānaṅgīkārāt seśvara-
    pakṣe sarvvaṃ pratyakṣamiti cenna tena teṣāmaparapratipedhātma-
    tayā grahaṇe pramāṇābhāvāta . teṣāṃ vidhirūpatayā tathaiva
    grahaṇamiti cenna vidhirūpatvasyānavadhāraṇāt . yadaparaprati-
    ṣedhātmakatayā śabdenāpi bodhyate tattāvat bhāvarūpamiti
    cenna parapadavaiyarthyāt tattyāge'pyacākṣuṣāditvāpatteḥ . surabhi
    candanamityādāvivānyopanītabhāgavat . tatra cākṣuṣatvaṃ
    bhaviṣyatīsi cenna tathāvidhenaiva viṣayeṇa ṣiśiṣṭāyā buddhe-
    rviśeṣaṇatāgrahe svāśrayo'pyaṃśataḥ syāt . tenopalakṣitā-
    yāstathātve cābhāvaviśiṣṭabhāvagrahārthasyāpyabhāvasya tathātvāpa-
    tteḥ . yadevaṃvidhaṃ tadbhāvarūpamiti vadatevaṃvidhatvādbhāvatvamanya-
    dvācyam abhede yadevavidhaṃ tadbhāvarūpamiti niyamānupapatteḥ .
    asyopalakṣaṇatve copalakṣyasyānyasya vācyatvāt asyaiva bhāvā-
    rthatve cābhāvonāstīti kṛtvā pratīyanānasya bhāvasya bhāva-
    tvāprasaṅgāt . bhinnañca bhāvatvaṃ na sambhavati yatpadārtha-
    vyatirekaprasaṅgāt . yacca kiñcidbhāvatvaṃ tatsvātmanyasti nīvā
    asti cedātmani vṛttivirodhaḥ nāsti cetsvasyānyapratiṣe-
    dhamukhena cāpratīyamānasyābhāvatvaprasaṅgaiti” . “nanvevamīśvare
    pramāṇānupadarśanāttadabhāva evāpadyata iti cet abhāvatvaṃ
    kimabhidhīyate niṣedhātmakatvamiti cet tadyadi pratikṣepātma-
    katvaṃ tadā bhāve'pyasti bhāvābhāvayordvayorapi paraspa raprati-
    kṣepātmakatvasvīkārāt . athābhāvatvameva tadā na nivṛttaḥ
    paryyanuyogaḥ . etena niṣedhamukhena pratīyamānatvamiti ni-
    rastam . bhāvavirodhitvamiti cenna sarvvabhāvavirodhitvaṃ
    tadviśaṣavirodhitvaṃ vā . nādyaḥ asiddheḥ nahi ghaṭā
    bhāvobhūtalādi viruṇaddhi . na dvitīyaḥ bhāvānāmapi ke-
    ṣāñcittathābhāvāt . athāsahānavasthānaṃ virodho viva-
    kṣitaḥ sa bhāvānāṃ nāstīti cenna gotvādau tasyāpi
    bhāvāt . ekavidhāvanyaniṣedhaḥ sa iti cenna bhede virodhi-
    bhāvabhaidayoreva prasaṅgāt . ekavidhirevāparaniṣedhaḥ sa
    iti cenna niṣedhasyābhāvārthatve bhāvārthatve cāsiddheḥ . nā-
    stīti pratīyamānatvamiti cenna ghaṭābhāvonāstīti ghaṭasya
    tathāpratīyamānatayā abhāvatvāpatteḥ astīti bhāvatvaniruktau
    yaduktaṃ dūṣaṇaṃ tadāpatteśca . pratiyoginirūpaṇādhīnani-
    rūpaṇatvamiti cenna pratiyoginaḥ parārthatve'tiprasaṅgāt
    virodhyarthatve caitadanirukteḥ asadarthatve nañarthasyāsiddheḥ
    atītānāgatajñānādau viṣayādinātiprasaṅgāt . yacca
    kiñcidabhāvasya lakṣaṇamucyate sa bhāvo'bhāvo vā syāt .
    nādyaḥ bhāvasvābhāvānāśritatvāt viṣayidharmeṇa ca katha-
    mapri tathātve tannirvācyaṃ syāt . anyadeva taditi cenna
    tadbhāvasyābhāvatve svavṛttiḥ bhāvatve ca vyādhātāt .
    na dvitīyaḥ tasyātmani vṛttau virodhāpatteḥ avṛttāvavyāpa-
    katvaprasaṅgāditi . pratikṣepyaviśiṣṭameva yat pratibhāti
    so'bhāvaiti cenna pratikṣepāniruktau pratikṣepyānirukteḥ
    viśiṣṭapadārthaśca nirvvacanīyaḥ syāt . tatra viśiṣṭaṃ viśe-
    ṣaṇaviśeṣyatatsambandhebhyo bhinnamabhinnaṃ vā . nādyaḥ daṇḍapu-
    ruṣasambandhamantareṇa daṇḍino'nyasyāpratīteḥ daṇḍinamānaye-
    tyukte tadānayaprasaṅgācca . tatsambandhenopalakṣitatvāttatheti
    cenna atadvata upalakṣyatve'tiprasaṅgāt . tadvataścānyatvāt
    saṃmbandhohetuḥ saca tadadhikaraṇa eveti cenna sambandhāttadadhi-
    karaṇasambandhānyatvāpatterityeṣaḥ na panthāḥ . tatsambandhini
    tatra vyavahāraiti cenna tasyāpi viśiṣṭatvenānyatvāpattau
    vyavahāraviṣayagataviśeṣasya vaktumaśakyatvāt . evaṃ parampa-
    rākalpanāyāmapyanavasthāmātraṃ natu vyavahāryyagatoviśeṣaḥ
    kaścit . dvitīye tu pratyekaṃ daṇḍivyavavahāraprasaṅgoviśeṣā-
    bhāvāt na te pratyekaṃ daṇḍipadārthāḥ kintu militāiti
    cet militā iti kiṃ te ca melakaṃ cābhidhīyate uta
    tebhyo'nyaeva kaścit ādye pratyekaṃ saeva prasaṅgaḥ melake'pya-
    dhikaḥ . dvitīyastu pratītivyavahāravirodhātpūrvvaṃ nirastaḥ” .
    ityādinā 4 pari0 viśiṣṭapadārthaṃ nirasya īśvarapramāṇā-
    bhāvasya nirvacanamapi nirāsitam adhikaṃ tatra draṣṭavyam .

    tatra nirīśvarasāṃkhyamate upāsāsiddhasya prakṛtilīnasya
    puruṣasyaiva sannidhimātreṇa pradhānapravarttanena kartṛtā . seśvara
    yogarūpasāṃkhyapravacanamate nityeśvarasyaiva sannidhimātreṇa
    pradhānapravarttanenaṃ tathātvam iti bhedaḥ . pradarśiteṣveṣu
    mateṣu īśvaronimittakāraṇam, vedāntimate tu upādāna
    kāraṇaṃ nimittakāraṇañceti bhedaḥ tadetat śā0 sū0 bhāṣyayo
    rdarśitam yathā “janmādyasya yataḥ” śā0 sū0 pratijñātasya
    brahmaṇojanmādikāraṇatvasya viśeṣanirddhāraṇāya pravṛttam
    “prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt” sū0 . “yathābhyudaya-
    hetutvāddharmmojijñāsya evaṃ niḥśreyasahetutvādbrahmāpi
    jijñāsyamityuktaṃ brahma ca “janmādyasya yataḥ” iti lakṣitaṃ
    tacca lakṣaṇaṃ ghaṭakaṭakādīnāṃ mṛtsuvarṇādivat prakṛtitve
    kulālasuvarṇakārādivannibhittatve ca samānamityato bhavati
    vimarśaḥ kimātmakaṃ punarbrahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ syādi
    ti . tatra nimittakāraṇameva tāvat kevalaṃ syāditi prati-
    bhāti kasmāt? īkṣāpūrvvakakartṛtvaśravaṇāt . īkṣāpūrvvakaṃ
    hi brahmaṇaḥ kartṛtvamavagamyate “sa īkṣāñcakre sa prāṇa-
    masṛjata” ityādiśrutibhyaḥ . īkṣāpūrvvakañca kartṛtvaṃ nimi-
    ttakāraṇeṣveva kulālādiṣu dṛṣṭam anekakārakapūrvvikā
    ca kriyā phalasiddhyai loke dṛṣṭā sa ca nyāya ādikarta-
    ryyapi yuktaḥ saṃkrāmayitum, īśvaratvaprasiddheśca īśvarāṇāṃ hi
    rājavaivasvatādīnāṃ nimitvakāraṇatvameva kevalaṃ pratīyate
    tadvat parameśvarasyāpi nimittakāraṇatvameva yuktaṃ prati-
    pattum . kāryyañcedaṃ jagat sāvayavamacetanamaśuddhañca dṛśyate
    kāraṇenāpi tasya tādṛśenaiva bhavitavyaṃ kāryyakāraṇayoḥ
    sārūpyadarśanāt brahma ca rnavaṃ lakṣaṇamavagamyate “niṣkalaṃ
    niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam” ityādi śrutibhyaḥ .
    pāriśeṣyādbrahmaṇonyadupādanakāraṇamaśuddhyādiguṇakaṃsmṛ-
    tiprasiddhamabhyupagantavyaṃ brahmakāraṇatvaśruternimittamātre paryya-
    vasānādityevaṃ prāpte brūmaḥ . prakṛtiścopādānakāraṇañca brahmābhyu-
    pagantavyaṃ nimittakāraṇañcaṃna kevavaṃ nimittakāraṇameva kasmāt
    “pratijñādṛṣṭāntānurodhāt evaṃ hi pratijñādṛṣṭāntau śrutau
    noparudhyete . pratijñā tāvat” uta tamāde śamaprākṣyoyenāśrutaṃ
    śrutambhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātamiti” tatra caikavijñānena
    sarvamanyadavijñātamapi vijñātaṃ sambhavatīti pratīyate taccopādā-
    nakāraṇavijñāne sarvvavijñānaṃ sambhavati upādānakāraṇā
    vyatirekāt kāryyasya, nimittakāraṇādavyatirekastu kāryyasya
    nāsti, loke takṣavāsyādyatirekadarśanāt . dṛṣṭānto'pi “yathā
    somyaikena mṛtpiṇḍena vijñātena sarvvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syā-
    dvācārambhaṇaṃ vikāronāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam, ityupādāna
    gocara evāmnāyate “yathaikena lohamaṇinā sarvvaṃ lohamayaṃ
    vijñāta syāt” “ekena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vi-
    jñātaṃ syāditi” tathānyatrāpi “kasminnu bhagavovijñāte sarvva-
    midaṃ vijñātaṃ bhavatīti” pratijñā “yathā pṛthivyāmīṣadhayaḥ
    sambhavantīti” dṛṣṭāntaḥ “ātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate
    vijñāte idaṃ sarvvaṃ vicitramiti” pratijñāya “sa yathā
    dundubherhanyamānasya na bāhyāñchabdān śaknuyādgraha-
    ṇāya dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo
    gṛhīta iti” dṛṣṭāntaḥ evaṃ yathāsambhavaṃ prativedāntaṃ
    pratijñādṛṣṭāntau prakṛtitvasādhakau pratyetavyau . yata itīya-
    mapi pañcamī “yato vā imāti bhūtāni jāyanta” ityatra
    “janikarttuḥ prakṛtiriti” pā0 viśeṣasmaraṇāt prakṛtilakṣaṇa
    evopādāne draṣṭavyā . nimittatvantu adhiṣṭhātrantarābhā-
    vādavagantavyaṃ yathā hi loke mṛtsuvarṇādikamupādāna
    kāraṇaṃ kulālasuvarṇakārādīnadhiṣṭhātṝvapekṣya pravarttate nava
    brahmaṇa upādānakāraṇasya svato'nyodhiṣṭhātāpekṣyo'sti
    prāgutpatteḥ ekamevādvitīya” mityavadhāraṇāt adhiṣṭhātranta-
    rābhāvo'pi pratijñādṛṣṭāntānuparodhādeva nodito veditavya”
    adhiṣṭhātari hyupādānādanyasminnabhyupagamyamāne punarapyeka-
    vijñānena sarvvavijñānasyāsambhavāt pratijñādṛṣṭāntopa-
    rodha eva syāt tasmādadhiṣṭhātrantarābhāvādātmanaḥ kartṛtva
    upādānāntarābhāvācca prakṛtitvam . kutaścātmanaḥ kartṛtva
    prakṛtitve” bhā0 . “abhidhyopadeśācca” sū0 . “abhidhyodeśaścā-
    tmanaḥ kartṛtva prakṛtitve gamayati “so'kāmayata vahu syāṃ prajā-
    yeti” “tadaikṣateti” ca tatrābhidhyānapūrvvikāyāḥ svātantrya-
    pravṛtteḥ kartṛtvaṃ gamyate “bahu syāmiti” pratyagātmaviṣayatvāt
    bahubhavanābhidhyānācca prakṛtirityapi gamyate” bhā0 .
    “sākṣāccobhayāmnānāt” sū0 . “prakṛtitvasyāyamabhyuccayaḥ
    itaśca prakṛtirbahma yat kāraṇaṃ sākṣādbrahmaiva kāra-
    ṇamupādāyobhau prabhavapralayāvāmnāyete “sarvvāṇi ha vā
    imāni mūtānyākāśādeva samutpadyanta ākāśaṃ pratyastaṃ
    yantīti” yaddhi yasmāt prabhavati yasmiṃśca pralīyate tat
    tasyopādānaṃ prasiddhaṃ yathā vrīhiyavādīnāṃ
    pṛthivī” sākṣāditi copādānāntarānupādānaṃ
    sūcayati ākāśādeveti . pratyastamayaśca nopādānādanyatra
    kāryyasya dṛṣṭaḥ” bhā0 . “ātmakṛteḥ pariṇāmāt” sū0 .
    “itaśca prakṛtirbrahma yat kāraṇaṃ brahmaprakriyāyām” “tadā-
    tmānaṃ svayamakuruteti” ātmanaḥ karmmatvaṃ kartṛtvañca darśa-
    yati ātmānamiti karmmatvaṃ svayamakurutetikartṛtvam .
    kathaṃ punaḥ pūrvvasiddhasya svataḥ kartṛtvena vyavasthitasya
    kriyamāṇatvaṃ śakyaṃ sampādayitum? pariṇāmāditi brūmaḥ
    pūrvvasiddho hi sannātmā viśeṣeṇa vikārātmanā pariṇama-
    yāmāsātmānamiti vikārātmanā ca pariṇāmo mṛdādyāsu
    prakṛtiṣūpalabdhaḥ . svayamiti ca viśeṣaṇānnimittāntarā-
    napekṣatvamapi pratīyate . pariṇāmāditi vā pṛthaksūtraṃ
    tasyaiṣo'rthaḥ . itaśca prakṛtirbrahma yat kāraṇaṃ brahmaṇa eva
    vikārātmanāyaṃ pariṇāmaḥ sāmānādhikaraṇyenāmnāyate”
    “sacca tyaccābhavanniruktañcāniruktañcetyādineti” bhā0 . “yo-
    niśca hi gīyate” sū0 . “itaśca prakṛtirbrahma yat kāraṇaṃ
    brahma yonirityapi savva tra vedānteṣu “karttāramīśaṃ puruṣaṃ
    brahma yonimiti” yadbhūtayoni paripaśyanti dhīrāḥ” iti
    ca . yoniśabdaśca prakṛtivacanaḥ samadhigatoloke “pṛthivī
    yoniroṣadhivanaspatīnāmiti, . strīyonerapyastyevāvayavadvārā
    sutaṃ pratyupādānatvam kvacit sthānavacano'pi yoniśabdo-
    dṛṣṭaḥ “yoniṣṭa indraniṣade akārīti” vākyaśeṣāt .
    tatra prakṛtivacanatā parigṛhyate “yathorṇanābhiḥ sṛjate
    gṛhṇate ca” ityevaṃ jātīyakāt . tadevaṃ prakṛtitvaṃ brahmaṇaḥ
    siddham . yat punaridamuktaṃ īkṣāpūrvvakaṃ kartṛtvaṃ nimi-
    ttakāraṇeṣveva kulālādiṣu loke dṛṣṭaṃ nopādāneṣvityādi
    tat pratyucyate, na lokavadiha bhavitavyaṃ natvayamanumānaga-
    myo'rthaḥ śabdagasyatvāttasyārthasya, yathāśabdamiha bha-
    vitavyaṃ śabdaścekṣiturīśvarasya prakṛtitvaṃ pratipādayatītya-
    vocāma punaścaitat sarvvaṃ vistareṇa prativakṣyāmaḥ” bhā0 .

    tatra cetanakāraṇatāvāde sāṃkhyākṣepapradarśanapūrvakaṃ brahma-
    ṇoyathā kāraṇatvasambhavastathā vyavasthāpitaṃ tatraiva “itara-
    vyapadeśāddhitākāraṇādidobaprasaktiḥ” śā0 sū0 .
    “anyathā punaścetanakāraṇavāda ākṣipyate cetanāddhi jagat
    prakriyāyāmāśrīyamāṇāyāṃ hitākāraṇādayodoṣāḥ prasa-
    jyante kutaḥ? itaravyapadeśāt itarasya śārīrasya brahmā-
    nmatvaṃ vyapadiśati śrutiḥ “sa ātmā tattvamasi śvetaketo”!
    iti pratibodhanāt . yadvā itarasya brahmaṇaḥ śārīrātmatvaṃ
    vyapadiśati tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśaditi” sraṣṭurevāvi-
    kṛtasya brahmaṇaḥ kāryyānupraveśena śārīrātmatvapradarśanāt .
    “anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti” para
    devatājīvamātmaśabdena vyapadiśantī na brahmaṇobhinnaḥ śārīra-
    iti darśayati . tasmādyadbrahmaṇaḥ sraṣṭṛtvaṃ tacchārīrasyaive-
    tyataḥ svatantrakarttā sa ca hitamevātmanaḥ saumanasyakaraṃ kuryyāt
    nāhitaṃ janmamaraṇajarārogādyanekānarthajālam . na
    hi kaścidaparatantrobandhanāgāramātmānaṃ kṛtvānupraviśati na
    ca svayamatyantanirmalaḥ sannatyantaṃ malinaṃ dehamātmatveno-
    peyāt kṛtamapi kathañcidyat duḥsvakaraṃ tadicchayā jahyāt
    sukhakaraṃ copādadīta smarecca mayedaṃ jagadvividhaṃ vicitraṃ
    viracitamiti sarvo hi lokaḥ spaṣṭaṃ kāryyaṃ kṛtvā
    svarati mayedaṃ kṛtamiti . yathā ca māyāvī svayaṃ prasāritāṃ
    māyāmicchayā anāyāsenopasaṃharati evaṃ śārīro'pī
    māṃ sṛṣṭimupasaṃharet . svakīyamapi tāvaccharīraṃ śārīro
    na śakroti anāyāsenopasaṃharttum . evaṃ hitakriyā-
    dyarśanādanyāyyā cetanājjagat prakriyeti manyate” bhā0 .
    “adhikantu bhedanirdeśāt” sū0 . “tuśabdaḥ pūrvapakṣaṃ vyāvartta-
    yati . yat sarvvajñaṃ śarvaśakti brahma nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ
    śārorādadhikamanyat tadvayaṃ jagataḥ sraṣṭṛ brūmaḥ na tasmin
    hitākaraṇādayodoṣāḥ prasajyante . na hi tasya hitaṃ kiñcit
    karttavyamasti ahitaṃ vā pariharttavyaṃ mityamuktatvāt .
    na ca tasya jñānapratibandhaḥ śaktipratibandho vā kvacidapyasti
    sarvvajñatvāt sarvaśaktitvācca . śārīrastvanevaṃbidhastasmin
    prasajyante hitākāraṇādayodoṣāḥ na tu taṃ vayaṃ jagataḥ
    sraṣṭāraṃ brūmaḥ . kuta etat bhedanirdeśāt “ātmā vā are
    draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyonididhyāsitavyaḥ” “so'nveṣṭavyaḥ sa
    vijijñāsitavyaḥ” “satā saumya! tadā saṃpannobhavati” “śārīra
    ātmā prājñenātmanā anvārūḍha” ityevaṃ jātīyakaḥ karttṛkarmā-
    dibhedanirdeśo jīvādadhikaṃ brahma darśayati . manvabhedani-
    rdeśo'pi darśitaḥ “tattvamasītyevañjātīyakaḥ kathaṃ bhedābhedau
    viruddhau sambhavetām? . naiṣa dīṣaḥ . ākāśaghaṭākāśa-
    nyāyenobhayasambhavasya tatra tatra pratiṣṭhāpitatvāt . api
    ca yadā “tattvamasītyevañcātīyakenābhedanirdeśenābhedaḥ
    pratibodhito bhavati, apagatambhavati tadā jīvasya saṃsā-
    ritvaṃ, brahmaṇaśca sraṣṭṛtvaṃ, samastasya mithyājñānavijṛmbhitasya
    bhedavyavahārasya samyagjñānena bādhitatvāt tatra kuta eva
    sṛṣṭiḥ, kuto vā hitākāraṇādayodoṣāḥ . avidyāpratyu-
    sthāpitanāmarūpakṛtakāryyakāraṇasaṃghātopādhyavivekakṛtā hi
    bhrāntirhitāhitakaraṇādilakṣaṇaḥ saṃsāro na tu paramārtha-
    to'stītyasakṛdevāvocāma janmamaraṇacchedanabhedanādyabhimāna-
    vat . abādhite tu bhedavyavahāre “so'nveṣṭavya ityevañjā-
    tīyakena bhedanirdeśenāvagamyamānaṃ brahmaṇo'dhikatvaṃ hitākara-
    ṇadoṣaprasaktiṃ niruṇaddhi” bhā0 . “aśmādivacca tadanupapatteḥ”
    sū0 “yathā ca loke pṛthivītvasāmānyānvitānāmapyaśmanāṃ
    kecinmahāmaṇayovajravaidūryyādayo'nye madhyamavīryyāḥ sūryya-
    kāntādayo'nye prahīṇāḥśvavāyasakṣepaṇārhāḥpāṣāṇā ityane-
    kavidhaṃ vaicitryaṃ dṛśyate yathā caikapṛthivīvyapāśrayāṇā
    mapi vījānāṃ bahuvidhaṃ patrapuppaphalagandharasādivaivitryaṃ
    candanacamprakādiṣūpalabhyate yathā caikasyāpyannarasasya lo-
    hitādīni keśalomādīni ca kāryyāṇi vicitrāṇi
    bhavanti evamekasyāpi brahmaṇījīvaprājñapṛthaktvaṃ kāryyavai-
    citryaṃ copapadyata ityatastadanupapattiḥ paraparikalpitadoṣā-
    nupapattirityarthaḥ . śruteśca prāmāṇyādvikārasya vācāra-
    mbhaṇamātratvāt svapnadṛśyabhāvavaicitryavaccetyabhyuccayaḥ” bhā0 .
    “upasaṃhāradarśanānneti cenna kṣīrabaddhi” sū0 . “cetanaṃ
    brahvaikamadvitīyaṃ jagataḥ kāraṇamiti yaduktaṃ tannopapadyate
    kasmāt? upasaṃhāradarśanāt . iha hi loke kulālādayo
    ghaṭapaṭādīnāṃ karttārobhṛddaṇḍacakrasūtrādyanekakārakopasaṃhā
    reṇa saṃgṛhītasādhanāḥ santastattat kāryaṃ kurvvāṇādṛśyante
    brahma cāsahāyaṃ tavābhipretaṃ tasya sādhanāntarānupasaṃgrahe sati
    kathaṃ sraṣṭṛtvamupapadyeta tasmānna brahma jagatkāraṇamiti cennaiṣa
    doṣaḥ yataḥ kṣīravat dravyasvabhāvaviśeṣādupapadyate yathā hi
    loke kṣīraṃ jalaṃ vā svayameva dadhihimabhāvena pariṇamate-
    'napekṣya bāhyaṃ sādhanaṃ, tathehāpi bhaviṣyati . nanu kṣīrā-
    dyapi dadhyādibhāvena pariṇamamānamapekṣataeva bāhyaṃ sādha-
    nam auṣṇyādikaṃ, kathamucyate kṣīrabaddhīti naiṣa doṣaḥ .
    svayamapi hi kṣīraṃ yāñca yāvatīñca pariṇāmamātrāmanubhava-
    tyevaṃ pāryate tāñca tāvatīñcauṣṇyādinā dadhibhāvāya . yadi
    svayaṃ dadhibhāvaśīlatā na syānnaivauṣṇyādināpi balāddadhi-
    bhāvamāpadyeta . na hi vāyurākāśo vauṣṇyādinā balā-
    dadhibhāvamāpadyeta . sādhanasampattyā ca tasya saṃpūrṇṇatā
    sampādyate . paripūrṇṇaśaktikañca brahma na tasyānyena kenacit
    pūrṇṇatā sampādayitavyā . śrutiśca tatra bhavati “na tasya
    kāryaṃ karaṇañca vidyate ma tatsasaścābhyadhikaśca dṛśyate .
    parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ceti”
    tasmādekasyāpi brahmaṇo vivitraśaktiyogāt kṣīrādivadvi
    citraḥ pariṇāmaścopapadyate” bhā0 . “devādivadapi līke”
    sū0 . “syādetat upapadyate kṣīrādīnāmacetanā-
    nāmanapekṣyāpi vāhyaṃ sādhanaṃ dadhyādibhāvaḥ dṛṣṭatvāt
    jñetatāḥ punaḥ kulālādayaśca sādhanasāmagrīmapekṣyaiva tasmai-
    tasmai kāryyāya pravarttamānā dṛśyante kathaṃ brahma cetanaṃ
    sadamahāyaṃ pravartteteti? devādivaditi brūmaḥ . yathā
    loke devāḥ pitara ṛṣaya ityevamādaya mahāprabhā-
    vāśvetanā api santo'napekṣya kiñcidbāhyaṃ sādhanamai-
    śvaryaviśeṣayogādabhidhyānamātreṇa svataeva bahūni nā-
    nāsaṃsthānāni śarīrāṇi prāsādādīni rathādīni
    ca nirmimāṇā upalabhyante mantrārthavādetihāsapurāṇa-
    prāmāṇyāt . tantunābhaśca svataeva tantūn sṛjati balā-
    kā cāntareṇaiva śukraṃ, garbhaṃ, dhatte, padminī cānapekṣya kiñcit
    prasthānasādhanaṃ sarontarāt sarontaraṃ pratiṣṭhate . evaṃ ceta-
    mamapi brahmānāpekṣya bāhyaṃ sādhanaṃ svataeva jagat snakṣyati
    sa yadi brūyāt yaete devādayo brahmaṇo dṛṣṭāntā
    upāttāste dārṣṭāntikena brahmaṇā samāna svabhāvā na bhavanti
    śarīrameva hyacetanaṃ devādīnāṃ śarorāntarādivibhūtyutpādane-
    upādānaṃ na tu cetana ātmā, tantunābhasya ca kṣudratarajantu-
    bhakṣaṇājjātāṃ kaṭhinatāmāpadyamāno tanturbhavati, balākā ca-
    stanayitnurava śravaṇādgarbhaṃ dhatte, padminī ca catanaprayuktā
    satyacetanenaiva śarīreṇa sarontarāt sarontaramupasarpati
    vallīva vṛkṣaṃ na tu svayameva acetanā sarontaropasarpaṇe vyā-
    priyate tasmānnaite brahmaṇo dṛṣṭāntā iti, taṃ prati brūyāt
    nāyaṃ doṣaḥ . kulālādidṛṣṭāntavailakṣaṇyamātrasya vivakṣita
    tvāditi . yathā hi kulālādīnāṃ devādīnāñca samāne
    cetanatve kulālādayaḥ kāryyārambhe bāhyaṃ sādhanamapekṣante
    na devādayastathā, brahma cetanamapi na bāhyaṃ sādhanamapekṣiṣyate
    ityetāvadvayaṃ devādyudāharaṇena vivakṣyāmaḥ . tasmādyathaikasya-
    sāmarthyaṃ dṛṣṭaṃ tathā sarvveṣāmeva bhavitumarhatīti nāstyekānta
    ityabhiprāya” bhā0 . “kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdavyākāpo
    vā” sū0 . “cetanamekamadvitīyaṃ brahmakṣīrādivaddevatādivaccā
    napekṣitabāhyasādhanaṃ svayampariṇamamānaṃ jagataḥ kāraṇamiti
    sthitam . śāstrārthapariśuddhaye tu punarākṣipati kṛtsnaprasa-
    ktiḥ kṛtsnasya brahmaṇaḥ kāryyarūpeṇa pariṇāmaḥ prāpnoti
    niravayavatvāt yadi brahma pṛthivyādivat sāvayavamabhaviṣyatta-
    to'syaikadeśaḥ paryyaṇaṃsyata ekadeśaścāvāsthāsyata, niravayava-
    ntu brahva śrutibhyo'vagamyate “jiṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ nira-
    vadyaṃ nirañjanam” “divyohyamūrttaḥ puruṣaḥ sa bāhyabhyantaro-
    hyajaḥ” “idaṃ mahadbhūtamanantamapāram” “vijñānavana
    eva sa eva neti netyātmā'sthūlamanaṇvityādyābhyaḥ”
    sarvvaviśeṣaṃ pratiṣedhayitrībhyaḥ . tataścaikadeśapariṇā-
    māsambhavāt kṛtsnapariṇāmaprasaktau satyāṃ mūlocchedaḥ
    prasajyeta dṛṣṭavyatvopadeśānarthakyañcāpannam ayatnadṛṣṭvāt
    kāryyasya . tahyatiriktasya ca brahmaṇo'bhāvādajatvādi-
    śabdavyākopaśca . athaitaddoṣaparijihīrṣayā sāvayavameva
    brāhmābhyupagamyeta tathāpi ye niravayavatvasya pratipādakāḥ
    śabdāudāhṛtāste prakupyeyuḥ . sāvayavatve cānityatva
    prasaṅga iti sarvvathā'yaṃ pakṣo na ṣaṭayituṃ śakyata ityā-
    kṣipati” bhā0 . “śrutestu śabdamūlatvāt” sū0 “tuśa-
    bdenākṣepaṃ pariharati na svalvasmatpakṣe kaścidapi
    doṣo'sti na tāvat kṛtsnaprasaktirasti kutaḥ? śruteḥ tathaiva
    hi brahmaṇo'vasthānaṃ śrūyate prakṛtivikārayorbhedena vyapadeśāt
    “seyandevataikṣata hantāhamimāstisrodevatā anena jīvenātma-
    nānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti” “tāvānasya mahimā
    tatojyāyāṃśca puruṣaḥ pādo'syaviśvābhūtāni tripādasyāmṛta
    divīti” caivaṃ jātīyakāt tathā hṛdayāyatanatvavacanāt sat-
    sampattivacanācca . yadi ca kṛtsnaṃ brahma kāryyabhāvenopa
    yuktaṃsyāt “satā saumya! tadā sampanno bhavatīti” muṣuptigataṃ
    viśeṣaṇamanupapannaṃ syāt vikṛtena brahmaṇā nityaṃ sampannatvāt
    avikṛtasya ca brahmaṇo'bhāvāt tathendriyagocaratvapratiṣe-
    dhādbrahmaṇaḥ, vikārasya cendriyagocaratvopapatteḥ . tasmā-
    dasti avikṛtaṃ brahma na ca niravayavatvaśabdavyākopo'sti
    śrūyamāṇatvādeva niravayavatvasyāpyabhyupagamyamānatvāt . śabda-
    mūlañca brahma śabdapramāṇakaṃ nendriyādipumāṇakaṃ tadyathā-
    śabdamabhyupagantavyam . śabdaścomayamapi brahmaṇaḥ pratipāda-
    yati akṛtsnaprasaktiṃ niravayavatāñca . laukikānāmapi
    maṇimantrauṣadhiprabhṛtīnāṃ deśakālanimittavaicitryavaśāt
    śaktayoviruddhānekakāryyaviṣayā dṛśyante tā api tāvanno-
    padeśamantareṇa kevalena tarkeṇāvagantuṃ śakyante asya vastuna
    etāvatyaetatsahāyā etadviṣayā etatprayojanāśca śaktaya
    iti kimutāvintyaprabhāvasya brahmaṇorūpaṃ vinā śabdena na
    nirūpyeta . tathācāhuḥ paurāṇikāḥ “acintyāḥ khalu
    ye bhāvā na tāṃstarkeṇa yojayet . prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tada-
    cintyasya lakṣaṇamiti” . tasmācchabdamūlaevātīndriyārtha yā-
    thātmyādhigamaḥ . nanu śabdenāpi na śakyate viruddhārthaḥ pratyā-
    yayituṃ niravayavañca brahma pariṇamate na ca kṛtsnamiti yadi
    niravayavaṃ brahma syānnaiva pariṇameta kṛtsnameva vā pariṇameta
    atha kenacidrūpeṇa pariṇameta kenacidrūpeṇāvatiṣṭheteti rūpa-
    bhedakalpanāt sāvayavameva prasajyeta . kriyāviṣaye “ati-
    rātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī-
    tyevaṃjātīyikāyāṃ viruddhapratītāvapi vikalpāśrayaṇa
    virodhaparihārakāraṇaṃ bhavati puruṣatantratvādanuṣṭhānasya
    iha tu vikalpāśrayaṇenāpi na virodhaparihāraḥ sambhavati
    apuruṣatantratvādvastunaḥ tasmāddughaṭametaditi naiṣa doṣaḥ .
    avidyākalpitarūpabhedābhyupagamāt . nahyavidyākalpitena
    rūpabhedena sāvayavaṃ vastu sampadyate . na hi timiropa-
    hatanayanenāneka iva candramā dṛśyamāno'neka eva bhavati .
    avidyākalpitena ca nāmarūpalakṣaṇena rūpabhedena vyākṛtā-
    vyākṛtātmakena taṃttvānyatvābhyāmanirvācyena brahma pariṇā-
    mādisarvvavyavahārāspadatāṃ pratipadyate pāramārthikena
    ca rūpeṇa sarvvavyavahārātītamapariṇatamavatiṣṭhate vācāra-
    mbhaṇamātratvāccāvidyākalpitasya nāmarūpabhedasya, na nira-
    payavatvaṃ brahmaṇaḥ kupyati . naceyaṃ pariṇāmaśrutiḥ pari-
    ṇāmapratipādanārthā tatpratipattau phalānavagamāt . sarvva
    vyavahārahīnabrahmātmabhāvapratipādanārthā tveṣā tatpratipattau
    phalāvagamāt . “saeṣa neti netyātmā” ityupakramyāha “abhayaṃ
    vai janaka! prāpto'soti” . tasmādasmatpapakṣena kaścidapi doṣa
    prasaṅgo'sti” bhā0 . “ātmani caivaṃ vicitrāśca hi” sū0 . “api
    ca naivātra vivaditavyaṃ kayamekasmin brahmaṇi svarūpānupamardde-
    naivānekākārā sṛṣṭiḥ syāditi yata ātmanyapyekasmin
    svapnadṛśi svarūpānupamadanenaivānekārā sṛṣṭiḥ paṭhyate “na tatra
    rathā na rathayogāḥ panthānobhavantyatha rathān rathayogān pathaḥ
    sṛjate” ityādinā . loke'pi devādiṣu māyāvyādiṣu ca
    svarūpānupamardanenaiva vicitrāhastyaśvādisṛṣṭayo dṛśyante
    tathaikasminnapi brahmaṇi kharūpānupamardenaivānekākārā sṛṣṭi-
    rbhaviṣyatīti” bhā0 . “svapakṣadoṣācca” sū0 . “pare-
    ṣāmapyeṣa samānaḥ svapakṣadoṣaḥ pradhānavādino'pi hi
    niravayavamaparicchinnaṃ śabdādihīnaṃ pradhānaṃ sāvayavasya
    paricchinnasya śabdādimataḥ kāyasya kāraṇamiti
    svapakṣaḥ tatrāpi kṛtsnaprasaktirniravayavatvāt pradhānasya
    prāpnoti niravayavatvābhyupagamavyakopovā . nanu naiva tairnira-
    yavayavaṃ pradhānamabhyupamyate satvarajastamāṃsi hi trayoguṇāḥ
    teṣāṃ sāmyāvasthā pradhānaṃ tairevāvayavaiḥ tat sāvayavamiti,
    naivaṃ jātīyakena sāvayavatvena prakṛtodoṣaḥ pariharttuṃ pāryya-
    te yataḥ satvarajastamasāmapyekaikasya samānaṃ niravayatvam ekai-
    kamevetaradvayānugṛhītaṃ svajātīyasya prapañcasyopādāna-
    miti samānatvāt svapakṣadoṣaprasaṅgasya . tarkāpratiṣṭhānāt
    sāvayavatvameveti cet evamapyanityatvādidoṣaprasaṅgaḥ .
    atha śaktaya eva kāryyavaicitryasūcitā avayavā ityabhi-
    prāyaḥ, tāstu brahmavādino'pyaviśiṣṭāḥ . tathā aṇuvādi-
    no'pyaṇuraṇvantareṇa saṃyujyamāno niravayavatvādyadi kāt-
    snyena saṃyujyeta tataḥ prathimānupapatteraṇumātratāprasaṅgaḥ .
    'yathaikadeśena saṃbujyeta tathāpi niravayavatvābhyupagamavyākopa
    iti svapakṣe'pi samānaeṣa doṣaḥ . samānatvācca nānyatarasmi-
    nneva pakṣe upakṣeptavyobhavati . parihṛtastu brahmavādinā sva-
    pakṣe doṣaḥ” bhā0 . “sarvvopetā ca taddarśanāt” sū0 . “ekasyāpi
    brahmaṇo vicitraśaktiyogādupapadyate vicitro vikāraprapañca
    ityuktaṃ tat punaḥkathamapagamyate vicitraśaktiyuktaṃ paraṃ brahme-
    ti?” taducyate sarvvopetā ca taddarśanāt sarvvaśaktiyuktā
    parā devatetyavagantavyaṃ kutaḥ? taddarśanāt tathā hi darśayati
    śrutiḥ sarvaśaktiyogaṃ parasyādevatāyāḥ “sarvvakarmmā sarvvakāmaḥ
    sarvagandhaḥ sarvvarasaḥ sarvvamidamabhyātto'vākyanādaraḥ” “satya-
    kāmaḥ satyasaṅkalpaḥ” “yaḥ sarvajñaḥ sarvavit” “etasya vā
    akṣarasya praśāsane gārgi! sūryyācandramasau dhṛtau tiṣṭhata” ityeva-
    ñjātīyakā” bhā0 . “vikaraṇatvānneti cettaduktam” sū0 . “syā-
    detat vikaraṇāṃ parāṃ devatāṃ śāsti śāstram “acakṣuṣkamaśro-
    tramavāgamanaḥ” ityevañjātīyakam . kathaṃ sā sarvaśaktiyuktāpi
    satī kāryyāya prabhavet? devādayohi cetanāḥ sarvaśaktiyuktā
    api santa ādhyātmikakāryyakaraṇasampannā eva tasmaitasmaikā-
    ryyāya prabhavanto vijñāyante . kathañca “neti netīti” prati-
    ṣiddhasarvvaviśeṣāyā devatāyāḥ sarvvaśaktiyogaḥ sambhavediti?
    cet yadatra vaktavyaṃ tat purastādevoktaṃ, śrutyavagāhyameveda-
    matigambhīraṃ paraṃ brahma na tarkāvagāhyam na ca yathaikasya sā-
    marthyaṃ dṛṣṭaṃ tathānyasyāpi sāmarthyena bhavitavyamiti niya-
    mo'stīti . pratiṣiddhasarvvaviśeṣasyāpi brahmaṇaḥ sarvva-
    śaktiyogaḥ sambhavatītyetadapyavidyākalpitarūpabhedopanyāse-
    noktameva . tathā ca śāstram “apāṇipādojavanograhītā
    paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇṇaḥ” ityakaraṇasyāpi brahmaṇaḥ sarvva-
    sāmarthyayogaṃ darśayati” bhā0 . “na prayojanavattvāt” sū0 .
    “anyayā punaścetanakartṛkatvaṃ jagata ākṣipati, na khalu ceta-
    naḥ paramātmedaṃ jagadvimbaṃ viracayitumarhati kutaḥ? prayo-
    janavattvāt pravṛttīnām . cetano hi loke buddhipūrvvakārī-
    puruṣaḥ pravarttamāno na mandopakramāmapi tāvat pravṛttimātma-
    prayojanānupayīginīmārabhamāṇodṛṣṭaḥ kimuta gurutarasaṃrambhā-
    m, bhavati ca lokaprasiddhyanuvādinī śrutiḥ “na vā are
    sarvvasya kāmāya sarvaṃ priyambhavatyātmanastu kāmāmāya sarvaṃ
    priyambhavatīti” . gurutarasaṃrambhā ceyaṃ pravṛttiryaduccāvaca
    prapañcaṃ jagadvimbaṃ viracayitavyam . yadīyamapi pravṛtti-
    ścetanasya paramātmana ātmaprayojanopayoginī parika-
    lpyeta paritṛptaptatvaṃ paramātmanaḥ śrūyamāṇaṃ bādhyeta prayo-
    janābhāve vā pravṛttyabhāvo'pi syāt . atha cetano'pi
    sannunmattobaddhyarādhādantareṇaivātmaprayojanaṃ pravarttaṃnī-
    dṛṣṭastathā paramātmāpi pravarttiṣyata ityucyeta, tathā sati
    sarvajñatvaṃ paramātmanaḥ śrūyamāṇaṃ bādhyeta tasmādaśliṣṭā ceta-
    nāt sṛṣṭiriti” bhā0 . “lokaṣantu līlākaivalyam” sū0
    “tuśabdenākṣepaṃ pariharati . yathā loke kasyacidāptaiṣaṇasya
    rājño rājāmātyasya vā vyatiriktaṃ kiñcitprayojanamanabhi
    sandhāya kevalaṃ līlārūpā pravṛttayaḥ krīḍāvihāreṣu
    bhavanti yathā cocchasapaśvāsādayo'nabhisandhāya bāhyaṃ
    kiñcitprayojanāntaraṃ svabhāvādeva bhavanti evabhīśvarasyāpya-
    napekṣya kiñcitprayojanāntaraṃ svabhāvādeva kevala līlā-
    rūpā pravṛttirbhaviṣyati . nahīśvarasya prayojanāntaraṃ nirū-
    pyamāṇaṃ nyāyataḥ śrutito vā sambhavati . na ca svabhāvaḥ
    paryye nuyoktu śakyate . yadyapyasmākamiyaṃ jagadvimbavira-
    canā gurutarasaṃrambhevāvabhāti tathāpi parameśvarasya lo-
    laiva kevaleyam aparimitaśaktitvāt . yadi nāma loke
    līlāsvapi kiñcit sūkṣmaṃ prayojanamutprekṣata tathāpi
    naivātra kiñcitprayojanamutprekṣituṃśakyate āptakāmatāśruteḥ .
    nāpyapravṛttirunmattapravṛttirvā sṛṣṭiśruteḥ sarvajñatvaśruteśca .
    naceyaṃ paramārthaviṣayā sṛṣṭisthitiśrutiḥ avidyākalpita
    nāmarūpavyavahāragocaratvāt brahmātmabhāvapratipādanapara-
    tvāccetyetadapi na vismarttavyam” bhā0 . “vaiṣamyanairghṛṇye na
    sāpekṣatvāttathāhi darśayati” sū0 . “punaśca jagajjanmādi-
    hetutvamīśvarasyākṣipyate sthūṇānikhanananyāyena pratijñātasyā-
    rthasya dṛḍhīkaraṇāya . neśvaro jagataḥ kāraṇamupapadyate
    kutaḥ? vaiṣamyanai eṇyaprasaṅgāt . kāṃścidatyantasukhabhājaḥ karo-
    ti devādīn, kāṃścidatyantaduḥkhabhājaḥ karoti paśvādīn,
    kāṃścin madhyamabhājomanuṣyādīnityevaṃ viṣamāṃ sṛṣṭiṃ ni-
    rmimāṇasyeśvarasya pṛthagjanasyeva rāgadveṣāpatteḥ śrutismṛ-
    tyavadhāritasvacchatvādīśvarasvabhāvaviparilopaḥ prasajyeta .
    tathā khalajanairapi jugupsitaṃ nirghṛṇatvamatikrūratvaṃ
    duḥsvayogavidhānāt sarvvaprajopasaṃharaṇācca prasajyeta .
    tasmādvaiṣamyanairghṛṇyaprasaṅgānneśvaraḥ kāraṇamityevaṃ prāpte
    brūmaḥ vaiṣamyanairghṛṇye neśvarasya prasajyete kasmāt? sāpekṣa-
    tvāt . yadi hi nirapekṣaḥ kevala īśvaroviṣamāṃ sṛṣṭiṃ
    nirmimīta syātāmetau doṣau vaiṣamyaṃ nairghṛṇyañca . na tu
    nirapekṣasya nirmātṛtvamasti sāpekṣo hośvaroviṣamāṃ sṛṣṭiṃ
    nirmimīte . kimapekṣata iti ceddharmmādharmmāvapekṣata iti
    vadāmaḥ . ataḥ sṛjyamānaprāṇidharmmādharmmāpekṣā viṣamā
    sṛṣṭiriti nāyamīśvarasyāparādhaḥ . īśvarastu parjanyavaddraṣṭa-
    vyaḥ yathā hi parjanyo vrohiyavādisṛṣṭau sādhāraṇaṃ
    kāraṇambhavati vrīhiyavādivaiṣamye tu tattadvījagatānyevā
    sādhāraṇāni samarthāni kāraṇāni bhavanti, evamīśvarodeya
    manuṣyādisṛṣṭau sādhāraṇaṃ kāraṇambhavati devamanuṣyādivai-
    ṣayye tu tattajjīvagatānyevāsādhāraṇāni karmmāṇi kāra-
    ṇāni bhavanti . evamīśvaraḥ sāpekṣatvānna vaiṣamyanairghṛṇyābhyāṃ
    duṣyati . kathaṃ punaravagamyate sāpekṣa īśvaro nīcamadhya-
    mottamasaṃsāraṃ nirmimīte iti . tathā hi darśayati
    śrutiḥ “eṣa hyeva sādhu karmma kārayati taṃ, yamebhyolo-
    kebhya unninīṣate, eṣa u evāsādhu karmma kārayati taṃ,
    yamadholokaṃ ninīṣata” iti “puṇyovai puṇyena karmmaṇā
    bhavati, pāpaḥ pāpeneti” ca . smṛtirapi prāṇikarmma-
    viśeṣāpekṣamebeśvarasyānugrahītṛtvaṃ nigrahītṛtvañca darśayati
    “ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajānyaham” ityevañjā-
    tīyakā” bhā0 . “na karmmāvibhāgāditi cennānādi-
    tvāt” sū0 . “sadeva somyedamagrasīdekamevādvitīya-
    miti” prāksṛṣṭeravibhāgāvadhāraṇānnāsti karmma, yada-
    pekṣā viṣamā sṛṣṭiḥ syāt, sṛṣṭyuttarakālaṃ hi śarī-
    rādivibhāgāpekṣaṃ karmma . karmmāpekṣa īśvaraḥ pravarttatāṃ nāma,
    prāk vibhāgādvaicitryanimittasya karmmaṇo'bhāvāttulyai
    vādyā sṛṣṭiḥ prāpnotīti cennaiṣa doṣaḥ, anāditvāt
    saṃsārasya . bhavedeṣa doṣoyadyādimānayaṃ saṃsāraḥ syāt
    anādau tu saṃsāre vījāṅkuravaddhetuhetumadbhāvena karmmaṇaḥ,
    sargavaiṣamyasya ca pravṛttirna virudhyate . kathaṃ punaretada-
    vagamyate anādireṣa saṃsāra iti? ata uttaraṃ
    paṭhati” bhā0 . “upapadyate cāyyupalabhyate ca” sū0 .
    “upadyate ca saṃsārasyānāditvaṃ ādimattve hi saṃsārasyā-
    kasmādudbhūtermuktānāmapi punaḥsaṃsārodbhūtiprasaṅgaḥ akṛ-
    tābhyāgamaprasaṅgaśca sukhaduḥkhādivaiṣamyasya nirnimattatvāt .
    na ceśvaro vaiṣanyaheturityuktam . na cāvidyā kevalā vaiṣamya
    kāraṇam ekarūpatvāt . rāgādikleśavāsanākṣiptakarmmāpekṣā
    tvavidyā vaiṣamyakarī syāt . na ca karmma antareṇa śarīraṃ
    sambhāti, na vā śarīramantareṇa karmma sambhavatītītaretarā
    śrayadoṣaprasaṅgaḥ “anāditve tu vījāṅkuranyāyenopapatterna-
    kaściddeṣo bhavati . upalabhyate ca saṃsārasyānāditvaṃ
    śrutismṛtyoḥ . śrutau tāvat “anena jovenātmaneti, sargapra-
    mukhe śārīramātmānaṃ jīvaśabdena prāṇadhāraṇanisittenā-
    bhilapannanādiḥ saṃsāra iti darśayati . ādimattve tu
    tataḥ prāganavadhāritaḥ prāṇaḥ sa kayaṃ prāṇadhāraṇanimi-
    ttena jīvaśabdena sargapramukhe'bhilapyeta . na ca dhārayiṣyatī-
    tyato' bhilapyeta anāgatāddhi sambandhādatītaḥ sambandhoba-
    līyān bhavati abhiniṣpannatvāt . “sūryyācandramasau dhātā
    yayāpūrvvamakalpayaditi” ca mantravarṇṇaḥ pūrvvakalpasadbhāvaṃ
    darśayati . smṛtābapyanāditvaṃ saṃsārasyopalabhyate . “na
    rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca sampratiṣṭhā”
    iti bhagavadgītā . purāṇe cātītānāmanāgatānāñca kalpā-
    nāṃ na parimāṇamastīti sthāpitam” śaṅkarabhāṣyam .

    īśvarasya kevalanimittakāraṇatāpakṣo'pi nyāyavaiśeṣikā-
    dyabhitaḥ tatraiva pratyākhyātaḥ yathā “patyurasāmañjasyāt” śā0
    sū0 . “idānīṃ kevalāghiṣṭhātrīśvarakāraṇavādaḥ pratiṣi-
    dhyate . tatkathavagamyate? . “prakṛtitiśca pratijñādṛṣṭāntānupa-
    rodhāt” “abhidhyodeśācca” ityatra prakṛtibhāvenādhiṣṭhātṛbhā
    vena cobhayasvabhāvasyeśvarasya svayamevācāryyeṇa pratiṣṭhāpitatvāt .
    yadi punaraviśeṣeṇeśvarakāraṇavādamātramiha pratiṣidhyeta
    pūrvvottaravirodhādvyāhatābhivyāhāraḥ sūtrakāra itye
    tadāpadyeta . tasmādaprakṛtiradhiṣṭhātā kevalaṃ nimitta-
    kāraṇamīśvara ityeṣa pakṣo vedāntavihitabrahmaikatvapratipakṣa-
    tvādyatnenātra pratiṣidhyate . sā ceyaṃ vedabāhyeśvaraka-
    lpanānekaprakārā . kecittāvatsāṅkhyayogavyapāśrayāḥ ka-
    lpayanti pradhānapuruṣayoradhiṣṭhātā kevalaṃ nimittakāraṇa-
    mīśvaraḥ itaretaravilakṣaṇāḥ pradhānapuruṣeśvarā iti .
    māheśvarāstu manyante “kāryyakāraṇayogavidhiduḥkhāntāḥ
    pañca padārthāḥ paśupatineśvareṇa paśupāśavimokṣāyopadiṣṭāḥ .
    paśupatirīśvaronimittakāraṇamiti, . tathā vaiśeṣikā-
    dayo'pi kecit kathañcit svaprakriyānusāreṇa nimitta-
    kāraṇamīśvaraṃ varṇṇayanti . ata uttaramucyate . “patyura-
    sāmañjasyāditi” . patyurīśvarasya pradhānapuruṣayoradhiṣṭhā-
    tṛtvena jagatkāraṇatvaṃ nopapadyate kasmāta? asāmañja-
    syāt . kiṃ punarasāmañjasyam hīnamadhyamottamabhāvena hi
    prāṇibhedān vidadhata īśvarasya rāgadveṣādidoṣaprasakterasma-
    dādivadanīśvaratvaṃ prasajyeta . prāṇikarmmāpekṣatvādadoṣa
    iti cenna karmmeśvarayoḥ pravartyapravarttayitṛtve itaretarā-
    śrayadoṣaprasaṅgāt . anāditvāditi cenna varttamāna-
    kālavadatīteṣvapi kāleṣvitaretarāśrayadoṣāviśeṣādandha-
    paramparānyāyāpatteḥ . api ca pravarttanālakṣaṇadoṣā iti
    nyāyavit samayaḥ . na hi kaścidadoṣaprayuktaḥ parārthe
    svārthe vā pravarttamāno dṛśyate svārthaprayukta eva ca sarvvo-
    janaḥ parārthe'pi pravarttata ityevamapyasāmañjasyam . svā-
    rthakatvādīśvarasyānīśvatvaprasaṅgāt . puruṣaviśeṣatvābhyu-
    pagamācceśvarasya puruṣasya caudāsīnyābhyupagamādasāmañjasyam”
    bhā0 . “sambandhānupapatteśca” sū0 . “punarapyasāmañjasyameva
    na hi pradhānapuruṣavyatirikta īśvaro'ntareṇa sambandhaṃ
    pradhānapuruṣayorīśitā . na tāvat saṃyogalakṣaṇaḥ sambandhaḥ
    sambhavati pradhānapuruṣeśvarāṇāṃ sarvagatatvāt niravayavatvācca .
    nāpi samavāyalakṣaṇaḥ, āśrayāśrayibhāvānirūpaṇāt .
    nāpyanyaḥ kaścit kāryyagamyaḥ sambandhaḥ śakyate kalpayituṃ,
    kāryyakāraṇabhāvasyaivādyāmyasiddhatvāt . brahmavādinaḥ katha-
    miti cet na tasya tādātmyalakṣaṇasambandhopapattaṃḥ . api
    cāgamabalena brahmavādī kāraṇādikharūpaṃ nirūpayati nāva-
    śyantasya yathādṛṣṭaṃ sarvamabhyupagantavyam . parasya tu dṛṣṭā-
    ntabalena kāraṇādisvarūpaṃ nirūpayatoyathādṛṣṭameva
    sarvvamabhyupagantavyamityayamastyatiśayaḥ . parasyāpi sarvajña-
    praṇītāgamasadbhāvāt samānamāgamabalamiti cenna itareta-
    nāśrayaprasaṅgāt āgamapratyayāt sarvajñasiddhiḥ sarvvajñapratyayā-
    ccāgamasiddhiriti . tasmādanupapannā sāṅkhyayogavādināmī-
    śvarakalpanā . evamanyāsvapi vedabāhyāsvīśvarakalpanāsu yathā-
    sambhavamasāmañjasyaṃ yojayitavyam” bhā0 . “adhiṣṭhānānupapa-
    tteśca” sū0 . “itaścānupapattistārkikaparikalpitasyeśvarasya .
    sa hi parikalpyamānaḥ kumbhakāra iva mṛdādīni pradhānā-
    doni adhiṣṭhāya pravarttayet na caivamupapadyate . nahyapratyakṣaṃ
    rūpādihīnañca pradhānamīśvaṃrasyādhiṣṭheyaṃ sambhavati mṛdādivai-
    lakṣaṇyāt” bhā0 . “karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ” sū0 . “syā-
    detat yathā karaṇagrāmaṃ cakṣurādikamapratyakṣaṃ rūprādihīnañca
    puruṣo'dhitiṣṭhatvevaṃ pradhānamapīśvaro'viṣṭhāsyatīti, tathāpi
    nopapadyate bhogādidarśanāddhi karaṇagrāmasyādhiṣṭhitatvaṃ ga-
    myate na cātra bhogādayo dṛśyante . karaṇagrāmasāmye cā-
    bhyupagamyamāne saṃsāriṇāmiveśvarasyāpi bhogādayaḥ prasa-
    jyeran . anyathā vā sūtradvapa vyākhyāyate . “adhi-
    ṣṭhānānupapatteśca” . itaścānupapattistārkikaparikalpitasye-
    śvarasya sādhiṣṭhāno hi loke saśarororājā rāṣṭrasyeśva-
    rodṛśyate na niradhiṣṭhānaḥ, ataśca taddṛṣṭāntavaśenādaṣṭamīśvaraṃ
    kalpayitumicchata īśvarasyāpi kiñcitśarīraṃ karaṇā-
    yatanaṃ varṇayitavyaṃ syāt na ca tadbarṇayituṃ śakyate sṛṣṭyu-
    ttarakālabhāvitvāt śarīrasya prāksṛṣṭestadanupapatteḥ .
    niradhiṣṭhānatve ceśvarasya pravarttakatvānupapattiḥ evaṃ loke
    dṛṣṭatvāt . “karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ” sū0 . “athalokadarśa-
    nānusāreṇeśvarasyāpi kiñcitkaraṇānāmāyatanaṃ śarīraṃ kāmena
    kalpyate evamapi nopapadyate saśarīratve hi sati saṃsā-
    rivadbhogādiprasaṅgādīśvarasyāpyanīśvaratva prasajyeta” bhā0 .
    “antavattvamasarvvajñatā vā” sū0 . “itaścānupapattistārkikapa-
    rikalpitasyeśvarasya . sa hi sarvajñastairabhyupagamyate anantaśca
    anantañca padhānaṃ anantāśca puraṣāmithobhinnā abhyupa-
    gamyante . tatra sarvvajñeneśvareṇa pradhānasya puruṣāṇāmā-
    tmanaśceyattā paricchidyeta vā na vā paricchidyeta, ubhaya-
    thāpi doṣo'nuṣaktaeva . kathaṃ? pūrvasmiṃstāvadvikalpe iyattā-
    paricchinnaṃ vastu ghaṭādivadantavat dṛṣṭaṃ tathā pradhānapuru-
    ṣeśvaratrayamapīyattāparicchinnatvādantavat syāt . saṃkhyāpari-
    māṇaṃ tāvat pradhānapuruṣeśvaratrayarūpeṇa paricchinnaṃ, svarū-
    paparimāṇamapi tadgatamīśvareṇa paricchidyeteti . puru-
    ṣagatā ca mahāsaṃkhyā . tataśceyattāparicchinnānāṃ ye saṃ-
    sārānmucyante teṣāṃ saṃsāro'ntavān saṃsāritvañca teṣāma-
    ntavat . evamitareṣvapi krameṇa mucyamāneṣu saṃsāritvasya
    cāntavattvaṃ syāt . pradhānañca savikāraṃ puruṣārthamīśvara-
    syādhiṣṭheyaṃ saṃsāratvenābhimataṃ tacchūnyatāyāmīśvaraḥ kimadhi-
    tiṣṭheta? kiṃ viṣaye vā sarvvajñateśvarate syātām? . pradhānapu-
    ruṣeśvarāṇāṃ caivamantavattve sati, ādimattvaprasaṅgaḥ ādyanta-
    vattve ca śūnyavādaprasaṅgaḥ . atha mā bhūdeṣa doṣa ityuttaravi-
    kalpo'bhyupagamyate na pradhānasya ṣuruṣāṇāmātmanoveyatteśvareṇa
    paricchidyata iti . tata īśvarasya sarvajñatvābhyupagamahā
    niraparo doṣaḥ prasajyeta . tasmādapyasaṅgatastārkikapari-
    gṛhītaiśvarakāraṇavādaḥ” .

    īśvarakāraṇatādārḍhyāya acetanapradhānakāraṇavāda
    khaṇḍanamapi śā0 sū0 bhāṣyayoḥ . yathā “racanānupapatte-
    rnānumānam” sū0 . “tatra sāṅkhyāmanyante yathā ghaṭaśa-
    rāvādayo bhedāmṛdātmakatayānvīyamānā mṛdātmakasāmānya
    pūrvvakāḥ loke dṛṣṭāḥ tathā sarvve eva vāhyādhyā-
    tmikā bhedāḥ sukhaduḥkhamohātmakatayā'nvīyamānā
    sukhaduḥkhamohātmakasāmānyapūrvvakā bhavitumarhanti . yattat
    sukha duḥkhamohātmakaṃ sāmānyaṃ tat triguṇaṃ pradhānaṃ mṛdva-
    dacetanaṃ cetanasya puruṣasyārthaṃ sādhayituṃ pravṛttaṃ sva-
    bhāvabhedenaiva vicitreṇa vikārātmanā bivarttate iti . tathā
    parimāṇādibhirapi liṅgaistadeva pradhānamanumimate .
    tatra vadāmaḥ yadi dvaṣṭāntabalenaivaitannirūpyate nācetanaṃ loke
    cetanānadhiṣṭhitaṃ svatantraṅkiñcidviśiṣṭapuruṣārthanirvartta-
    nasamarthān vikārān viracayat dṛṣṭam . mehaprā-
    sādaśayanāsanavihāramūmyādayo hi loke prajñāvadbhiḥ
    śilpibhiryathākālaṃ sukhaduḥkhaprāptiparihārayogyā raci-
    tā dṛśyante tathedaṃ jagadakhilaṃ pṛthivyādi nānā-
    karmmaphalamogayogyaṃ bāhyamādhmātmikañca śarīrādi nānā-
    jātyanvitaṃ pratiniyatāvayavavinyāsamanekakarmaphalānubhavā-
    dhiṣṭhānaṃ dṛśyamānaṃ prajñāvadbhiḥ sambhāvitatamaiḥ śilpi-
    bhirmanasāpyālocayitumaśakyaṃ sat kathamacetanaṃ pradhānaṃ
    racayet? loṣṭapāṣāṇādiṣvadṛṣṭatvāt . mṛdādiṣvapi kumbha-
    kārādyadhiṣṭhiteṣu viśiṣṭākāraracanā dṛśyate tadvat pradhā-
    nasyāpi cetanāntarādhiṣṭhitatvaprasaṅgaḥ . na ca mṛdādyupā-
    dānasvarūpavyapāśrayeṇaiva dharmeṇa sūlakāraṇamavadhāraṇīyaṃ
    ta bāhyakumbhakārādivyaprāśrayeṇeti kiñcinniyāmakamasti na
    caivaṃ sati kiñcidvirudhyate pratyuta śrutiranugṛhyate ce
    tanakāraṇatāsamarpaṇāt . atoracanānupapatteśca heto-
    rnācetanaṃ jagatkāraṇamanumātavyambhavati . anvayādya-
    nupapatteśceti caśabdena hetorasiddhiṃ samuccinoti . nahi
    bāhyādhyātmikānāṃ bhedānāṃ sukhaduḥkhamohātmakatayā'-
    nvaya upapadyate sukhādīnāñcāntaratvapratīteḥ śabdādī-
    nāñcātadrūpatvapratīteḥ tannimittatvapratīteśca śabdādyavi-
    śeṣe'pi ca bhāvanāviśeṣāt sukhādiviśeṣopalabdheḥ .
    tathā parimitānāṃ bhedānāṃ mūlāṅkurādīnāṃ saṃsarga-
    pūrvvakatvaṃ dṛṣṭvā bāhyādhyātmikānāṃ bhedānāṃ parimitatvāt
    saṃsargapūrvvakatvamanumimānasya satvarajastamasāmapi saṃsarga-
    pūrvvakatvaprasaṅgaḥ parimitatvāviśeṣāt . kāryyakāraṇa
    bhāvastu prekṣāpūrbdhanirmitānāṃ śayanāsanādīnāṃ dṛṣṭa iti
    na kāryyakāraṇabhāvādbāhyādhyātmikānāṃ bhedānāmacetana
    pūrbdhakatvaṃ śakyaṃ kalpayitum bhā0 . “pravṛtteśca” sū0 .
    “āstāntāvadiyaṃ racanā tatsiddhyarthā yā pravṛttiḥ sāmyā-
    vasthānāt pracyutiḥ satvarajastamasāmaṅgāṅgirūpāpatti-
    rviśiṣṭakāryyābhimukhapravṛttirvā sāpi nācetanasya pradhānasya
    svatantrasyopapadyate mṛdādiṣvadarśanādrathādiṣu ca . na hi
    mṛdādayorathādayo vā svayamacetanāḥ santaścetanaiḥ kulā-
    mādibhiraśvādibhirvvā'nadhiṣṭhitā viśiṣṭakāryābhimukha
    pravṛttayo dṛśyante . dṛṣṭāccādṛṣṭasiddhiḥ . ataḥ pravṛ-
    ttyanupapatterapi hetornācetanaṃ jagatkāraṇamanumātavya-
    mbhavati . nanu cetanasyāpi pravṛttiḥ kevalasya na dṛṣṭā
    satyametattathāpi cetanasaṃyuktasya rathāderacetanasya pravṛtti
    rdṛṣṭā natvacetanasaṃyuktasya cetanasya pravṛttirdṛṣṭā . kiṃ
    punaratra yuktaṃ yasmin pravṛttirdṛṣṭā tasya setyuta yatsaṃyuktasya
    dṛṣṭā tasyaiva seti . nanu yasmin dṛśyate pravṛttistasyaiva
    seti yuktam ubhayoḥ pratyakṣatvāt natupravṛttyāśrayatvena
    kevalaścetanorathādivatpratyakṣaḥ pravṛttyāśrayadehādisaṃyukta
    syaivaitu cetanasya sadbhāvasiddheḥ kevalācetanarathādivaila-
    kṣaṇyaṃ jīvaddehasya dṛṣṭamiti . ataeva pratyakṣe dehe sati
    caitanyadarśanādasati tadadarśanāt dehasyaiva caitanyamapī-
    ti laukāyatikāḥ pratipannāḥ . tasmādacetanasyaiva pravṛ-
    ttiriti . tatrābhidhīyate na brūmo yasminnacetane pravṛtti-
    rdṛśyate na tasya seti bhavati tu tasyaiva sā sāpi cetanādbhava-
    tīti brūmaḥ . tadbhāve bhāvāttadabhāve cābhāvāt yathā kā-
    ṣṭhādivyapāśrayāpi dāhaprakāśādilakṣaṇā vikriyānupalamya
    mānāpi kebale jvalane jvalanādeva bhavati tatsaṃyoge
    darśanāttadviyoge cādarśanāttadvat . laukāyatikānāma-
    pi cetanaeva deho'cetanānāṃ rathādīnāṃ pravarttakodṛṣṭaityavi-
    pratiṣiddhaṃ cetanasya pravarttakatvam . nanu tava dehādisaṃyuktasyā
    pyātmanovijñānasvarūpamātravyatirekeṇa pravṛttyanupapatteranu
    papannaṃ pravattekatvamiti cenna ayaskāntavadrūpādivacca
    pravṛttirahitasyāpi pravarttakatvopapatteḥ yathā'yaskāntomaṇiḥ
    svayaṃ pravṛttirahito'pi ayasaḥ pravarttako bhavati yathā
    ca rūpādayo viṣayāḥ svayaṃ pravṛttirahitā api cakṣurā-
    dīnāṃ pravarttakā bhavantyevaṃ pravṛttirahito'pīśvaraḥ sarvvagataḥ
    sarvvātmā sarvvajñaḥ sarvvaśaktiśca san sarvvaṃ pravarttayedityu
    papannam . ekatvāt pravarttyābhāve pravarttakatvānupapattiriti
    cenna avidyāpratyupasthāpitanāmarūpamāyāveśavaśenāsakṛt
    pratyuktatvāt . tasmāt sambhavati pravṛttiḥ sarvajña-
    kāraṇatve na tvacetanakāraṇatve” bhā0 . “payombuvaccetta-
    trāpi” sū0 . “syādetat yathā kṣīramacetanaṃ svabhāvenaiva vat-
    savivṛddhaye pravarttate yayā ca jalamacetanaṃ svabhāvenaiva loko-
    pakārāya syandate evaṃ pradhānamapyacetanaṃ svabhāvenaiva puruṣārtha
    siddhaye pavarttiṣyata iti . naitat sādhūcyate, yatastatrāpi
    payombunoścetanādhiṣṭhitayoreva pravṛttirityanumimīmahe u-
    bhayavādiprasiddhe rathādāvacetane kevale pravṛttyadarśanāt .
    śastrañca “yo'psu tiṣṭhannadbhyontaroyo'pontaroyamayati”
    “etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi! prācyo'nyā nadyaḥ
    syandante” ityevañjātīyakaṃ samastasya līkaparispanditasye-
    śvarādhiṣṭhitatāṃ śrāvayati . tasmāt sādhyapakṣanikṣiptatvāt
    payo'mbuvadityanupanyāsaḥ . cetanāyāśca dhenoḥsnehenecchayā
    payasaḥ pravarttakatbopapatteḥ vatsacūṣaṇena ca payasa ākṛṣyamā-
    ṇatvāt . nacāmbuno'pyatyantamanapekṣā nimnabhūmyādyapekṣatvā-
    t syandanasya . cetanāpekṣetvantu sarvatropadarśitam . “upa-
    saṃhāradarśanānneti cenna kṣīravaddhītyatra” tu bāhyanimi-
    ttanirapelamapi svāśravaṃ kāryyambhavatītyetallokadvaṣṭyā i
    darśitaṃ śāstradṛṣṭyā punaḥ sarvatraiveśvarāpekṣatvamāpadyamānaṃ
    na parāṇudyate” bhā0 . “vyatirekānavasthiteścānapekṣa-
    tvāt” sū0 . “sāṅkhyānāṃ trayoguṇāḥ sāmyenāvatiṣṭhamānāḥ
    pradhānaṃ na tadvyatirekeṇa ṣradhānasya pravarttakaṃ nivarttakaṃ vā
    kiñcidbāhyamapekṣyamavasthitamasti puruṣastūdāsīno na prava-
    rttakona nivarttaka ityato'napekṣaṃ pradhānam anapekṣatvācca
    kadācit pradhānaṃ mahadādyākāreṇa pariṇamate kadācinna pa-
    riṇamata ityetadayuktam . īśvarasya tu sarvajñatvāt sarvaśakti-
    tvānmahāmāyitvācca pravṛttyapravṛttī na virudhyete” bhā0 “a-
    nyatrābhāvācca na tṛṇādivat” sū0 . “syādetat yathā tṛṇa-
    pallavodakādi nimittāntaranirapekṣaṃ svabhāvādeva kṣīrādyā-
    kāreṇa pariṇamate evaṃ pradhānamapi mahadādyākāreṇa pariṇaṃ
    syataiti . kathañca nimittāntaranirapekṣaṃ tṛṇādīti gamyate
    nimittāntarānupalambhāt . yadi hi kiñcinnimittāntaramu-
    palabhemahi tato yathākāmaṃ tena tena nimittena tṛṇādyu-
    pādāya kṣīraṃ sampādayemahi na tu sampādayāmahe . tasmāt
    svābhāvikastṛṇādeḥ pariṇāmaḥ tathā pradhānasyāpi syaditi .
    atrocyate . bhavettṛṇādivat pradhānasya svābhāvikaḥ pari-
    ṇāmo yadi tṛṇāderapi svabhāvikaḥ pariṇāmo'bhyupamyeta
    na tvabhyupagamyate nimittāntaropalabdheḥ kathaṃ nimittā-
    staropalabdhiḥ atyatrābhāvāt dhenvaiva hyupayuktaṃ tṛṇādi
    kṣīrībhavati ga prahīṇamanaḍudādyupayuktaṃ vā yadi hi
    nirnimittametat syāt dhenuśarīrasambandhādanyatrāpi
    tṛṇādi kṣīrībhavet . na ca yathākāmaṃ narairna śakyaṃ
    sampādayitumityetāvatā nirnimittatā sambhayati, bhavati ki-
    ñcit kāryyaṃ mānuṣasampādyaṃ kiñciddaivasampādyam . manuṣyā
    api ca śaknuvantyevocitenopāyena tṛṇādyupādāya kṣīraṃ
    sampādayituṃ prabhūtaṃ hi kṣīraṃ kāmayamānāḥ prabhūtaṃ ghāsaṃ
    dhenuñcārayanti tataśca prabhūtaṃ kṣīraṃ labhante . tasmānna tṛṇā-
    divat svābhāvikaḥ pradhānasya pariṇāmaḥ” bhā0 . “abhyupa-
    game'pyaryābhāvāt” sū0 . “svābhāvikī pradhānasya pravṛttirna-
    bhavatīti sthāṣitam . ayāpi nāma bhavataḥ śraddhāmanu-
    rudhyamānāḥ svābhāvikīmeva pradhānasya pravṛttimabhyupagacche-
    ma tathāpi doṣo'nuṣajyetaiva kutaḥ? arthābhāvāt yadi
    tāvat svābhāvikī pradhānasya pravṛttirna kiñcidanyadapekṣate
    ityucyeta tato yathaiva sahakāri kiñcinnāpekṣate evaṃ prayo-
    janamapi kiñcinnāpekṣiṣyata ityataḥ pradhānaṃ puruṣasyārthaṃ
    sādhayituṃ pravarttate itīyaṃ pratijñā hīyeta . sa yadi-
    brūyāt sahakāryyeva kevalaṃ nāpekṣate na prayojanamapīti
    tathāpi pradhānapravṛtteḥ prayojanaṃ vivektavyaṃ bhogovā syā-
    dapavargo vā ubhayaṃ veti . bhogaścet kīdṛśo'nādheyāti-
    śayasya bhogo bhavet anirmokṣaprasaṅgaśca . apavargaścet
    prāgapi pravṛtterapavargasya siddhatvāt pravṛttiranarthikā syāt
    śabdādyanupalabdhiprasaṅgaśca . ubhayārthatābhyupame'pi bhokta-
    vyānāṃ pradhānamātrāṇāmānantyādanirmekṣaprasaṅga eva . na
    cautsukyanivṛttyathī pravṛttiḥ na hi pradhānasyācetanasyau-
    tsukyaṃ sambhavati na ca puruṣasya nirmalasya, dṛkśakti-
    sargaśaktivaiyaryyabhayāccet pravṛttistarhi dṛkśaktyanucchedavat
    sargaśaktyanucchedāt saṃsārānucchedādanirmokṣaprasaṅga eva
    tasmāt pradhānasya puruṣārthā pravṛttirityetadayuktam” bhā0 .
    “ṣuruṣāśmavaditi cettathāpi” sū0 . “syādetat yathā kaścit
    puruṣo dṛkśaktisampannaṃ dṛkśaktivihīnamandhamadhiṣṭhāya pavartta-
    yati yathā vā'yaskāntomaṇiḥ svayamapravartta māno'pyayaḥ pra-
    varttatyevaṃ puruṣaḥ praghānaṃ pravarttayiṣyatīti dṛṣṭāntapratyayena
    punaḥ pratyavasthānam . atrocyate tathāpi naiva doṣānni-
    rmokṣo'sti . abhyupetahānaṃ tāvaddoṣa āpatati, pradhānasya
    svatantrasya puvṛttyabhyupagamāt puruṣasya ca pravarttakatvānabhyu-
    pagamāt . kathañcodāsīnaḥ puruṣaḥ pradhānaṃ pravarttayet .
    paṅgurapi hyandhaṃ puruṣaṃ vāgādibhiḥ pravarttayati naivaṃ puru-
    ṣasya kaścit pravarttanavyāpāro'sti niṣkriyatvānnirguṇa-
    tvācca . nāpyayaskāntavat sannidhimātreṇa pravarttayet sanni-
    dhinityatvena pravṛttinityatvaprasaṅgāt . ayaskāntasya
    cānityaḥ sannidhirasti svavyāpārasannithiparimārjanā-
    dyapekṣā cāsyāstātyanupanyāsaḥ puruṣāśmavaditi . tathā
    pradhānasyācaitanyāt puruṣe caudāsīnyāt tṛtoyasya ca
    tayoḥ sambandhurabhāvāt sambandhānupapattiḥ . yogyatā-
    nimitte sambandhe yomyatānucchedādanirmokṣaprasaṅgaḥ . pūrva-
    vaccehāpyaryābhāvo vikalpayitavyaḥ . paramātmanastu svarūpa-
    vyapāśrayamaudāsīnyaṃ māyāvyapāśrayañca pravartakatvamityastyati-
    śayaḥ” bhā0 . “aṅgitvānupapatteśca” sū0 . “itaśca na pradhānasya
    pravṛttiravakalpate yaddhi satvajastamasāmanyonyaguṇapradhānabhāva-
    mut sṛjya sāmyena svarūpamātreṇāvasthānaṃ sā pradhānāvasthā
    tasyāmavasthāyāmanapekṣasvarūpāṇāṃ svarūpapraṇāśabhayāt para-
    staraṃ pratyaṅgāṅgibhavānupapatteḥ . bāhyasya ca kasyacit kṣobha-
    yiturabhāvādguṇavaiṣamyanimittoṃ mahadādyutpādona syāt”
    bhā0 . “anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt” sū0 . “athāpi
    syāt anyathā vayamanumimīmahe yathā nāyamanantaro doṣaḥ
    prasajyeta . nahyanapekṣasvabhāvāḥ kūṭasthāścāsmābhirguṇā
    abhyupagamyante pramāṇābhāvāt . kāryyavaśena tu gu-
    ṇānāṃ svabhāvo'bhyupagamyate yathā yathā kāryyotpāda
    upapadyate tathā tathaiteṣāṃ svabhāvo'bhyupagantavyaḥ . calaṃ
    guṇavṛttamiti cāstyabhyupagamaḥ . tasmāt sāmyāvasthāyā-
    mapi vaiṣamyopagamayogyā eva guṇā avatiṣṭhanta iti .
    evamapi pradhānasya jñaśaktiviyogāt racanānupapattyādayaḥ
    pūrvoktā doṣā stadavasthā eva . jñaśaktimapi tvanumimānaḥ
    prativāditvānnivartteta cetanamekamanekaprapañcasya jagata upā-
    dānamiti brahmavādaprasaṅgāt . vaiṣamyopagamayogyā api
    guṇāḥ sāmyāvasthāyāṃ nimittabhāvānnaiva vaiṣamyaṃ bhajeran
    bhajamānā vā nimittābhāvāviśeṣāt sarvadaiva vaiṣamyaṃ bhaje-
    ranniti prasajyeta evāyamanantaro'pi doṣaḥ” bhāṣyam .

    vedāntipakṣapariśuddhaye sāṅkhyādyudbhāvitadoṣanirākaraṇa-
    mapi tatraiva yathā “nanvaupaniṣadānāmapyasamañjasameva darśanaṃ
    tapyatāpakayorjātyantarabhāvānabhyupagamāt ekaṃ hi brahma
    sarvātmakaṃ sarvasya prapañcasya kāraṇamabhyupagacchatāme-
    kasyaivātmanoviśeṣau tapyatāpakau na jātyantarabhūtāvityabhyupa-
    gantavyaṃ syāt . yadi caitau tapyatāpakāvekasyātmano
    viśeṣau syātāṃ sa tābhyāntapyatāpakābhyāṃ na nirmucyeta
    iti tāpopaśāntaye samyagdarśanamupadiśacchāstramanarthakaṃ
    syāt . nahyauṣṇyaprakāśadharmakasya pradīpasya tadavastha-
    syaiva tābhyāṃ nirmokṣa upapadyate . yo'pi jalavīdhi-
    taraṅgaphenādyupanyāsastatrāpi jalātmana ekasya vīcyā-
    dayo viśeṣā āvirbhāvatirobhāvarūpeṇa nityā ebeti sabhā-
    nau jalātmano vīcyādibhiranirmokṣaḥ . prasiddhaścāyaṃ tapya
    tāpakayorjātyantarabhāvo loke . tathā hi arthī cā-
    rthaścānyonyabhinnau lakṣyete yadyarthinaḥ svato'nyo'rthona
    syāt yasyārthino yadviṣayakamarthitvaṃ sa tasyārthonityasiddha-
    eveti tasya tadviṣayamarthitvaṃ na syāt . yathā prakāśā-
    tmanaḥ pradīpasya prakāśākhyo'rtho nityasiddha eveti na tasya
    tadviṣayamarthitvambhavati aprāpte hya'rthe'rthino'rthitvaṃ syā-
    diti . tathārthasyāpyarthatvaṃ na syāt yadi syāt svārthatvameva
    syāt na caitadasti . sambandhiśabdau hyetāvarthī cārthaśceti
    dvayośca sambandhinoḥ sambandhaḥ syānnaikasyaiva . tasmādbhinnāve-
    tāvarthārthinau . tathā'narthārthināvapi . arthino'nukūla-
    lo'rthaḥ pratikūlo'narthaḥ tābhyāmekaḥ paryyayeṇobhābhyāṃ
    sambadhyate tatrārthasyālpīyastvādbhūyastvāccānarthasyobhāva-
    pyarthāvanartha eveti tāpakaḥ sa ucyate . tapyastu puruṣoya
    ekaḥ paryyāyeṇobhābhyāṃ sambadhyata iti tayostapyatāpa-
    kabhāvānupapatteḥ . bhavedeṣa doṣo yadyekātmatāyāntapyatāpa-
    kāvanyonyasya viṣayaviṣayibhāvaṃ pratipadyeyātāṃ natveta-
    dasti ekatvādeva . na hyagnirekaḥ sannatmānandahati pra-
    kāśayati vā satyapyauṣṇyaprakāśādidharmabhede pariṇāmitve
    ca kimu kūṭasthe brahmaṇyekasmiṃstapyatāpakabhāvaḥ sambhavet
    kva punarayantapyatāpakabhāvaḥ syāditi ucyate kiṃ na paśya-
    si? karmabhūto jīvaddehastapyaḥ tāpakaḥ saviteti . nanu
    taptirnāma duḥkhaṃ sā cetayiturnācetanasya dehasya yadi hi
    dehasyaiva taptiḥ syādehanāṃśe svayameva naśyatīti tannāśāya-
    sādhanaṃ naiṣitavyaṃ syāditi . ucyate dehābhāve hi keva-
    lasya cetanasya taptirna dṛṣṭā na ca tvayāpi taptirnāma vikriyā
    cetayituḥ kevalasyeṣyate . nāpi dehacetanayoḥ saṃhatatvam
    aśuddhyādidoṣaprasaṅgāt . na ca taptereva taptimamyupagaccha-
    sīti kathaṃ tavāpi tapyatāpakabhāvaḥ . satvaṃ tapyaṃ tāpakaṃ
    raja eveti cenna tābhyāñcetanasya saṃhatatvānupapatteḥ . sa-
    tvānurodhitvāccetano'pi tapyata iveti cet paramārthatastarhi
    naiva tapyata ityāpatati ivaśabdaprayogāt na cettapyate neva-
    śabdadoṣāya . nahi ḍuṇḍubhaḥ sarpa ivetyetāvatā saviṣo
    bhavati, sarpo vā ḍuṇḍubha ivetyetāvatā nirviṣo bhavati .
    ataścāvidyākṛto'yantapyatāpakabhāvo na pāramārthika itya-
    bhyupagantavyamiti . naivaṃ sati mamāpi kiñcidda ṣyati . atha
    pāramārthikameva cetanasya tapyatvamabhyupagacchasi tavaiva sutarāma-
    nirmokṣaḥ prasajyeta nityatvābhyupagamācca tāpakasya tapyatāpa-
    kaśaktyornityatve'pi sanimittasaṃyogāpekṣatvāpatteḥ saṃyogani-
    mittādarśananivṛttāvātyantikaḥ saṃyogoparamaḥtataścātyantiko
    mokṣa upapanna iti cenna adarśanasya tamaso nityatvābhyupaga-
    māt . guṇānāñcodbhavābhibhavayoraniyatatvādaniyataḥ saṃyoga
    nimittoparama iti, viyogasyāpyaniyatatvāt sāṅkhya-
    syaivānimokṣo'parihāryyaḥ syāt . aupaniṣadasya tvā-
    tmaikatvābhyupagamādekasya ca viṣayaviṣayibhāvānupapattervikāra-
    bhedasya ca vācārambhaṇamātratvaśravaṇādanirmekṣāśaṅkā svapte'pi
    nopajāyate . vyavahāre tu yatra yathā dṛṣṭastapyatāpakabhāvastatra
    tathaiva sa iti na nodayitavyaḥ pariharttavyo vā bhavati” .

    “pradhānakāraṇavādo nirākṛtaḥ paramāṇukāraṇa
    vāda idānīṃ nirākarttavyaḥ . tatrādau tāvadyo'ṇukā-
    raṇavādinā brahmavādini doṣautprekṣyate sa pratisamā-
    dhīyate . tatrāyaṃ vaiśeṣikāṇāmabhyugamaḥ kāraṇadravyasama-
    vāyino guṇāḥ kāryyadravye samānajātīyaṃ guṇāntara-
    mārabhante śuklebhyastantubhyaḥ śuklasya paṭasya prasavadarśa-
    nāttadviparyyayā'darśanācca . tasmāccetanasya brahmaṇo
    jagatkāraṇatve'bhyupagamyamāne kāryye'pi jagati caitanyaṃ
    samaveyāt tadadarśanāttu na cetanaṃ brahma jagatkāraṇambha-
    vitumarhatīti . imamabhyupagamantadīyayaiva prakriyayā vyabhi-
    cārayati” bhā0 . “mahaddīrghavaddhrasvaparimaṇḍalābhyām” sū0 .
    “eṣā teṣāṃ prakriyā paramāṇavaḥ kila kañcitkālamanāra-
    bdhakāryyā yathāyogaṃ rūpādimantaḥ pārimāṇḍalyapari-
    māṇāstiṣṭhanti . te ca paścādadṛṣṭādipuraḥsarāḥ saṃyoga-
    sacivāśca santo dvyaṇukādikrameṇa kṛtsnaṃ kāryyajātamāra-
    bhante kāraṇaguṇāśca kāryye guṇāntaram . yadā dvau paramāṇū-
    dvyaṇakamārabhete tadā paramāṇugatā rūpādiguṇaviśeṣāḥ
    śuklādayo dvyaṇuke śuklādīnārabhante . paramāṇuguṇaviśeṣastu
    pārimāṇḍalyaṃ na dvyaṇuke pārimāṇḍalyamaparamārabhate
    dvyaṇukasya parimāṇāntarayogābhyupagamāt . aṇutvahrasva-
    tve hi dvyaṇukakavarttinī parimāṇe varṇayanti . yadāpi dve
    dvyaṇuke caturaṇukamārabhete tadāpi samānaṃ dvyaṇukasamavāyināṃ
    śuklādīnāmārambhakatvam . aṇutvahrasvate tu dvyaṇukasama-
    vāyinī api naivārabhete caturaṇukasya mahattvadīrghatvapari-
    māṇayogābhyupagamāt . yadāpi bahavaḥ paramāṇavo bahūni
    vā dvyaṇukāni dvyaṇukasahito vā paramāṇuḥ kāryyamāra-
    bhante tadāpi samānaiṣā yojanā . tadevaṃ yathā paramāṇoḥ
    parimaṇḍalāt sato'ṇu hrasvañca dvyaṇukañjāyate mahaddorghañca
    tryaṇukādi na parimaṇḍalam . yathā vā hyaṇukādaṇorhrasvācca
    satomahaddīrghañca tryaṇukādi jāyate nāṇu nota hrasvam
    evaṃ cetanādbrahmaṇo 'cetanaṃ jagajjaniṣyata ityabhyupagame tava
    kiṃ chinnam . atha manyase virodhinā parimāṇāntareṇā-
    krāntaṃ kāryyadravyaṃ dvyaṇukādi tato nārambhakāṇi kāraṇagatāni
    pārisāṇḍalyādīni ityabhyupagacchāmi na tu cetanāviro-
    dhinā guṇāntareṇa jagata ākrāntatvamasti yena kāraṇagatā
    cetanā kāryye cetanāntaraṃ nārabheta . na hyacetanā nāma
    cetanāvirodhī kaścidaguṇo'sti cetanāpratiṣedhamātratvāt
    tāmāt pārimāṇḍalyādivaiṣamyāt prāpnoti cetanāyā
    ārambhakatvamiti . maivaṃ maṃsthāḥ yathā kāraṇe vidyamā-
    nānāmapi pārimāṇḍalyādīnāmanārambhakatvamevaṃ caitanya-
    syāpītyasyāṃśasya samānatvāt . na ca parimāṇāntarākrā-
    ntatvaṃ pārimāṇḍalyādīnāmanārambhakatve kāraṇaṃ prāk
    parimāṇāntarārambhāt pārimāṇḍalyādīnāmārambhakatvā-
    patteḥ . ārabdhamapi kāryyadravyaṃ prāk guṇārambhāt kṣaṇa-
    mātramaguṇaṃ tiṣṭhatītyabhyupagamāt . na ca parimāṇāntarā-
    rambhe vyagrāṇi pārimāṇḍalyādīnītyataḥ svasamānajātīyaṃ
    parimāṇāntaraṃ nārabhante parimāṇāntarasyānyahetukatvo-
    bhyupagamāt . “kāraṇabahutvāt pracayaviśeṣācca mahat
    tadviparītamaṇu . etena dīrghatvahasvatve vyākhyāte” .
    iti hi kāṇabhujāni sṛtrāṇi . na ca sannidhānavi-
    śeṣāt kutaścit kāraṇāt bahutvādīni evārabhante na
    pārimāṇḍalyādīnītyucyeta dravyāntare guṇāntare vārabhya-
    māṇe sarveṣāmeva kāraṇaguṇānāṃ svāśrayasamavāyāviśeṣāt .
    tasmāt svabhāvādeva pārimāṇḍalyādonāmanārambhakatvaṃ
    tathā cetanāyā api draṣṭavyam . saṃyogācca dravyādīnāṃ
    vilakṣaṇānāmutpattidarśanāt samānajātīyotpattivyabhi-
    cāraḥ . dravye plakṛte guṇodāharaṇamayuktamiti cenna dṛṣṭā-
    ntena vilakṣaṇārambhamātrasva vivakṣitatvāt . na ca dravyasya
    dravyamevodāharttavyaṃ guṇasya vā guṇaeveti kaścinniyame
    heturasti . sūtrakāro'pi bhavatāṃ dravyasya guṇamudāja-
    hāra “pratyakṣāpratyakṣāṇāmapratyakṣatvāt saṃyogasya pañcātma-
    katvaṃna vidyate” iti . yathā pratyakṣāpratyakṣayorbhūmyākāśayoḥ
    samavayan saṃyogo'pratyakṣaḥ evaṃ pratyakṣāpratyakṣeṣu pañcaṣu
    bhūteṣu samavayat śarīramapratyakṣaṃ syāt pratyakṣantu śarīraṃ
    dṛśyate tasmānna pāñcabhautikamiti . etaduktaṃ bhavati
    guṇaśca saṃyogḥ dravyaṃ śarīram” iti bhā0 .

    īśvarasya sarvvakarttṛtve'pi na svābhinnajīvasraṣṭṛtvamiti
    nirṇṇayāya īśvarasya jīvasraṣṭṛtvavādinotaṣṇavasya matamutthāpya
    tatraiva nirākṛtaṃ yathā! “utpattyasambhavāt” śā0 sū0 .
    “yeṣāmaprakṛtiradhiṣṭhātā kevalaṃ nimittaṃ kāraṇamīśvaro'bhimata
    steṣāṃ pakṣaḥ pratyākhyātaḥ . yeṣāṃ punaḥ prakṛtiścādhiṣṭhātā-
    cetyubhayātmakaṃ kāraṇamīśvaro'bhimatasteṣāṃ pakṣaḥpratyākhyā-
    yate . nanuśrutisamāśrayaṇenāpyevaṃrūpa eveśvaraḥ prāṅnirddhā-
    ritaḥ prakṛtiścādhiṣṭhātā ceti . śrutyanusāriṇī ca smṛtiḥ
    pramāṇamiti sthitiḥ . tat kasya hetoreṣa pakṣaḥ pratyācikhyā-
    sitaḥ? iti . ucyate yadyapyevaṃ jātīyako'śaḥsamāna-
    tvānna visaṃvādagocarobhavati asti tu aṃśāntaraṃ visaṃvāda-
    sthānamiti atastatpratyākhyānāyārambhaḥ . tatra bhāgavatā
    manyante . bhagavānevaiko vāsudevo nirañjanaḥ jñānasvarūpaḥ
    paramārthatattvaṃ sa caturddhātmānaṃ pravibhajya pratiṣṭhito vāsudeva
    vyūharūpeṇa, saṃkarṣaṇavyūharūpeṇa, pradyumnavyūharūpeṇa-
    aniruddhavyūharūpeṇa ca . vāsudevonāma paramātmocyate .
    saṅkarṣaṇo nāma jīvaḥ . pradyumnonāma manaḥ . aniruddho
    nāmāhaṅkāraḥ . teṣāṃ vāsudevaḥ parā prakṛtiḥ apare saṃkarṣa-
    ṇādayaḥ kāryyam . tamithaṃbhūtaṃ bhagavantamabhigamanopāsa-
    nejyāsvādhyāyayogairvarṣaśatamiṣṭvā kṣīṇakleśobhagavantameva prati-
    padyata iti . tatra yattāvaducyate yo'sau nārāyaṇaḥ paro-
    vyaktāt prasiddhaḥ paramātmā sarvvātmā sa ātmānamanekadhā
    vyūhya vyavasthita iti tanna nirākriyate “sa ekadhā bhavati
    tridhā bhavatītyādi” śrutibhyaḥ paramātmano'nekadhābhavanasyā-
    dhigatatvāt . yadapi tasya bhagavato'bhibhamanādilakṣaṇamārā-
    dhanamajasramananyacittatayābhipreyate tadapi na pratiṣidhyate
    śrutismṛtyorośvarapraṇidhānasya prasiddhatvāt . yatpunarida
    mucyate vāsudevāt saṃkarṣaṇa utpadyate saṃkarṣaṇācca pradyumnaḥpra
    dyumnāccāniruddha iti atra brūmaḥ na vāsudevasaṃjñakāt
    paramātmanaḥ saṅkarṣaṇasaṃjñakasya jīvasyotpattiḥ sambhavati
    anityatvādidoṣaprasaṅgāt . utpattimattve hi jīvasyā-
    nityatvādayo doṣāḥ prasajyeran tataśca naivāsya bhagavat prāpti
    rmokṣasyāt kāraṇaprāptau kāryyasya vilayaprasaṅgāt .
    pratiṣedhiṣyati cācāryyojīvasyotpattim “nātmā'śruternitya
    tvācca” iti . tasmādasaṅgataiṣā kalpanā” bhā0 . “na ca karttuḥ
    karaṇam” sū0 . “itaśvāsaṅgataiṣā kalpanā yasmānnahi loke ka-
    rtturdevadattādeḥ karaṇaṃ paraśvādyut padyamānaṃ dṛśyate . varṇayanti
    ca bhāgavatāḥ karttujīṃvāt saṃkarṣaṇasaṃjñakāt karaṇa manaḥ
    pradyumnasaṃjñakamutpadyate kartṛjācca tasmādaniruddhasaṃjña-
    ko'haṅkāra utpadyata iti . na caitaddṛṣṭāntamantareṇādhyava-
    sātuṃ śaknumaḥ na cevambhūtāṃ śrutimupalabhāmahe” bhā0 . “vijñā-
    nādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ” sū0 . “athāpi syāt na caite
    saṃkarṣaṇādayo jīvādibhāvenābhipreyanta kintarhīśvarā e-
    vaite sarvve jñānaiścaryyaśaktibalavoryyatejobhiraiśvaryyadharmmairanvitā
    abhyupaganyante . vāsudevā evaite sarvvenirdoṣā niradhi-
    ṣṭhānā nirābādhāśceti . tasmānnāyaṃ yathāvarṇṇitamatpattya
    sambhavodoṣaḥ prāpnotīti . atrocyate . evamapi tadaprati-
    ṣedha utpattyasambhavamyāpratiṣedhaḥ prāpnotyevāyamutpattya-
    sambhavodoṣaḥ prakārāntare kathaṃ na bhavedityabhiprāyaḥ . para-
    smarabhinnā evaite vāsudevādayaḥ catvāra īśvarāstulyadharmmāṇo
    naiṣāmekātmatvamastīti tatohyanekeśvarakalpanānarthakyam eke-
    neśvareṇeśvarakāryya siddheḥ . siddhāntahāniśca bhagavānevaiko
    vāsudevaḥ paramārthatattvamityabhyupagamāt . athāyamabhiprāyaḥ
    ekasyaiva bhagavataḥ ete catvārovyūhāstulyadharmmāṇaiti
    tathāpi tadavastha evotpattyasambhavaḥ . na hi vāsudevāta
    saṅkarṣaṇasyotpattiḥ sambhavati, saṅkarṣaṇācca pradyumnasya, pradyu-
    mnāccāniruddhasya, atiśayābhāvāt . bhavitavyaṃ hi
    kāryyakāraṇayoratiśayena yathā mṛdghaṭayoḥ . nahyasa-
    tyatiśaye kāryyaṃ kāraṇamityavakalpāte . na ca pañcarātra
    siddhāntibhirvāsudevādiṣu ekaikasmin sarvveṣ vā jñānaiśva-
    ryyāditāratamyakṛtaḥ kaścidbhedo'bhyupagamyate . vāsudevā eva
    hi sarvvevyūhā nirviśeṣā iṣyante . nacaite bhagavadyūhā-
    ścatusaṃkhyāyāmeva vyavatiṣṭheran brahmādistambaparyyantasya samasta-
    syaiva jagatobhagavadvyūhatvāvagamāt” bhā0 . “vipratiṣedhācca”
    sū0 . “vipratiṣedhaścāsmin śāstre bahuvidha upalabhyate guṇa-
    guṇitvakalpanādilakṣaṇaḥ jñānaiśvaryyaśaktibalavīryyatejāṃsi
    guṇāḥ ātmana evaite bhagavanto vāsudevā ityādidarśa-
    nāt . vedapratiṣedhaśca bhavati . caturṣu vedeṣu paraṃ śreyo'-
    labdhrā śāṇḍilya idaṃ śāstramadhigatavānityādi vedanindā
    darśanāt . tasmādasaṅgataiṣā kalpaneti siddham” mā0 .

    upāsanayā prāptaiśvaryyasyānityeśvarasya tu na jagatkartṛ-
    tvamityapi tatraiva vyavasthāpitaṃ yathā “jagadvyāpāravarjjaṃ
    prakaraṇādasannihitatvācca” śā0 sū0 . “ye saguṇa-
    brahmopāsanāt sahaiva manaseśvarasāyujyaṃ vrajanti kinteṣāṃ
    niravagrahamaiśvaryyaṃ bhavatyāhosvit sāvagrahamiti saṃśayaḥ .
    kintāvat prāptaṃ niraṅkuśamevaiṣāmaiśvaryyaṃ bhavitumarhati
    “āpnoti svārājyaṃ sarvve'smai devābalimāvahanti”
    “teṣāṃ sarveṣu kāmacāro bhavatītyādi” śrutibhyaḥ .
    ityevaṃ prāpte paṭhati “jagadvyāpāravarjamiti” . jagadut
    pattyādivyāpāraṃ varjayitvā anyadaṇimādyātmakamaiśvaryyaṃ
    muktānāṃ bhavitumarhati jagadvyāpārastu nityasiddhasyai
    veśvarasya . kutaḥ? tasya tatra prakṛtatvāt asannihitatvācce
    tareṣām . paraeva hīśvaro jagadvyāpāre'dhikṛtaḥ tameva
    prakṛtyotpattyādyupadeśānnityaśabdanibandhanatvācca . tadanve-
    ṣaṇavijijñāsanapūrvvakamitareṣāmādimadaiśvaryyaṃ śrūyate tenā-
    sannihitāste jagadvyāpāre . samanaskatvādeva caiṣāmanai .
    kamatye kasyacit sthityabhiprāyaḥ kasyacicca saṃhārābhiprāya
    ityevavirodho'pi kadācit syāt . atha kasyacit
    saṅkalpamanvanyasya saṅkalpa ityavirodhaḥ samarthyeta tata! parame-
    śvarāhṛtatantratvamevetareṣāmiti vyavatiṣṭate” bhā0 . “pratya-
    kṣopadeśāditi cennādhikārikamaṇḍalasthokteḥ” sū0 . “atha
    yaduktaṃ āpnoti svārājyamityādi pratyakṣopadeśānniravagra-
    hamaiśvaryyaṃ viduṣāṃ nyāyyamiti tatpariharttavyam atrocyate .
    nāyaṃ doṣaḥ ādhikārikamaṇḍalasthokteḥ ādhikārikoyaḥ
    savitṛmaṇḍalādiṣu vyavasthitaḥ parameśvarastadāttaiveyaṃ svārā-
    jyaprāptirucyata . yatkāraṇamanantaram “āpnoti manasampati
    mityāha . yohi sarvvamanasāmpatiḥ pūrvvasiddhaīśvarastaṃ
    prāptoti etaduktaṃ bhavati . tadanusāreṇa cānantaram “vākpa-
    tiścakṣuṣpatiḥ śrotrapatirvijñānapatiśca bhavatītyāha .
    evamanyatrāpi yathāsambhavaṃ nityasiddheśvarāyattamevetareṣā-
    maiśvaryyaṃ yojayitavyam” bhā0 . upāsāsiddhasya yathā jaga-
    tkartṛtvaṃ na bhavati tathānumānacintāmaṇāvanupadaṃ darśitam .
    sāṃkhyoktadoṣanirasanapūrvvakaṃ tasya sarvvaviṣayanityajñānatvaṃ
    tatraiva samarthitaṃ yathā “yatpunaruktaṃ brahmaṇo'pi na mukhyaṃ
    sarvajñatvamupapadyate nityajñānaktiyatvejñānakriyāṃ prati svāta-
    ntryāsaṃbhavāditi . atrocyate idaṃ tāvadbhavān praṣṭavyaḥ kathaṃ
    nityajñānatve sarvajñatvahāniriti? . yasya hi sarvaviṣa-
    yāvabhāsalakṣaṇaṃ jñānaṃ nityamasti so'sarvajña iti vipratiṣi-
    ddham . anityatve hi jñānasya kadācijjānāti kadācinna
    jānātītyasarvajñatvamapri syāt, natvasau jñānanityatve doṣo-
    'sti . jñānanityatve jñānakriyāṃ prati svātantryavyapadeśo-
    nopapadyate iti cenna pratatauṣṇyaprakāśe'pi savitari dahati
    prakāśayatīti svātantryavyapadeśadarśanāt . nanu saviturdā-
    hyaprakāśyasaṃyoge sati dahati prakāśayatīti vyapadeśaḥ
    syāt na tu brahmaṇaḥ prāgutpatterjñānakarmasaṃyogo'stīti
    viṣamodṛṣṭāntaḥ, na asatyapi karmaṇi savitā prakāśata
    iti “kartṛtvavyapadeśadarśanāt, evamasatyapi jñānakarmaṇi brahma-
    ṇaḥ “tadaikṣateti” katṛtvavyapadeśopapatterna vaiṣamyam . karmāpe-
    kṣāyāṃ tu brahmaṇa īkṣitṛtvaśrutayaḥ sutarāmupapannāḥ . kiṃ
    punastat kvarma? yat prāgutpatterīśvarajñānasya viṣayo bhava-
    tīti tattvānyatvābhyāmanirvacanīye nāmarūpe avyākṛte
    vyācikīrṣite iti brūmaḥ . yatprasādāddhi yoginā-
    mapyatotānāgataviṣayaṃ pratyakṣaṃ jñānamicchanti yogaśāstra-
    vidaḥ kimu vaktavyaṃ tasya nityasiddhasyeśvarasya sṛṣṭisthiti-
    saṃhṛtiviṣayaṃ nityaṃ jñānaṃ bhavatīti . yadapyuktaṃ prāgut-
    patterbrahmaṇaḥ śarīrādisaṃbandhamantareṇekṣitṛtvamanupapannamiti
    na taccodyamavatarati savitṛprakāśavat brahmaṇojñānasvarūpa-
    nityatvena jñānasādhanāpekṣānupapatteḥ . api ca avi-
    dyādimataḥ saṃsāriṇaḥ śarīrādyapekṣā jñānotpapattiḥ syāt
    na jñānapratibandhakaḥraṇarahitasyeśvarasya . mantrau cemā-
    vīśvarasya śarīrādyanapekṣatāmanāvaraṇajñānatāṃ ca darśa-
    yataḥ . “na tasya kāryyaṃ karaṇañca vidyate na tatsamaścābhya-
    dhikaśca dṛśyate . parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī-
    jñānabalakriyā ceti” “apāṇipādojavanograhītā paśya-
    tyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ . sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti
    vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntamiti ca” .

    asmādeva ca jīvānāṃ tattatkarmmaphalasiddhiryathā tathā
    śā0 sūtrabhāṣyayorvarṇitam yathā
    “phalamata upapatteḥ” sū0 . “tasyaiva hi brahmaṇo vyāvahāri-
    kyāmīśitrīśitavyavibhāgāvasthāyāmayamanyaḥ svabhāvovarṇyate .
    yadetadiṣṭāniṣṭavyāmiśralakṣaṇaṃ karmmaphalaṃ saṃsāragocaraṃ
    trividhaṃ prasiddhaṃ jantūnāṃ kimetat karmmaṇo bhavatyāho-
    svidīśvaraprasādāditi? bhavati vicāraṇā . tatra tāvat
    pratipadyate phalamataīśvarādbhavitumarhati kutaḥ? upapatteḥ
    sahi sarvvādhyakṣaḥ sṛṣṭisthitisaṃhārān vicitrān vi-
    dadhaddeśakālaviśeṣābhijñatvāt karmmiṇāṃ karmmānurūpaṃ phalaṃ
    saṃpādayatītyupapadyate karmmaṇastvanukṣaṇaṃ vināśinaḥ kālā-
    ntarabhāvi phalaṃ bhavatītyanupapannam abhāvādbhāvānutpatteḥ .

    syādetat karmma vinaśyat svakālaeva svānurūpaṃ phalamarja-
    yitvā vinaṅkhyati tatphalaṃ kālāntaritaṃ karttā bhokṣyata iti
    tadapi ta pariśuddhyati prāgbhoktṛsambandhāt phalatvānupapatteḥ
    yatkālaṃ hi yat sukhaṃ duḥkhaṃvātmanā bhujyate tasyaiva loke
    phalatvaṃ prasiddham . nahyasambaddhasyātmanā sukhasya duḥkhasya vā
    phalatvaṃ pratiyanti laukikāḥ . athocyet karmmakāryyāda
    pūrvvāt phalamutpatsyata iti tadapi nopapadyate apūrvvasyā
    cetanamya kāṣṭhaloṣṭasamasya cetanāpravarttitasya pravṛttyanupa-
    pattīḥ tadastitveca prāmāṇābhāvāt . arthāpattiḥ pramāṇa-
    miti cenna īśvarasiddherarthāpattiparikṣayātḥ” bhā0 . “śruta-
    tvācca” sū0 . “na kevalamupapattereveśvaraṃ phalahetuṃ kalpayāmaḥ
    kiṃtarhi śrutatvādapīśvarameva phalahetuṃ manyāmahe tathāhi śru-
    tirbhavati” sa vā eṣa mahānaja ātmā'nnādovasudāna” ityevaṃ
    jātīyakā” bhā0 . “dharmmaṃjaiminirata eva” sū0 . “jaimini-
    stvācārthyo dharmmaṃ phalasya dātāraṃ manyate ataeva hetoḥ śruteru-
    papatteśca, śrūyate tāvadayamarthaḥ svargakāmoyajetetyevamādiṣu vā-
    kyeṣu . tatra ca vidhiśruterviṣayabhāvopagamādyāgaḥ svargasyot-
    pādaka iti gamyate anyathā hyananuṣṭhātṛkoyāga āpadyeta
    tatrāsyopadeśasya vaiyarthyaṃ syāt . nanvanukṣaṇavināśinaḥ ka-
    rmaṇaḥ phalaṃ nopapadyata iti parityakto'yaṃ pakṣaḥ . naiṣa doṣaḥ
    śrutiprāmāṇyāt . śrutiścet pramāṇaṃ yathāyaṃ karmmaṃphala
    sambandhaḥ śrutaupapadyate vathā kalpayitavyaḥ nacānutpādya
    kimapyapūrvvaṃ karmma vinaśyatkāṃlāntaritaṃ phalaṃ dātuṃ śakno-
    tītyataḥ karmmaṇo vā sūkṣmā kāciduttarāvasthā, phalasya
    vā pūrvvāvasthā'pūrvvaṃ nāmāstīti tarkyate . upapadyate cāya-
    marthaḥ uktena prakāreṇa īśvarastu phalaṃ dadātītyanupapannam
    avicitrasya kāraṇasya vicitrakāryyānupapatteḥ vaiṣamya
    nairghṛṇyaprasaṅgādanuṣṭhānavaiyarthyāpatteśca tasmāddharmmādeva phala-
    miti” bhā0 . “pūrvvantu vādarāyaṇohetuvyapadeśāt” sū0 .
    “vādarāyaṇastvacāryyaḥ pūrvvoktameveśvaraṃ phalahetuṃ manyate .
    kevalāt karmmaṇo'pūrvvādvā kevalāt phalamityayaṃ pakṣa-
    stuśabdena vyāvarttyate . karmmāpekṣādvā'pūrbdhāpekṣādvā yathā
    tathāstvīśvarāt phalamiti siddhāntaḥ . hetuvyapa-
    deśāt . dharmmādharmmayorapi kārayitṛtveneśvaroheturvyapa-
    diśyate phalasya ca dātṛtvena “eva hyeva sādhu karma kārayati
    taṃ, yamebhyo lokebhya unninīṣate eṣau evāsādhu karma kāra-
    yati taṃ, yamadholokaṃ ninoṣata” iti . smaryyate cāyamartho bhaga-
    vadgītāsu . “yoyo yāṃyāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati .
    tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham . sa tayā-
    śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate . labhate ca tataḥ kāmān
    mayaiva vihitān hi tāniti” . sarvvavedānteṣu ceśvarahetukā
    eva sṛṣṭayo vyapadiśyante tadeveśvarasya phalahetutvaṃ yat sva-
    karmmānurūpāḥ prajāḥ sṛjati . vicitrakāryyānupapapattyādayo-
    'pi doṣāḥ kṛtaprayatnāpekṣatvādīśvarasya na prasajyante” bhā0 .

    mīmāṃsakaistu īśvarasyācetanatāṅgīkāreṇa na phala-
    hetutvaṃ kintu karmmabhya eva phalasiddhiritya rarīkṛtaṃ tacca
    jaiminīyamatatvena śā0 sūtra bhāṣyayordarśitam avigrahaśabde
    ceśvarasyācetanatvaṃ yathā tathā 451 pṛṣṭhe darśitam .

    “karttā śāstrārthavattvāt” śāstreṇa jīvānāṃ karttṛtve'pi
    asyaiva ca kārayitṛtvaṃ yathāha śā0 sūtrabhāṣyayoḥ .

    “parāttu tacchruteḥ” sū0 . “yadidamavidyāvasthāyāmupādhi-
    nibandhanaṃ karttṛtvaṃ jīvasyābhihitaṃ tat kimanapekṣyaiveśvaraṃ,
    bhavatyāhosvidīśvarāpekṣamiti? bhavati vicāraṇā . tatra
    prāptaṃ tāvanneśvaramapekṣate jīvaḥ kartṛtva iti . kasmāt?
    apekṣāprayojanābhāvāt . ayaṃ hi jīyaḥ svayameva rā-
    gadveṣādidoṣaprayuktaḥ kāraṇāntarasāmagrīsampannaḥ kartṛtva-
    manubhavituṃ śaknoti tasya kimīśvaraḥ kariṣyati? . na ca
    loke prasiddhirasti kṛṣyādikāsu kriyāsvanaḍudādibadīśva-
    ro'paro'pekṣitavya iti . kleśātmakena ca kartṛtvena jantūn
    saṃsṛjata īśvarasya nairghṛṇyaṃ prasajyeta, viṣamaphalañcaiṣāṃ
    kartṛtvaṃ vidavato vaiṣamyam . nanu vaiṣamyanairghṛṇyena sāpekṣa-
    tvādityuktam . satyamuktaṃ sati tvīśvarasya sāpekṣatvasambha-
    ve, sāpekṣatvañceśvarasya sambhavati satorjantūnāṃ dharmādharmayoḥ,
    tayośca sadbhāvaḥ sati jīvasya kartṛtve, tadeva cet kartṛ-
    tvamīśvarāpekṣaṃ syāt kiṃviṣayamīśvarasya sāpekṣatva-
    mucyate . akṛtābhyāgamaścaivaṃ jīvasya prasajyeta . tasmāt
    svataeva jīvasya kartṛtvamiti . etāṃ prāptiṃ tuśabdena
    vyāvarttya pratijānīte parāditi . avidyāvasthāyāṃ kārya-
    karaṇasaṃṅghātāvivekadarśinojīvasyāvidyātimirāndhasya sataḥ
    parasmādātmanaḥ karmādhyakṣāt sarvabhūtādhivāsāt sākṣiṇaśce-
    tayiturīśvarāttadanujñayā kartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇasya saṃsārasya
    siddhiḥ tadanugrahahetukena ca vijñānena mokṣasya siddhiḥ
    bhavitumarhati . kutaḥ? tacchruteḥ . yadyapi doṣaprayuktaḥ
    sāmagrīsampannaśca jīvaḥ, yadyapi ca loke kṛṣyādiṣu
    karmasu neśvarakāraṇatvaṃ prasiddhaṃ tathāpi sarvvāsveva pravṛttiṣu
    īśvarohetukartteti śruteravasīyate . tathā hi śrutirbhavati
    “eṣa hyeva sādhukarma kārayati taṃ, yamebhyo lokebhya unnī-
    ṣate, eṣa u evāsādhu karma kārayari taṃ, yamadholokaṃ ninī-
    ṣate” iti “ya ātmani tiṣṭhannātmānamantaroyamayatīti” caivaṃ
    jātīyakā . nanvevamīśvarasya kārayitṛtve sati vaiṣamyanai-
    rghṛṇye syātām akṛtābhyāgamaśca jīvasyeti netyucyate” bhā0
    “kṛtaprayatnāpekṣastu vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ” sū0 . “tu-
    śabdonoditadoṣavyāvarttanārthaḥ . kṛtoyaḥ prayatnojīvasya dha-
    mīdharmalahaṇaḥ tadapekṣa eva cainamīśvaraḥ kārayati tataścaite
    noditā doṣā na prasajyante . jīvakṛtadharmaudharmavaiṣamyāpekṣa
    eva tatphalāni viṣamaṃ vibhajate parjanyavadośvaronimitta-
    mātreṇa . yathā loke nānāvidhānāṃ yavamudgādīnāṃ guccha-
    gulmādīnāṃ vā'sāghāraṇebhyaḥ svavījebhyo jāyamānārnā
    sāghāraṇanimittaṃ bhavati parjanyaḥ, nahyasati parjanye-
    rasapuṣpaphalapalāśādivaiṣamyaṃ teṣāṃ jāyate nāpyasatsu
    svavījeṣu, evaṃ jīvakṛtaprayatnāpekṣaīśvarasteṣāṃ śubhā-
    śubhaṃ vidadhyāditi śliṣyate . nanu kṛtaprayatnatvameva jīvasya
    parāyatte kartṛtve nopapadyate . naiṣa doṣaḥ . parāyatte'pi
    hi kartṛtve karotyeva jovaḥ kurvvantaṃ hi tamīśvaraḥ kāra-
    yati . api ca pūrvaprayatnamapekṣyedānīṃ kārayati, pūrva-
    tarañca prayatnamapekṣya pūrvamakārayadityanāditvāt saṃsārasyā-
    navadyam . kathaṃ punaravamyate kṛtaprayatnāpekṣa īśvara iti?
    vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhya ityāha . evaṃ hi “svargakāmo-
    yajeta brāhmaṇo na hantavyaḥ” ityevaṃjātīyakasya vihitasya
    pratibiddhasma cāvaiyarthyaṃ bhavati anyathā tadanarthakaṃ syāt
    īśvara eva vidhipratiṣedhayorniyujyeta atyantaparatantratvā-
    jjīvasya . tathā vihitakāriṇamapyanarthena saṃsṛjet, prati-
    siddhakāriṇamapyarthena, tataśca prāmāṇyaṃ vedasyāstamiyāt .
    īśvarasya cātyantāpekṣyatve laukikasyāpi puruṣakārasya
    vaiyathyaṃ tathā deśakālanimittānāṃ pūrvoktadoṣapasaṅga-
    ścetyevaṃjātīyakadoṣajātamādigrahaṇena daśayati” bhā0 .

    seśvarasāṃkhyamate tu īśvarādhiṣṭhitapradhānasya jagatkartṛtvaṃ
    tatreśvaraprasādādyogasiddhitatsvarūpādikaṃ pātañjalasūtra-
    bhāṣyavivaraṇeṣu darśitaṃ yathā .
    “kimetasmādevāsannataraḥ samādhirbhavati athāsya lābhe
    kiṃ bhavatyanyo'pi kaściduṣāyo? na veti” bhā0
    “īśvarapraṇidhānādvā” sū0 23 . “praṇidhānādbhaktiviśeṣādāva-
    rjitaīśvarastamanugṛhṇātyabhidhyānamātreṇa tadabhidhyānamātrā-
    dapi yoginaḥ āsannataraḥ samādhilābhaḥ phalañca bhavatīti”
    bhā0 23 . atha pradhānapuruṣavyatiriktaḥ ko'yamī-
    śvaronāmeti?” bhā0 . “kleśakarmmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ
    puruṣaviśeṣa īśvaraḥ” sū0 24 . “avidyādayaḥ kleśāḥ .
    kuśālā'kuśalāni karmmāṇi . tatphalaṃ vipākaḥ . tadanuguṇā
    vāsanā āśayāḥ . te ca manasi varttamānāḥ puruṣe
    vyapadiśyante sa hi tatphalasya bhokteti . yathā jayaḥ
    parājayovā yoddhṛṣu varttamānaḥ svāmini vyapadiśyate .
    yohyanena bhogenā'parāmṛṣṭaḥ sa puruṣaviśeṣa īśvaraḥ .
    kaivalyaṃ prāptāstarhi santi ca bahaṣaḥ kevalinaḥ? te hi
    trīṇi bandhanāni chitvā kaivalyaṃ pāptāḥ īśvarasya ca
    tatsambandho na bhūto na bhāvī yathā muktasya
    pūrvvā bandhakoṭiḥ prajñāyate naivamīśvarasya, yathā vā prakṛti-
    līnasyottarā bandhakoṭiḥ sambhāvyate naivamīśvarasya, sa tu
    sadeva muktaḥ, sadaiveśvara iti . yo'sau prakṛṣṭasatvopādānā-
    dīśvarasya śāśvatikaḥ utkarṣaḥ sa kiṃ sanimittaḥ? āho-
    svinnirnnimittaḥ? iti tasya śāstraṃ nimittaṃ, śāstraṃ punaḥ
    kiṃnimittam? etayoḥ śāstrotkarṣayorīśvarasatve vartta-
    mānayoranādiḥ sambandhaḥ . etasmādetadbhavati sadaiveśvaraḥ
    sadaiva mukta iti . tacca tasyaiśvaryyaṃ sāmyātiśayavinirmuktaṃ
    na tāvadaiśvaryyāntareṇa tadatiśayyate yadevātiśayi syāt
    tadeva tatsyāt tasya . yatra kāṣṭhāprāptiraiśvaryyasya sa
    īśvaraḥ, na ca tatsamānamaiśvaryyamasti . kasmāt? dvayo-
    rekasmin yugapatkāmite'rthe navamidamastu purāṇamida-
    mastviti ekasya siddhāvitarasya prākāmyavighātādūnatvaṃ
    prasaktaṃ, dvayośca tulyayoryugapatkāmitārthaprāptirnāsti, arthasya
    viruddhatvāt tasmād yasya sāmyātiśayavinirmuktamaiśvaryyaṃ sa
    īśvaraḥ, sa ca puruṣaviśeṣaḥ iti” bhā0 24 . kiñca “tatra
    niratiśayaṃ sarvvajñavījam” sū0 25 . yadidamatītānāgata-
    pratyutpannapratyekasamuccayātīndriyagrahaṇamalpaṃ bahviti sarvajña-
    bījametadvivarddhamānaṃ yatra niratiśayaṃ sa sarvvajñaḥ . asti
    kāṣṭhāprāptiḥ sarvvajñavījasya, sātiśayatvāt parimāṇa-
    vaditi yatra kāṣṭhāprāptirjñānasya sa sarvvajñaḥ sa ca puruṣa
    viśeṣa iti . sāmānyamātropasaṃhāre kṛtopakṣayamanumānaṃ
    na viśeṣapratipattau samarthamiti . tasya saṃjñādiviśeṣaprati-
    pattirāgamataḥ paryyanveṣyā . tasyātmānugrahābhāve'pi bhū-
    tānugrahaḥ prayojanam . jñānadharmmāpadeśena kalpapralayamahā-
    pralayeṣu saṃsāriṇaḥ puruṣānuddhariṣyāmīti . tathācoktam
    “ādividvānnirmmāṇacittamadhiṣṭhāya kāruṇyādbhagavān ara
    marṣirāsuraye jijñāsamānāya tantraṃ provāceti”
    bhā0 25 . saeṣaḥ “pūrvveṣāmapi guruḥ kālenāna-
    vacchedāt” sū0 26 . “pūrvve hi guravaḥ kālenāva-
    cchidyante yatrāvacchedārthena kālonopāvarttate sa eṣa
    pūrvveṣāmapi guruḥ yathāsya sargasyādau prakarṣagatyā siddhaḥ
    tathātikrāntasargādiṣvapi pratyetavyaḥ” vyāsabhāṣyam 26 .

    vivṛtamidaṃ vācaspatinā yathā “sūtrāntarampāta-
    yituṃ vimṛśati kimetasmādeveti . navāśabdaḥ saṃśayani-
    varttakaḥ . īśvarapraṇidhānādvā . vyācaṣṭe—praṇidhānā-
    dbhaktiviśeṣānmānasādbācikātkāyikādvā āvarjito-
    'bhimukhīkṛtastamanugṛhṇāti, abhidhyānamanāgate'rthe-
    icchā idamasyābhipretamastviti, tanmātreṇa na vyāpāṃ-
    rāntareṇa, śeṣaṃ sugamam” 23 . nanu cetanā'cetanābhyā-
    mevavyūḍhaṃ viśvam, nānyena, īśvaraścedacetanastarhi pradhānaṃ,
    pradhānavikārāṇāmapi pradhānamadhyapātāttathāca na tasyāvarjja-
    namacetanatvāt atha cetatanastathāpi citiśakteraudāsīnyā-
    dasaṃsāritayā cāsmitādivirahāt kutaāvarjjanam? kuta-
    ścābhidhyānam? ityāśayavānāha, atha pradhāneti . atra
    sūtreṇottaramāha “kleśakarmmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣa-
    viśeṣaīśvaraḥ” . (nyāyakandalyāṃ kleśakarmmetyatra
    janmetipadamadhikam dṛśyate tacca lipikarapramādakṛtam)
    avidyādayaḥ kleśāḥ, kliśnanti khalbamo puruṣāṃ
    sāṃsārikaṃ vividhaduḥkhaprahāreṇeti . “kuśalākuśa-
    lānīti” dharmmādharmmāsteṣāñca karmmajatvādupacārāt
    karmmatvam . vipākojātyāyurbhogāḥ vipākānuguṇā vāsa-
    nāstāścittabhūmau āśerata iti āśayāḥ nahi karabhajā-
    tinirvarttakaṃ karmma prāgbhavīyakarabhabhogabhāvetāṃ bhāvanāṃ na
    yāvadabhivyanakti tāvatkarabhocitāya bhogāya kalpate,
    tasmādbhavati karabhajātyanubhavajanmā bhāvanā karabhavipākānu-
    guṇeti . nanvamī kleśādayobuddhidharmmā na kathañcidapi puruṣaṃ
    parāmṛśanti tasmāt puruṣagrahaṇādeva tadaparāmarśasiddheḥ kṛtaṃ
    kleśakarmmetyādimetyata āha, “te ca manasi varttamānāḥ
    sāṃsārike puruṣe vyapadiśyante” kasmāt? “sa hi tat-
    phalasya bhoktā cetayiteti” . tasmāt puruṣatvādīśvarasyāpi
    tatsambandhaḥ prāpta iti tatpratiṣedhaupapadyata ityāha, yohyanena
    buddhisthenāpi puruṣamātrasādhāraṇena bhogenāparāmṛṣṭaḥ .
    sa puruṣaviśeṣa īśvaraḥ, viśiṣyate iti viśeṣaḥ puru-
    ṣāntarādvyavacchidyate . viśeṣapadavyāvarttyaṃ darśayitukāmaḥ
    parinodanāpūrvvaṃ pariharati kaivalyaṃ prāptāstarhi iti .
    prakṛtilayānāṃ prākṛtobandhaḥ, vaikārikovidehānām dakṣiṇa-
    kādibandhodivyādivyaviṣayabhogabhājām . tānyamūni trīṇi-
    bandhanāni . prakṛtibhāvanāsaṃskṛtamanasohi dehapātānantarameva
    prakṛtilayatāmāpannāititeṣāṃ pūrvvā bandhakoṭiḥ prajñāyate
    tenottarakoṭividhānamātramiha tu pūrvvāparakoṭiniṣedha iti
    saṃkṣipya viśeṣaṃ darśayati “sa tu sadaiva muktaḥ sadaiveśvaraḥ” iti .
    jñānakriyāśaktisampardaśvaryyaḥ . atra pṛcchati “yo'sāviti”
    jñānakriye hi na cicchakterapariṇāminyāḥ sambhavata iti .
    rajastamorahitaviśuddhacittasatvāśraye vaktavye . naceśvarasyāvi-
    dyāprabhavacittasatvasamutkarṣeṇa saha svasvāmibhāvasambandhaḥ
    sambhavatītyatauktaṃ, prakṛṣṭasatvopādānāditi . neśvarasya pṛthag-
    janasyevāvidyānibandhanaścittasatvena svasvāmibhāvaḥ, kintu-
    tāpatrayaparītān pretyabhāvamahārṇavāt jantūnuddhariṣyāmi-
    jñānadharmmopadeśena . naca jñānakiyāsāmarthyātiśayasampatti-
    mantareṇa tadupadeśaḥ, naceyamapahatarajastamomalaviśuddhasatvopā-
    dānaṃ vinetyālocya satvaprakarṣamupādatte bhagavānaparāmṛṣṭo'-
    pyavidyayā'vidyābhimānīvāvidyāyāstattvamavidvān bhavati na
    punaravidyāmavidyātvena sevamānaḥ, na svalu śailūṣorāmatva-
    māropya tāstāśceṣṭādarśayan bhrāntobhavati tadidamāhāryamasya
    rūpanna tāttvikamiti . syādetaduddidhīrṣayā bhagavatā satva-
    mupādeyaṃ taduṣādānena ca taduddidhīrṣā asyā api prākṛta-
    tvāttathācānyonyasaṃśraya ityatauktaṃ, śāśvatika iti . bhave-
    detadevaṃ yadīdaṃprathamatā sargasya bhavet, anādau tu sargasaṃ-
    hāraprabandhe sargāntarasamutpannasañjihīrṣāvadhisamaye, pūrṇe mayā
    satvaprakarṣa upādeya iti praṇidhānaṃ kṛtvā bhagavān jagat-
    saṃjahāra, tadā ceśvaracittasatvaṃ praṇidhānavāsanāvāsitapra-
    dhānasāmyamupagatamapi paripūrṇe mahāpralayāvadhau praṇidhā
    navāsanāvaśāttathaiveśvaracittasatvabhāvena pariṇamate yathā
    caitraḥ śvaḥprātarevotthātavyaṃ mayeti praṇidhāya suptastadaivotti-
    ṣṭhati praṇidhānasaṃskārāt, tasmādanāditvādīśvarapraṇidhā-
    nasatvopādānayoḥ śāśvatikatvena nānyonyasaṃśrayaḥ . nace-
    śvarasya cittasatvaṃ mahāpralaye'pi na prakṛtisāmyamupaitīti
    vācyaṃ? yasya hi na kadācidapi pradhānasāmyaṃ na tatprā
    dhānikaṃ nāpi citiśaktiḥ ajñā tattve'rthāntaramaprāmā-
    ṇikamāpadyeta . taccāyuktaṃ, prakṛtipuruṣavyatirekeṇārthānta-
    rābhāvāt . so'yamīdṛśa īśvarasya śāśvatika utkarṣaḥ kiṃ
    sanimittaḥ sapramāṇakaḥ? āhīsvinnirnimittaḥ niṣpramā-
    ṇakaḥ? iti . uttaram—tasya śāstraṃ nimittaṃ śrutismṛ-
    tītihāsapurāṇāni śāstram . nodayati śāstraṃ punaḥ kiṃ
    nimittam? pratyakṣānumānapūrvvaṃ hi śāstram? naceśvarasya
    satvaprakarṣe kasyacit pratyakṣamanumānaṃ vāsti . naceśvara-
    pratyakṣaprabhavaṃ śāstramiti yuktaṃ, kalpayitvāpi hyayaṃ svayaṃ brūyā-
    dātmaiśvaryyaprakāśanāyeti bhāvaḥ . pariharati prakṛṣṭasatvanimi-
    ttam . ayamabhisandhiḥ mantrāyurvedeṣu tāvadīśvarapraṇīteṣu pravṛ-
    ttisāmarthyādarthāvyabhicāraviniścayāt prāmāṇyaṃ siddham .
    nacauṣadhibhedānāṃ tatsaṃ yogaviśeṣāṇāñca mantrāṇāñca tatta-
    dvarṇāvāpoddhāreṇa sahasreṇāpi puruṣāyuṣairlaukikapramāṇavyava-
    hārī śaktaḥ karttumanvayavyatirekau . nacāgamādanvayavyatirekau
    tābhyāṃ cāgamastatsantānayoranāditvāditi pratipādayituṃ
    yuktaṃ, mahāpralaye tatsantānayorvvicchedāt na ca tadbhāve
    pramāṇābhāvaḥ . abhinnaṃ pradhānavikāri jagaditi hi
    pratipādayiṣyate . sadṛśapariṇāmasya pūrvvasadṛśapariṇāma-
    matā dṛṣṭā . yathā kṣīrekṣurasāderdadhiguḍādirūpam .
    visaḍaśapariṇāmasya pūrvvasadṛśapariṇāmatā ca dṛṣṭā .
    tadiha pradhānenāpi bhahadahaṅkārādirūpavisadṛśapariṇā-
    mena satā bhāvyam . kadācit sadṛśapariṇāmena sadṛ-
    śapariṇāmaścāsya sāmyāvasthā sa ca mahāpralayaḥ . tasmā-
    nmantrāyurvedapraṇayanāta tāvadbhagavatā rajastaṃmomalāvaraṇatayā
    paritaḥ pradyotamānaṃ buddhisatvamāstheyaṃ tathā cābhyuda-
    yaniḥśreṣasopadeśaparo'pi vedarāśirīśvarapraṇītastadbuddhi-
    satvaprakarṣādeva bhavitumarhati . na ca satvotkarṣe rajastamaḥ-
    prabhavau vibhramavipralambhau sambhavatastatprakṛṣṭasatvanimittaṃ
    śāstramiti . syādetat prakarṣakāryyatayā prakarṣaṃ bodhaya-
    cchāstram śeṣavadanumānaṃ bhavenna tvāgama ityata āha, etai-
    riti . na kāryyatvena bodhayati api tvanādivācyavā-
    cakabhāvasambandhena bodhayatītyarthaḥ . īśvarasya hi buddhisatve
    prakarṣovarttate, śāstramapi tadvācakatvena tatra varttate iti .
    upasaṃharati, etasmāt īśvarabuddhisatvaprakarṣavācakācchāstrāde-
    tadbhavati jñāyate viṣayeṇa viṣayiṇolakṣaṇāt . sadaive-
    śvaraḥ sadaiva muktaḥ iti . tadeva puruṣāntarādvyavacchidyeśva-
    rāntarādapi vyapacchinatti tacca tasyeti . atiśayavi-
    nirmuktimāha na tāvaditi . kutaḥ? yadeveti . kasmāt
    sarvvātiśayavinirmuktaṃ tadaiśvaryyam? ityata āha, tasmād-
    yatreti . atiśayaniṣṭhāmaprāptānāmaupacārikamaiśvaryyami-
    tyarthaḥ . sāmyavinirmuktimāha na ca tatsamānamiti . prākā-
    myamavihatecchatā tadvighātādūnatvam, anūnatve vā dvayo-
    rapi prākāmyavighātaḥ kāryyānutpattirvā viruddhadharmasamā-
    liṅgitamekadā kāryyamupalabhyetetyāśayaṣānāha dvayośceti .
    aviruddhābhiprāyatve vā pratyekamīśvaratve kṛtamanyairekenaiveśa-
    nāyāḥ kṛtatvāt, sambhūyakāritve vā na kaścidīśvaraḥ
    pariṣadvat, nityeśanāyogināñca paryyāyāyogāt, kalpanā-
    gaurabaprasaṅgācceti draṣṭavyaṃ tasmāt sarvvamavadātam” 24 vi0 .
    evamasya kriyājñānaśaktau śastraṃ pramāṇamabhidhāya jñāna-
    śaktāvanumānaṃ pramāṇayati, kiñca “tatra nirariśayaṃ sarva-
    jñavījam” . vyācaṣṭe yadidamiti . buddhisatvāvaraka-
    tamī'pagamatāratapyena yadidamatītānāgatapratyutpannānāṃ
    pratyekañca samuccayena ca varttamānānāmatīndriyāṇāṃ grahaṇaṃ
    tasya viśeṣaṇamalpaṃ bahviti sarvvajñavījaṃ kāraṇam, kaścit
    kiñcidevātītādi gṛhṇāti, kaścihvahutaraṃ, kaścihvahuta-
    mamiti grāhyāpekṣayā grahaṇasyālpatvaṃ bahutvaṃ kṛtam
    etadvivarddhamānaṃ yatra niṣkrāntamatiśayāt sa sarvvajña iti
    tadanena prameyamātraṃ kathitam . atra pramāṇayati asti-
    kāṣṭhāprāptiḥ sarvvajñavījasyeti” sādhyanirdeśaḥ nirati-
    śayatvaṃ kāṣṭhā yataḥ paramatiśayavattā nāstīti . tena
    nāvadhimātreṇa siddhasādhanam, sātiśayatvāditi hetuḥ .
    yadyat sātiśayaṃ tattat sarvvaṃ niratiśayaṃ yathā kuvalayāmala-
    kavilveṣu sātiśayaṃ mahattvam ātmani niratiśayamiti
    vyāptiṃ darśayati parimāṇavat . na ca garimādiguṇairvya-
    bhivāra iti sāmprataṃ na khalva'vayavagarimāvayavinaḥ, ki-
    ntvāparamāṇubhya antyāvayavibhyo yāvantaḥ kecana, teṣā-
    mpratyekavarttino garimṇaḥ samāhṛtya garimavardhamānābhi-
    mānaḥ jñānantu pratijñeyaṃ samāpyata ityekadvibahuviṣaya-
    tayā yuktaṃ sātiśayamiti na vyabhicāraḥ . upasaṃharati,
    yatra kāṣṭhā iti . nanu santi bahavastīrthakarā buddhārha-
    tkapilarṣiprabhṛtayastat kasmāt te eva sarbdhajñā na bhava-
    asmādanumānāt? ityata āha, sāmānyeti . kutastarhi
    tadviśeṣapatipattiḥ? ityata āha, tasyeti . buddhādipraṇīta
    āgamābhāsī natvāgamaḥ, sarvapramāṇabādhitakṣaṇikanairātmyā-
    dimārgopadeśakatvena vipralambhakatvāditi bhāvaḥ . tena
    śrutismṛtītihāsapurāṇalakṣaṇādāgamataḥ āgacchanti bu-
    ddhimārohanti asmādabhyudayaniḥśreyasopāyā ityāgamaḥ .
    tasmāt saṃjñādiviśeṣapratipattiḥ . saṃjñāviśeṣaḥ śiveśvarādi-
    śrutyādiṣu prasiddhaḥ . ādipadena ṣaḍaṅgatādaśāvyayate saṃ-
    gṛhīte . yathoktaṃ vāyupurāṇe “sarvvajñatā tṛptiranā-
    dibodhaḥ khatantratā nityamulaptaśaktiḥ . anantaśaktiśca vibho-
    rvidhijñāḥ ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya” . tathā “jñānaṃ vairā-
    gyamaiśvaryyaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamā dhṛtiḥ . sraṣṭṛtvamātmasaṃ-
    bodhohyadhiṣṭhātṛtvameva ca . avyayāni daśaitāni nityaṃ,
    tiṣṭhanti śaṅkare” iti . syādetannityatṛptasya bhagavataai-
    śvaryyātiśayasampannasya svārthe tṛṣṇāsambhavāt, kāruṇikasya ca
    sukhaikatānajanasarjjanaparasya duḥkhabahulajīvalokajananā-
    nupapatteraprayojanasya ca prekṣāvataḥ pravṛttyanupapatteḥ kriyā-
    śaktiśālino'pi na jagatkriyetyata āha, tasyātmānu-
    grahābhāve'pīti . bhūtānāṃ prāṇināmanugrahaḥ prayojanaṃ
    śabdādyupabhogavivekakhyātirūpakāryakaraṇāt kila, cari-
    tārthaṃ cittaṃ nivarttate tataḥ puruṣaḥ kevalī bhavati ata-
    statprayojanāya kāruṇikovivekakhyātyupāyaṃ kathayati te-
    nācaritārthatvāt cittasya jantūn, īśvaraḥ puṇyāpuṇyasahāyaḥ
    sukhaduḥkhe bhāvayannapi nākāruṇikaḥ . vivekakhyātyupāyakatya-
    nāya bhūtānugrahadvāramāha jñānadharmopadeśeneti . jñānañca
    dharmaśca jñānadharmau tayorupadeśena jñānadharmasamuñcayāllabdhaviveka-
    khyātiparipākāt . kalpapralaye—brahmaṇodināvasāne yatra
    satyalokavarjaṃjagadastameti, mahāpralaye sasatyalokasya brahma-
    ṇo'pi nidhane, saṃsāriṇaḥ svakāraṇagāminastadā mara-
    ṇaduḥkhabhājaḥ . kalpetyupalakṣaṇam . anyadāpi svārjita-
    karmapākavaśena janmamaraṇādibhājaḥ puruṣānuddhariṣyāmīti kai-
    valyaṃ prāpya puruvā uddhṛtā bhavantvityarthaḥ . etacca karuṇā-
    prayuktasya jñānadharmopadeśanaṃ kapilānāmapi siddhamityāha,
    “tathā coktaṃ ādividvān kapila” iti . ādividvā-
    niti pañcaśikhācāryyavacanam ādimuktasvasantānādi-
    guruviṣayaṃ, natvanādimuktaparamaguruviṣayam, ādimukteṣu
    kadācinmukteṣu vidvatsu kapileṣu asmākamādirvidvān
    muktaḥ sa eva ca gururiti . kapilasyāpi jāyamā-
    nasya maheśvarānugrahādeva jñānaprāptiḥ . śrūyate hi kapi-
    lonāma viṣṇoravatāraviśeṣaḥ prasiddhaḥ svayaṃbhūstu hiraṇya-
    garbhaḥ, tasyāpi sāṅkhyayogaprāptirvede śrūyate iti “sa eve-
    śvaraḥ ādividvān kapiloviṣṇuḥ svayambhūriti”
    svāyanmuvādīnāmapīśvara iti bhāvaḥ 25 . “samprati
    bhagavato brahmādibhyoviśeṣamāha, “sa eṣa iti pātanikā
    na tu sūtram “pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt” .
    vyācaṣṭe, pūrve hīti . kālastu śatavarṣādiḥ, avacchedārthena
    avacchedanaprayojanenopāvarttate, na varttate prakarṣasya gatiḥ
    prāptiḥ pratyetavyā āgamāt . tadanena prabandhena bhagavānī-
    śvarodarśitaḥ” 26 vācaspativivaraṇam .

    tasveśvarasya lakṣaṇam “janmādyasyayataḥ” śā0 sūtrabhāṣyayo
    rdarśitam taccopādānanimittakāraṇobhayakāraṇaparatayā
    samarthitaṃ taccānupadamudāhṛtam . tasya lakṣaṇāni navamitāni
    yathāha brahmaṇastaṭasthalakṣaṇodāharaṇevedā0 pari0 “prakṛte ca
    jagajjanmādikāraṇatvam . atra jagatpadena kāryyajātaṃ viva-
    kṣitam . kāraṇatvañca karttṛtvam ato 'vidyādau nātivyā-
    ptiḥ . kartṛtvañca tattadupādānagocarāparokṣajñānacikorṣākṛti-
    mattvam . īśvarasya tāvadupādānagocarāparokṣajñānasadbhāve
    ca “yaḥ sarvvajñaḥ sarvvavit yasya jñānamayaṃ tapaḥ . tasmā-
    detadbrahma nāma rūpamannañca jāyate” ityādi śrutirmmānam .
    tādṛśacikīrṣāsadbhāve ca “so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti-
    śrutirmmānam . tādṛśakṛtau ca “tanmano'kurutetyādi”
    bākyam . jñānecchākṛtīnāmanyatamagarbhaṃ lakṣaṇatritayaṃ
    vivakṣitam anyathā vyarthaviśeṣaṇāpatteḥ . ataeva janma-
    sthitidhvaṃsānāmanyatamasyaiva lakṣaṇe praveśaḥ . evañca
    lakṣaṇāni nava sampadyante . brahmaṇojagajjanmādikāraṇatve
    ca “yatovā imāni bhūtāni jāyante yena jātāni jīvanti
    yat prayantyabhisaṃviśantītyādi” śrutirmmānam . yadvā nikhila-
    jagadupādānatvaṃ jagadākāreṇa pariṇamyamānamāyādhiṣṭhā-
    natvaṃ vā . etādṛśamevopādānatvamabhipretya “idaṃ sarvvaṃ yada-
    yamātmā” “saccāsaccābhavat” “bahu syāṃ prajāyeya” ityādiśru-
    tiṣu brahmaprapañcayostādātmyavyapadeśaḥ . ghaṭaḥ san ghaṭobhāti
    ghaṭaiṣṭa ityādilaukikavyapadeśo'pi saṃccidānandarūpabrahmai-
    kyādhyāsāt” . ataeva “asti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma
    ketyaṃśapañcakam . ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ māyārūpaṃ tato-
    dvaya” mityuktam . śrīdharasvāminā'pi bhāga0 1 ślo0 ṭīkāyām
    “viśvasargavisargādinavalakṣaṇalakṣitam” ityanena brahmaṇaḥ
    sargāditrayasya jñānacikīrṣākṛtimattvena nava lakṣaṇā-
    nyuktāni . “māyopādhirayaṃ jīvohyavidyopādhirīśvara”
    ityukteḥ tasyāvidyopādhitvam avidyā ca kāryyakāraṇa-
    bhedena dvividhā tatra kāryyarūpā māyāśabdena vācyā
    kāraṇarūpā tu avidyāśabdavācyā . tatra kāryyarūpābhi-
    prāyeṇaiva “indromāyābhiḥpururūpa īyate” śrutirdraṣṭavyā .
    avidyābhiprāyerṇava tu “māyāntu prakṛtiṃ vidyāt māyinaṃ
    tu maheśvaram” . “ājāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇavarṇṇāmi-
    tyādi” śrutiśca draṣṭavyā . tasyā ekatve'pi satvarajastamo-
    rūpaguṇabhedāt traividhyena tadupahitacaitanyasyāpi traivi-
    dhyam . tadabhiprāyeṇaiva “sa ca parameśvaraḥ eko'pi svopā-
    dhībhūtamāyāniṣṭhasatvarajastabhoguṇabhedena brahmaviṣṇumaheśvarā-
    diśabdavācyatāṃ bhajate” iti vedā0 pari0 . “sattvaṃ
    rajastama iti prakṛterguṇāstairyuktaḥ paraḥ puruṣa eka ihāsya
    dhatte . sthityādaye hariviriñciharetisaṃjñāḥ” bhāgavatam .
    matsyāvatāraprabhṛtayo'pi brahmakoṭayaeva . ata eva siddhā-
    ntavindau “pumākāraviṣṇuprabhṛtīnāṃ styākārāṇāñca bhāratī-
    prabhṛtīmāmośvararūpatvamuktam . tasya nityatayā niravayavatvai'pi
    tattajjīvādṛṣṭavaśāt teṣāmupāsāsiddhyarthaṃ śrutivedapurāṇa-
    prasiddhākāragrahaṇam “cinmayasyādvitīyasya niṣkala-
    syāśarīriṇaḥ . upāsakānāṃ siddhyarthaṃ brahmaṇorūpakalpane-
    tyukteḥ “yoyo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārccitumi-
    cchati . tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidhāmyahamiti”
    gītokteśca . īśvaravibhūtiśabde ca darśayiṣyamāṇa
    tattatsthāneṣu īśvarasyārādhyatā . “yadā yadā hi dharmma-
    sya gnānirbhavati bhārata! . abhyutthānamadharmmasya tadātmānaṃ
    sṛjāmyaham” gītokteḥ jīvānāṃ kāryyavaśāt tasya
    vigrahavattvenārvibhāvaḥ . kintu svādṛṣṭāyattaśarīrapari-
    grahasyaiva saṃsāritvena īśvarasya śarīraparigrahe jīvādṛṣṭa-
    syaiva hetutveneśvarasya na saṃsāritvamiti bheda iti draṣṭavyam .
    tatra parameśvare “yasminnīśvara ityananyaviṣayaḥ śabdoyathā-
    rthākṣaraḥ” vikra0 “uparyupari buddhīnāṃ carantīśvarabuddhayaḥ”
    purā0 . “jagadāhuranīśvaram” gītā “na hīśvaravyāhṛ-
    tayaḥ kadācit puṣṇanti loke viparītamartham” kumā0 .
    “kleśakarmmaphalabhogavarjitaṃ puṃviśeṣamamumīśvaraṃ viduḥ” māghaḥ .
    āḍhye “īśvaro'hamahaṃ bhāgīko'nyo'sti sadṛśo mama” gītā
    svāmini . “ātmeśvarārāṇāṃ na hi jātu vighnāḥ samādhi-
    bhedaprabhavobhavanti” kumā0 . śive svāmini ca “prāleya-
    śītamacaleśvaramīśvaro'pi” kumā0 aiśvaryyānvitastriyāṃ
    ṭāp . “savidhe śayane'pyanīśvarā saphalīkarttumaho mano-
    rathān” rasaga0 . durgāyāṃ tu īśvarapatnītvāvivagṛyāṃ
    ṭabheva . “vinyastamaṅgalamahauṣadhirīśvarāyāḥ” kirā0 .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara1 (“the Lord”) = Brahmán: VI, 470 (Prajāpatiḥ);

    VII, 2682 (? viśve devāḥ sahe°āḥ); XII, 2146.

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara2 (do.) = Śiva: I, 320, 6430, 6615 (Gopatiṃ), 7320,

    7321, 7832; II, 1486; III, 1663, 15162; VII, 2907, 9452,

    9534, 9606, 9609, 9634; VIII, 1504, 1623; X, 252, 318;

    XII, 6135 (Rudraṃ), 13156 (do.); XIII, 658 (Īśānaṃ), 772

    (an°bhaktaḥ), 827, 838, 940 (created Viṣṇu), 960, 1040

    (Puruṣaṃ), 1048, 1069, 1123, 1131, 1135, 1188 (1000

    names2), 1359, 3725, 4140 (as Varuṇa), 4141(?), 7529,

    7530; XIV, 210.

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara3 (do.) = Indra: I, 2354 (haṃsarūpena), 6781; IX,

    2436; XII, 8057, †8331, †8332; XVII, 107 (Devendraṃ).

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara4 (do.) = Skanda: IX, 2460 (Analātmajaṃ), 2693;

    XIII, 4211.

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara5 (do.) = Viṣṇu (Nārāyaṇa, Kṛṣṇa): II, 1325

    (Hariṃ); III, 11866, 13509, 15538 (Keśavaḥ), 15546

    (Hariḥ); V, 3503 (Viṣṇuḥ); XII, 7522 (Keśavaḥ), 7604

    (Kṛṣṇaṃ), 7640, 12857 (Hariḥ), 12905 (in the form of

    Aniruddha), 13036, 13117 (Hariḥ), †13447, 13460, 13461

    (Nārāyaṇo Virāṭ), 13603 (Hariḥ), 13656 (Hariṃ), 13661;

    XIII, 1357, 6005, 6953 (1000 names), 6958 (do.): XIV,

    1600.

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara6 (do.) = the Supreme Being, in general: III, 1138,

    1141, 1142, 1144, 1146, 1148, 1158, 1202, 1222; V, 1373,

    3713; VI, 1349, 1390, 1399, 1410, 1515; XII, 4449,

    (among the names of Chastisement), 8507, 8536, 8555, 10497,

    11039 (an°ḥ), 11360, 11408, 11604; XIV, 42.

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara7, a son of Pūru. § 150 (Pūruvamś.): I, 94, 3695

    (son of Pūru and Pauṣṭi).

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara8, a prince. § 130 (Aṃśāvat.): I, 67, 2701 (among

    the kings who were incarnations from the Krodhavaśagaṇa).

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara9, name of a Rudra. § 108 (Aṃśāvat.): I, 66, 2567

    (enumeration of the eleven sons of Sthāṇu).—§ 191 (Arjuna):

    I, 123, 4826 (enumeration of the Rudras presenṭ at the

    birth of Arjuna).—§ 770 (Ānucāsanik.): XIII, 151β, 7091

    (enumeration).

    ☞ p. 326, col. 2.
    Īśvara10, a Viśvadeva. § 749 (Ānuśāsanik.): XIII, 91γ,

    4362 (enumeration).

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 206.
    Īśvara — also Maheśvara and Śaṅkara; a Rudra: place

    of residence is Śivapura in front of Brahmaloka; Lord of

    Trinity;1 the Adhidevatā for the planet Sūrya;2 the 26th

    tatva on one view;3 being a small atom is god of love for

    people; in him are ten characteristics — knowledge, vairāgya,

    aiśvarya, tapas, satya, patience, courage, quality of being

    seen, kinship to self and dominion; is māyā or illusory;4 the

    Lord of all world.5 [Footnote] 1) Br. III. 3. 71; IV. 39. 120; M. 171. 39. [Footnote] 2) M. 93. 13. [Footnote] 3) M. 3.

    28. [Footnote] 4) Vā. 101. 215, 219; Br. IV. 2. 217. [Footnote] 5) Vā. 4. 36 and 42.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 117, col. 2.
    Īśvara, (1) n. of a rich householder's son in Campā:

    Karmav 66.9; (2) n. of a Bodhisattva: Gv 442.9.

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 1, p. 60, col. 2.
    īśvara father of the poet Loṭhaka. Sbhv.
    ☞ vol. 1, p. 60, col. 2.
    īśvara

    Rājayogotsava yoga. P. 17.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 131.
    īśvara (IE 7-1-2), ‘eleven’; name-ending of Śiva-liṅgas.

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 332, col. 2.
    ĪŚVARA . Once Devī told Himavān who, according to

    the Hindu religion, God is, and how creation takes

    place from Īśvara (God). The famous discussion about

    Godhood, called Devīgītā is quoted hereunder.

    (1) Ahamevāsa pūrvaṃ tu

    nānyad kiṃcit nagādhipa /

    Tadātmarūpaṃ cit saṃvit

    Parabrahmaikanāmakam. //

    (Before the creation of the universe commenced, I alone

    was; there was nothing else. Then I was called Para-

    brahman, Citsvarūpī, Saṃvitsvarūpī and Ātmarūpī).

    (2) Apratarkyamanirdeśya-

    manaupamyamanāmayam /

    Tasya kācit svataḥ siddhā

    śaktirmāyeti viśrutā //

    (That form is beyond discussion (Apratarkyam); beyond

    description (Anirdeśyam); incapable of being

    compared (Anaupamyam); beyond birth, death youth,

    old age etc. (Anāmayam). In this form of mine resides

    māyāśakti.

    (3) Na satī śā nāsatī sā-

    nobhayātmā virodhataḥ /

    Etadvilakṣaṇā kācid-

    vastubhūtāsti sarvadā //

    (That māyāśakti cannot be said to be existing or not

    existing. Thus it is neither existing nor not existing.

    The statement existing and not existing is subject to the

    error, paradox. That great force exists always in me

    with the pair of aspects.

    (4) Pāvakasyoṣṇateveya-

    muṣṇāṃśoriva dīdhitiḥ /

    Candrasya candrikeveyaṃ

    Mameyaṃ sahajā dhruvā //

    (Fire does not exist without heat, nor Sun without light

    nor Moon without its rays. Just like this, that māyāśakti

    is coeval with me. It is permanent.

    (5) Tasyāṃ karmāṇi jivānāṃ

    Jīvāḥ Kālāśca sañcare /

    Abhedena vilīnāḥ syuḥ

    Suṣuptau vyavahāravat //

    (Just as all actions, feelings and even the sense of time

    remain latent in deep sleep, even so all the actions and

    emotions of all living beings lie absorbed in Māyā).

    (6) Svaśakteśca samāyogā-

    dahaṃ bījātmatāṃ gatā /

    Svādhārāvaraṇāttasya-

    doṣatvaṃ ca samāgatam //

    (I am myself the source of this Māyā; but it has a

    strange power called āvaraṇa which hides my real

    nature).

    (7) Caitanyasya samāyogād

    nimittatvaṃ ca kathyate /

    Prapañcapariṇāmācca

    Samavāyitvamucyate //

    (Being joined to Caitanya (Brahman) Māyā becomes

    the material as well as the immediate cause of the uni-

    verse (Prapañca).

    (8) Kecittām tapa ityāhu-

    stamaḥ kecijjaḍāṃ pare /

    Jñānaṃ māyāṃ pradhānaṃ ca

    prakṛtiṃ śaktimapyajām //

    (This māyā is referred to differently by different people

    as tapas, tamas, jaḍa, jñāna, māyā, pradhāna, prakṛti

    and ajā.).

    (9) Vimarśa iti tāṃ prāhuḥ

    Śaivaśāstraviśāradāḥ /

    avidyāmitare prāhur-

    vedatatvārthacintakāḥ //

    (Experts in Śaiva philosophical thought refer to this

    māyā as vimarśa and Vedic seers call it avidyā).

    (10) Evam nānāvidhāni syuḥ

    nāmāni nigamādiṣu /

    tasyāḥ jaḍatvaṃ dṛśyatvāt

    jñānanāśāttato'satī //

    (Thus Vedas refer to māyā by various names. Because

    of visibility māyā is called jaḍa, and because it is des-

    tructive of true knowledge it is called asat).

    (11) Caitanyasya na dṛśyatvaṃ

    dṛśyatve jaḍameva tat /

    svaprakāśaṃ ca caitanyaṃ

    na pareṇa prakāśitam //

    (Caitanya (Effulgence) is not visible. What is seen is

    jaḍa (material expression). Caitanya is self-illuminating;

    it is not illuminated by something else).

    (12) Anavasthādoṣasatvā-

    nna svenāpi prakāśitam /

    Karmakartṛvirodhaḥ syāt-

    tasmāttaddīpavat svayam //

    (13) Prakāśamānamanyeṣāṃ

    Bhāsakaṃ viddhi parvata /

    ata eva ca nityatvaṃ

    Siddhaṃ samvittanormama //

    (If Caitanya is not self-illuminating then it is subject

    to the drawback of Anavasthādoṣa (Absence of finality).

    If Caitanya does not possess the quality of light and

    illumination there should necessarily be something else,

    which illuminates it, and there should again be something

    to illuminate that which illuminates Caitanya. And, it

    continues ad infinitum. This state of no conclusion is

    called anavasthā doṣa. Also one thing cannot be, at the

    same time, the subject (actor) and the object of action,

    and that invites the draw-back of paradox. Therefore,

    O King of mountains! understand that Caitanya

    is self-illuminating and it illuminates other things by its

    own illumination. And this, therefore, proves that my

    Caitanya is eternal).

    (14) Jāgratsvapnasuṣuptyādau

    dṛśyasya vyabhicārataḥ /

    saṃvido vyabhicāraśca

    nānubhūtosti karhicit //

    (All visible things go on changing in the three states of

    awaking, dream and deep sleep. But, like visible things

    Caitanya is not subject to change, and does not experi-

    ence the three states).

    (15) Yadi tasyāpyanubhāva-

    starhyayaṃ yena sākṣiṇā /

    anubhūtaḥ sa evātra

    śiṣṭaḥ saṃvidvapuḥ purā //

    (If it is argued that it (Caitanya) experiences the three

    states then there must be something else as ‘witness’ for

    the experience. But, since it is established as self-illumi-

    nating there cannot be something else as ‘witness’.

    (16) Ata eva ca nityatvaṃ

    proktaṃ sacchāstrakovidaiḥ /

    ānandarūpatā cāsyāḥ

    parapremāspadatvataḥ //

    (Because of the above reasons experts in the science

    of philosophy hold that this Caitanya is eternal, and

    that, since it is the basis of bhakti which assumes the

    form of absolute love, it is ānandarūpa).

    (17) Mā na bhūvaṃ hi bhūyāsa-

    miti premātmani sthitaṃ /

    sarvasyānyasya mithyātvā-

    dasaṃgatvaṃ sphuṭaṃ mama //

    (No living souls think ‘I am not’. Every body cherishes

    always his self-importance, the ‘I’. It is present there

    in every living soul in the form of love. This fact itself

    proves that I am different from all material objects).

    (18) Aparicchinnatāpyeva-

    mata eva matā mama /

    tacca jñānaṃ nātmadharmo

    dharmatve jaḍatātmanaḥ //

    (That I am indivisible is quite definite. Knowledge is

    not an attribute of the soul (ātman) but is the very

    form of the soul itself. If knowledge were only an attri-

    bute of the soul it (soul) should have been material

    (jaḍa) and it is quite a certitude that the soul is not

    material, because knowledge is the very nature of the

    soul).

    (19) Jñānasya jaḍaśeṣatvaṃ

    na dṛṣṭam na ca saṃbhavi /

    Ciddharmatvaṃ tathā nāsti

    Ciraścid nahi bhidyate //

    (The soul is pure knowledge without any touch of the

    jaḍa. It is also pure existence. It is one and indivisible).

    (20) Tasmādātmā jñānarūpaḥ

    sukharūpaśca sarvadā /

    satyaḥ pūrṇopyasaṃgaśca

    dvaitajālavivarjitaḥ //

    (The ātman (soul) is therefore jñānarūpa (of the nature of

    pure knowledge), Sukharūpa (of the nature of pure joy)

    and satyarūpa (of the nature of absolute truth). It is

    unattached to anything and free from duality).

    (21) Sa punaḥ kāmakarmādi-

    yuktayā svīyamāyayā /

    pūrvānubhūtasaṃskārāt

    kālakarmavipākataḥ //

    (22) Avivekācca tattvasya

    sisṛkṣāvān prajāyate /

    abuddhipūrvaḥ sargo'yaṃ

    kathitaste nagādhipa //

    (23) Etaddhi yanmayā proktaṃ

    mama rūpamalaukikam /

    avyākṛtaṃ tadavyaktaṃ

    māyāśabalamityapi //

    (24) Procyate sarvaśāstreṣu

    sarvakāraṇakāraṇam

    tattvānāmādibhūtaṃ ca

    saccidānandavigraham //

    (25) Sarvakarmaghanībhūta-

    micchājñānakriyāśrayam /

    hrīṃkāramantravācyaṃ ta-

    dādi tatvaṃ taducyate //

    (Impelled by the Vāsanās of previous actions the Māyā-

    śakti proceeds to create the world, beginning with the

    24 tattvas. My form which is immaterial and unmani-

    fested is praised by all śāstras to be the cause of all

    causes and the basis of all tattvas. It is also the basis of

    all knowledge, action and volition and realizable only

    through the hrīṃkāra mantra).

    (26) Tasmādākāśa utpannaḥ

    śabdatanmātrarūpakaḥ /

    bhavet sparśātmako vāyus-

    tejorūpātmakaṃ punaḥ //

    (27) Jalaṃ rasātmakaṃ paścāt—

    tato gandhātmikā dharā /

    śabdaikaguṇa ākāśo

    vāyussparśaravānvitaḥ

    (28) Śabdasparśarūpaguṇaṃ

    teja ityucyate budhaiḥ /

    śabdasparśarūparasai-

    rāpo vedaguṇāḥ smṛtāḥ //

    (29) Śabdasparśarūparasa-

    gandhaiḥ pañcaguṇā dharā /

    tebhyobhavan mahatsūtraṃ

    yalliṃgaṃ paricakṣate //

    (30) Sarvātmakaṃ tat saṃproktaṃ

    sūkṣmadeho'yamātmanaḥ /

    avyaktaṃ kāraṇo dehaḥ

    sa coktaḥ pūrvameva hi //

    (From this primordial principle the five elements

    (pañcabhūtas) were born. The first of these is ether

    which is the element of sound because sound travels

    through ether (śabda-tanmātra-rūpa). Then air (vāyu)

    gave rise to the sense of touch and so air is called

    sparśarūpa. This vāyu again gave rise to Agni (Vāyo-

    ragniḥ). Then came water which corresponds to the

    sense of taste (rasarūpa). From water came earth which

    is gandharūpa (the source of smell) (Udakādbhūmiḥ).

    Ākāśa (ether) has only one guṇa, namely sound. Vāyu

    (air) has two guṇas—Sabda and Sparśa (Sound and

    touch). Agni has three guṇas:—rūpa, śabda and sparśa.

    Jalaṃ (water) has four guṇas—śabda, sparśa, rūpa, and

    rasa. The last element—earth—has five guṇas—śabda,

    sparśa, rūpa, rasa and gandha. From these five tanmā-

    trās is born the liṅga-śarīra or sūkṣma-śarīra).

    (31) Yasmin jagadbījarūpaṃ

    sthitaṃ liṅgodbhavo yataḥ /

    tataḥ sthūlāni bhūtāni

    pañcīkaraṇamārgataḥ //

    (32) Pañcasaṃkhyāni jāyante

    tatprakārastvathocyate /

    pūrvoktāni ca bhūtāni

    pratyekaṃ vibhajeddvidhā //

    (The jagat (universe) remained in embryo form (bīja-

    rūpa) in these pañcatanmātrās. Then by the process of

    Pañcīkaraṇa all the gross material objects were created.

    These pañcabhūtas were first divided into two (each

    was divided into two). Then by a process of the combi-

    nation of these ten parts different substances were born

    as detailed in the following stanzas.

    (33) Ekaikaṃ bhāgamekasya

    caturdhā vibhajed gire /

    svasvetaradvitīyāṃśe

    yojanāt pañca pañca te //

    (Each half of each of these five bhūtas is again subdi-

    vided into four parts. These 1/8 parts are joined to

    the other halves and by combining them in other fractions

    the material bodies (sthūlaśarīras) of all beings are

    made).

    (34) Tatkāryaṃ ca virāṭ dehaḥ

    sthūladeho yamātmanaḥ /

    pañcabhūtasthasatvāṃśaiḥ

    śrotrādīnāṃ samudbhavaḥ //

    Virāṭdeha (Cosmic body) is the sum total of these indi-

    vidual material bodies. The inner conscience and bodily

    organs like ear etc. originate from the gentle and pure

    aspects of the five elements.

    (35) Jnānendriyāṇām rājendra!

    pratyekaṃ militaistu taiḥ /

    antaḥkaraṇamekaṃ syād

    vṛttibhedāccaturvidham //

    (36) Yadā tu saṃkalpavikalpakṛtyaṃ

    tadābhavettanmana ityabhikhyam /

    syād buddhisaṃjñaṃ ca yadā pravetti

    suniścitaṃ saṃśayahīnarūpam //

    (37) Anusandhānarūpaṃ ta-

    ccittaṃ ca parikīrtitam /

    ahaṃ kṛtyātmavṛttyā tu

    tadahaṃkāratāṃ gatam

    (Antaḥkaraṇa, due to differences in state assumes four

    forms. When once conception and doubt arise in a

    subject, then it is called mind. When there is no doubt,

    but there is assuredness it is called understanding

    (buddhi). The function of examining a subject again

    and over again belongs to citta. To think of ‘I’ is

    egoism or ahaṃkāra).

    (38) Teṣāṃ rajoṃśairjātāni

    Kramāt karmendriyāṇi ca /

    pratyekaṃ militaistaistu

    prāṇo bhavati pañcadhā //

    (39) Hṛdi prāṇo gude'pāno

    nābhisthastu samānakaḥ /

    kaṇṭhadeśepyudānassyād-

    vyānaḥ sarvaśarīragaḥ //

    (From the coarse (rājasic) aspects of the five sense-

    organs originate the five organs of action like word,

    foot, hand, excretory and the genital organ, and also

    the five prāṇas (breaths) called prāṇa, apāna, samāna,

    udāna and vyāṇa. Prāṇa is located in the heart, apāna

    in the anus, samāna in the nābhi (navel) udāna in the

    throat and vyāna all over the body).

    (40) Jñānendriyāṇi pañcaiva

    pañcakarmendriyāṇi ca /

    prāṇādi pañcakaṃ caiva

    dhiyā ca sahitam manaḥ //

    (41) Etat sūkṣmaśarīraṃ syān

    mama liṅgaṃ yaducyate /

    Tatra yā prakrtiḥ proktā

    sā rājan dvividhā smṛtā //

    (Organs of knowlege 5, of actions 5, and prāṇas 5, and

    buddhi 1, mind 1, the body is composed of these 17

    factors). This forms the Sūkṣmaśarīra whose prakṛti

    is two-fold (as mentioned below).

    (42) Satvātmikā tu māyā syād-

    avidyā guṇamiśritā /

    svāśrayaṃ yā tu saṃrakṣet

    sā māyeti nigadyate //

    One is pure māyā and the other is avidyā possessing

    properties).

    (43) Tasyāṃ yat pratibiṃbaṃsyād-

    bimbabhūtasya ceśituḥ

    sa Īśvaraḥ samākhyātaḥ

    svāśrayajñānavān paraḥ //

    (44) Sarvajñaḥ sarvakartā ca

    sarvānugrahakārakaḥ /

    avidyāyāṃ tu yat kiṃcit

    pratibiṃbaṃ nagādhipa //

    (Brahmacaitanya reflected in this māyā is Īśvara

    (God). That Īśvara is the same as the ātman (soul),

    brahman absolute, creator of everything, omniscient,

    and the cause of all blessings. The soul reflects to a

    small extent in avidyā also).

    (45) Tadeva jīvasaṃjñaṃ syāt

    sarvaduḥkhāśrayaṃ punaḥ /

    dvayorapīha saṃproktaṃ

    dehatrayamavidyayā //

    (This jīva is the receptacle of all sorrows. Due to

    vidyā and avidyā both get three kinds of bodies).

    (46) Dehatrayābhimānāccā-

    pyabhūnnāmatrayaṃ punaḥ /

    prājñastu kāraṇātmā syāt

    sūkṣmadehī tu taijasaḥ //

    (47) Sthūladehī tu viśvākhya-

    strividhaḥ parikīrtitaḥ /

    evamīśopi samprokto

    jīvasūtravirāṭpadaiḥ //

    (48) Prathamo vyaṣṭirūpaśtu

    samaṣṭyātmā paraḥ smṛtaḥ /

    sa hi sarveśvaraḥ sākṣāt

    jīvānugrahakāmyayā //

    (49) Karoti vividhaṃ viśvaṃ

    nānābhogāśrayaṃ punaḥ /

    macchaktiprerito nityaṃ

    mayi rājan prakalpitaḥ. //

    He who is attached and is proud about the material

    body is called Viśva; he who attaches importance to

    the subtle body is called Taijasa, and he who is aware

    of the causal body is called Prājña. The jīva is

    Vyaṣṭisvarūpa (has individuality) but Īśvara is

    Samaṣṭyātmaka (embraces all the jīvas). Īśvara works

    impelled by my power).

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 221.