See also īśvaraḥ.
1 The supreme ruler of the universe, GOD; it is therefore applied to all the different divinities, but mostly designates ŚIVA, in mythological and popular acceptation. According to the Sāṃkhyas, Īśvara is the liberated spirit; finite, according to KAPILA; in finite, according to PATAÑJALI. In the Nyāya system, Īśvara is also a finite spirit endowed with attributes. In the Vedānta, Īśvara is infinite and universal spirit, the cause and substance of creation.
2 A name of ŚIVA, especially in a compound, when the form of the deity implied is a Liṅga, as, Viśveśvara, Someśvara, Rāmeśvara, &c.
3 KĀMADEVA. mfn. (-raḥ-rā-rī-raṃ)
1 An owner, a proprietor, a chief or head.
2 Able, competent. f. (-rā or -rī)
1 A name of DURGĀ.
2 Of LAKṢMĪ, or of any other of the Śaktis or female energies of the deities.
E. īśa to rule, and varaṭ or varac affix, consequently ṅīp or ṭāp for the feminine.
for n), I. m., f. rī, 1. A ruler, Man. 1,
99; f. rī, Rām. 3, 61, 29. 2. An owner,
II. m. 1. A lord. 2. A husband, Nal.
4, 2. 3. A king, Man. 4, 153. 4. A
wealthy man, Pañc. 110, 23; ii. d. 70.
5. The supreme deity, Man. 7, 14. 6.
A name of Śiva, Kathās. 10, 33. III.
f. rā and rī, A surname of Durgā, Kir.
5, 33. — Comp. An-, adj. repugnant to
the nature of the supreme deity, Man.
6, 72. Amara-, m. a name of Viṣṇu,
Rām. 1, 77, 29; of Indra, Ragh. 19, 15.
Alakā-, m. a name of Kuvera, Ragh.
19, 15. Avanti-, m. the name of a
sanctuary, Rājat. 5, 45. Ātmeśvara,
i. e. ātman-, m. one who has subdued
his senses, Kumāras. 3, 40. Kavi-, m.
the chief of the wise men, Bhartṛ. 2,
21. Kāvyadevī-, m. a sanctuary of
Śiva, erected by the princess Kāvya-
devī, Rājat. 5, 41. Kṣiti-, m. a king,
Ragh. 3, 3. Gaṇa-, m. the chief of a
troop, Rām. 4, 28, 22. Cakra-, m. a
name of Viṣṇu, Rājat. 4, 276. Caṇḍā-,
m. a name of Śiva, Megh. 34. Jaga-
diśvara, i. e. jagat-, m. a name of Śiva,
Rām. 3, 53, 60. Jana-, m. a king, Rām.
1, 43, 17. Jala-, m. a name of Varuṇa.
MBh. 1, 8175. Tuṅga-, m. a sanctuary
of Śiva, Rājat. 2, 14. Tri-diva-, m.
a name of Indra, Rām. 1, 48, 17. Tri
-pura-, the name of a locality, Rājat. 6,
135; of a sanctuary, Rājat. 5, 46. Dina-
and divasa-, m. the sun, Bhartṛ. 2, 27;
86. Deva-, m. the lord of gods, Rām. 1,
25, 13. Deha-, m. the soul, Mārk. P.
26, 18. Dvija-, m. the moon, Hariv.
2476. Dhana-, m. a name of Kuvera,
Draup. 2, 3. Nandīśvara, i. e. nandi-
or nandin-, m. 1. a name of Śiva, MBh.
12, 10431. 2. a proper name, Bhāg. P.
4, 2, 20. Prāṇa-, m. a husband. Niśā
-prāṇa-, m. the moon. Bhūta-, m. Śiva.
Mahā-, m. Śiva. Yogu-, m. 1. a teacher
of sacred science, Pañc. 24, 23. 2. a
magician. 3. a deity, the object of
devout contemplation. 4. Kṛṣṇa.
Śūra-, m. a sanctuary built by Śūra,
Rājat. 5, 38. Sāmbā-, m. a sanctuary
built by Sāmbavatī, ib. 295. Sura-,
I. m. Śiva. II. f. rī, a name of Durgā,
Rājat. 5, 37; 40, 41.
m. (-raḥ)
1. The supreme ruler of the universe, GOD; it is therefore
applied to all the different divinities, but mostly designates SIVA,
in mythological and popular acceptation. According to the Sank-
hyas, Iswara is the liberated spirit; finite, according to KAPILA;
infinite, according to PATANJALI. In the Nyaya system, Iswara is
also a finite spirit endowed with attributes. In the Vedanta, Iswara
is infinite and universal spirit, the cause and substance of creation.
2. A name of SIVA, especially in a compound, when the form
of the deity implied is a Linga, as Visweswara, Someswara,
Rameswara, &c.
3. KAMADEVA.
mfn. (-raḥ-rā-rī-raṃ)
1. An owner,
a proprietor, a chief or head.
2. Able, competent.
f. (-rā or -rī)
1. A name of DURGA.
2. Of LAKSHMI, or of any other of the
Raktis or female energies of the deities.
E. īś to rule, and varaṭ
or varac affix, consequently ṅīp or ṭāp for the feminine.
°varman- m. n. d'un homme.
1) adj. f. ā vermögend Etwas zu thun oder zu werden: mā mā̂ hiṃsiṣurīśvàrāḥ AV. 7, 102, 1. mit folg. gen. des infin. (P. 3, 4, 13). vermögend, im Stande zu thun, - zu werden, d. h. ausgesetzt (einem Zufall u. s. w.); häufig steht im Veda der nom. m. sg. ohne Rücksicht auf genus und numerus des subst., zu welchem īśvara gehört. sainâmīśvàrā pràdahâḥ TS. 2, 1, 1, 1. ya ī̂śvàro vā̀co vadîtòḥ sanvācàṃ na vadêt 2, 6. īśvaro sarvamāyuraitoḥ AIT. BR. 8, 7. ŚAT. BR. 12, 4, 3, 4. 5, 1, 14. fgg. 13, 3, 3, 5. atha yaduccaiḥ kīrtayedīśvaro hāsya vāco rakṣobhāṣo janitoḥ AIT. BR. 2, 7. te heta īśvaro gṛhā yajamānasya taṃ prayantamanu pracyotostasyeśvaraḥ kulaṃ vikṣobdhoḥ ŚAT. BR. 1, 1, 2, 22. tasyeśvaraḥ prajā pāpīyasī bhavitoḥ 5, 1, 1, 9. yo 'gniṃ cinuta īśvara ārtimārtoḥ 10, 1, 4, 13. mit dat. des inf.: īśvarau janayitavai 14, 9, 4, 13. fgg. mit dem inf. (auf tum): rājye vāpi mahārājo māṃ vāsayitumīśvaraḥ R. 2, 101, 21. HIT. II, 157. KUMĀRAS. 4, 11. DEV. 1, 64. mit yad: īśvaro ha yattathaiva syāt ŚAT. BR. 2, 1, 4, 19. mit Auslassung von yad 11, 4, 2, 1. 4. 12, 4, 1, 4.
— 2) m. f. (°rī) Herr, Gebieter, Fürst, König AK. 3, 1, 10. TRIK. 3, 3, 330. H. 359. an. 3, 523. MED. r. 117. mit gen. oder loc. P. 2, 3, 39. VOP. 5, 29. gavām oder goṣu Sch. sarvâsyeśvàraḥ AV. 11, 4, 1. 19, 6, 4. 53, 8. lokeśvará ŚAT. BR. 14, 7, 2, 24. (brāhmaṇaḥ) īśvaraḥ sarvabhūtānām M. 1, 99. BHAG. 4, 6. tvāmīśvaraṃ prāpya (laṅkā) R. 3, 41, 8. rājyamastamiteśvaram RAGH. 12, 11. maṇḍalasya AK. 2, 8, 1, 3. kośaleśvara RAGH. 3, 5. haritām der Weltgegenden 30. tridaśeśvara N. 4, 31. rākṣase° HIḌ. 3, 1. harī° R. 1, 1, 66. karī° PAÑCAT. II, 73. sarpe° HIT. 27, 7. kacchape° VID. 194. lokānāṃ sarveṣāmīśvarī bhava R. 5, 25, 5. teṣāṃ tvamīśvarī sīte mama caiva bhaveśvarī 3, 61, 29. 6, 7, 17. ahaṃkāramabhimantāramīśvaram M. 1, 14. tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam . patiṃ patīnām ŚVETĀŚV. UP. 6, 7. sidhyanti karmasu mahatsvapi yanniyojyāḥ saṃbhāvanāguṇamavehi tamīśvarāṇām ŚĀK. 163. Landesfürst, König M. 4, 153. 9, 278. ein hochstehender, vornehmer, reicher Herr RAGH. 3, 46. īśvarāṇāṃ yatra nṛtyādikaṃ bhavati . sā saṃgītaśālā Sch. zu ŚĀK. 59, 2. Gegens. daridra H. 357. MED. r. 117. PAÑCAT. II, 70. 110, 23. HIT. I, 13.
— 3) m. Gemahl N. 4, 2. 11, 8. am Ende eines adj. comp. f. ā MBH. 3, 16131. 14, 1940.
— 4) m. die oberste Gottheit: tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmamātmajam . vrahmatejomayaṃ daṇḍamasṛjatpūrvamīśvaraḥ .. M. 7, 14. YĀJÑ. 3, 34. SUŚR. 2, 55, 6. VP. 2 (Viṣṇu). PRAB. 9, 9. 110, 10. fg. COLEBR. Misc. Ess. I, 230. 244. 251. 381. 407. devā īśvarāḥ R. 6, 101, 11. N. 4, 6. BURN. Lot. de la b. l. 3. Insbesondere heisst so:
a) Śiva AK. 1, 1, 1, 26. TRIK. 3, 3, 330. H. 196. an. 3, 523. MED. r. 117. GṚHYASAṂGR. 1, 7. SUŚR. 1, 311, 5. RAGH. 3, 52. KATHĀS. 10, 33.
— b) ein Rudra MBH. 1, 2567. 4826. HARIV. 14170. VĀYU-P. in VP. 121, N. 17.
— c) der Liebesgott TRIK. H. an. MED.
— d) die Seele (ātman) TRIK. 1, 1, 114.
— 5) N. pr. eines Fürsten MBH. 1, 2701. LIA. I, Anh. N. 5.
— 6) f. °rā und °rī ein Bein. der Durgā AK. 1, 1, 1, 32. TRIK. 1, 1, 53. 3, 3, 330. H. 204. ś. 55. an. 3, 523. MED. r. 117.
— Vgl. anīśvara .
1) Z. 6 füge hinzu TS. 3, 1, 1, 3. AIT. BR. 1, 25. 3, 48. Z. 7 lies īśvaro ha sarvama° . vermögend, im Stande seiend; mit loc.: na kartā kasyacitkaścinniyoge nāpi ceśvaraḥ Spr. 1342. = āśukarman UṆĀDIS. 5, 57.
— 1)
a) am Ende eines adj. comp. f. ā KATHĀS. 119, 97.
— e) Indra: varṣatīśvare BHĀG. P. 10, 20, 23.
— 6) f. ā KIR. 5, 33.
— 7) m. Bez. des 11ten Jahres im 60jährigen Jupiter-Cyclus VARĀH. BṚH. S.8,33. WEBER, JYOT. 98. 101. Verz. d. Oxf. H. 331,b,5 v. u.
— 8) f. ī Bez. einer best. übernatürlichen Kraft, = kuṇḍalinī Verz. d. Oxf. H. 235,a,26. — Das f. īśvarī kann auf dreifache Weise betont werden (vgl. AUFRECHT, UJJVALAD. S. 188).
— Vgl. amareśvara, alakeśvara, avantīśvara, ātmeśvara, kavīśvara, kāvyadevīśvara (unter kāvyadevī), kṣitīśvara, gaṇeśvara, cakreśvara, caṇḍeśvara, jagadīśvara, janeśvara, jaleśvara, tuṅgeśvara, tridiveśvara, tripureśvara, dineśvara, divaseśvara, deveśvara, deheśvara, dvijeśvara, dhaneśvara, nandīśvara, nirīśvara, prāṇeśvara, bhūteśvara, matīśvara, maheśvara, yogeśvara, vijayeśvara, śūreśvara, sāmbeśvara, sureśvara .
4)
b) Bez. der Zahl eilf SŪRYAS. 2, 23.
— 1) Adj. (f. ā) vermögend , im Stande zu thun , — zu werden , indem Falle seiend zu. Die Ergänzung ein Infin. auf as , tos , tavai oder tum , ein Nom. act. im Loc. , oder ein Potent. mit oder ohne yad Beim Infin. auf tos steht häufig der Nom. m. Sg. ohne Rücksicht auf Genus und Numerus des Subst.
— 2) m. (adj. Comp. f. ā)
— a) Besitzer , Eigenthümer von (Gen. , Loc. oder im Comp. vorangehend) 126,18.
— b) Gebieter , Fürst , König.
— c) ein vornehmer — , reicher Herr 166,4.
— d) Gemahl.
— e) die oberste Gottheit.
— f) Bein.
— α) Brahman's 55,33.
— β) Civa's 130,3.
— γ) Indra's.
— δ) *des Liebesgottes.
— g) *die Seele.
— h) N.pr.
— α) eines Rudra.
— β) eines Sohnes Brahman's VP.² 2,126.
— γ) eines Fürsten MBH. 1,67,65.
— i) Bez. der Zahl eilf.
— k) das 11te Jahr im 60 jährigen Jupiter-Cyclus.
— 3) f. īśvarā und *īśvarī Bein. der Durgā.
— 4) f. īśvarī
— a) Gebieterin , Fürstin.
— b) eine best. übernatürliche Kraft.
— c) *Bez. verschiedener Pflanzen NIGH. PR.
— *= bodhisattva, Mahāvy. 23.
— 2. f)d) *= Kāma, Kuṭṭ. 720.
— 4. d) [ī] N. pr. einer Frau, Hem. Par. 13, 182.
4. 6. 2) nomen Sivi. AM. 3) Adj. potens, capax, par.
cum Infin. DEV. 1. 64. HIT. 75. 14. (Huc retulerim gr.
abjectâ vocali initiali et correptâ syllabâ va in v
sicut e śvan fit śunas etc. = gr. 225.; terminatio
convenit cum suffixo Derivativi aiśvarya, q. v. Vox
autem alius originis est, v. śūr. Fortasse germ.
vet. herro (nostrum Herr) per assimil. ex herjo, huc per-
tinet; hib. aesfhear, aesar deus, v. Pikt. p. 20.)
ārhatā nityeśvaraṃ na manyante tacca arhacchabde 382 pṛṣṭhe
darśitam evaṃ sāṃkhyairapi “īśvarāsiddheḥ” sā0 sū0 .
“nityeśvaro niṣiddhaḥ īdṛśeśvarasiddhiḥ siddhā” “upāsā
siddhasya praśaṃsāmātram” sāṃ0 sūtrābhyāṃ prakṛtyupāsakasya
janyaiśvaryyaṃ svīkṛtam” sāṃ0 kau0 ca nityeśvarasya kartṛtvaṃ
nirāsitaṃ yathā .
“na ca kṣīrapravṛtterapīśvarādhiṣṭhānanivandhanatvena sādhyatvānna
sādhyena vyabhicāraiti sāmprataṃ prekṣāvatpravṛtteḥ svārthakāru-
ṇyābhyāṃ vyāptatvāt te ca jagatsargādvyāvarttamāne prekṣā-
vatpravṛttipūrvvakatvamapi vyāvarttayataḥ nahyavāptasakalepsitasya
bhagavatojagatsṛjataḥ kimapyabhilaṣitaṃ bhavati nāpi kāru-
ṇyādasya sarge pravṛttiḥ prāk sargājjīvānāmindriyaśarīra-
viṣayānutpattau duḥkhābhāvena kasya prahāṇecchā kāruṇyaṃ?
sargottarakālaṃ duḥkhinī'valokya kāruṇyābhyupagame duruttara-
mitaretarāśrayatvaṃ kāruṇyena sṛṣṭiḥ sṛṣṭyā ca kāruṇya-
miti . api ca karuṇayā preritaḥ īśvaraḥ sukhina eva
jantūn sṛjenna vicitrān . karmmavaicitryāditi cet kṛta-
masya prekṣāvataḥ karmmādhiṣṭhānena tadanadhiṣṭhānamātrādevāceta-
nasyāpi karmaṇaḥ pravṛttyupapattestatkāryyaśarīrendriyaviṣayā-
nutpattau duḥkhānutpatterapi sukaratvāt . prakṛtestvacetanayāḥ
pravṛtterna khārthānugraho na vā kāruṇyaṃ prayojakamiti
noktadīṣaprasaṅgāvatāraḥ” .
nityeśvarasya yathānumānaṃ tathā ānvīkṣikīśabde 739
pṛṣṭhe sarvadarśanasaṃgrahavākyena pradarśitam īśvarasādhanaṃ tu
gau0 sūtravṛttyādyuktaṃ yathā “īśvaraḥ kāraṇaṃ puruṣakarmma-
sāphalyadarśanāt” sū0 . “guṇaviśiṣṭamātmāntaramīśvaraḥ”
bhā0 . “gurṇarnityecchāprayatnairviśeṣaguṇaiḥ, sāmānyaiḥ saṃyogā-
dibhiśca viśiṣṭamātmāntaraṃ jīvebhyo bhinna ātmā jaga-
dārādhyaḥ sṛṣṭyādikarttā vedadvārā hitāhitopadeśako
jagataḥ piteti . anumānantu kṣityādikaṃ sakarttṛkaṃ kāryya-
tyādṣaṭādivadityādyūhyam” vṛttiḥ . bāṇādasūtre ca
“saṃjñākarmma tvasmadviśiṣṭānāṃ liṅgam” “pratyakṣapravṛttatayā
saṃjñākarmaṇaḥ” sūtrābhyāmīśvarasādhanaṃ darśitaṃ vivṛtameta-
dupaskare yathā .
“tuśabdaḥ sparśādiliṅgavyavacchedārthaḥ saṃjñā nāma, karmma
kāryyam” kṣityādi tadubhayamasmadviśiṣṭānām īśvaramaharṣīṇāṃ
sattve'pi liṅgam kathametadityata āha . atrāpi saṃjñā
ca karmma ceti samāhāradvandvādekavadbhāvaḥ saṃjñākartturjjaga-
tkarttuścābhedasūcanārthaḥ . tathāhi yasya svargāpūrvvādayaḥ
pratyakṣāḥ sa eva tatra svargāpūrvvādisaṃjñāḥ karttumīṣṭe netaraḥ
evañca ghaṭapaṭādisaṃjñāniveśanamapi īśvarasaṃṅketādhīnameva yaḥ
śabdo yatneśvareṇa saṅketitaḥ sa tatra sādhruḥ yathā yā kāci-
doṣadhirnakuladaṃṣṭrāgraspṛṣṭā sā sarvvā'pi sarpaviṣaṃ hantītye-
tādṛśī saṃjñā asmadādiviśiṣṭānāṃ liṅgamanumāpakaṃ yā-
'pi maitrādisaṃjñā pitrā putre kriyate sā'pi “dvādaśe-
'hani pitā nāma kuryyāt” ityādi vidhinā nūnamīśvara-
prayuktaiva tathāca siddhaṃ saṃjñāyā īśvaraliṅgatvam . evaṃ kammāṃ
'pi kāryyamapīśvare liṅgaḥ tathāhi kṣityādikaṃ sakartṛkaṃ
kāryyatvāt ghaṭavaditi atra yadyapi śarīrājanyaṃ janyaṃ
vā janyaprayatnājanyaṃ janyaṃ vā sakartṛkatvāsakartṛkatvena
vivādādhyāsitaṃ vā sandihyamānakartṛkatvaṃ vā kṣityādi-
tvena na vivakṣitam adṛṣṭadvārā kṣityāderapi janyaprayatna-
janyatvāt vivādasandehayoścātiprasaktatvena pakṣatānavacche-
dakatvāt kiñca sakartṛkatvamapri yadi kṛtimajjanyatvaṃ tadā'-
smadādinā siddhasādhanam asmadādikṛterapyadṛṣṭadvārā kṣi-
tyādijanakatvāt upādānagocarakṛtimajjanyatve'pi tathā,-
asmadādikṛterapi kiñcidupādānagocaratvāt, kāryyatva-
mapi yadi prāgabhāvapratiyogitvaṃ tadā dhvaṃse vyabhicāra iti
tathāpi kṣitiḥ sakartṛkā kāryyatvāt atra ca sakartṛkatvama-
dṛṣṭādvārakakṛtimajjanyatvaṃ kāryyatvañca prāgabhāvāvacchinna-
sattāpratiyogitvaṃ nacāṅkurādau sandigdhanaikāntikatvaṃ sā-
dhyābhāvaniścaye hetusattvasandehe sandigdhānaikāntikatvasyā
doṣatvāt anyathā sakalānumānocchedaprasaṅgaḥ na ca pakṣā-
tirikte doṣo'yamiti vācyaṃ rājājñāpatteḥ nahi doṣa-
syāyaṃ mahimā yat pakṣaṃ nākrāmati tasmādaṅkuraspharaṇadaśā-
yāṃ niścitavyaptikena hetunā tatra sādhyasiddherapratyūhatvāt
na sandigdhānaikāntikatā tadasphuraṇadaśāyāntu sutarāmiti
saṃkṣepaḥ” .
evaṃ nyāyakaṇādasūtrabhāṣyādiṣu pradarśiteśvarānumānapra-
kāramadhikṛtya kusumāñjaliharidāsaṭīkayoḥ digmātreṇa
kiñcit vispaṣṭamuktaṃ yathā
“tatsādhakapramāṇābhāvāt iti pañcamavipratipattiḥ nanvī-
śvare sādhakapramāṇameva nātyatyatrāha” hari0 . “kāryyāyojana
dhṛtyādeḥ padāt pratyayataḥ śruteḥ . vākyāt maṅkhyāviśeṣācca
sādhyoviśvavidavyayaḥ” kā0 “kṣityādi sakartṛ kaṃ kāryyatvāt
ghaṭavat sakartṛkatvañca upādānagocarāparīkṣajñānacikīrṣā-
kṛtimajjanyatvam . āyojana karma evañca sargādākālīnadvya-
ṇukārambhakaparamāṇudvayasaṃyogajanakaṃ karmma cetanaprayatnapūrvvakaṃ
karmmatvāt aspadādiśarīrakriyāvat . dhṛtīti brahmā-
ṇḍādi patanapratibandhakībhūtaprayatnavadadhiṣṭhita dhṛtimattvāta
viyati vihaṅgamadhṛtakāṣṭhavat dhṛtiśca gurutvavatāṃ patanābhāvaḥ .
dhṛtyāderityādipadāt nāśaparigrahaḥ brahmāṇḍādi prayatnava-
dvināśyaṃ vināśitvāt pāṭyamānapaṭavat . padāt padyate'-
nenetivyutpaktyā padaṃ vyavahāraḥ paṭādisampradāyavyavahāraḥ
svatantrapuruṣaprayojyaḥ vyavahāratvāt ādhunikalipyādivya-
vahāravat . pratyayataḥ prāmāṇyāt vedajanyajñānaṃ kāraṇa-
guṇajanyaṃ pramātvāt pratyakṣādipramāvat . śrutervedāt vedaḥ
pauruṣeyovedatvāt āyurvedavat . kiñca vedaḥ pauruṣeyauvākya-
tvāt bhāratavat vedavākyāni pauruṣeyāṇi vākyatvāt asma-
dādivākyavat . saṃkhyāviśeṣāt . dvyaṇukaparimāṇaṃ saṅkhyā-
janyaṃ parimāṇapracayājanyatve sati janyaparimāṇatvāt
tulyaparimāṇakapāladvayārabdhaghaṭaparimāṇātu prakṛṣṭatā-
dṛśakapālasadṛśakapāladvayārabdhaghaṭaparimāṇavat aṇupari-
māṇañca na parimāṇajanakaṃ nityaparimāṇatvāt aṇupari-
māṇatvādvā evañca sargādau dvyaṇukaparimāṇahetuparamāṇuniṣṭha
dvitvasaṃkhyā ca nāsmadādyapekṣābuddhijā atastadānīntanāpe-
kṣābuddhirīśvarasyaiveti . viśvavidavyayaiti viśiṣṭasyāvya-
yatvaṃ tena nityasarvva biṣayakajñānasiddhiḥ nanu śarīra
viśiṣṭasya kartṛtayā viśeṣaṇabādhātmakoviśiṣṭabādha iti
kartṛjanyatvavyāpakaśarīrajanyatvābhāvāt kartṛjanyatvābhāva
iti satpratipakṣatā ca . yadvā karttā śarīryyeva iti
vyāptirvirodhinī yadvā vyāptyā yathādarśanapravṛttayā śarīrī
karttā ca upaneyaḥ, pakṣadharmmatayā ca kṣityādāvaśarīrīti
sādhyāprasiddhiḥ viśeṣaṇaviśeṣyavirīdhaśca yadvā śarīrajanyatvā-
dyupādhinā vyāpyatvāsiddhiriti kāryya tvahetau pañca doṣāsta-
trāha” hari0 . “na bādho'syopajīvyatvāt pratibandhona durbalaiḥ .
siddhyasiddhyorvirodhona nāsiddhiranibandhanā” kā0 “īśvare
dharmiṇi śarīrabādhāt kartṛtvābādhona, adhikaraṇajñānaṃ vinā
abhāvajñānāsambhavāt asya kāryyatvasya dharmmisādhakasyādhi
karaṇajñānajanakatayāṃavaśyamapekṣaṇīyatvena balavattvāt . evañca
na viśeṣaṇabādhātmakoviśiṣṭabādhaḥ pratyakṣātmakaḥ . īśvarona
karttā aśarīratvāt ityanumānabādhī'pi netyarthaḥ . kṣi-
tyādau na sakartṛkatvaṃ śarīrājanyatvāt iti na pratibandharka
satpratipakṣahetoḥ śarīrāṃśavaiyarthyāt vyāpyatvāsiddhyā durna-
latvāt . tṛtīye'pi kāryyatvavyāpteḥ pakṣadharmmatvasaha-
kārāt vipakṣabādhakatarkāvatārācca balavattvam . upanyastāyāḥ
karttā śarīryyeveti vyāpterdurbalatayā na pratibandhaḥ . caturthe
ca yadi pakṣadharmmatayā aśarīrī upasthitastadā na virodhaḥ
kartṛtvasyāśarīratvasamānādhikaraṇasyopalambhāt tadanu-
pasthāne tu na virodhaḥ virodhāśrayasyāsiddheḥ pañcame ca
vipakṣabādhakatarkasattvāt tadabhāvanibandhanājñānarūpāsiddhi
rvyāpyatvāsiddhirvā na śarīrajanyatvopādherapri vigrakṣabādhakā-
bhāvenāpāstatvāt . nanu yadīśvaraḥ karttā syāt śarīrī syā-
diti pratikūlatarkāvatārastatrāha” hari0 . “tarkābhāsatayā tveṣā
tarkāśuddhiradūṣaṇam . anukūlastu tarko'tra kāryyalopo vibhū-
ṣaṇam” kā0 “pratikūlatarkāstāvadīśvarāsiddhyā āśrayāsiddhā
ityābhāsāḥ . kartrāraṃ vinā kāryyaṃ na syāditi tarkastu
vibhūṣaṇaṃ sahakārakaḥ . “ahaṃ sarvvasya prabhavī mattaḥ sarvaṃ prava-
rttate” ityāgamaścātra . “ārṣaṃ dharmmopadeśañca vedaśāstrāvi-
rodhinā . yastarkeṇānusandhatte sa dharmmaṃ veda netara” iti
tarkānugṛhītasyāgamasya balapattvam” nanu kāryyatvaṃ prayatna-
janyatve'prayojakam atrāha” hari0 . “svātantrye jaḍatā-
hānirnādṛṣṭaṃ dṛṣṭaghātakam . hetvabhāve phalābhāvoviśeṣastu
viśeṣavān” kā0 “na hi karttāraṃ hetuṃ vinā kāryaṃ paramāṇo-
reva yatnavattve'caitanyānupapattiḥ acetanasya cetanapreritasyaiva
janakatvāt adṛṣṭasya dṛṣṭakāraṇasahakāreṇaiva phalajanaka-
tvāt . na ca ceṣṭāyāmeva bhoktṛprayatnohetuḥ na tu kriyā-
sāmānye iti, ceṣṭāyāṃ viśeṣaprayatnasya hetutve'pi kriyā
sāmānye prayatnasāmānyasya kāraṇatvānapāyāt anyathā
vojaviśeṣasyāṅkuraviśeṣe janakatvenāṅkurasāmānyaṃ prati
vījatvena hetutāyā api vilopāpatteḥ nanu dhṛtyādīnāṃ
prayatnajanyatve kiṃ mānamityatrāha” hari0 . “kāryatvānniru-
pādhitvamevaṃ dhṛtivināśayoḥ . vicchedena padasyāpi pratyayā-
diśca pūrvvavat” . “dhṛtivināśayoḥ prayatnajanyatvānnirupā-
dhitvaṃ vicchedenāntarā pralayena ādarśādyabhāvāt arvvāg-
darśo nādyavyavahāramūlaṃ vyavahārānamijñatvāditi sargādya-
kālīna ghaṭādivyavahārapravarttakaḥ puruṣaḥ sidhyāti . evaṃ
pratyayādervedajanyadhīprāmāṇyāderapi nirupādhitvam” hari0 .
vistareṇeśvarānumānagranthasya prāyeṇa luptaprāyatayā
kusumāñjaligranthe diṅmātreṇa tatprakārasya sattve'pi
nyāyakadalyām anumānacintāmaṇistheśvaravāde ca vista-
reṇa varṇitaṃ tayośca prāyeṇa luptaprāyatayā tayoḥ pracārārtha-
mihopanyāsaḥ kriyate tatrādau
nyāyakandalī . “kiṃ punarī śvarasadbhāve pramāṇam āgamastā-
vat anumānañca mahābhūtacatuṣṭayamupalabdhimatpūrvakaṃ kāryyatvāt
yatkāryyaṃ tadupalabdhimatpūrvakaṃ yathā ghaṭakāryyaṃ, kāryyañca mahā-
bhūtcatuṣṭayaṃ tasmādetadapyupalabdhimatpūrvakamiti . nanu pramāṇena
pūrvakoṭyanupalabdherasiddhaṃ pṛthivyādiṣu kāryyatvamiti cet tada-
yuktaṃ sāvayavatvāt tatsiddheḥ yat sāvayavaṃ tatkāryyaṃ yathā ghaṭaḥ
sāvayavañca pṛthivyādi tasmādetadapi kāryyayeva .. nanu vyāpti-
grahaṇādanumānapravṛttiḥ kāryyatvabuddhimanpūrvakatvayośca vyāpti-
grahaṇamaśakyaṃ, ghaṭādiṣu karttṛpratītikāle evāṅku rādiṣūtpa-
dyamāneṣu tadabhāvapratoteḥ na cāṅkurādīnāmapi pakṣatvamiti
nyāyyaṃ saṃgṛhītāyāṃ vyāptāvanusānapravṛttikāle prativā-
dyapekṣayā pakṣādipravibhāgaḥ iha tu sarvvadaiva pratipakṣa
pratītyākrāntatvādvyāptigrahaṇameva na sidhyati . atra
pratisamādhīyate . yadi caiva dvaitānupalambhādvyāptigraha-
ṇābhāvaḥ tadānīṃ mīmāṃsābhāṣyakṛto'bhimataṃ sāmānyato-
dṛṣṭamādityagatyanumānamapi na siddhyati tatrāpi devadatta-
gatipūrvakadeśāntaraprāptigrahaṇakāla eva nakṣatrādipradeśā-
ntaraprāptimātropalambhāt atha teṣu deśaviprakarṣeṇāpi
gateranupalabdhau sambhavantyāṃ na tayā vyāptigrahaṇahetorniru-
pādhipravṛttasya bhūyodarśanasya pratirodhaḥ tulyakakṣatvā
bhāvāt evañcedaśarīratvenābhyupetasya karttuḥ svarūpa
viprakarṣeṇāpyaṅkurādiṣvanupalambhasambhavāt na tena nirupādhi
pravṛttasya bhūyodarśanasya sāmaryyamupahanyate iti samānam .
api ca bhoḥ kimanena kartṛmātraṃ sādhyate pṛthivyādini-
rmmāṇasamartho vā . kartṛmātrasādhane tāvadabhipretāsiddhiḥ
nahyammadādisadṛśaḥ karttā'bhipreto bhavatāṃ naca tenedaṃ pṛthi-
vyādikāryya marvāgdṛśā śakyanirmmāṇam, pṛthivyādi nirmmāṇa
samarthastu na siddhyati ananvayāt anghayabalena hi dṛṣṭānta
dṛṣṭakarttṛ sadṛśaḥ sidhyatīti nāyaṃ prasaṅgaḥ . karttṛviśe-
ṣasyāprasādhanāt . vyāptisāmarthyādbuddhimatpūrvakatvasābhānye
sādhyamāne pṛthivyādinirmmāṇasāmarthyalakṣaṇo'pi viśeṣaḥ
sidhyatyeva nirviśeṣasya sāmānyasma siddhyabhāvāt . nanu mā
sidhyatu sāmānyamiti cet kāryyatvena saha taddyāpteḥ prati-
kṣepāt . yadi hi vyāptamapi na sidhyati dhumādagnisāmānyaṃ
na sidhyet agmiviśeṣasyānanvitasyāsiddheḥ rniviśevasyāna
vasthānāt . athedamucyate dvayamanumānasya svarūpaṃ vyāptiḥ pakṣa
dharmatā ca tatra vyāptisāmarthyāt sāmānyaṃ sidhyati pakṣa
dharmmatābalena cābhipreto viśeṣaḥ parvatādyavacchinnavahnilakṣa-
ṇāt sā siddhāti anyathā pakṣadharmmatāyāḥ kvopayogaḥ kva
vānumānasya gṛhītagrāhiṇaḥ prāmāṇyam . evañcet īśva-
rānumāne'pi tulyamanyatrābhiniveśāt atha mataṃ sidhya-
tyanumāne'pi viśeṣo'pi yatra pramāṇavirodhonāsti . tathāhi
dhūmāt parvatanitambavartivahniviśeṣasiddhau kā nāmānupapattiḥ
dṛṣṭo hi deśāt kālābhedaḥ svalakṣaṇānām . īśvarānumā-
ne tu viśeṣona siddhyati pramāṇavirodhāt . tathāhi
nātra śarīrapūrvakatvaṃ sādhanīyaṃ śarīre satyavaśyamindriya-
prāptāvatīndriyopādānopakaraṇādikārakaśaktiparijñānā'sa-
mbhave sati karttṛtvāsambhavāt . aśarīrapūrvakatvañca aśa-
kyasādhanam sarvo'pi karttā pūrvaṃ kārakasvarūpamavadhārayati
tataḥ kāraṇānyadhitiṣṭhati tata icchatīdamanena nirvarttayā
mīti tataḥ prarvattate tadanu kāyaṃ vyāpārayati tataḥ karaṇānya
dhitiṣṭhati tataḥ karotīti . anavadhārayannanicchannaprayata-
mānaḥ kāyamavyāpārayanna karotītyanvayavyatirekābhyāṃ
vuddhivaccharīramapi kāryyotpattāvupāyabhūtaṃ nikhilopā-
dhigrahaṇe vyāptigrāhakapramāṇādevāvadhāritaṃ na śakyate-
prahātuṃ vahnerivendhanavikāradāhasāmarthyaṃ dhūmānumāne .
tatparityāge ca buddhirapi tyajyatāṃ prabhāvātiśayādaśarīra-
vadavuddhimānevāyamīśvaraḥ kariṣyati . upādānopakaraṇādi-
svarūpānabhijñīnāśaknotīti cet . kuta etat? tathā'nupa-
lambhāditicet phalitaṃ tarhi mamāpi manorathadrumeṇa, na tathā
yābadicchāprayatnāvyavahitakāryyotpattāvupayujyate yathe-
damavyavahitavyāpāraṃ śarīram . evaṃ tarhi kā gatiratra, buddhi-
matkarttṛpūrvvakatvasāmānyasya, agatireva ubhayorapi śarīri-
tvāśarīritvaviśeṣayoranupapatternirviśeṣasāmānyasya siddhya-
bhāvāt . kimanumānasya dūṣaṇaṃ na kiñcit . puruṣa evāyaṃ
biśeṣābhāvācchaśaviṣāṇāyamāne sādhanānarhasāmānye
sādhanaṃ prayuñjānonigṛhyate yathā kaścinniśitaṃ kṛpāṇa
macchedyamākāśaṃ prati vyāpārayan . athānumānadūṣaṇaṃ vinā
na tuṣyati bhavān tadidamaśarīripūrvakatvānumānaṃ vyāptigrā-
hakapramāṇabādhitatvāt kālātyayāpadiṣṭaṃ vyāpti balena
cābhipretamaśarīritvaviśeṣam virundhat viśeṣaviruddhaṃ tataśca
viruddhāvāntāraviśeṣa evetti pūrvvapakṣasaṃkṣepaḥ” . atra prati-
samādhiḥ . kiṃ śarīritvameva karttṛtvamuta paridṛṣṭasāmarthyakāra-
kaprayojakatvam na tāvaccharīritvameva karttṛtvaṃ suptasyodāsī-
nasya ca karttṛtvaprasaṅgāt kintu paridṛṣṭasāmaryyakāraka-
prayojakatvaṃ tasmin sati kāryyotpatteḥ . taccāśarīrasyāpi
nirvahati yathā svaśarīrapreraṇāyāmātmanaḥ . asti tatrāpyasya
svakarmmopārjitaṃ tadeva śarīramiti cet satyamasti paraṃ prera-
ṇopayogo na bhavati svātmani kriyāvirodhāt . preryyatayā-
stīti cet īśvarasyāpi preryyaḥ paramāṇurasti . nanu sva
śarīre preraṇāyāmicchāprayatnābhyāmutapattericchāprayatnayośca
sati śarīre bhāvādasatyabhāvāt asti tatra svapreraṇā-
yāmicchāprayatnajananadvāreṇopāyatvamiti cet na tasyecchā-
prayatnayorupajanaṃ pratyakārakatvāt alabdhātmakayoricchāpraya-
tnayoḥ preraṇākaraṇakāle tu tadanupāyabhūtameva śarīra-
makarmmatvāditi vyabhicāraḥ . anapekṣitaśarīravyāpārecchā-
prayatnamātrasacivasyaiva cetanasya kadācidacetanavyāpārasāma-
rthyadarśanāt buddhimadavyabhicaritakāryyatvamitīśvarasiddhiḥ .
icchāprayatnotpattāvapi śarīramapekṣaṇīyamiti cet apekṣā-
tāṃ yatra tayorāgantukatvaṃ yatra punarimau svābhābikau vā-
sāte tatrāsyāpekṣaṇaṃ vyartham . na ca buddhīcchāprayatnānāṃ ni-
tyatve kaścidvirodhaḥ dṛṣṭā hi guṇānāṃ rūpādīnāmāśrayabhedena
dvayī gatiḥ nityatā'nityatā ca . tathā buddhyādīnāmapi
bhaviṣyatīti seyamīśvaravāde vādiprativādinoḥ parā kāṣṭhā,
ataḥ paraṃ prapañcaḥ . ātmādhiṣṭhitāḥ paramāṇavaḥ pravartti-
ṣyante iti cet na teṣāṃ svakarmopārjjitendriyagaṇādhīna-
saṃvidāṃ śarīrotpatteḥ pūrvaṃ viṣayāvabodhavirahāt . astyā-
tmanāmapi sarvvaviṣayavyāpi sahajacaitanyamiti cet na sa-
hajaṃ śarīrasaṃvandhabhājāṃ tat kena viluptaṃ yenedaṃ sarvatrāpūrva-
vadnābhāsayati . śarīrāvaraṇatirodhānāttadātmanyeva samā-
dhīyate na varhirmukhaṃ bhavatīti cet vyāpakatvena tasya viṣayasaṃ-
bandhānucchedena nityatvena ca viṣayaprakāśasvabhāvasyānivṛttau kā-
tirodhānavācoyuktiḥ? vṛttipratibandhaścaitanyatirodhānamiti
cet kathaṃ tahai śarīriṇā viṣayagrahaṇam . kvacidasya vṛttayo
na virudhyante iti cet kuto'yaṃ viśeṣaḥ? indriyapratyāsatti-
viśeṣāt yadyevamindriyādhīnaścaitanyasya viṣayayeṣu vṛttilā-
bho na sannidhimātranibandhanaḥ satyapi vyāpakatve sarvārtheṣu
vṛttyabhāvāt indriyavaiyarthyaprasaṅgācca sādhūktaṃ saśarīriṇāmā-
tmunāṃ na viṣayāvabodha iti . tathā caike vadanti “parāñci-
khāni vyatṛṇot svayambhustasmāt parāṅ paśyati nāntarā-
tmeti” . anavabodhe caitanyaṃ nādhiṣṭhānamiti tebhyaḥ paraḥ sa-
rvārthadarśī sahajajñānamayaḥ karttṛsvabhāvaḥ ko'pyadhiṣṭhātā kalpa-
nīyaḥ cetanamadhiṣṭhātāramantareṇācetanānāṃ pravṛttyabhāvāt .
sa kimeko'neko vā? eka iti vadāmaḥ bahūnāmasarvajñatve'-
smadādivadasāmarthyāt sarvajñatve ekasyaiva sāmarthyādapareṣāmanu-
pāyatvāt na ca saṃpravīṇānāṃ bhūyasāmaikamatye heturastīti
kadācidanutpattirapi kāryyasya syāt ekābhiprāyānurodhena
sarveṣāṃ pravṛttābekasyaiveśvaratvaṃ nāpareṣāṃ sadaḥpariṣadāmiva,
kāryyotpattyanurodhe pratyekamanīśvaratvam . tadevaṃ kāryaviśeṣeṇa
siddhasya karttṛviśeṣasya sarvajñatvānna tatra cidvastuni viśeṣānu-
pambhaḥ . ato na tannibandhanaṃ mithyājñānaṃ mithyājñānābhā-
vācca na tanmūlau rāgadveṣau tayorabhāvānna tatpūrvikā-
pravṛttiḥ pravṛttyabhāve ca na tatsādhyau dharmādharmau tayorabhā-
vāttajjayorapi sukhaduḥkhayorabhāvaḥ sarvadaiva cānubhavasadbhā-
vāt smṛtisaṃskārāvapi nāsāte ityaṣṭaguṇādhikaraṇaṃ
bhagavānīśvara iti kecit . anye tu buddhireva tasyā-
bhyāhatā kriyāśaktirityevaṃ vadanta icchāprayatnāvanaṅgīku-
rvvāṇāḥ ṣaḍguṇādhikaraṇamayamityāhuḥ . sa kiṃ baddhomukto
vā na tāvat baddhobandhanasamākṣiptasya bandhanahetoḥ kleśādera-
sambhavāt mukto'pi na bhavati ruddhavicchedaparyyāyatvānmukteḥ .
nityamuktaḥ syāt yadāha tatrabhavān pātañjaliḥ “kleśajanma-
karmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣaīśvara” iti .
anumānacintāmaṇau īśvaravādo yathā
“evamanumāne nirūpite tasmājjagannirmātṛpuruṣadhaureya-
siddhiḥ kṣityādau kāryyatvena ṣaṭavat sakatṛrkatvānumānāt .
nanu kṣityādi pratyekaṃ na pakṣaḥ tasya svaśabdenābhidhātumaśakya-
tvāt nāpi militam ekarūpābhāvāt ata eva sakartṛtva-
vicārārambhakasaṃśayaviṣayaḥ, tathāvivādaviṣayovā na pakṣaḥ
ekarūpāmāvena tayostāvat grahītumaśakyatvāt vādino-
rniścitatvena saṃśayābhāvāt . na ca vādyanumānayostalya-
tvena madhyasthasya saṃśayaḥ . anumānābhyāṃ tasya saṃśayaḥ
madhyasthapraśrānantarañcānumānamiti parasparāśrayāt ghaṭe'pi
kadācit tayoḥ sambhavāt, pratyekasaṃśaye vivādābhāsatve-
nānumāne'rthāntaratāpatteśca . na ca śarīrāpekṣeṇa kartrā
yanna kṛtaṃ śarīrājanyaṃ janyaṃ vā pakṣaḥ janyātmavi-
śeṣaguṇaśabdaphutkārasargādyakālīnavedaghaṭādilipyādi saṃpra-
dāyāṇāmīśvaramātrakartṛkāṇāmasaṃgrahāt asiddheśca adṛ-
ṣṭadvārā śarīriṇo'pi kṣityādikartṛtvāt . nāpi janya-
kṛtyajanyaṃ janyam ubhayasiddhakṛtijanyānyajanyaṃ vā pakṣaḥ
kṣityādīnāmadṛṣṭadvārā janyakṛtijanyatvāt . nāpyadṛṣṭajanaka-
kṛtyajanyaṃ janyaṃ kṛtisākṣādjanyaṃ vā pakṣaḥ īśvarakṛteradṛṣṭa-
janakatvena kṣitau tadabhāvāt ghaṭādāvapyevaṃ pakṣatvenāṃśataḥ
siddhasādhanāt . na ca kṣitireva pakṣaḥ, aṅkureṇa sandigdhā-
naikāntāt . na ca niścitavipakṣe hetusandehāt sa iti
vācyaṃ hetau sādhyābhāvavaddharmitvasaṃśayasya dūṣakatvāt sa ca
sādhyābhāvavati hetusandehāt hetumati sādhyābhāvasandehā-
dvā ubhayathāpi doṣaḥ . na caivaṃ pakṣe'pi tat, anumāna-
mātrocchedakatvena taditaratra tasya dūṣakatvāt . aṅkure heto-
raniścayena sandigdhānaikāntikaṃ tanniścayena sādhyasandehavati
sādhyānumitireva pakṣavat sāmagrīsattvāt . ata evāṅkuraḥ
pakṣasama iti cenna tasyāpakṣatvena hetoḥ pakṣadharmatāviraheṇa
sthāpanānumānāviṣayatvāt . tadā tasyāpi pakṣatve prati-
jñānupapattiḥ . atra mānāntarādhīnatatsādhyānumitya-
nantarañca pakṣe'numitāvitaretarāśrayānnaikamapyanumānam .
tatrāpi kṣityā sandigdhānaikāntāt, kṣitervivādaviṣaya-
tve''ṅkure sādhyamāne arthāntarācca . kiñcaivamekaikopā-
dānābhijñasiddhāvapi neśvarasiddhiḥ nāpi sargādyakālīnaṃ
dvyaṇṛkaṃ pakṣaḥ paramprati sargādyasiddheḥ iti” pakṣākṣepaḥ .
“kiñca sakartṛkatvaṃ? na tāvat kṛtimatsahabhāvaḥ kṛtima-
jjanyatvaṃ vā asmadādinā siddhasādhanāt . upādāna-
gocarāparokṣajñānacikorṣākṛtimajjanyatvaṃ taditi cet
upādānagocaratvaṃ yadi yatkiñcidupādānagocaratvaṃ tadā
asmadādinā'rthāntaratvaṃ jñānādīnāmapi janakatvaṃ viva-
kṣitaṃ na ca ghaṭopādānagocarajñānādīnāṃ kṣitijanakatvaṃ
sambhavati vyābhicārāditi cenna kṣitijanakādṛṣṭajanakajñā-
nādīnām upādānaviṣayaniyamenādṛṣṭadvārā taireva siddha
sādhanāt . na ca sākṣāttajjanyatvaṃ vivakṣitaṃ taddhi na kṛti
janyājanyatve sati kṛtijanyatvaṃ svajanakakṛtya vyavahito-
ttarakṣaṇabarttitvaṃ vā ghaṭadṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāpatteḥ
ghaṭādau kulālādikartṛkatvābhāvaprasaṅgācca . na ca śarīrakri-
yādṛṣṭānta iti vācyaṃ ghaṭenānaikāntāt ceṣṭātvasyopādhi-
tvācca . nāpi kṣityādyupādānagocaratvaṃ vivakṣitaṃ apra-
siddheḥ na copādānaśabdasya sambandhiśabdatvena ghaṭakṣityādi-
samabhivyāhāre tattadupādānagocaratvaṃ caitromātṛbhaktomaitrava-
diti vācyaṃ śābde hi bodhe tathā na cātra śabdaḥ pramāṇaṃ
vādino'nāptatvāt . anumāne tvanugatena vyāpākatvagrahe-
tena rūpeṇa vyāpakasiddhiḥ taccopādānatvameveti kathaṃ
nārthāntaram . kiñcaivaṃ ghaṭādāvapi tadupādānatvenaivopasthi-
tyāsāmānyena rūpeṇa kutrāpyanupasthitervyāptireva na gṛhyeta .
api ca sāmānyalakṣaṇayā jñānalakṣaṇayā yogajadharma-
rūpayā vā pratyāsattyopādānagocarāparokṣajñānatajjanya-
cikīrṣākṛtimatā 'smadādinā siddhasādhanam teṣāṃ kṣitya-
vyavahitapūrvvasamayāsattve'pi tadvataḥ sattvāt adṛṣṭadvārā
teṣāmapi janakatvasambhavācca . jñānādisākṣājjanyatvasya
nirastatvāt . atha yogajadharmājanyajanyasavikalpakājanya
sāmānyalakṣaṇāpratyāsattyajanyopādānagocarāparokṣajñāna ci-
kīrṣākṛtimajjanyamiti sādhyam yadvā anāgatagocarasā-
kṣātkārajanakapratyāsattyajanyajanyajñānādimadajanyaṃ ja-
nyam anāgatagocarasākṣātkārajanakapratyāsattyajanyo-
pādānagocarāṃparokṣajñānacikīrṣākṛtimajjanyamiti sādhyam
jñānāvyavahitottara samayavarttīcchāvyavahitottarakṣaṇavarttikṛtī-
nāṃ janakatvaṃ vivakṣitaṃ na tu jñānādīnāṃ yaugapadyaṃ pauvā-
paryyaṃ vā'to na sādhyāprasiddhirnavā kṣityādau bādha iti maivaṃ
yogajadharmasāmānyajñānarūpapratyāsattīnāmanāgatagocarasā-
kṣātkārasya ca tajjanakapratyāsattīnāñca parasyāprasiddhatayā
tadajanyasya sākṣātkārasyāpyasiddhatvena pakṣasādhyayorviśeṣaṇā-
siddhyā paraṃ pratyāśrayāsiddheḥ sādhyāprasiddheḥ . tatsiddhau
vā pakṣe tadajanyatvāsiddhiḥ kṣitijanakādṛṣṭajanakakṛti-
cikīrṣāsākṣātkārāṇāṃ yogajadharmādyajanyānāmadṛṣṭadvārā
kṣitijanakatvena siddhasādhanāt na ca tādṛśasākṣājja-
nyatvaṃ vivakṣitaṃ ghaṭādidṛṣṭānte tadasambhavāt . dṛṣṭānte
ghaṭādau janakeṣṭasādhanatājñānasyānumititvena janyasa-
vikalpakavyāptigrahajanyatvena sādhyāprasiddheśca . nanu
vyāptibalena sādhyaṃ sidhyati vyāptiśca yatra yatra kāryyatvaṃ
tatra tatra tadupādānābhijñakartṛtvamitirūpā na tu yadyat
kāryyaṃ tattat kiñcidupādānābhijñajanyamiti evañca
yatra kāryyatvaṃ tatra tadupādānābhijñajanyatvamiti viśiṣṭavyā-
ptyā kṣityādau kāryyatvaṃ kṣityādyupādānābhijñajanyatvameva-
sādhayāmyato na siddhasādhanamiticenna ghaṭe paṭe ca vyāptigrahaḥ
kāryyatvasya kiṃ pratyekaṃ ghaṭopādānādyabhijñajanyatvena, tattadupā-
dānābhijñajanyatvena, upādānābhijñajanyatvena vā ādye-
paṭopādānābhijñajanyatvādau kāryyatvasya vyabhicāra eva .
dvitīye'nanugamaḥ . tattacchabdābhidheyaghaṭādyupādānagatānuga-
tarūpābhāvāt kathaṃ vyāpakatāgrahaḥ . tattacchabdasya svabhāvāt
samabhivyāhvataparatayā nāyaṃ doṣa iti cet na anumāne-
śabdasvabhāvopanyāsasyāprayojakatvāt . ataevedānīṃ deva-
dattobahirasti vidyamānatve sati gṛhāsattvāt vidyamānatve
sati yoyadā yatra nāsti sa tadā tadatiriktadeśe'sti
yathā'hameva bahirasan gṛhe pratiṣṭhāmītyatra pakṣe dṛṣṭānta-
sādhāraṇayattattvayoranugatayorabhāvānnānvayī kintu vyatire-
kītyuktam . tṛtīye siddhasādhanameva . atha sargādyakālīna
dvyaṇukaṃ jñānecchākṛtisamānakālītasāmagrījanyaṃ kāryyatvāt
ghaṭavat . adṛṣṭasāmagrījanyatve'dṛṣṭatvāpattiriti cenna paraṃ
prati sargādyasiddheḥ jñānādīnāṃ siddhāvapi dvyaṇukājanaka-
tvāt tadānīmasiddhāvaprayojakatvācca . etena sargādya-
kālīnaṃ dvyaṇukaṃ dvyaṇukāsamavāyikāraṇasamakālīnakṛti-
janyamiti nirastaṃ dvyaṇukāsamavāyikāraṇasamānakālīna-
kṛtitvena gauravāprayojakābhyāmajanakatvāt” sādhyākṣepaḥ .
“kiñca kāryyatvaṃ? na tāvat yogopasthitakṛtyarhatvam asiddheḥ
nāpi pūrvakālāsattve satyuttarakālasambandhaḥ, tattatpūrvakālasyā
nanugatatvāt sakalapūrvakālasyāprasiddheḥ nāpi kādācit-
katvaṃ prāgabhāvapratiyogitvaṃ dhvaṃsenānaikāntāt . nāpi sattve
sati tattvaṃ sattājāteḥ paraṃ pratyasiddheḥ svarūpasattvasya ca
dhvaṃse'pi sattvāt yattuayaṃ ghaṭaḥetaddhaṭajanakānityajñāna-
cikīrṣākṛtyatiriktajñānādijanyaḥ kāryyatvāt paṭavadityādi
tanna vipakṣe bādhakābhāvenāprayojakatvāt anyathā'yaṃ ghaṭaḥ
etadvaṭajanakānityādṛṣṭātiriktanityādṛṣṭajanyaḥ kāryyatvāt
aparaghaṭavat . etatsukhaduḥkhasākṣātkārau etajjanakānitya-
sukhaduḥkhasādhyau sukhaduḥkhasākṣātkāratvādityādinā nitya-
dharmasukhaduḥstāśrayasyāpi siddhiprasaṅgāt . ayaṃ ghaṭaḥ svajanakā-
nityajñānādyatiriktanitya jñānādyajanyaḥ aparaghaṭavadityādinā
satpratipakṣācca . kecittudṛśyate tābadabhimataviṣayagrāhiṇī-
ndriye manoniveśavataḥ puṃsomanaḥkriyānukūlo yatnaḥ tathā ca
sargādyakālīnaśarīrajanya jñānadhvaṃsānādhārakālādhārajñā-
najanakātmamanaḥsaṃyogajanikā manaḥkriyā tanmanogocarapa-
yatnānādhāratanmanogocaraprayatnatadvyāpyetara sakalakāraṇādhā-
rakālānantarakālānādhārādya sattākā tanmanaḥkriyātvāt
mamatanmanaḥkriyāvat arthāt prayatnādhārakālānantarakālā-
dhārā sā kriyā siddhyatītyāhuḥ . tatra sargādyakāle jñāne
janakamanaḥsaṃyogajanakakriyāyāṃ mānābhāvaḥ pūrvakriyayaiva
saṃyogasaṃbhavāt . īśvaravādināṃ tanmanogocaraprayatnādhā-
rakālo'prasiddhaeva kriyātvasyaiva hetutve vyarthaviśeṣaṇatvañca .
kiñcaivaṃ prayatnānādhārakālānantarakālādhāratvam arthāt
tatsiddhau mānāntarādīśvarāsiddhāvarthāntaratvamiti” hetvākṣepaḥ .
“atrocyate adṛṣṭādvārakopādānagocarajanyakṛtyajanyāni
samavetāni janyāni, adṛṣṭaprāgamāvavyāpyaprāgabhāvāpratiyo-
gyupādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimajjanyāni, sva-
janakādṛṣṭottaropādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimajja-
nyāni vā aparokṣajñānacikīrṣāprayatnaviṣayībhūtopādānāni
bā samavetatve sati prāgabhāvapratiyogitvāt yadevaṃ
tadevaṃ yathā ghaṭaḥ . tathā caitāni tasmāttathā . uktapakṣe
kasyacidanantarbhāve'pi tadādāya niruktasya pakṣatvanirddeśe
samūhālambanarūpaivānumitirutpatsyate . na ca janyakṛtyaja-
nyatvaṃ tāvat ananugateṣvekarūpābhāvena grahītumaśakyamiti
vācyaṃ janyakṛtyajanyatvaṃ hi janyakṛtijanyānyatvamityanyatvena
rūpeṇa sāmānyalakṣaṇayā tāvatāmupasthiteḥ na ca janyatva-
viśeṣaṇavyāvṛttyāprasiddhiḥ prameyo ghaṭa iti vadavyāvarttakatve
nāpi taduparaktabuddheruddeśyatvena tasyoparañjakatvāt . uktānya-
tamatvameva sakartṛkatvam ataeva ghaṭabhoktā na tatkarttā vya-
vahriyate evañca śabdaphutkārādīnāṃ pakṣataiva jñānecchā-
dīnāmapi pakṣatvānna sandigdhānaikāntaḥ upādānasya
siddhatve'pyupādeyasyāsiddhatvāttadvattvena tatrāpi cikīrṣā .
yadvā pakṣe hetau ca samavetatvaṃ na viśeṣaṇaṃ tena dhvaṃso'pi
pakṣaḥ sādhye copādānapadaṃ kāraṇamātraparamupādeyameva vā ja-
nyecchākṛtyajanyatvañca pakṣe vivakṣitaṃ tena kṛtidhvaṃsasya kṛti-
janyatve'pīcchājanyatvābhāvāt pakṣatvam . kṣitireva vā pakṣaḥ
na cāṅkure sandigdhānaikāntikaṃ pakṣapakṣasamanirapekṣeṇa ghaṭādau
niścitavyāpterliṅgasya tayordarśanenobhayatrānumityavirodhāt .
nanvanumityoranyonyāpekṣatvaṃ yenānyonyāśrayaḥ syāt prati-
jñāyā aviṣayatvāttatra pakṣasamavyapadeśaḥ . na cāṅkurasya
pakṣatvenānirddeśāttatra na pakṣadharmatājñānamiti vācyaṃ siṣā-
dhayiṣāvirahasahakṛtasādhakapramāṇavirahavati liṅgajñānasyā-
numitimātrakāraṇatvāt . tacca kṣitau pañcāvayavenāṅkure svata
eveti na kaścidviśeṣaḥ . yadi ca kṣitau hetuniścayadaśāyāṃ
hetumattayā'ṅkurasya niścayastadā kva sandigdhānaikāntikam? .
atha pakṣasame sādhyābhāvasāmānādhikaraṇyasaṃśayāddhetau vyā-
ptigraha eva notpadyate utpanno'pi vā vādhyata iti cettarhi
mahānase dhūmavyāptigraho na syāt bhūto'pi vā bādhyeta sa-
ndigdhavahniparvatāparbatadhūmavatāmekadharmābhāvenāpekṣatvāt tasmā-
tsādhyasandehavati hetuniścayo na doṣaḥ kintu guṇaeva . a-
nyathānumānamātramupacchidyeta . pakṣādanyatra dūṣaṇamiti yaduktaṃ
tatra pakṣānyatvaṃ yadi, tadā'napekṣitānumitirna syāt . atha
sandigdhasādhyānyatvaṃ sādhakabādhakapramāṇābhāvaviṣayānyatvaṃ
vā vivakṣitaṃ tadāṅkure'pi tannāsti atha pratijñāviṣayānyatvaṃ
tadā svārthānumityucchedaḥ niyataviṣayajñānājanyatvena pakṣa-
viśeṣaṇāt sarvaviṣayajñānasiddhiḥ sādhye ca jñānecchāpraya-
tnānāṃ viśeṣaṇatvena viśiṣṭasya mādhanatvaṃ vivakṣitaṃ tena na
tadopalakṣitakṣetrajñenārthāntaraṃ sāmānyato'pi sādhyanirdeśe-
pakṣadharmatābalenābhimataviśeṣasiddheḥ . nanvādyasādhyadvaye ghaṭā-
dyupādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtīnāmeva janakatvamā-
yātvityarthāntaram . na ca teṣāṃ vyabhicārāt kṣitvādāva-
kāraṇatvamiti vācyam . anādau pravāhe kasyacit kadācit
kṣitidvyaṇukādi pūrvaṃ ghaṭādyupādānagocarajñānādisattvāt .
na ca sargāsyakālīnasyāpi pakṣatvāttatreśvarasiddhiḥ paraṃ prati
tadasiddheriti cet na jñānādīnāṃ trayāṇāṃ svaviṣayasama-
vetakāryyaṃ pratyeva janakatvāvadhāraṇenaitadanumānasya tadaviṣaya-
tvāt ataevānyopādānagocarāparokṣajñānādyajanyatvena
pakṣaviśeṣaṇamapi na yuktam . tṛtīyasādhye tu nārthāntaraṃ
kṣityāderghaṭādyupādānāsamavetatvāt . nanu sāmānyalakṣaṇā-
dipratyāsattyā kṣityādyupādānagocaraṃ yat pratyakṣaṃ tajjanya-
mevāstu tathāceśvare na pratyakṣaṃ na vecchāprayatno tayoḥ samā-
nādhikatarajñānāviṣaye'sattvāt . na ca tādṛśapratyāsattya-
kṣanyatvaṃ pratyakṣe viśeṣaṇaṃ, paraṃ pratyasiddheriti cenna dravyatvena
jñānalakṣaṇayā vā kapālagocarapratyakṣe'pi ghaṭādāvakartṛ-
tvāt kṣityādau kartṛtvanirvāhakaṃ jñānaṃ sidhyattadvilakṣaṇameva
sidhyati na cāvayavavibhāgadvārā kṣityādipuñjalakṣaṇāt samu-
dādiṣu hastakṣepāt paramāṇudvayasaṃyogena dvyaṇukeṣva'smadādi
kartṛkatvādisataḥ siddhasādhanamiti vācyaṃ tatra hi kṣiti-
nāśe kartṛtvaṃ na khaṇḍakṣitau avasthitasaṃyogebhya eva tadu-
tpatteḥ sakalatadupādānagocarajñānecchākṛtīnāmabhāvācca ata
eva dvyaṇuke'pi na kartṛtvaṃ jalakṣepādadhikaparimāṇasamudrādeḥ
sapakṣatvameva ghaṭasyeva . nanu ghaṭe sādhyavikalatvam anvaya-
vyatirekābhyāṃ jñānādereva janakatvāt na tu tadāśrayasya
dharmigrāhakasthānvayavyatirekasya vā grāhakasyābhāvāt . na
ca ghaṭa ātmajanya utpattimattvāt jñānavaditi vācyam ā-
tmasamavetatvasyopādhitvāt ghaṭa ākāśajanya utpattimattvāt
śabdavaditi vat aprayojakatvācceti cenmaivaṃ prayatnavadātma-
saṃyogaśceṣṭādvārā ghaṭaheturataḥ prayatnavānātmāpi hetuḥ na
cātmasaṃyoge satyapi prayatnaṃ vinā na ceṣṭeti prayatna eva
tatkāraṇam asamavāyikāraṇaṃ vinā kāryyānutpatteḥ na
cātmasaṃyogasya kāraṇatve'pi saṃyogaparicāyakamātramātmeti
vācyaṃ saṃyogamātrasyākāraṇatvena saṃyogiviśeṣitasya hetu-
tvāt . ātmasaṃyogavyatirekaprayuktakriyāvya tirekāsiddhernātma-
saṃyogaḥ kāraṇamiti cenna yā kriyā vyāṃdhakaraṇayadīyaguṇa-
janyā sā tatsaṃyogāsamavāyikāraṇikā yathā sparśavad-
dravyasaṃyogajakriyeti tatsiddheḥ na ca kriyāyāmūrttamātrasama-
vetāsamavāyikāraṇatvaniyamaḥ kāryyamātrābhiprāyaṇa jñānādau
vyabhicārāt viśeṣyāprayojakatvāt asamavāyikāraṇa-
saṃyogāśrayasya tatkāryyajanakatvaniyamācca . anye tu
anukūlakṛtisamavāyitvaṃ kartṛtvaṃ na tu janakatve sati,
gauravāt karttari kārakavya vahāraścābhiyuktānāṃ “saviśeṣaṇa”
iti nyāyena kṛtiparyyavasanna eva . evaṃ jñānecchākṛtijanyatva-
meva sādhyaṃ tadāśratvameveśvarasya kartṛtvam . atha ghaṭe kṛti-
sādhyeṣṭasādhanatājñānaṃ cikīrṣādvārā hetuḥ tacca na
pratyakṣaṃ cikīrṣāviṣaye'nāgate indriyāsāmarthyāt kintvanu-
mitirūpaṃ tathā ca sādhyavikalodṛṣṭāntaḥ sādhyāprasiddhirveti
cenna siddhavṛttyasiddhaviṣayā hi kṛtiḥ siddhaviṣayapratyakṣe sati
bhavati na hi sūpaudanayavānāṃ saṃsthāmaviśeṣe kṛtisādhye-
ṣṭasādhanāraṇyakayavasya pratyakṣeṇopasthitiṃ vinā pravṛttiḥ
ataeva yāge śabdāttadupajīviliṅgādvā kṛtisādhyeṣṭasādha-
natve'vagate'pi havirādīnāṃ pratyakṣeṇānupasthitau na
pravṛttiḥ na copādānapratyakṣaṃ pravarttakajñānopakṣīṇam
apratyakṣaparamāṇau tatkriyāyāmiṣṭasādhanatājñāne'pyapravṛtteḥ
pravṛttiviṣayamṛdaṅkurādeḥ pratyakṣatvānna śabdaphutakārādinā
vyabhicāraḥ na cābhimatagrāhakendriyasaṃyogānmanasi
prayatnajanyakiyāpradarśanādvyabhicāraḥ avṛṣṭasahakṛtatvagi-
ndriyeṇa hi manovahanāḍīnāmupalambhena tadgocarapraya-
tnānnāḍīkriyā tataḥ sparśavadvegavannāḍyā nodanānmanasi
kriyā na tu prayatnāt . ataeva jalādyabhyavahāramalotsa-
rgahetunāḍīnāmanādyabhyāsavāsanāvaśādadṛṣṭasahakṛtatvagindriye-
ṇopalambhāt tadgocaraḥ prayatnaḥ . nanvevaṃ ghaṭādāvanumite
rjanyatvadarśanādīśvare'numitireva na siddhyet yathā ca pratya-
kṣasyendriyajanyatve'pi nityaṃ tadīśvare tathānumiternityaṃ
janyatve'pi sā tatra nityaiva anityenānādidvyaṇukādya-
jananāditi cenna sukhaduḥkhābhāvādisādhanānumite tarhi
ghaṭādau hetutvaṃ gṛhītaṃ na ca tāvatā śarīrādṛṣṭābhā-
vena sukhamastyato na kṣityādau tasyānumitiryathārthāsambhavati
na ca tādṛśānumiteranumityantarasya vā'numititvena ghaṭādau
vṛttiviṣayapratyakṣatvahetutva gṛhītamato geśvare'numitiḥ .
nanvadveṣajanyakṛtisādhye cikīrṣāvirahādvyabhicāraḥ
taddūṣṭānte na kṣityādau dveṣasādhyatvādīśvare dveṣo'pi syāt
dveṣavataḥ saṃsāritvena bhagavato'pi tathā syāditi cenna
na hi sarpādidveṣādeva tannāśānukūlavyāpāre kṛtirutpattu-
marhati prayojanaṃ vinā duḥkhaikaphaṇe prekṣāvatāṃ kṛteranu-
papatteḥ kintu duḥkhasādhanadhvaṃsaṃ tatsādhyaduḥkhānutpādaṃ
vā phalamuddiśya tatsādhanatājñānāt, tathā ceṣṭasādhanatā
jñānāttatrecchāstyeveti saiva kṛtikāraṇaṃ kḷptatvāt dveṣastu
paramparayā tadupakṣīṇaḥ, kutastrarhi dveṣaḥ, śatruṃ dveṣmīti
abādhitapratyayāt . na cādṛśyakarturanupalabdhibādhaḥ, anupa-
labdhimātrasya bādhakatve'tīndriyocchedāt yogyānupalabdheścā-
siddheḥ parātmano'yogyatvaniyamāt śaśaśṛṅgaprativandyā
ca nādṛśyamātranirāsaḥ paramāṇvādisvīkārāt nāpya-
yogyakartṛkanirāsaḥ ceṣṭayā jñānādimataḥ parātmano'nu-
mānāt paraṃ prati tasya yogyatvāt . nāpi śṛṅge paśutvavada
prayojakaṃ, kartuḥ kāryyamātre kāraṇatvāvadhāraṇāt prativa-
ndimātrasyādūṣaṇatvāt . śaśe paśutvenāyogyaśṛṅgasiddhiṃ-
kutoneti cet arthāntaratvāt vipakṣe bādhakābhāvāt vyāptya-
siddheḥ śṛṅgatvasya yogyasaṃsthānaviśeṣavyaṅgyatve yogyasya viro-
dhena śaṅkitumaśakyatvāt śaśe śṛṅgasyātyantābhāva iti sarve-
ṣāmabādhitapratyakṣabādhitatvācca . atha kṛtikāryaṃtvayornānvaya
vyatirekābhyāṃ vyāptigrahaḥ tvanmate vyāpakakṛteḥ sattvena deśe
samaye vā kṛtimātravyatirekānirūpaṇāt nityakṛteranvayo-
'pi gṛhīto na vahnimātravyatireko'sti gṛyahate ca . na
caivamākāśātmanorapyasiddhiḥ samavāyimātrasya vyatirekāni-
rūpaṇena kāyya samavāyikāraṇajanyamiti vyāpterasiddhe-
riti vācyaṃ samavāyikāraṇatvagrahe hi tatsaṃsargābhāvo'-
prayojako nimittamātnasādhāraṇatvāt kintu yatsama-
vāyi tatra kāryyaṃ yanna samavāyi tatra netyanthonyābhāva-
mādāya kāryyaṃ samavāyijatyamiti vyāptigrahasambhavāt .
samavāyitvena tayoranyonyābhāvo'sti gṛhyate ca . yadvā
bhāvakāryyaṃ samavetamiti vyāptyā tayoḥ siddhiriti
yathā hi yadyadvahneranvaye dhūmogṛhītastattadvyatireke dhū-
mavyatirekagrahāt vahnidhūmamātrayorvyāptergrahaḥ na tu parva-
tīyavahneḥ anvayavyatirekagrahāt . na cānyānvayavyatire-
kābhyāmanyavyāptigrahe'tipramaṅgaḥ yadviśeṣayoranvayavyati-
rekagrahaḥ tatsāmānyayorbādhaka vinā vyāptigrahāt sa ca
vahnidhūmavyāptigrahe utpadyamānaḥ sakaladhūmagocaro-
dhūmatvapuraskāreṇa prasiddhadhūmagocara eva na bhavati . tathe-
hāpi kṛtiviśeṣakāryya viśeṣayoranvayavyatirekagraho bādhakaṃ
vinā kṛtikāryyatvamātrayorvyāptigraha upāyaḥ na tu pakṣa-
dharmatābalena aviśeṣānvayavyatirekagrahaḥ anumānamātro-
cchedaprasaṅgāt . etena “kāryyatvasya vipakṣavṛttihataye sambhā-
vyate'tīndriyaḥ karttā cedvyatirekasiddhividhurā vyāptiḥ
kathaṃ sidhyati . dṛśyo'tha vyatirekasiddhimanasā karttā samā-
dhīyate tasyādyāpi tadā dṛśādikamiti vyaktaṃ vipakṣe-
kṣaṇamiti” nirastam . nanu yadi kartṛmātravyatirekagrahā-
dadṛśyakartṛsiddhistadā vahnimātravyāptadhūmādadṛśyajaṭharyyasi
ddhirapi syāt, na syāt adṛśyavahnerdhūmānupapatteḥ dṛśyasyaiva
tatra hetutvāt . nanu jñānecchāprayatnatrayavyatirekānna kāye-
vyatirekaḥ kintu ekaikavyatirekāt tathā ca vyarthaviśeṣaṇatve
viśiṣṭavyatireko na hetuvyatirekavyāpya iti na hetorviśiṣṭa
siddhiḥ sādhyābhāvavyāpakābhāvapratiyogina eva sādhyagaka-
tvāditi cenna yata ekaikavyatirekāt kāryavyatireko'taeva
kāryatvāderekaikaṃ sidhyattrayamapi sidhyati . ārthastu samājaḥ .
syādetat aśarīrasarvajñanityajñānādimān karttā pakṣe
vivakṣitaḥ ghaṭādau ca kāryatvasya tadvi parītakartṛsahacārādi-
darśanādviśeṣaviruddhatvamiti na hetorvivakṣitasādhyaviparītasa-
hacāramātrasyādūṣaṇatvāt anyathānumānocchedaprasaṅgāt . na
cānityajñānāsarvajñaśarīrakartṛtvena samaṃ kāryatvasya vyāptira-
sti yena tadviparītasādhane viruddhaṃ syāt tādṛśavyāptiśca
tvayā mayā vā nāṅgīkriyate aṅkurādau yogyānupalambhena
śarīrikarttṛtvābhāvāt . atha yathādarśanabalapravṛttavyā-
ptyā'nityajñānādimān kartopaneyaḥ pakṣadharmatayā ca ni-
tyajñānādimān tathā copaneyaviśeṣayorvirodhena vyāpti-
pakṣadharmmatayorvirodhāt parasparasahakāritāvirahānnānumāna
viśeṣavirodhāditi cenna anityajñānādikartṛjanyatvena vyā-
ptyabhāvāt jñānādimatkartṛjanyatvavyāpteḥ pakṣadharmatābalebhyaḥ
viśeṣāvirodhāt kevalāyā vyāpteśca pakṣadharmatāyāśca pṛthagu-
panāyakatvābhāvācca ekavaiyarthya prasaṅgācca tathā ca nirapekṣa-
tāyāṃ viśeṣānupasthāpanādeva na virodhajñānaṃ sāpekṣatā-
daśāyāñca sahopalambhādeva virodhapratiyoginoḥ siddhya-
siddhibhyāṃ virodhabhāvajñānābhāvācca . liṅgaviśeṣeṇa sādhya-
viśeṣeṇa ca eva virodhe ca viśeṣavirodhaḥ yathā candana-
prabhavavahnimānayaṃ surabhidhūmavattvāt . nanu jñānatvanitya-
tvayoḥ kartṛtāśarīritvayośca parasparavirudvatvena ekadhargya
samāveśāt kathaṃ nityajñānādikartṛsiddhiḥ, na upasaṃhāra-
sthānābhāvāt . tathāhīśvare tadbuddhau cāśarīritvakartṛbu-
ddhinityatve ca upasaṃhriyamāṇe viruddhe, na tu svāśrayasthite
ubhayocchedaprasajñāt, na ceśvarastadbuddhirvopasthitā upa-
sthitau vā dharmigrāhakamānena tayorvirīdhāpahārāt anu-
pasthite ca tayorvirodhajñānamakiñcikarameva asmādādi
buddhau vyomādau kuvinde muktātmani ca upasthite virodhopa
sahārāt, buddhinityatvayoḥ kartṛtvāśarīritvayoranadhigame-
'pi īśvare'śarīrikartṛtvanityajñānādisiddhirapratyūhaiva .
ataeva nityatvāvayavatvayorvirodhajñānamakiñcitkarameveti
paramāṇusiddhiḥ . īśvaratadbuddhyādikaṃ tarkitamiti cenna tarkasya
prasañjanasya saṃśayasya vā'jñāne'sammavāt . syādetat ghaṭādau
kṛtisādhyatā hastādivyāpārādidvāraiva na tu sākṣāta, na ca
pitāputrayorekaghaṭasādhakatvamiva prayatnahastādi vyāpārayoḥ
sādhakatvaṃ vācyaṃ ghaṭārthaṃ hastavyāpārādinā vyāpriyamāṇa
kulālasamīpadeśasthasya hastādivyāpāraśūnyasya tadghaṭakartṛ-
tvāpatteḥ na ca hastādivyāpāravattā'śarīrasya sambhavati
anyādṛśī ca kṛtisādhyatā na dṛṣṭā, śarīratadvyāpārau cāṅkure
bādhitāviti kartturapi bādhaḥ . anyathā tadanumānāt-
kṣetrajña eva karttā kṣitau ca anumīyate buddhyādimat-
parātmanoyogyānupalabdhibādhābhāvāt śarīravyāpāradvārai-
va kṣetrajñasya hetutvāt śarīravyāpārasya cāṅkure bādhāt
bādhitaiti cettarhi karttṛmātrasyāpi taddvāraiva ceṣṭetara-
kāryyakartṛtvadarśanāt tatrāpi kartṛmātre bādho'pi . evañca
kṛtisādhyatve śarīravyāpārajanyatvaṃ prayojakamiti sae-
vopādhiḥ . evaṃ jñānecchayorapīcchākṛtidvārā janakatvamiti
kathaṃ dvāraṃ vinā kṣityādau janakatvamiti . ucyate . janya-
mātre hastādijanakakṛtitvena na janakatvaṃ ceṣṭāyāṃ kṣi-
tyādau ca vyabhicārāt ghaṭādau ca tathā janakatvamiti janya-
mātre kṛtimātrasya janakatvavirodhiviśeṣayorjanyajanakabhāve
bādhakaṃ vinā sāmānyayorapi tathābhāvaniyamāt . na hi vi-
śeṣe viśeṣaprayojakatvena sāmānyaprayojakatvavirodhaḥ . ceṣṭetara
kārye śarīradvāraiva kṛterhetutvāt tena vinā kṣityādau na kṛ-
tisādhyatvamiti cet ceṣṭetarakāryamātre śarīravyāpārakṛti-
tvena janakatve kṣityādau vyabhicārāt . kintu tadviśeṣa-
ghaṭādau ityuktatvāt . na caivamāmavātajaḍīkṛtakalevarasya pra-
yatnādeva ghaṭotpattiḥ syāt hastādivyāpāraṃ vinaiva kṛte-
rhetutvāditi vācyaṃ ghaṭe kṛtau hastādivyāpārasyāpi hetu-
tvāt . yaduktaṃ kṣetrajña eva kutonānumīyata iti tatra
hastādivyāpārakakṛtimān yadi kṣetrajño'bhimataḥ tadā
hastādivyāpārasyāṅkure yogyānupalabdhibādhāt atha
hastādivyāpārarahitakṛtimānabhimatastadomityucyate sa ṇva
bhagavānīśvaraḥ . ataeva sahabhāvanirūpakatve niyatapūrva-
varttitvaṃ kāraṇatvaṃ samavāyyasamavāyinostathātvena nimi-
tte'pi tathābhāvāt anyathā pratibandhakābhāvānantaraṃ prati-
bandhakasattve kāryyaṃ syāt pratibandhakābhāvasya pūrvaṃ sattvāt
na ca kṛteḥ sahabhāvanirūpakatvaṃ svataḥ kāryyasamaye'bhāvāt
tathā caitatparicāyitavyāpāradvārā tasyāḥ sahabhāvanirū-
pakatvamataḥ śarīravyāpāradvāraiva kṛterjanakatvaṃ na kevalāyā
ityapāstam samavāyyasamavāyipratibandhakābhāvānāmavina-
śyadavasthatvena kāraṇatvāt tathaivānvayavyatirekāt tena teṣā-
mabhāve vināśakṣaṇe ca kāryyam, anyathā prativyakti kāryya-
sahabhāvanirūpaṇe kāryyotpatteḥ prāksahabhāvasya nirūpayitu-
maśakyatvāt kāraṇatvāniścaye kvāpi pravṛttirna syāditi, ta-
jjātīyatvasyāvaśyavācyatve vinaśyadavasthaṃ kathaṃ sahabhāvenāpi
vyavacchedyam ataḥ svarūpayogyatārūpā kāraṇatā tatrāpi,
kāryyābhāvastu sahakārivirahāt anyathā nimittā
nāṃ pratyekaṃ kāryasahabhāvanirūpakatvena janakatve gauravaṃ prā-
gabhāvasya pratiyogyajanakatvaprasaṅgāt anyathā utpanno pi pu-
narutpadyeta sāmagrīsattvāt . na ca sa eva tatra pratiba-
ndhakaḥ abhāvāntarasyākāraṇatvena tatra kāraṇībhūtābhāva
pratiyogitvarūpasya pratibandhakatvasya prāgabhāvakāraṇatva eva
viśrāmāt . na caikasāmagrī ekadā ekameva kāryyaṃ jana-
yati svabhāvāditi vācyaṃ sāmagrītadvirahasya kāryyatadabhāva
prayojakatvena sāmagryāṃ satyāṃ kāryyasya, tadabhāve sāmagrīvi-
rahasya kāryyābhāvasya vajralepāyitatvāt . syādetat karttā-
śarīryyeva jñānamanityameva buddhiricchādvāraiva kṛtidvāraivecchā
heturityādi prāthamikaprāptapratyakṣavirodhāt nāśarī-
ranityajñānādikartṛsiddhiḥ . ataeva śarīramanityameveti
niyamānna kartṛtvena nityātīndriyaśarīrasiddhirīśvare . na
cāprayojakaṃ nirupādhitvena śaṅkākalaṅkānavatārāt kāryya-
tvasakartṛkatvayoryadi nirupādhikatvamasti tadāpi tulyabala-
tvena satpratipakṣāt tatprativandho'stu . na ca kāryyatvaṃpakṣa-
dharmmatāsattvādbalīyaḥ karttā śarīryyevetyādau tannāstīti
vācyaṃ jñānamanityameveti vyāptereva jñānajanyatvaviro-
dhitvāt evaṃ kāryyaṃ jñānajanyaṃ jñānamanityamevetyanayo-
rvirodha eva avirodhe tu dvayamapi syāt tathā ca kṣityādau
śarīryyanityajñāna paryyavasāne virodha eva syāt . kiñca jñāna-
manityamevetyādau nityajñānāderaprasiddheḥ tadavyāvarttakatayā no-
yādhiniścayastatsaṃśayovā kāryyatvasakartṛkatvavyāptidaśāyāṃ
śarīravyāpāravyabhicārāt upādherniścayaḥ saṃśayovāstī-
titanna jñānamanityamevetyādivyāpterasiddheḥ vipakṣe bādhakābhā-
venāprayojakatvāt nirupādhisahacāradarśanavyabhicārādarśa-
nādeva vyāptigrahaḥ . nirupādhitvameva vipakṣe bādhakamiti cenna
avayavomahāneva teja udbhūtarūpamevetyādi vyāptigrahāt
paramāṇunetrāderasiddhiprasaṅgaḥ . ataeva cākṣuṣatve'nekadravya-
vattvasya, sākṣātkāre viṣayendriyasannikarṣasya hetutvāta tanmū-
lakavipakṣabādhakena paramāṇvādisādhakasya balavattvāt paramā-
ṇvādisiddhau virodhivyāpterbādhaḥ na tu vaiparītyaṃ vipakṣe bādha-
kābhāvena tasyābalavattvāditi manyase tarhi jñānādikā-
ryyakāraṇabhāvāvadhāraṇāt tanmūlakavipakṣabādhakena niṣkalaṅka
vyāptigrahāt pakṣadharmmatāgrahasahitānnityajñānādisiddhau
vyabhicārānna vyāptiḥ . anyathā sādhyaṃ pakṣātirikta evetyādi
nirupādhisahacārādvyāptigrahabalāt sakalānumānocchedaḥ .
vayantu brūmaḥ . pakṣadharmmatābalānnityaṃ jñānaṃ sidhyat buddhira-
nityaiveti vyāptipratyakṣeṇa na pratibadhyate'smadādibuddhiviṣa-
yakatvena bhinnaviṣayakatvāt ekaviṣayavirodhijñānasyaiva
pratibandhakatvāt nityatvānityatvayorekajātīye dravye'viro-
dhāt . buddhimātre'nityatvāvagamāt kathaṃ tadviśeṣanityatvabu-
ddhiriti cenna buddhimātrasyeśvarānīśvarabuddhiparatve virodhāt
vyabhicārācca asmadādibuddhiparatve ca bhinnaviṣayatvenāprati-
bandhakatvāt . buddhitvaṃ nityāvṛttyevetyavagatamatastatra kathaṃ
nityavṛttitvāvagama iti cenna ubhayasiddhanityāvṛttitvāvagatau
virodhābhāvāt . buddhitvamanityatvavyāpyamavagataṃ nānityatvābhā-
vavati jñātavyamiti cet anityatvavyāpyamanityamātravṛttitvaṃ
tatra coktameva . etena karttā śarīryyevetyādyapi jñānaṃ pratiba-
ndhakamiti nirastam . nanu kartṛjanyatvejanyatvaṃ nāvacchedakaṃ
kintu ghaṭatvādikameva tenaiva rūpeṇānvayavyatirekāt āvaśyaka-
tvācca ananugatamapi janyatāvacchedakaṃ vahnijanyatāyāṃ dhūma-
tvādivat . atha ghaṭatvādivajjanyatvamavacchedakaṃ na hi viśe-
ṣo'stīti sāmānyamaprayojakaṃ tathā ca vahnijanyatve dhūma-
viśeṣaḥ prayojyo'stīti na dhūmasāmānyamagniṃ gamayet ta-
smādyadviśeṣayoḥ kāryyakāraṇabhāvaḥ tatsāmānyayorapi bādhakaṃ
vinā tathātvaniyamaḥ . na tatra bādhakābhāvāt atra
jñānamanityamevetyādi prāthamikabahuvyāptau bādhāt tulya-
tvena vyāptisaṃśayādhāyakatvāt . na ca kāryyakāraṇabhāva
mūlakatvena kāryyatvavyāptirbalīyasīti vācyaṃ virodhiprāva-
kṣeṇa kāraṇabhāvasyaivāsiddheḥ . etena dhūmādau vahnitvaṃ jana-
katāvacchedakamanugataṃ sambhavatīti hanta janyatvamanu-
gatamastyato bādhakaṃ vinā na mucyate iti, nirastam . jñā-
namanityamevetyādisahacārāvasāyasya bādhakaṃ vinā pakṣadharmma-
vyāptiparyya vasāyitatvena bādhakatvāditi maivam niru-
pādhitvena sahacārāvasāyasya sādhakaṃ bādhakaṃ ca vinā
sādhāraṇatve vyāptisaṃśayādhāyakatvāt . anyathā sādhyaṃ
pakṣātirikta eva sukhaṃ duḥkhasaṃbhinnamevetyādi vyāpti-
grahasya kāryyakāraṇabhāvagrāhakabādhakatve tatsaṃśāyakatve vā
kāraṇānumānocchedanirīhaṃ jagajjāyeta . tasmādyadviśe-
ṣayoḥ kāryyakāraṇabhāvastatsāmānyayoḥ kāryyakāraṇabhā-
vo balavatā bādhakenāpanīyāte, na cātra tadasti viro-
dhivyāptisādhakasya vipakṣabādhakasyābhāvāt . navyāstu
kāryyaṃ karttṛjanyamiti vyāptito'śarīranityajñānakarttrupa-
sthitau jñānamanityamevetyanena virodhapratisandhāne na tu tāṃ
vinā pratiyogyanupasthitau virodho'nirūpaṇāt tathā copa-
jīvyabādhāt jñānamanityameveti vyāptijñānamakiñcitkara-
meva . ataeva pakṣadharmatāvinākṛtaṃ virodhivyāptijñānaṃ na he-
tvābhāsatayoktaṃ virodhipratiyogisiddhyasiddhiparāhatatvaditi
syādetat astu śarīrajanyatvamupādhiḥ na ca pakṣetaratvarū-
pavipakṣamātravyāvarttakaviśeṣaṇatvāt sādhanaviśeṣitatvāt sā-
dhanatulyayogakṣematvena sādhyavyāpakatvāniścayācca nopādhitvaṃ,
ceṣṭetarakāryyeṣu śarīravyāpāradvāraiva karttuḥ kāraṇatvāt
na hi śarīravinākṛtaḥ karttā śarīrakriyāṃ ghaṭādikaṃ vā
janayati . na ca yatsahakṛtaṃ yajjanakam tena vinā tajjana-
kam ato'smāccharīrājranyameva karttṛjanyamiti sādhyavyā-
pakatvaniścayāt . pakṣetaratvādau ca vipakṣabādhakābhāvānna
sādhyavyāpakatāniścaya iti teṣāmanupādhitve vījam . ata
eva bādhonnītaṃ vahnītaratvaṃ vahnimattve na dhūmavattve sādhye ā-
rdrendhanaprabhavavahnimattvaṃ rasavattvena gandhavattve sādho pṛthivī-
yamupādhiḥ vipakṣabādhakaisteṣāṃ sādhyavyāpakatvaniścayāt . na
ca sādhanaviśeṣitatvamapi, janyatvaṃ prāgabhāvapratiyogitvaṃ śa-
rīrajanyatvañca śarīrakāraṇavattvamanyānirukteḥ itarapadasamabhi-
vyāhāreṇa janyapadāditarakāraṇakasyaiva pratītistadarthatva-
kalpanāditi vidhau vakṣyate . ataeva śarīrikartakatvamupādhiḥ
śarīrasahakṛtasyaiva karttuḥ kāraṇatvāt vyāpyavyāpakakoṭyo-
raniveśayata eva pramāṇasya vyāptigrāhakatvāt . śarīrika-
rtṛkatyasakartṛkatvayorna vyāptigraha iti cenna viśiṣṭā-
viśiṣṭabhedena vyāpyavyāpakabhāvāvirodhāt . ata eva janyatve
kāraṇajanyatvamanumīyata iti, maivaṃ karturhi śarṇarasahakā-
ritā kiṃ ghaṭādau karttavye kāryyamātre vā svakāryye vā ādye
karttā śarīraṃ vinā ghaṭādikaṃ na karotīti kimāyātaṃ karttuḥ
kāryyamātrakaraṇe . dvitīye ca kāryyamātraṃ karttṛjanyamiti
na tvayā svīkriyate svīkāre vā śarīrājanyamapi kāryyaṃ
karttṛjanyamiti sādhyāvyāpakatvam . tṛtīye tu na svajanyatvaṃ
svajanyatāvacchedakamātmāśrayāt . tathāpi yatra kartṛtvamasti
tatra śarīrajanyatvamāvaśyakamiti tasya sādhyavyāpakatvaṃ tu-
lyayogakṣematvena hetuvyāpyatāsaṃśayādhāyakatvena sandigdho-
pādhitvaṃ veti cenna lāghavena bādhakaṃ vinā kartṛjanyatve
sati janyatvamavacchedakaṃ na tu śarīrajanyatvaṃ gauravāt
tathā ca śarīṃrajanyatvaṃ na sakartṛkatvavyāpakaṃ ghaṭādau
tvārthaḥ samājaḥ, ghaṭatvena śarīrajanyatvanityamāt na tu vyā-
pakatvaprayukte mānābhāvāt, śarīrajanyatvaṃ na sakartṛkatva-
vyāpakaṃ tadyāpyajanyatvāvyāpakatvāt nityatvavaditi bādha-
kāt hastādināpi karttṛtvanirvāheṇa śarīrasyāprayojaka-
tvāt sākṣātprayatnamiśceyajanyatvasya sādhanavyāpakatvācca .
śarīrikarttṛkatvamapi nopādhiḥ janyamātre karttuḥ parīra-
sahakāritāvirahāt . atha yadviśeṣayoḥ kāryyakāraṇa-
bhāvastatsāmānyayorapi bādhakaṃ vidhakaṃ vinā tathā niyama iti
tvayā niraṭaṅki tathā ca karttṛviśeṣaśarīrajanyaviśeṣayoḥ
kāryyakāraṇabhāvaniyamāt karttṛmātraśarīrajanyamātrayo
rapi tathābhāvaḥ tathā ca śarīrajanyatvaṃ karttṛtāvacchedaka-
miti bhavatyupādhiḥ . nacaivaṃ ṣaṭavaccharerajanyatvaṃ sakarttṛ-
katvavyāpyaṃ na vyāpakamapīti vācyaṃ ubhayasiddhasakalasa-
karttṛtvavṛttitvena sādhyavyāpakatānirṇṇayāt janyatve'pi
sakarttṛkatvavyāpakatvagrāhakamastīti cettarhi ubhayatra grāha-
kasāmye vinigamakābhāvāt vyāptisa śayādhāyakatvena
sandigdha upādhirvyā pyatvāsiddhirvā . hetuvyāpyatāsaṃśayā-
thāyaka eva sandigdhopādhiḥ na ca sādhyavyāpakatve sādha-
nāvyāpakatve vā, ubhayathaivāsandehāt . na ca vācyaṃ śarīra-
janyatvayoranvayavyatirekajñāme janyatvasakartṛkatvayostadgraha
ābaśyaka iti lāghavāt tayoreva vyāptigraho na tūpādhi-
sādhyayoḥ hetuvādhyayoranvayavyatirekajñānāt śarīrajanyatvā-
navagame'pi bhavatīti vinigamakamiti, yato na kartṛmātra-
janyamātrayoranvayavyatirekābhyāṃ vyāptigrahaḥ kartṛmātrasya
vyatirekābhāvāt . kintu viśeṣayoranvayavyatirekeṇa kā-
ryyakāraṇabhāvena vā sāmānyayostathātvagrahasrau ca tulyāve-
veti ceducyate . astu tāvat ghaṭatvavat janyatvaśarīrajanya-
tvaṃyorapi kartṛjanyatāvacchedakatvena sakartṛkatvavyāpyatvaṃ
grāhakasamānatvāt vinigamanābhāvādvirīghābhāvācca sakartṛka-
tvavyāpakatvantu śarīrajanyatvasya kutaḥ, ghaṭatvavadvyāpakasyāpi
janyatāvacchedakatvāt . ubhayasiddhasakartṛke'nvayavyati-
rekābhyāṃ śarīrajanyatvasya vyāpatvakagraha iti cenna śarīra-
janyatvavinivedyatvena tulyanyāyena prathamaṃ kartṛjanya-
tve janyatvamavacchedakaṃ kḷptamiti tadvirodhena śarīrajanya-
tvasya sakartṛkatvavyāpakatvānavagamāt . ataeva na saṃdigdho-
pādhitvam . nanu ghaṭādau śarīrajanyatve kartṛjanyatva-
manugatamavacchedakaṃ bādhakābhāvāt na ca lāghavādghaṭatvā-
dikameva tathā, karttṛjanyatve'pi janyatvasyātathātvā-
patteḥ . evaṃ śarīrajanyatvasya vyāpyaṃ sakarvṛkatvaṃ vahnerdhūma
iveti bhavatyupādhiḥ . kiñca kartṛjanyatve janyatvaṃ śarī-
rajanyatve vā sakartṛkatvamavacchedakamiti saṃśaye'pi na
hetoḥ sādhyavyāpyatāniścaya iti cettarhi ghaṭādau kartṛ-
janyatve gṛhīte tasya śarīrāvacchedakatvaṃ grahītavyaṃ ghaṭe ca
ghaṭatvabajjanyatvamapi bādhakaṃ vinā kartṛjanyatāvacchedakaṃ gṛ-
hītamatojanyabhātre kartṛjanyatvānna śarīrajanyatve tadavacche-
dakaṃ prathamagṛhītopajīvyavirodhāt . ataeva na tasya hetau
vyāptisaṃśayādhāyakatvamapi . etenānaṇutvakṣityavayavavṛttya-
nyatvādaya upādhitvena nirastāḥ janyatvasya sādhyavyāpyatvena
teṣāṃ sādhyāvyāpakatvāt . tathāpi kṣityādikaṃ na kartṛ-
janyaṃ śarīrājanyatvāt śyāmavaditi satpratipakṣo'stviti
ceta na asya prasiddhakartṛjanyatvābhāvaviṣayakatvāt apratīta
pratiyogikasyābhāvasya nirūpayitumaśakyatvāt sthāpanānu-
mānañca pakṣadharmatābalāt prasiddhakartṛbhinnakartṛkatvasādhaka-
matobhinnaviṣayakatvānna pratibadhyapratibandhakabhāvaḥ . ataeva
tadvyāpakarahitatvādikamabhāvasādhakaṃ bādhakamapāstaṃ tasya pra-
siddhābhāvaviṣayakatvenāprasiddhābhāvāviṣayakatvāt . vyakti-
sādhakasya viśeṣato'prasiddhavyaktisādhakatvaniyamāt anya-
thānumānavaiyarthyāt . kartṛjanyatvamanugataṃ ghaṭādau prasiddhaṃ
yat sādhyaṃ tadabhāvo mayā sādhyata iti cet kartṛjanyatva-
manugatamapi pakṣadharmatābalena prasiddhaṃ karttāramādāya paryyava-
syati tadabhāvastu prasidasya kartturabhāvamādāya siddhyati nā-
prasiddhasya anugatasyāpi kartṛjanyatvasya tadabhāvasya ca, kartṛ-
vyaktighaṭitatvāt anyathā vyaktitadabhāvāsiddhiprasaṅgāt .
nacaivaṃ satpratipakṣocchedaḥ tasya gotvādyekabhāvābhāvaviṣayaka-
tvāt . etena jñānatvaṃ na nityāvṛtti jñānamātnavṛttidharma-
tvāt smṛtitvavat, jñānaṃ na nityaguṇavṛttiguṇatvavyāpyajā-
tiyogi cetanaviśeṣaguṇatvāt sukhavat “ātmā na nityaviśe-
ṣaguṇādhāravṛttidravyatvāparajātimān vibhutvāt gaganavadi-
tyādyapāstaṃ, prasiddhanitye vyomādau prasiddhāyāśca rūpatvajala-
tvādijātervyatirekaviṣayatvāt aprayojakatvācca . kiñca
kṣityādau śarīrājanthatvamasiddham adṛṣṭadvārā tajjanyatvāta
nacādṛṣṭādvārakajanyajñānājanyatvaṃ hetuḥjñāne janyatvaviśe-
ṣaṇasyāvyāvarttakatayā vyarthatvāt . na ca sthāpanāyāṃ pakṣa-
viśeṣaṇe'pyeṣa doṣaḥ prameyoghaṭa itivattaduparaktabuddheruddeśyatvāt
api ca śarīrājanyatve vyarthaviśeṣaṇatvaṃ lāghavenājanya-
tvasyaiva vyāpyatvāt . na ca niṣprayojanaviśeṣaṇamasiddhaṃ
vyāptigrahopayuktaviśeṣaṇavat, pakṣadharmataupayikaviśeṣaṇa-
syāpi saprayojanatvāt vyabhicāravārakasyāpi sārthakatve
'numitiprayojakatvasyaiva vījatvāt . vyabhicāravārakaviśeṣa-
ṇavatyeva vyāptigraha iti cet na nirviśeṣaṇe'pi gotvādau
vyāptigrahāt . tatrāpi vyaktiviśiṣṭavyāptigraha iti
cenna svatovyāvṛttagotvasyāvyabhicārāt anyathānyo-
nyāśrayāt . api ca vyabhicāravārakaviśeṣaṇavatyeva
vyāptigrahaityaprayojakaṃ sahacāradarśanādisattve tada-
bhāvena vyāpti grahāvilambāt . vyabhicārāvārakaviśeṣaṇa
śūnyaeva vyāptigraha iti cenna prameyatvena jñāyamāne-
dhūme vyāptigrahāt . atha tatropāttavyabhicārāvārakabiśe-
ṣaṇatvaṃ vivakṣitaṃ na ca tatra prameyatvaṃ viśeṣaṇamupāttamiti
cemra virodhāt na hi tatropāttaṃ tena śūnya ñceti saṃbhavati .
yadviṣayakatvena parāmarśaḥ kāraṇamanumitau talliṅgaṃ prakṛte
ca vyabhicārādanyathāsiddheśca na viśeṣaṇaviṣayakatvena
tattvamiti cenna dhūmasyāpyatattvāpatteḥ vyabhicārāttadviṣaya-
tvenānumityakāraṇatvāt . athaikamavacchedakamaparatra vyāptiḥ
yadvā lāghavena vyāsajyavṛttirekaiva vyāptiriti viśiṣṭa-
vyāptyarthā tatra viśeṣyatāvacchedakasya vyāptyanavacchedakatvaṃ
viśeṣaṇasya tadavacchedakatvamiti niyamāt . ekavṛttitvabādhe
satyeva vyāsajyavṛttitvamiti vyāpteśca na śarīrajanyatvā-
bhāve nīladhūmādau ca vyāptiriti viśeṣamātre sā, tathā
ca svarūpāsiddhiḥ . tadvāraṇārthaṃ viśeṣaṇābhidhāne vyāpya-
tvāsiddhiriti cenna avyabhicārasyānaupādhikatvasya vā
viśiṣṭe nīladhūsādau sattvena tadvyatirekasādhane bādhāt .
na ca viśeṣyatvamupādhiḥ sādhanavyāpakatvāt . kiñca saurabha-
viśeṣavaddhūmarahitabhidaṃ candanaprabhavavahnirahitatvāt nirdhū-
mo'yamārdrendhanaprabhavavahnirahitatvādityādāvapi viśeṣā-
bhāvena kārthyaviśeṣānumānaṃ na syāt vahnirahitatvādi-
kañcopāghirbhavet vyatirekiṇyaṣṭadravyātiriktadravyānāśri-
tatvaṃ hetvabhāvavyāpyaṃ na syāt dravyānāśritatvasyaiva
vyāpyatvāt svamadhye gandhasyaiva vyañjakatvādityādau tvayā-
pyasiddhivārakaviśeṣaṇasvīkārāt . api ca gauraveṇa
viśiṣṭasya vyāpakatāpi na syāt tathā ca sthāpanānu-
māne upādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimajjanyatā
dhūmenārdrendhanaprabhavavahnirghaṭatvena śarorajanyatvamapi nānumī-
yeta . yattu janyānyonyābhāvāpekṣayā śarīrajanyānyo-
nyābhāvasyālpatvātteṣāmeva vyāpyatvamiti viparītameva lā-
ghavamiti tanna virodhābhāvena bahūnāmalpasya ca vyāpya tvāt
snehe śītasparśavattvajalatvayorgandhābhāve'pṛthivītvapṛthivī-
tvābhāvayoriva . anyathā nīladhūmasyaiva vyāpyatve dhūma-
mātrasyāvyāpyatvaprasaṅgaḥ kiñca tvannaye bahvanyonyā-
bhāvāpekṣayā janyatvātyantābhāvasyaiva vyāpyatā syāt eka-
tvāt prameyatvādyanantadharmaviśiṣṭe vyāptāvapi prayojanābhā-
vānnānumāne tadupanyāsaḥ . atha lāghavena janyatvasya śī-
dhrīpasthitikatayā janyatvābhāvatvena śīghraṃ vyāptigrahaḥ
na tu śarīrajanyatvābhāvatvena vilambitapratītikatvāt . yatra
viśeṣaṇaviśeṣyānyatarābhāvavati sādhyaṃ tatra viśiṣṭābhāva-
syāpi vyāptiriti cenna evaṃ sati utpattimattve sati
sattvādikamanityatvaṃ sakatṛaikatvavyāpyatayā na nirgṛ-
hyeta śīdhropasthitikatayā ghaṭatvādereva tathātvāt . yadi ca
māmānyaviśeṣabhāvādvirodhābhāvena nobhayasyāpi vyāpyatvaṃ
tadā śarīrājanyatvajanyatvābhāvayorapi tulyam .. kiñca
śarīraṃ janyatvaṃ viśiṃṣadabhāvamapi viśinaṣṭi na tu sākṣāt,
tathā ca śarīrajanyatvābhāvo'khaṇḍa eva heturato na vyartha
viśeṣaṇatā . na cātra viśiṣṭābhāvo viśeṣyābhāva eva kṣi-
tyādāvajanyatāpatteḥ . ataeva sthāpanāyāṃ śarīrajanyatva-
mupādhiḥ sādhyābhāvavyāpyābhāvapratiyogitvena sādhyavyā-
pakatvaniyamāt . vyarthaviśeṣaṇe'dhikaṃ nigrahasthānamiti cenna
hetudvayopanyāse hyadhikam . atra tu viśiṣṭameva heturiti
viruddhasthala uktamiti .
ucyate . nīlladhūmādau vyāptirastyeva anyathā viśeṣā-
ṇāmavyāpyatve nirāśrayā vyāptiḥ syāt nīlatvamapi na vyā-
pyatāvacchedakaṃ gauravāt kintu dhūmatvameva daṇḍatvena kāraṇatve
rūpamiva dhūmatvañca na nīlinni kintu tadāśraye dhūme iti
na nīladhūmasya hetutvam nīladhūme nīlasya viśeṣaṇaṃtve tadvi-
śiṣṭe na dhūmatvam, upalakṣaṇatve ca dhūmatvamiti . kiñca .
vyāpyatāvacchedakasyaiva hetutāvacchedakatvamiti na nīladhū-
matvaṃ tathā . nacaivaṃ dhūmatvasyāvacchedakatve'pi sāmagrīsa-
ttvāt nīladhūmādanumityutpattau hetvābhāsatvaṃ na syāt
anumitipratibandhakasya tattvāditi vācyaṃ tadabhāve'pi nī-
ladhūmaprayuktasādhyavatpratyayasya bhramatvena tatkāraṇatvasyābhāsa-
tvasambhavāditidik .. evañca śarīrājanyatve'pi na śarī-
ramavacchedakaṃ gauravāt yena viśeṣeṇa vinā vyāptirna gṛ-
hyate tasyaiva vyapyatāvacchedakatvaniyamāt . ataeva gandhasyaiva
vyañjakacādityatrāprasiddhena gandhādiṣu madhye iti viśeṣaṇaṃ
vinā vyaptirgrahītuṃ na śakyate ityasiddhivārakaṃ viśeṣaṇaṃ
sārthakameya . surabhidhūmaviśeṣādau ca candanaprabhavāgnyādeḥ
kāraṇatvāt kāraṇābhāvasya kāryyābhāvaprayokatayā vyāpyaca-
niśvayaḥ vyāpake ca na vyarthaviśeṣaṇatā viśiṣṭasya kāraṇa-
tvena vyāpakatvāt viśeṣavyatirekisthale vipakṣabādhakenā-
nanyagatikatayā viśiṣṭasya vyāpakatvāt viśiṣṭābhāvasya hetvā-
bhāvavyāpyatvaṃ yatra ca vipakṣabādhakaṃ nāsti tatra viśiṣṭasya
vyāpakatāpi na yathā sakartṛkatve . nāpi śarīrajanyatvābhāvo
'khaṇḍohetuḥ yadi hi śarīrajanyacaṃ sakartṛkatvaprayojaka
syāt tadā tadabhāvaprayuktaḥ sakartṛkatvābhāva iti tasya
sādhyavyapyatā syāt na caivam, janyatvaṃ lāghavāttathā . tathā
cājanyatvamevopādhiḥ sādhyavyāpyābhāvaḥ sādhyābhāvavyāpaka
iti niyamena tasya sādhyavyāpakatāniścayāt sakartṛkatva
śarīrajanyatvayorvyāptyabhāvena tadabhāvayorapi vyāptyabhāva
iti vyāptyatvāsiddhatvācca . ataeva śarīrajanyatvābhāvasyā
kartṛkatvavyāpyatvāt tadabhāvayorapi vyāpyavyāpakabhāva
iti nirastam śarīrajanyatvasya sakartṛkatā'prayojakatvat na
cājanyatvaṃ pūrvasādhanavyatirekatvena nopādhiḥ satprati-
pakṣocchedaprasaṅgāditi vācyaṃ sthāpanāyāṃ yatrābhāsatyaṃ
tatra viśeṣādarśanadaśāyāṃ satpratipakṣe pūrvvasādhanavyati-
rekasya sādhyāvyāpakatvenānupādhikatvāt yathā śabdo'-
nityoguṇatvādityatra śabdonityo vyomaikaguṇatvādityā-
dinā satpratipakṣe guṇatvābhāvo nopādhiḥ jalaparamāṇu-
rūpe sādhyāvyāpakatvāt . nacaivamanaikāntikatvameva tado-
dbhāvyaṃ satpratipakṣamupekṣya tasyodbhāvānarhatvāt . kiñca prā-
gabhāvapratiyogitve sati samavetatvasya tatpratiyogitve sati
sattvasya, sattve sati utpattimattvasya vā hetutve, eṣāma-
nyataṃ mavyatireka upādhiriti na pūrvvasādhanavyatirekaḥ . ata-
eva janyatvasya nopādhitvaṃ dhvaṃse sādhyāvyāpakatvāditi na
doṣaḥ . anye tu yanniścaye yannirūpitā vyāptiryena viśeṣaṇena
vinā na gṛhyate tatra viśiṣṭaṃ vyāpyatāvacchedakam akartṛ-
katābhāvaniṣṭhavyāptau ca śarīraṃ vinaiva pratiyogitayā-
janyatvamavacchedakaṃ kalpyamiti na śarīrajatyatvamava-
cchedakaṃ dhūme nīla iva atogauraveṇa śarīraja-
tvatvaṃ sapratiyogitayā nāvacchedakamiti vyāpyatāva-
cchedakābhāvānna śarīrajanyatvābhāvo'kartṛkatvavyāpyaḥ .
vyābhicārābhāvāttatheti cenna kṣityādāvavyabhicārāt a-
nyathā kṣityādikaṃ nādṛṣṭahetukaṃ śarīrajanyatvābhāvā-
dityapi syāt . nanvasta tāvadaśarīranityajñānādikarttranu-
mitistathāpi sānumitirayathārthaivāśarīre kartṛtva
jñānatvāt jñānecchāyatneṣu nityajñānatvāt śarīrā-
janye sakartṛkatvajñānatvāt ghaṭaḥ karttā ghaṭajñānādikaṃ
nityaṃ vyoma sakartṛkamitijñānavaditi sādhyaṃ, nacopa-
jīvyabādhaḥ anumitirhyupajīvyā na tu tadyāthārthya
mapīti cenna kartṛkāryyayornirupādhikāryyakāraṇabhāvena
tasyāprayojakatvāt anyathā parvate vahnyanumitira
yathārthā ubhayasiddhavahnimadbhinne vahnijñānatvādityādinā
sakalānvayavyatirekyucchedaḥ . kiñcānumiterayāthārthyama-
nena jñāpyaṃ, na tu kāryyaṃ tathā ca doṣādutpannasyānena
jñāpane tatrāyameva doṣodoṣāntaraṃ vā nādyaḥ anyo-
nyāśrayāt utpanne tasmin jñāpanaṃ jñāpakādeva tasmāddo-
ṣāttadutpattiriti . nāntyo'siddheḥ . tarkāpariśuddhistu na
dūṣaṇam, yadīśvaraḥ karttā syāt śarīrī syāt, prayojana-
vān anityajñānavān syāt, kṣityādi sakartṛkaṃ syā-
diti tarkāṇāṃ viparyyaye āśrayāsiddhivyarthaviśeṣaṇatā-
dinā viparyyayāparyyavasānenābhāsatvāt .
nanu kṣityādāvekartṛsiddhiḥ kutaḥ? ekakartṛkatvena
vyāptyabhāvāt na ca lāghavāt, tasyāpramāṇatvāt .
sakartṛkatvamānādeva tatsiddhiriti cet na tāvadanumiti-
mātre lāghavaṃ sahakāri, vyabhicārāt mānābhāvācca na
hi liṅgaparāmarśe sati tadvilambenānumitervilambo
yena tat sahakāri syāt . nāpi ladhvanumitau, a-
nyānyāśrayāt nāpi vyaktyanumitau dhūmena vahnyanumitāve-
kadvitvādisaṃśayābhāvāpatteḥ . sādhakābhāvena nānātvā-
siddhau kartṛsiddherevaikakartṛsiddhiriti cet na ekatva-
sādhakābhāvenaikatvāsiddhau kartṛsiddhireva nānāsiddhiritya-
syāpi suvacatvāt . atha yamanālambamānā'numitiḥ pakṣe
na sādhyasaṃsargaṃ viṣayīkaroti sa pakṣadharmatābalāt siddhyati
na tvadhikamapi tathā ca dvitīyaṃ karttāraṃ na viṣayīkurva-
tyapi karttāraṃ viṣayīkarotyeveti na dvitīyamavagāhate .
ekastu kartā siddhyati tadaviṣayatvena karttṛviṣayaiva na
syāt ekaviṣayatvābhāvena nānāviṣayatvābhāvasyāpyabhā-
vāt tadghaṭitatvāttasyeti cedevaṃ tarhi karttrekatvamapi na
viṣayaḥ syāt ekatvaviṣayatvaṃ vināpi karttṛviṣayatva-
sambhavāt . vastugatyaikaḥ siddhyati natvekatveneti cenna
ekatyāsiddhyā vastugatyaika iti jñātumaśakyāt tathā ceśvare
ekatvānekatvayornityasaṃśaya iti .
ucyate . yatra pramāṇe laghuguruviṣayatā sambhavati
tatra lāghavasahakareṇa kārṣyatāvyāpyatāgrahaṇe pratyakṣe
vṛttinimittagrāhake upamāne śabdaśaktigrāhake'nu-
māne ca tathāvidhapramāṇamātre ca sakalatāntrikaiḥ
sahakāritvakalpanāt evaṃ lāghavamevaṃ gauravamiti jñānāna-
ntaraṃ bādhakaṃ vinā laghūnāmeva kāraṇatvakāryatvavyāpyatva-
pravṛttinimittatvaśabdaśakyatvānāṃ jñānadarśanāt . tatrāpi
lādhavānādare śabdaśakyatvādisaṃśaye tanmūlakavyavahārīcchedo
vinigamakābhāvāt, so'yaṃ vicāramārabhate lāghavañca tadaṅgaṃ
nādbhīkurute iti mahāsāhasam . nanvevaṃ vastugatyā
nānākartṛkeṣu ghaṭatvena kulālakartṛkatvānumāne'pi bā-
dhakānavatāradaśāyāṃ lādhavādekakartṛsiddhiḥ syāt na ceṣṭā-
pattiḥ anumityanantaraṃ nānātvaikatve saṃśayāditi cenna
tatrāpi lāghavena kṛrttrekyameva siddhyati tatsandehastu
jñānaprāmāṇyasaṃśayāditi paścānnānākartṛkatvasādhakapramāṇā-
devaikakartṛkatājñānaṃ tatra bādhyate na caivaṃ kṣityādikarttaryyapi
prābhāṇyasaṃśayādekatvānekatvasaṃśayodurucchedaḥ ekatva
bādhakasyābhāvena prāmāṇyaniścayāt . nacaikatvasādhakābhāva
eva bādhaḥ, anubhitereva lāghavasahakāreṇaikatvasādhanāt .
anye tu kṣitikarttā aṅkurakarttrabhinnaḥ aśarīrakartṛtvāt
aṅkarakartṛvadityabhedānumānādeva kartṛsiddhviḥ na ca kṣiti-
karttā aṅkurakartṛbhinnaḥ aṅkurākartṛtvāt kulālavaditi
matpratipakṣaḥ anityajñānānāmāśrayatvasyopādhitvādityāhuḥ
tatrāpyaprayojakatve bhedāmedayorgauravalāghave eva śaraṇam .
tathāpi kathaṃ nityasarvaviṣayajñānasiddhiḥ . pakṣadharmmatābalā
diti cet vyāpakatvāgrahāt na ca vinānupapattiṃ so-
'pi viṣayaḥ vyatirekavilayāpatteḥ . atra prāñcaḥ yamartha-
manālambamānānumitiḥ pakṣe sādhyasambandha viṣayīkaroti
sa pakṣadharmatābalāt siddhyatīti pratītyanupapattimūlako'-
nvayī pratītyanupapattyā ca vyatitekī tadihānādidvyaṇukādi
pravāhasya pakṣatve tadupādānasyānādijñānagocaratvaṃ vinā-
nopādānagocarajñānajanyatvamanādikāryyapravāhasyānumiti
rālambate anāditaiva ca nityatā sarvamuktāvapi tatsattvama-
nādibhāvatvāt pakṣatadupādānaviṣayataiva sarvaviṣayatā
lāghavāttu tāvadviṣayakamanādyekameva jñānaṃ siddhyati na tu
nityāni nānājñānānīti . navyāstu anityajñānā-
janyatvena pakṣabiśeṣaṇāt jñānaṃ sidhyat nityameva siddhya-
ti anitye bādhāt . vācaspatimiśrāstu lāghavādekajñāna-
siddhāvutpattimato'nādikāryyapravāhaṃ pratyajanakatvāt pari-
śeṣeṇa nityajñānādisiddhiḥ niyataviṣayatā ca jñānasya
kāraṇādhīnā kāraṇañca nityajñānānnivarttamānaṃ niyataviṣa
yatāmādāya nivarttata iti sarvaviṣayatvasiddhiriti . ṣaṭ-
padārthīpratipādakavedakartṛtvena īśvarasya ṣaṭpadārthīgocara-
sākṣātkāravattvena vā sārvajñyaṃ ghaṭākāśasaṃyogaṃ pratī-
śvarasya kartṛtvāt ghaṭādigocaramapi jñānaṃ siddhamiti
kecit . nanu ghaṭādīnāṃ kathamīśvarasya kartṛtvaṃ ghaṭa-
īśvarakartṛkaḥ kāryyatvāt kṣitivaditi cenna ghaṭasya dvi-
kartṛkatayā taddṛṣṭāntena kṣityāderapi dvikartṛkatāpatteḥ
tathā ca ghaṭavat kṣitiḥ kṣitivadghaṭa itīśvarānanyakāryyaka-
rtṛtvena kāraṇatā na tu dvikartṛkatveneti cet tarhi neśva-
rakartṛkatvena kāraṇatā kintu kartṛtveneti maivaṃ jñānā-
dīnāṃ nityatvena sarvaviṣayatayā ghaṭādyupādānaviṣayatva-
mapīti kathaṃ na teṣāṃ ghaṭādikāraṇatvaṃ kulalādijñāna-
tulyatvāt . tadāhurācāryyāḥ “paramāṇudṛṣṭādhiṣṭhātṛsiddhai
jñānādīnāṃ nityatvena sarvaviṣayatve vemādyadhiṣṭhānasyāpi
nyāyaprāptatvāt na tu tadadhiṣṭhānārthameveśvarasiddhiriti “ahaṃ
sarvasya prabhavīmattaḥ narvaṃ pravarttate ityāgamāccāyamarthovyava-
seyaḥ . atheśvarasya sarvajñatve sarvaviṣayabhrānterjñāne īśva-
ro'pi bhrāntaḥsyāt bhramasyeva tasyāpi bhramaviṣayaviṣayaka
tvāditi cet rajatatvaprakārakajñānavānayamiti jñānaṃ na
bhramaḥ abhrāntasya tathātvāt . idaṃ rajatamitijñāne rajatatvaṃ
prakāraḥ tena sa bhramaḥ īśvarajñāne ca rajatatvaprakārakatvaṃ
prakāra ini na bhramaḥ ataevāsmadādirapi bhrāntijño na
bhrānta iti . syādetat prayojanaṃ vinā kathamīśvaraḥ
pravarttate? sukhasyābhāvāt adharmmābhāvena nirdukhatvāt .
karuṇayā pravarttate iti cettarhi parasukhaduḥkhaprahāṇe prayo-
jane tathā ca sukhinameva sṛjenna nārakiṇam . dharmādharmapara-
tantratvāt tadamurūpaṃ phalaṃ prāpaṣatīti cettarhyāvaśyakatvāt
karmanirmitameva jagadvaicitryamastu kimīśvareṇa anapekṣi-
takīṭādijñānavatā karmanirapekṣatva caikadaiva sadā ca
sargapralayau syātāṃ jñānādīnāṃ nityatvāt kiñca
tatpayatnasya karuṇājanyatvena śarīrādijanyatāpattau
saṃsāritāpattiḥ na . īśvarānabhyupagamena vicārasyā-
śrayāsiddhatrāt tamabhyupagamya pṛcchasi cet ākaṇṇeya
jagataeva tadicchāviṣayatvena sveṣṭasādhanatājñānasa-
ttvāt . vastutastu kṣityāditattadasādhāraṇakramikādṛṣṭā-
disāmagrī īśvarajñānādayo yadā yadā bhavanti kṣityādikaṃ
karotīti vyavahāraḥ sargapralayāsādhāraṇakramikādṛṣṭādi-
sāmagrīsamayavarttitvameva tadicchāyāścikīrṣāsaṃjihīrṣātve
nacaivaṃ kiñcijjanya jñānādineti vācyaṃ kṣityādīnāṃ kāryya-
tvena jñānajanyatayā nityajñānādīnāmapi janakatvaṃ sukhādi-
śabdayorātmākāśādivat . nanvaśarīrāt kathaṃ vedaghaṭādi-
śabdavyavahārasaṃ pradāyaḥ . ucyate sargādāvadṛṣṭopagṛhītabhūta-
bhedānmīnaśarīrotpattāvadṛṣṭavadātmasaṃyogādadṛṣṭasahakṛtaprayatna-
vadīśvarasaṃyogādvā sakalavedārthagocarajñānādvivakṣāsahitānmī-
nakalevarakaṇṭhatālvādikriyājanyasaṃyogādve dotpattiḥ . evaṃ
kulālādiśarīrāvacchedenādṛṣṭasahakṛtaprayatnavadośvarasaṃyogātta
dbuddhīcchāsahitaceṣṭotpattau sakalaṣaṭānukūlavyāpāro
ghaṭotpattiḥ . evaṃ prayojyaprayojakajñānāya vyāpārābhi
mataśarīrāvacchedenāpi adṛṣṭasahakṛteśvarajñānecchāprayatnādeva
vāgvyavahāraḥ, tatastatsuśīlo bālovyut padyate so'yaṃ bhūtā-
veśanyāyaḥ . yattu yathā lipyādinā mauniśloko'numāya
paṭyate tathā sargāntarotpannatattvajñānavatā bhogārtha sargādā-
vut pannena manvādinā sarvajñena īśvarābhiprāyasthavedaḥ sākṣā-
tkṛtyānūdyate tato'grimasaṃgradāyaḥ sa eva kāyavyūhaṃ kṛtvā
vāgvyavahāraṃ karotīti mataṃ tanna pratisargādyanantasarvajñaka-
lpanāyāṃ gauravāt teṣāmeva kṣityādikartṛtvasambhavena īśvarā
nanugamācca . etena sargādau sargāntarasiddhayoginaeva kṣiti-
karttāraḥ santviti nirastaṃ sargādāvanantasarvajñasiddhiśca kiṃ pra-
māṇāntarāt kṣityādikartṛgrāhakādvā nādyastadabhāvāta
nāntyaḥ anādidvyaṇukādikāryyapravāhasya sakartṛkatvānu-
mānādlāghavasahakṛtādekasyeva sarvajñasya siddheḥ .. athe
śvarajñānamūlakaśabdaśaktigrahe prayojyavyāpārānumitaghaṭa-
jñāne ghaṭaśabdasya kāraṇatāgrahobhramaḥ syāt tadīyajñā-
nasya nityatvāt tathā ca tajjanyaghaṭaśabdaśaktigrahasya
bhramatve sakalaśabdajñānaṃ bhramaḥsyāt bhramaparamparāmūlakatvāt
anityasarvajñamūlakaśabdatvagrahe ca nāyaṃ doṣa iti cenna
vyāpārānumitamidaṃ ghaṭajñānaṃ ghaṭapadajasyamiti jñānasya
śabdaśaktigrahakāraṇasya bhramatve'pi ghaṭapadaṃ ghaṭaśaktamiti
jñānasya yathārthatvāt viṣayābādhāt na ca bhramamūlaka-
tvena tasya bhramatvamanumeyaṃ tadaṃśe vyāghikaraṇaprakārābhā-
venābādhāt bādhitaviṣaṣayatvasyopādhitvācca . atra ghaṭa-
mānayeti śabdānantaraṃ sūtrasañcārādhiṣṭhitadāruputrasya
ghaṭānayanavyavahāradarśanādbālo ghaṭapade vyutpadyate tanmūlaka-
śābdajñānamapi na bhramaḥ tasyāpi bhramatve prayojya
vyavahārādidānīṃ vyutapattirna syāt kimayaṃ prayojya-
ścetana vyavahārādvyut panno'cetanavyavahārādveti saṃśayasya
vajralepāyamānatvāt .. “viśvataścakṣuruta viśvato mukho-
viśvato bāhuruta viśvataḥ pāt . saṃ bāhubhyāṃ dhamati saṃ-
patatrairdyāvābhūmī janayatyeka evetyādi śrutayaḥ” . “uttamaḥ
puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ . yolokatrayamāviśya
vibharttyavyaya īśvaraḥ” ityādayaḥ smṛtayaśca vahvyomānatvenā-
nusandheyā iti” .
khaṇḍanakṛtā tu īśvagviṣaye praśnādyanupapattyu panyāsena vyatireka-
mukhena īśvarasya prāmāṇikatvamurarīkṛtaṃ yathā “tathāhīśvarasadbhāve
kiṃ pramāṇamiti bruvāṇaḥ prativaktavyaḥ kiṃśabdo'yamākṣepārthye
vā 1 kutsitārtho vā 2 vitarkārtho vā 3 praśnārtho vā 4 syāt . tatra
yadi prathamaḥ pakṣaḥ tadeśvarasadbhāve nāsti pramāṇamityuktaṃ syāt
tathā ca sati na pratijñāmātrātsādhyasiddhiriti hetvādikaṃ vācyaṃ
bhavati . tacca bhavatā nābhyadhāyi tasmānnyūnatvaṃ doṣaḥ . ataeva
na dvitīyaḥ, īśvarasadbhāve kutsitaṃ pramāṇamityasyāpi pratijñā-
mātratvāt . api ca sādhyāsādhakatvādvā 1 tat kutsyate bhavatā
anyathā 2 vā . anyathā cedalaṃ tadudbhāvanayā sādhyasiddhera-
pratyūhatvāt . nāpi prathamaḥ pramāṇañca sādhyāsādhakañceti
vyāghātāt . gauṇo'yaṃ pramāṇaśabda iti cenna pramāṇatvayo-
gini yadyayaṃ pramāṇaśabdaprayogaḥ . tadā gauṇatāvyāghātaḥ
mukhyatvāt . atha pramāṇābhāse tadā, alantadudbhāvanayā
īśvarasadbhāve yaḥ pramāṇābhāsaḥ sa kutsitaityatra parasyāpi
sampratipannatvāt, īśvarasadbhāva iti ca viśeṣopādāvaṃ vyarthaṃ
syāt anyatrāpi hi viṣaye pramāṇābhāsaḥ kutsitaeva
sādhyāsādhakatvāt . nāpi tṛtīyaḥ tathā sati hi vita-
rkasya pakṣāntarasāpekṣatvaṃna pakṣāntaramapi vacanīyaṃ bhavati
īśvarasadbhāve kimetat pramāṇamutānyaditi tacca? bhavatā
nābhyadhāyi ato nyūnatvaṃ doṣaḥ . nāpi caturthaḥ praśnā-
rthāt khalu kiṃśabdātkasyacit padārthasya jijñāsyamānatā
pratīyate sā ceha pramāṇapadasamabhivyāhārāt pramāṇavi
ṣayiṇī pratīyate yadviṣayaśca praśnastaduttaravādinābhidheyaṃ tat .
ayaṃ praśna īśvarasadbhāve pramāṇasāmānyaviṣayastadviśeṣaviṣayo
vābhipreta ādyaścedīśvaradbhāve pramāṇamityevottaramāpadyeta yadvi-
ṣayo hipraśnastadabhidheyaṃ, pramāṇasāmānyaviṣayaśca praśnaḥ tacca
pramāṇaśabdenābhidhīyataeva . atha dvitoyaḥ tathāpī śvarasadbhāve
pramāṇamityevottaramāpadyeta yathā praśnavākyaṃ pramāṇaśabdavi-
śeṣaparastathottaravākye'pi . ko'sau viśeṣaiti cenna pūrvvava-
duktottaratvāt . kiñca asyāpi praśnasya viśeṣoviṣayaḥ kiṃśa-
bdasya viśeṣaśabdena sāmānādhikaraṇyāt tathāca sati viśe-
ṣaevottara syāt . syādetat viśeṣaśabdena na viśeṣamātra-
manirddhāritamatra vivakṣitaṃ kintvamādhāraṇī vyaktistatra
viśeṣaśabdasya tātparyyaṃ tasmātkāsāvasādhāraṇī pramāṇavya-
ktiriti praśnārthaḥ tatra ca tādṛśyāḥ pramāṇavyakterabhidhāna-
muttaraṃ yuktaṃ naivaṃvidhāḥ pralāpāiti naitadevaṃ yato'trāpi
viśeṣaityevottaram yathā praśnavākyagatasya viśeṣaśabdasya
sarvvatovyāvṛttasvarūpāyāṃ pramāṇavyaktau tātparyyaṃ tathottara-
vākyasthitasyāpi . evañca sati yatra viṣāye bhavadīyasya praśna
vākyasya tātparyyaṃ tadevāsmākamuttaravākyena pratipāditamiti
yuktamuktam . atha manyase kimiha pramāṇamiti pṛcchato'yamabhi-
prāyaḥ atrārthe'numānaṃ pramāṇamitaradveti . atrāpyanumāna-
mityuttaramasmākam . kiṃ tadanumānamiti cet . ayamapi
praśno'numānamātraviṣayaḥ uta tadviśeṣaviṣaya iti bikalpya
pramāṇapraśnavaduttaraṃ vācyamiti . atra ca saṃgrahaślaukau .
“yathāvidhaṃ yaṃ viṣayaṃ niyamya praśnasya nirvvakti paro
yayoktyā . vācyastathaivottaravādināpi tayaiva vācā sa tathā-
vidho'rthaḥ . praśnasya yaḥ syādviṣayaḥ sa vācyo vācā tayā
caiṣa bhavenniruktaḥ . idaṃ tvayāpyāsthitametayaiva girā svapṛ-
cchāviṣayasya vaktrā .” praśnārthācca kiśabdājjijñāsāviṣa-
yatārthasva pratīyate jijñāsā ca jñātumicchā icchā ca
nājñāte bhavatyatiprasaṅgāt tasmādīśvaraviṣayaṃ pramāṇaṃ jñātu-
micchatā tatra svajñānamicchākāraṇībhūtaṃ vaktavyaṃ tadayathārthaṃ
yathārthaṃ vā syāt yathārthañcet tarhi tenaiva jñānena svakīyo
viṣayaḥ pramāṇamupasthāpyate viṣaye pramāṇapravṛttimantareṇa ta-
dīyayathārthatvasya vaktumaśakyatvāt . tenāpi pramāṇena svago-
caraīśvarasadbhāva upasthāpyataityanāyāsenaiva siddho'smāka-
mīśvarasiddhimanorathaḥ . athāyathārthaṃ tatrāsminnayathārtha-
jñānaviṣaye yadyasmābhirayathārthameva jñānamutpādanīyamiti
bhavataḥ pṛcchatovāñchitaṃ tadā keyaṃ svādhīne'rthe parāṣekṣā
bhavānevāyathārthajñānotpādanakuśaloyathaikaṃ tatra mithyājñāna-
majījanattathā paramapyutpādayatu vayaṃ punaryathārthajñānasyotpā-
dayitāromithyājñāne sarvathaivākṛtinaḥ kimiha niyujye-
mahīti . atha madīyasyāyathārthajñānasya yoviṣayaḥ sa
madīyayathārthajñānaviṣayobhavatā kriyatāmiti tvadīyaṃ
vāñchitaṃ tadā vyāghātādīdṛśyarthe bhavataḥ pravṛttirevānupapannā
śuktikā rajatatvena mama yathārthajñānaviṣayobhavatvityetadarthaṃ
prekṣāvān kathaṅkāraṃ prayateta yena rūpeṇāyathārthajñānaviṣayatvaṃ
tenaiva rūpeṇa yathārthajñānaviṣayatve vyāthātāt . atha manyase
svasiddhāntamanurundhānena tvayā yathārthajñānaṃ tatrotpādanīya-
matastadarthaṃ bhavānanuyujyataiti . saivam yaīśvarasadbhāvavi-
ṣayobhavatā pramāṇābhāsaḥ pramāṇatayā bhvāntyā pratītaḥ
tasya pramāṇatvaṃ asmābhirvyutpādanīyamiti nāsmākamīdṛśaḥ
siddhāntaḥ pratyuta īśvarasadbhāvaviṣayaṃ yatpramāṇaṃ bhavatā pramā-
ṇābhāsatvena bhrāntyā pratītamasti tatpramāpaṇīyamiti .
syānmatam īśvarasadbhāvaviṣayasya pramāṇasya bhavatā jñāpanamātraṃ
kriyatāmityabhimataṃ pṛcchatāmasmākaṃ, natu pramāṇenā pramāṇena
veti viśeṣo'pyabhimataiti, na jñāpanamātrasyāpramāṇajñānamā-
dāyāpyupapatteḥ tatra svādhīne keyaṃ parāpekṣetyādyuktamanuṣañja-
nīyam . syādetat yeyamīśvarasadbhāvavivayā pramāṇapratīti-
rasmākamutpannā sā vyabhivāriṇī satyā veti saṃśayo'trā-
smākaṃ tenaikapakṣanirddhāraṇādhīnaṃ yadidaṃ dūṣaṇamavādi
bhavatā tanniravakāśamiti naitadasti evaṃ hi tasyāṃ
pratītau yathārthatvāyathārthatvasaṃśayena tasyāḥ pratītergocaro
yatprakāṇaṃ tasyāpi yo'sau viṣayaīśvarasadbhāvastatra sarvvatraiva
saṃśayānasya bhavataḥ praśno'yaṃ natu vipratipannasyeti syāt
tathāca svīkuru śiṣyabhāvaṃ prasādaya ciraṃ caraṇaśuśrūṣābhi-
rasmāna chetsyāmaste saṃśayamiti . vipratipannāeva vayamā-
hāryyaḥ saṃśayo'smākamiti cet tarhyavadhṛtaikakoṭayaeva
vayaṃ kāryyaturodhāttu saṃśayamālakhāmaha ityuktaṃ syāt evaṃ
tarhi tadeva koṭyavadhāraṇaṃ yathārthamayathārthaṃ veti vikalpokta-
yuktyā dūṣaṇīyam . etenānadhyavasāyena tadasmābhiḥ prati
pannamityapi nirastaṃ veditavyaṃ, vyabhicāriviṣayamavyabhicā-
raviṣayaṃ vā taditi vikalpābhyāṃ tasyāpi grastatvāt “para-
sparavirodhe hi na prakārāntasthitiriti” nyāyāt . eva-
mīśvarābhisandhyādāvapi tattatsthāne tiṣṭhatsarvvanāmāntarakha-
ṇḍanamanudraṣṭavyam” . tṛtīyaḥ paricchedaḥ .
“nanu tathāpi bhāvātmake tasminnīśvare vidhāyakaṃ
kiñcitpramāṇaṃ vaktavyamiti cet kiṃ punarbhāvatvaṃ vidhitva-
miti cenna paryyāyāpraśnāt . svarūpasattvamiti cet abhāva-
syāpi tathābhāvāt pratisvaṃ vyāvṛttatvenānanugatatvāpatteśca .
astītipratītiviṣayatvamiti cenna abhāvoghaṭasyāstīti
pratyayasambhavenābhāvasyāpi tathātvaprasaṅgāt . nāstītipratīti
viṣayatve'pi ca ghaṭāderbhāvatvānivṛtteḥ . astīti cāstyartho
vā śabdovā vivakṣitaḥ nādyaḥ tasyānirukteḥ . sattā tadartha-
iti cenna sāmānyādīnāṃ tadabhāvādabhāvātvāpatteḥ svarūpa-
sattvañca nirastam . nāpi dvitīyaḥ abhāvo'stītipratīte-
ruktatvāt varttataityādyākāreṇa ca pratīyamānasyābhāva-
tvaprasaṅgāt . so'pyasti paryyāyaiti cenna ubhayasādhāraṇaikā-
rthanirvvacanamantareṇa paryyāyatvasya pratipādayitumaśakyatvāt .
yatraikasyāstipadaprayogaḥ tatraivāparasya varttataiti prayogāt .
sāmānyena tāvat paryyāyatvaṃ śakyādhigamamiti cenna prame-
yābhidheyādiśabdānāṃ tathātve 'pyaparyyāyatvāt yatretthasya
pravṛttinimittārthatve ca tannirvvacanaprasaṅgastadavasthaḥ saevā-
rthobhāvatvamucyatāṃ kiṃ śabdollekhagaveṣaṇayā . aparaprati-
ṣedhātmakatvaṃ bhāvatvamiti cenna vyavacchedyāsambhavenāparapada-
vaiyarthyāt bhāvābhāvayoḥ parasparapratiṣedhātmakatāsvīkārācca .
tathāpi bhāvo nāstītyabhāvapratipattivadabhāvonāstīti bhāva-
sya pratītiriti cenna tāvatāpi lakṣaṇānirukteḥ . apara-
pratiṣedhamukhena pratīyamānatvameva bhāvatvamiti cenna cakṣurā-
dibhirbhāvatvagrahaṇaprasaṅgāt . na hi pratīyaṃmānatvaṃ cakṣurā-
digrāhyam abhāvonāstītipratīternirviṣayatvaprasaṅgācca nahīyaṃ
bhāvaviṣayā bhavatpakṣe parapratiṣedhamukhena pratīyamānatvāt .
nāpyamāvaviṣayaiva tanniṣedhārthatvāt . naivaṃ pratītireva syāditi
cenna śābdyāḥ pratīteḥ sambhavāt ākāṅkṣādimadbhiḥ padaiḥ
pratisvaṃ saṃsargaboghanāt “atyantāsatyapi jñānamarthe śabdaḥ
karoti hi” . pratyakṣapratītistathā vivakṣitatvādayamadoṣa-
iti cenna sarvvasya bhāvasya patyakṣatvānaṅgīkārāt seśvara-
pakṣe sarvvaṃ pratyakṣamiti cenna tena teṣāmaparapratipedhātma-
tayā grahaṇe pramāṇābhāvāta . teṣāṃ vidhirūpatayā tathaiva
grahaṇamiti cenna vidhirūpatvasyānavadhāraṇāt . yadaparaprati-
ṣedhātmakatayā śabdenāpi bodhyate tattāvat bhāvarūpamiti
cenna parapadavaiyarthyāt tattyāge'pyacākṣuṣāditvāpatteḥ . surabhi
candanamityādāvivānyopanītabhāgavat . tatra cākṣuṣatvaṃ
bhaviṣyatīsi cenna tathāvidhenaiva viṣayeṇa ṣiśiṣṭāyā buddhe-
rviśeṣaṇatāgrahe svāśrayo'pyaṃśataḥ syāt . tenopalakṣitā-
yāstathātve cābhāvaviśiṣṭabhāvagrahārthasyāpyabhāvasya tathātvāpa-
tteḥ . yadevaṃvidhaṃ tadbhāvarūpamiti vadatevaṃvidhatvādbhāvatvamanya-
dvācyam abhede yadevavidhaṃ tadbhāvarūpamiti niyamānupapatteḥ .
asyopalakṣaṇatve copalakṣyasyānyasya vācyatvāt asyaiva bhāvā-
rthatve cābhāvonāstīti kṛtvā pratīyanānasya bhāvasya bhāva-
tvāprasaṅgāt . bhinnañca bhāvatvaṃ na sambhavati yatpadārtha-
vyatirekaprasaṅgāt . yacca kiñcidbhāvatvaṃ tatsvātmanyasti nīvā
asti cedātmani vṛttivirodhaḥ nāsti cetsvasyānyapratiṣe-
dhamukhena cāpratīyamānasyābhāvatvaprasaṅgaiti” . “nanvevamīśvare
pramāṇānupadarśanāttadabhāva evāpadyata iti cet abhāvatvaṃ
kimabhidhīyate niṣedhātmakatvamiti cet tadyadi pratikṣepātma-
katvaṃ tadā bhāve'pyasti bhāvābhāvayordvayorapi paraspa raprati-
kṣepātmakatvasvīkārāt . athābhāvatvameva tadā na nivṛttaḥ
paryyanuyogaḥ . etena niṣedhamukhena pratīyamānatvamiti ni-
rastam . bhāvavirodhitvamiti cenna sarvvabhāvavirodhitvaṃ
tadviśaṣavirodhitvaṃ vā . nādyaḥ asiddheḥ nahi ghaṭā
bhāvobhūtalādi viruṇaddhi . na dvitīyaḥ bhāvānāmapi ke-
ṣāñcittathābhāvāt . athāsahānavasthānaṃ virodho viva-
kṣitaḥ sa bhāvānāṃ nāstīti cenna gotvādau tasyāpi
bhāvāt . ekavidhāvanyaniṣedhaḥ sa iti cenna bhede virodhi-
bhāvabhaidayoreva prasaṅgāt . ekavidhirevāparaniṣedhaḥ sa
iti cenna niṣedhasyābhāvārthatve bhāvārthatve cāsiddheḥ . nā-
stīti pratīyamānatvamiti cenna ghaṭābhāvonāstīti ghaṭasya
tathāpratīyamānatayā abhāvatvāpatteḥ astīti bhāvatvaniruktau
yaduktaṃ dūṣaṇaṃ tadāpatteśca . pratiyoginirūpaṇādhīnani-
rūpaṇatvamiti cenna pratiyoginaḥ parārthatve'tiprasaṅgāt
virodhyarthatve caitadanirukteḥ asadarthatve nañarthasyāsiddheḥ
atītānāgatajñānādau viṣayādinātiprasaṅgāt . yacca
kiñcidabhāvasya lakṣaṇamucyate sa bhāvo'bhāvo vā syāt .
nādyaḥ bhāvasvābhāvānāśritatvāt viṣayidharmeṇa ca katha-
mapri tathātve tannirvācyaṃ syāt . anyadeva taditi cenna
tadbhāvasyābhāvatve svavṛttiḥ bhāvatve ca vyādhātāt .
na dvitīyaḥ tasyātmani vṛttau virodhāpatteḥ avṛttāvavyāpa-
katvaprasaṅgāditi . pratikṣepyaviśiṣṭameva yat pratibhāti
so'bhāvaiti cenna pratikṣepāniruktau pratikṣepyānirukteḥ
viśiṣṭapadārthaśca nirvvacanīyaḥ syāt . tatra viśiṣṭaṃ viśe-
ṣaṇaviśeṣyatatsambandhebhyo bhinnamabhinnaṃ vā . nādyaḥ daṇḍapu-
ruṣasambandhamantareṇa daṇḍino'nyasyāpratīteḥ daṇḍinamānaye-
tyukte tadānayaprasaṅgācca . tatsambandhenopalakṣitatvāttatheti
cenna atadvata upalakṣyatve'tiprasaṅgāt . tadvataścānyatvāt
saṃmbandhohetuḥ saca tadadhikaraṇa eveti cenna sambandhāttadadhi-
karaṇasambandhānyatvāpatterityeṣaḥ na panthāḥ . tatsambandhini
tatra vyavahāraiti cenna tasyāpi viśiṣṭatvenānyatvāpattau
vyavahāraviṣayagataviśeṣasya vaktumaśakyatvāt . evaṃ parampa-
rākalpanāyāmapyanavasthāmātraṃ natu vyavahāryyagatoviśeṣaḥ
kaścit . dvitīye tu pratyekaṃ daṇḍivyavavahāraprasaṅgoviśeṣā-
bhāvāt na te pratyekaṃ daṇḍipadārthāḥ kintu militāiti
cet militā iti kiṃ te ca melakaṃ cābhidhīyate uta
tebhyo'nyaeva kaścit ādye pratyekaṃ saeva prasaṅgaḥ melake'pya-
dhikaḥ . dvitīyastu pratītivyavahāravirodhātpūrvvaṃ nirastaḥ” .
ityādinā 4 pari0 viśiṣṭapadārthaṃ nirasya īśvarapramāṇā-
bhāvasya nirvacanamapi nirāsitam adhikaṃ tatra draṣṭavyam .
tatra nirīśvarasāṃkhyamate upāsāsiddhasya prakṛtilīnasya
puruṣasyaiva sannidhimātreṇa pradhānapravarttanena kartṛtā . seśvara
yogarūpasāṃkhyapravacanamate nityeśvarasyaiva sannidhimātreṇa
pradhānapravarttanenaṃ tathātvam iti bhedaḥ . pradarśiteṣveṣu
mateṣu īśvaronimittakāraṇam, vedāntimate tu upādāna
kāraṇaṃ nimittakāraṇañceti bhedaḥ tadetat śā0 sū0 bhāṣyayo
rdarśitam yathā “janmādyasya yataḥ” śā0 sū0 pratijñātasya
brahmaṇojanmādikāraṇatvasya viśeṣanirddhāraṇāya pravṛttam
“prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt” sū0 . “yathābhyudaya-
hetutvāddharmmojijñāsya evaṃ niḥśreyasahetutvādbrahmāpi
jijñāsyamityuktaṃ brahma ca “janmādyasya yataḥ” iti lakṣitaṃ
tacca lakṣaṇaṃ ghaṭakaṭakādīnāṃ mṛtsuvarṇādivat prakṛtitve
kulālasuvarṇakārādivannibhittatve ca samānamityato bhavati
vimarśaḥ kimātmakaṃ punarbrahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ syādi
ti . tatra nimittakāraṇameva tāvat kevalaṃ syāditi prati-
bhāti kasmāt? īkṣāpūrvvakakartṛtvaśravaṇāt . īkṣāpūrvvakaṃ
hi brahmaṇaḥ kartṛtvamavagamyate “sa īkṣāñcakre sa prāṇa-
masṛjata” ityādiśrutibhyaḥ . īkṣāpūrvvakañca kartṛtvaṃ nimi-
ttakāraṇeṣveva kulālādiṣu dṛṣṭam anekakārakapūrvvikā
ca kriyā phalasiddhyai loke dṛṣṭā sa ca nyāya ādikarta-
ryyapi yuktaḥ saṃkrāmayitum, īśvaratvaprasiddheśca īśvarāṇāṃ hi
rājavaivasvatādīnāṃ nimitvakāraṇatvameva kevalaṃ pratīyate
tadvat parameśvarasyāpi nimittakāraṇatvameva yuktaṃ prati-
pattum . kāryyañcedaṃ jagat sāvayavamacetanamaśuddhañca dṛśyate
kāraṇenāpi tasya tādṛśenaiva bhavitavyaṃ kāryyakāraṇayoḥ
sārūpyadarśanāt brahma ca rnavaṃ lakṣaṇamavagamyate “niṣkalaṃ
niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam” ityādi śrutibhyaḥ .
pāriśeṣyādbrahmaṇonyadupādanakāraṇamaśuddhyādiguṇakaṃsmṛ-
tiprasiddhamabhyupagantavyaṃ brahmakāraṇatvaśruternimittamātre paryya-
vasānādityevaṃ prāpte brūmaḥ . prakṛtiścopādānakāraṇañca brahmābhyu-
pagantavyaṃ nimittakāraṇañcaṃna kevavaṃ nimittakāraṇameva kasmāt
“pratijñādṛṣṭāntānurodhāt evaṃ hi pratijñādṛṣṭāntau śrutau
noparudhyete . pratijñā tāvat” uta tamāde śamaprākṣyoyenāśrutaṃ
śrutambhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātamiti” tatra caikavijñānena
sarvamanyadavijñātamapi vijñātaṃ sambhavatīti pratīyate taccopādā-
nakāraṇavijñāne sarvvavijñānaṃ sambhavati upādānakāraṇā
vyatirekāt kāryyasya, nimittakāraṇādavyatirekastu kāryyasya
nāsti, loke takṣavāsyādyatirekadarśanāt . dṛṣṭānto'pi “yathā
somyaikena mṛtpiṇḍena vijñātena sarvvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syā-
dvācārambhaṇaṃ vikāronāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam, ityupādāna
gocara evāmnāyate “yathaikena lohamaṇinā sarvvaṃ lohamayaṃ
vijñāta syāt” “ekena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vi-
jñātaṃ syāditi” tathānyatrāpi “kasminnu bhagavovijñāte sarvva-
midaṃ vijñātaṃ bhavatīti” pratijñā “yathā pṛthivyāmīṣadhayaḥ
sambhavantīti” dṛṣṭāntaḥ “ātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate
vijñāte idaṃ sarvvaṃ vicitramiti” pratijñāya “sa yathā
dundubherhanyamānasya na bāhyāñchabdān śaknuyādgraha-
ṇāya dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo
gṛhīta iti” dṛṣṭāntaḥ evaṃ yathāsambhavaṃ prativedāntaṃ
pratijñādṛṣṭāntau prakṛtitvasādhakau pratyetavyau . yata itīya-
mapi pañcamī “yato vā imāti bhūtāni jāyanta” ityatra
“janikarttuḥ prakṛtiriti” pā0 viśeṣasmaraṇāt prakṛtilakṣaṇa
evopādāne draṣṭavyā . nimittatvantu adhiṣṭhātrantarābhā-
vādavagantavyaṃ yathā hi loke mṛtsuvarṇādikamupādāna
kāraṇaṃ kulālasuvarṇakārādīnadhiṣṭhātṝvapekṣya pravarttate nava
brahmaṇa upādānakāraṇasya svato'nyodhiṣṭhātāpekṣyo'sti
prāgutpatteḥ ekamevādvitīya” mityavadhāraṇāt adhiṣṭhātranta-
rābhāvo'pi pratijñādṛṣṭāntānuparodhādeva nodito veditavya”
adhiṣṭhātari hyupādānādanyasminnabhyupagamyamāne punarapyeka-
vijñānena sarvvavijñānasyāsambhavāt pratijñādṛṣṭāntopa-
rodha eva syāt tasmādadhiṣṭhātrantarābhāvādātmanaḥ kartṛtva
upādānāntarābhāvācca prakṛtitvam . kutaścātmanaḥ kartṛtva
prakṛtitve” bhā0 . “abhidhyopadeśācca” sū0 . “abhidhyodeśaścā-
tmanaḥ kartṛtva prakṛtitve gamayati “so'kāmayata vahu syāṃ prajā-
yeti” “tadaikṣateti” ca tatrābhidhyānapūrvvikāyāḥ svātantrya-
pravṛtteḥ kartṛtvaṃ gamyate “bahu syāmiti” pratyagātmaviṣayatvāt
bahubhavanābhidhyānācca prakṛtirityapi gamyate” bhā0 .
“sākṣāccobhayāmnānāt” sū0 . “prakṛtitvasyāyamabhyuccayaḥ
itaśca prakṛtirbahma yat kāraṇaṃ sākṣādbrahmaiva kāra-
ṇamupādāyobhau prabhavapralayāvāmnāyete “sarvvāṇi ha vā
imāni mūtānyākāśādeva samutpadyanta ākāśaṃ pratyastaṃ
yantīti” yaddhi yasmāt prabhavati yasmiṃśca pralīyate tat
tasyopādānaṃ prasiddhaṃ yathā vrīhiyavādīnāṃ
pṛthivī” sākṣāditi copādānāntarānupādānaṃ
sūcayati ākāśādeveti . pratyastamayaśca nopādānādanyatra
kāryyasya dṛṣṭaḥ” bhā0 . “ātmakṛteḥ pariṇāmāt” sū0 .
“itaśca prakṛtirbrahma yat kāraṇaṃ brahmaprakriyāyām” “tadā-
tmānaṃ svayamakuruteti” ātmanaḥ karmmatvaṃ kartṛtvañca darśa-
yati ātmānamiti karmmatvaṃ svayamakurutetikartṛtvam .
kathaṃ punaḥ pūrvvasiddhasya svataḥ kartṛtvena vyavasthitasya
kriyamāṇatvaṃ śakyaṃ sampādayitum? pariṇāmāditi brūmaḥ
pūrvvasiddho hi sannātmā viśeṣeṇa vikārātmanā pariṇama-
yāmāsātmānamiti vikārātmanā ca pariṇāmo mṛdādyāsu
prakṛtiṣūpalabdhaḥ . svayamiti ca viśeṣaṇānnimittāntarā-
napekṣatvamapi pratīyate . pariṇāmāditi vā pṛthaksūtraṃ
tasyaiṣo'rthaḥ . itaśca prakṛtirbrahma yat kāraṇaṃ brahmaṇa eva
vikārātmanāyaṃ pariṇāmaḥ sāmānādhikaraṇyenāmnāyate”
“sacca tyaccābhavanniruktañcāniruktañcetyādineti” bhā0 . “yo-
niśca hi gīyate” sū0 . “itaśca prakṛtirbrahma yat kāraṇaṃ
brahma yonirityapi savva tra vedānteṣu “karttāramīśaṃ puruṣaṃ
brahma yonimiti” yadbhūtayoni paripaśyanti dhīrāḥ” iti
ca . yoniśabdaśca prakṛtivacanaḥ samadhigatoloke “pṛthivī
yoniroṣadhivanaspatīnāmiti, . strīyonerapyastyevāvayavadvārā
sutaṃ pratyupādānatvam kvacit sthānavacano'pi yoniśabdo-
dṛṣṭaḥ “yoniṣṭa indraniṣade akārīti” vākyaśeṣāt .
tatra prakṛtivacanatā parigṛhyate “yathorṇanābhiḥ sṛjate
gṛhṇate ca” ityevaṃ jātīyakāt . tadevaṃ prakṛtitvaṃ brahmaṇaḥ
siddham . yat punaridamuktaṃ īkṣāpūrvvakaṃ kartṛtvaṃ nimi-
ttakāraṇeṣveva kulālādiṣu loke dṛṣṭaṃ nopādāneṣvityādi
tat pratyucyate, na lokavadiha bhavitavyaṃ natvayamanumānaga-
myo'rthaḥ śabdagasyatvāttasyārthasya, yathāśabdamiha bha-
vitavyaṃ śabdaścekṣiturīśvarasya prakṛtitvaṃ pratipādayatītya-
vocāma punaścaitat sarvvaṃ vistareṇa prativakṣyāmaḥ” bhā0 .
tatra cetanakāraṇatāvāde sāṃkhyākṣepapradarśanapūrvakaṃ brahma-
ṇoyathā kāraṇatvasambhavastathā vyavasthāpitaṃ tatraiva “itara-
vyapadeśāddhitākāraṇādidobaprasaktiḥ” śā0 sū0 .
“anyathā punaścetanakāraṇavāda ākṣipyate cetanāddhi jagat
prakriyāyāmāśrīyamāṇāyāṃ hitākāraṇādayodoṣāḥ prasa-
jyante kutaḥ? itaravyapadeśāt itarasya śārīrasya brahmā-
nmatvaṃ vyapadiśati śrutiḥ “sa ātmā tattvamasi śvetaketo”!
iti pratibodhanāt . yadvā itarasya brahmaṇaḥ śārīrātmatvaṃ
vyapadiśati tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśaditi” sraṣṭurevāvi-
kṛtasya brahmaṇaḥ kāryyānupraveśena śārīrātmatvapradarśanāt .
“anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti” para
devatājīvamātmaśabdena vyapadiśantī na brahmaṇobhinnaḥ śārīra-
iti darśayati . tasmādyadbrahmaṇaḥ sraṣṭṛtvaṃ tacchārīrasyaive-
tyataḥ svatantrakarttā sa ca hitamevātmanaḥ saumanasyakaraṃ kuryyāt
nāhitaṃ janmamaraṇajarārogādyanekānarthajālam . na
hi kaścidaparatantrobandhanāgāramātmānaṃ kṛtvānupraviśati na
ca svayamatyantanirmalaḥ sannatyantaṃ malinaṃ dehamātmatveno-
peyāt kṛtamapi kathañcidyat duḥsvakaraṃ tadicchayā jahyāt
sukhakaraṃ copādadīta smarecca mayedaṃ jagadvividhaṃ vicitraṃ
viracitamiti sarvo hi lokaḥ spaṣṭaṃ kāryyaṃ kṛtvā
svarati mayedaṃ kṛtamiti . yathā ca māyāvī svayaṃ prasāritāṃ
māyāmicchayā anāyāsenopasaṃharati evaṃ śārīro'pī
māṃ sṛṣṭimupasaṃharet . svakīyamapi tāvaccharīraṃ śārīro
na śakroti anāyāsenopasaṃharttum . evaṃ hitakriyā-
dyarśanādanyāyyā cetanājjagat prakriyeti manyate” bhā0 .
“adhikantu bhedanirdeśāt” sū0 . “tuśabdaḥ pūrvapakṣaṃ vyāvartta-
yati . yat sarvvajñaṃ śarvaśakti brahma nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ
śārorādadhikamanyat tadvayaṃ jagataḥ sraṣṭṛ brūmaḥ na tasmin
hitākaraṇādayodoṣāḥ prasajyante . na hi tasya hitaṃ kiñcit
karttavyamasti ahitaṃ vā pariharttavyaṃ mityamuktatvāt .
na ca tasya jñānapratibandhaḥ śaktipratibandho vā kvacidapyasti
sarvvajñatvāt sarvaśaktitvācca . śārīrastvanevaṃbidhastasmin
prasajyante hitākāraṇādayodoṣāḥ na tu taṃ vayaṃ jagataḥ
sraṣṭāraṃ brūmaḥ . kuta etat bhedanirdeśāt “ātmā vā are
draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyonididhyāsitavyaḥ” “so'nveṣṭavyaḥ sa
vijijñāsitavyaḥ” “satā saumya! tadā saṃpannobhavati” “śārīra
ātmā prājñenātmanā anvārūḍha” ityevaṃ jātīyakaḥ karttṛkarmā-
dibhedanirdeśo jīvādadhikaṃ brahma darśayati . manvabhedani-
rdeśo'pi darśitaḥ “tattvamasītyevañjātīyakaḥ kathaṃ bhedābhedau
viruddhau sambhavetām? . naiṣa dīṣaḥ . ākāśaghaṭākāśa-
nyāyenobhayasambhavasya tatra tatra pratiṣṭhāpitatvāt . api
ca yadā “tattvamasītyevañcātīyakenābhedanirdeśenābhedaḥ
pratibodhito bhavati, apagatambhavati tadā jīvasya saṃsā-
ritvaṃ, brahmaṇaśca sraṣṭṛtvaṃ, samastasya mithyājñānavijṛmbhitasya
bhedavyavahārasya samyagjñānena bādhitatvāt tatra kuta eva
sṛṣṭiḥ, kuto vā hitākāraṇādayodoṣāḥ . avidyāpratyu-
sthāpitanāmarūpakṛtakāryyakāraṇasaṃghātopādhyavivekakṛtā hi
bhrāntirhitāhitakaraṇādilakṣaṇaḥ saṃsāro na tu paramārtha-
to'stītyasakṛdevāvocāma janmamaraṇacchedanabhedanādyabhimāna-
vat . abādhite tu bhedavyavahāre “so'nveṣṭavya ityevañjā-
tīyakena bhedanirdeśenāvagamyamānaṃ brahmaṇo'dhikatvaṃ hitākara-
ṇadoṣaprasaktiṃ niruṇaddhi” bhā0 . “aśmādivacca tadanupapatteḥ”
sū0 “yathā ca loke pṛthivītvasāmānyānvitānāmapyaśmanāṃ
kecinmahāmaṇayovajravaidūryyādayo'nye madhyamavīryyāḥ sūryya-
kāntādayo'nye prahīṇāḥśvavāyasakṣepaṇārhāḥpāṣāṇā ityane-
kavidhaṃ vaicitryaṃ dṛśyate yathā caikapṛthivīvyapāśrayāṇā
mapi vījānāṃ bahuvidhaṃ patrapuppaphalagandharasādivaivitryaṃ
candanacamprakādiṣūpalabhyate yathā caikasyāpyannarasasya lo-
hitādīni keśalomādīni ca kāryyāṇi vicitrāṇi
bhavanti evamekasyāpi brahmaṇījīvaprājñapṛthaktvaṃ kāryyavai-
citryaṃ copapadyata ityatastadanupapattiḥ paraparikalpitadoṣā-
nupapattirityarthaḥ . śruteśca prāmāṇyādvikārasya vācāra-
mbhaṇamātratvāt svapnadṛśyabhāvavaicitryavaccetyabhyuccayaḥ” bhā0 .
“upasaṃhāradarśanānneti cenna kṣīrabaddhi” sū0 . “cetanaṃ
brahvaikamadvitīyaṃ jagataḥ kāraṇamiti yaduktaṃ tannopapadyate
kasmāt? upasaṃhāradarśanāt . iha hi loke kulālādayo
ghaṭapaṭādīnāṃ karttārobhṛddaṇḍacakrasūtrādyanekakārakopasaṃhā
reṇa saṃgṛhītasādhanāḥ santastattat kāryaṃ kurvvāṇādṛśyante
brahma cāsahāyaṃ tavābhipretaṃ tasya sādhanāntarānupasaṃgrahe sati
kathaṃ sraṣṭṛtvamupapadyeta tasmānna brahma jagatkāraṇamiti cennaiṣa
doṣaḥ yataḥ kṣīravat dravyasvabhāvaviśeṣādupapadyate yathā hi
loke kṣīraṃ jalaṃ vā svayameva dadhihimabhāvena pariṇamate-
'napekṣya bāhyaṃ sādhanaṃ, tathehāpi bhaviṣyati . nanu kṣīrā-
dyapi dadhyādibhāvena pariṇamamānamapekṣataeva bāhyaṃ sādha-
nam auṣṇyādikaṃ, kathamucyate kṣīrabaddhīti naiṣa doṣaḥ .
svayamapi hi kṣīraṃ yāñca yāvatīñca pariṇāmamātrāmanubhava-
tyevaṃ pāryate tāñca tāvatīñcauṣṇyādinā dadhibhāvāya . yadi
svayaṃ dadhibhāvaśīlatā na syānnaivauṣṇyādināpi balāddadhi-
bhāvamāpadyeta . na hi vāyurākāśo vauṣṇyādinā balā-
dadhibhāvamāpadyeta . sādhanasampattyā ca tasya saṃpūrṇṇatā
sampādyate . paripūrṇṇaśaktikañca brahma na tasyānyena kenacit
pūrṇṇatā sampādayitavyā . śrutiśca tatra bhavati “na tasya
kāryaṃ karaṇañca vidyate ma tatsasaścābhyadhikaśca dṛśyate .
parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ceti”
tasmādekasyāpi brahmaṇo vivitraśaktiyogāt kṣīrādivadvi
citraḥ pariṇāmaścopapadyate” bhā0 . “devādivadapi līke”
sū0 . “syādetat upapadyate kṣīrādīnāmacetanā-
nāmanapekṣyāpi vāhyaṃ sādhanaṃ dadhyādibhāvaḥ dṛṣṭatvāt
jñetatāḥ punaḥ kulālādayaśca sādhanasāmagrīmapekṣyaiva tasmai-
tasmai kāryyāya pravarttamānā dṛśyante kathaṃ brahma cetanaṃ
sadamahāyaṃ pravartteteti? devādivaditi brūmaḥ . yathā
loke devāḥ pitara ṛṣaya ityevamādaya mahāprabhā-
vāśvetanā api santo'napekṣya kiñcidbāhyaṃ sādhanamai-
śvaryaviśeṣayogādabhidhyānamātreṇa svataeva bahūni nā-
nāsaṃsthānāni śarīrāṇi prāsādādīni rathādīni
ca nirmimāṇā upalabhyante mantrārthavādetihāsapurāṇa-
prāmāṇyāt . tantunābhaśca svataeva tantūn sṛjati balā-
kā cāntareṇaiva śukraṃ, garbhaṃ, dhatte, padminī cānapekṣya kiñcit
prasthānasādhanaṃ sarontarāt sarontaraṃ pratiṣṭhate . evaṃ ceta-
mamapi brahmānāpekṣya bāhyaṃ sādhanaṃ svataeva jagat snakṣyati
sa yadi brūyāt yaete devādayo brahmaṇo dṛṣṭāntā
upāttāste dārṣṭāntikena brahmaṇā samāna svabhāvā na bhavanti
śarīrameva hyacetanaṃ devādīnāṃ śarorāntarādivibhūtyutpādane-
upādānaṃ na tu cetana ātmā, tantunābhasya ca kṣudratarajantu-
bhakṣaṇājjātāṃ kaṭhinatāmāpadyamāno tanturbhavati, balākā ca-
stanayitnurava śravaṇādgarbhaṃ dhatte, padminī ca catanaprayuktā
satyacetanenaiva śarīreṇa sarontarāt sarontaramupasarpati
vallīva vṛkṣaṃ na tu svayameva acetanā sarontaropasarpaṇe vyā-
priyate tasmānnaite brahmaṇo dṛṣṭāntā iti, taṃ prati brūyāt
nāyaṃ doṣaḥ . kulālādidṛṣṭāntavailakṣaṇyamātrasya vivakṣita
tvāditi . yathā hi kulālādīnāṃ devādīnāñca samāne
cetanatve kulālādayaḥ kāryyārambhe bāhyaṃ sādhanamapekṣante
na devādayastathā, brahma cetanamapi na bāhyaṃ sādhanamapekṣiṣyate
ityetāvadvayaṃ devādyudāharaṇena vivakṣyāmaḥ . tasmādyathaikasya-
sāmarthyaṃ dṛṣṭaṃ tathā sarvveṣāmeva bhavitumarhatīti nāstyekānta
ityabhiprāya” bhā0 . “kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdavyākāpo
vā” sū0 . “cetanamekamadvitīyaṃ brahmakṣīrādivaddevatādivaccā
napekṣitabāhyasādhanaṃ svayampariṇamamānaṃ jagataḥ kāraṇamiti
sthitam . śāstrārthapariśuddhaye tu punarākṣipati kṛtsnaprasa-
ktiḥ kṛtsnasya brahmaṇaḥ kāryyarūpeṇa pariṇāmaḥ prāpnoti
niravayavatvāt yadi brahma pṛthivyādivat sāvayavamabhaviṣyatta-
to'syaikadeśaḥ paryyaṇaṃsyata ekadeśaścāvāsthāsyata, niravayava-
ntu brahva śrutibhyo'vagamyate “jiṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ nira-
vadyaṃ nirañjanam” “divyohyamūrttaḥ puruṣaḥ sa bāhyabhyantaro-
hyajaḥ” “idaṃ mahadbhūtamanantamapāram” “vijñānavana
eva sa eva neti netyātmā'sthūlamanaṇvityādyābhyaḥ”
sarvvaviśeṣaṃ pratiṣedhayitrībhyaḥ . tataścaikadeśapariṇā-
māsambhavāt kṛtsnapariṇāmaprasaktau satyāṃ mūlocchedaḥ
prasajyeta dṛṣṭavyatvopadeśānarthakyañcāpannam ayatnadṛṣṭvāt
kāryyasya . tahyatiriktasya ca brahmaṇo'bhāvādajatvādi-
śabdavyākopaśca . athaitaddoṣaparijihīrṣayā sāvayavameva
brāhmābhyupagamyeta tathāpi ye niravayavatvasya pratipādakāḥ
śabdāudāhṛtāste prakupyeyuḥ . sāvayavatve cānityatva
prasaṅga iti sarvvathā'yaṃ pakṣo na ṣaṭayituṃ śakyata ityā-
kṣipati” bhā0 . “śrutestu śabdamūlatvāt” sū0 “tuśa-
bdenākṣepaṃ pariharati na svalvasmatpakṣe kaścidapi
doṣo'sti na tāvat kṛtsnaprasaktirasti kutaḥ? śruteḥ tathaiva
hi brahmaṇo'vasthānaṃ śrūyate prakṛtivikārayorbhedena vyapadeśāt
“seyandevataikṣata hantāhamimāstisrodevatā anena jīvenātma-
nānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti” “tāvānasya mahimā
tatojyāyāṃśca puruṣaḥ pādo'syaviśvābhūtāni tripādasyāmṛta
divīti” caivaṃ jātīyakāt tathā hṛdayāyatanatvavacanāt sat-
sampattivacanācca . yadi ca kṛtsnaṃ brahma kāryyabhāvenopa
yuktaṃsyāt “satā saumya! tadā sampanno bhavatīti” muṣuptigataṃ
viśeṣaṇamanupapannaṃ syāt vikṛtena brahmaṇā nityaṃ sampannatvāt
avikṛtasya ca brahmaṇo'bhāvāt tathendriyagocaratvapratiṣe-
dhādbrahmaṇaḥ, vikārasya cendriyagocaratvopapatteḥ . tasmā-
dasti avikṛtaṃ brahma na ca niravayavatvaśabdavyākopo'sti
śrūyamāṇatvādeva niravayavatvasyāpyabhyupagamyamānatvāt . śabda-
mūlañca brahma śabdapramāṇakaṃ nendriyādipumāṇakaṃ tadyathā-
śabdamabhyupagantavyam . śabdaścomayamapi brahmaṇaḥ pratipāda-
yati akṛtsnaprasaktiṃ niravayavatāñca . laukikānāmapi
maṇimantrauṣadhiprabhṛtīnāṃ deśakālanimittavaicitryavaśāt
śaktayoviruddhānekakāryyaviṣayā dṛśyante tā api tāvanno-
padeśamantareṇa kevalena tarkeṇāvagantuṃ śakyante asya vastuna
etāvatyaetatsahāyā etadviṣayā etatprayojanāśca śaktaya
iti kimutāvintyaprabhāvasya brahmaṇorūpaṃ vinā śabdena na
nirūpyeta . tathācāhuḥ paurāṇikāḥ “acintyāḥ khalu
ye bhāvā na tāṃstarkeṇa yojayet . prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tada-
cintyasya lakṣaṇamiti” . tasmācchabdamūlaevātīndriyārtha yā-
thātmyādhigamaḥ . nanu śabdenāpi na śakyate viruddhārthaḥ pratyā-
yayituṃ niravayavañca brahma pariṇamate na ca kṛtsnamiti yadi
niravayavaṃ brahma syānnaiva pariṇameta kṛtsnameva vā pariṇameta
atha kenacidrūpeṇa pariṇameta kenacidrūpeṇāvatiṣṭheteti rūpa-
bhedakalpanāt sāvayavameva prasajyeta . kriyāviṣaye “ati-
rātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī-
tyevaṃjātīyikāyāṃ viruddhapratītāvapi vikalpāśrayaṇa
virodhaparihārakāraṇaṃ bhavati puruṣatantratvādanuṣṭhānasya
iha tu vikalpāśrayaṇenāpi na virodhaparihāraḥ sambhavati
apuruṣatantratvādvastunaḥ tasmāddughaṭametaditi naiṣa doṣaḥ .
avidyākalpitarūpabhedābhyupagamāt . nahyavidyākalpitena
rūpabhedena sāvayavaṃ vastu sampadyate . na hi timiropa-
hatanayanenāneka iva candramā dṛśyamāno'neka eva bhavati .
avidyākalpitena ca nāmarūpalakṣaṇena rūpabhedena vyākṛtā-
vyākṛtātmakena taṃttvānyatvābhyāmanirvācyena brahma pariṇā-
mādisarvvavyavahārāspadatāṃ pratipadyate pāramārthikena
ca rūpeṇa sarvvavyavahārātītamapariṇatamavatiṣṭhate vācāra-
mbhaṇamātratvāccāvidyākalpitasya nāmarūpabhedasya, na nira-
payavatvaṃ brahmaṇaḥ kupyati . naceyaṃ pariṇāmaśrutiḥ pari-
ṇāmapratipādanārthā tatpratipattau phalānavagamāt . sarvva
vyavahārahīnabrahmātmabhāvapratipādanārthā tveṣā tatpratipattau
phalāvagamāt . “saeṣa neti netyātmā” ityupakramyāha “abhayaṃ
vai janaka! prāpto'soti” . tasmādasmatpapakṣena kaścidapi doṣa
prasaṅgo'sti” bhā0 . “ātmani caivaṃ vicitrāśca hi” sū0 . “api
ca naivātra vivaditavyaṃ kayamekasmin brahmaṇi svarūpānupamardde-
naivānekākārā sṛṣṭiḥ syāditi yata ātmanyapyekasmin
svapnadṛśi svarūpānupamadanenaivānekārā sṛṣṭiḥ paṭhyate “na tatra
rathā na rathayogāḥ panthānobhavantyatha rathān rathayogān pathaḥ
sṛjate” ityādinā . loke'pi devādiṣu māyāvyādiṣu ca
svarūpānupamardanenaiva vicitrāhastyaśvādisṛṣṭayo dṛśyante
tathaikasminnapi brahmaṇi kharūpānupamardenaivānekākārā sṛṣṭi-
rbhaviṣyatīti” bhā0 . “svapakṣadoṣācca” sū0 . “pare-
ṣāmapyeṣa samānaḥ svapakṣadoṣaḥ pradhānavādino'pi hi
niravayavamaparicchinnaṃ śabdādihīnaṃ pradhānaṃ sāvayavasya
paricchinnasya śabdādimataḥ kāyasya kāraṇamiti
svapakṣaḥ tatrāpi kṛtsnaprasaktirniravayavatvāt pradhānasya
prāpnoti niravayavatvābhyupagamavyakopovā . nanu naiva tairnira-
yavayavaṃ pradhānamabhyupamyate satvarajastamāṃsi hi trayoguṇāḥ
teṣāṃ sāmyāvasthā pradhānaṃ tairevāvayavaiḥ tat sāvayavamiti,
naivaṃ jātīyakena sāvayavatvena prakṛtodoṣaḥ pariharttuṃ pāryya-
te yataḥ satvarajastamasāmapyekaikasya samānaṃ niravayatvam ekai-
kamevetaradvayānugṛhītaṃ svajātīyasya prapañcasyopādāna-
miti samānatvāt svapakṣadoṣaprasaṅgasya . tarkāpratiṣṭhānāt
sāvayavatvameveti cet evamapyanityatvādidoṣaprasaṅgaḥ .
atha śaktaya eva kāryyavaicitryasūcitā avayavā ityabhi-
prāyaḥ, tāstu brahmavādino'pyaviśiṣṭāḥ . tathā aṇuvādi-
no'pyaṇuraṇvantareṇa saṃyujyamāno niravayavatvādyadi kāt-
snyena saṃyujyeta tataḥ prathimānupapatteraṇumātratāprasaṅgaḥ .
'yathaikadeśena saṃbujyeta tathāpi niravayavatvābhyupagamavyākopa
iti svapakṣe'pi samānaeṣa doṣaḥ . samānatvācca nānyatarasmi-
nneva pakṣe upakṣeptavyobhavati . parihṛtastu brahmavādinā sva-
pakṣe doṣaḥ” bhā0 . “sarvvopetā ca taddarśanāt” sū0 . “ekasyāpi
brahmaṇo vicitraśaktiyogādupapadyate vicitro vikāraprapañca
ityuktaṃ tat punaḥkathamapagamyate vicitraśaktiyuktaṃ paraṃ brahme-
ti?” taducyate sarvvopetā ca taddarśanāt sarvvaśaktiyuktā
parā devatetyavagantavyaṃ kutaḥ? taddarśanāt tathā hi darśayati
śrutiḥ sarvaśaktiyogaṃ parasyādevatāyāḥ “sarvvakarmmā sarvvakāmaḥ
sarvagandhaḥ sarvvarasaḥ sarvvamidamabhyātto'vākyanādaraḥ” “satya-
kāmaḥ satyasaṅkalpaḥ” “yaḥ sarvajñaḥ sarvavit” “etasya vā
akṣarasya praśāsane gārgi! sūryyācandramasau dhṛtau tiṣṭhata” ityeva-
ñjātīyakā” bhā0 . “vikaraṇatvānneti cettaduktam” sū0 . “syā-
detat vikaraṇāṃ parāṃ devatāṃ śāsti śāstram “acakṣuṣkamaśro-
tramavāgamanaḥ” ityevañjātīyakam . kathaṃ sā sarvaśaktiyuktāpi
satī kāryyāya prabhavet? devādayohi cetanāḥ sarvaśaktiyuktā
api santa ādhyātmikakāryyakaraṇasampannā eva tasmaitasmaikā-
ryyāya prabhavanto vijñāyante . kathañca “neti netīti” prati-
ṣiddhasarvvaviśeṣāyā devatāyāḥ sarvvaśaktiyogaḥ sambhavediti?
cet yadatra vaktavyaṃ tat purastādevoktaṃ, śrutyavagāhyameveda-
matigambhīraṃ paraṃ brahma na tarkāvagāhyam na ca yathaikasya sā-
marthyaṃ dṛṣṭaṃ tathānyasyāpi sāmarthyena bhavitavyamiti niya-
mo'stīti . pratiṣiddhasarvvaviśeṣasyāpi brahmaṇaḥ sarvva-
śaktiyogaḥ sambhavatītyetadapyavidyākalpitarūpabhedopanyāse-
noktameva . tathā ca śāstram “apāṇipādojavanograhītā
paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇṇaḥ” ityakaraṇasyāpi brahmaṇaḥ sarvva-
sāmarthyayogaṃ darśayati” bhā0 . “na prayojanavattvāt” sū0 .
“anyayā punaścetanakartṛkatvaṃ jagata ākṣipati, na khalu ceta-
naḥ paramātmedaṃ jagadvimbaṃ viracayitumarhati kutaḥ? prayo-
janavattvāt pravṛttīnām . cetano hi loke buddhipūrvvakārī-
puruṣaḥ pravarttamāno na mandopakramāmapi tāvat pravṛttimātma-
prayojanānupayīginīmārabhamāṇodṛṣṭaḥ kimuta gurutarasaṃrambhā-
m, bhavati ca lokaprasiddhyanuvādinī śrutiḥ “na vā are
sarvvasya kāmāya sarvaṃ priyambhavatyātmanastu kāmāmāya sarvaṃ
priyambhavatīti” . gurutarasaṃrambhā ceyaṃ pravṛttiryaduccāvaca
prapañcaṃ jagadvimbaṃ viracayitavyam . yadīyamapi pravṛtti-
ścetanasya paramātmana ātmaprayojanopayoginī parika-
lpyeta paritṛptaptatvaṃ paramātmanaḥ śrūyamāṇaṃ bādhyeta prayo-
janābhāve vā pravṛttyabhāvo'pi syāt . atha cetano'pi
sannunmattobaddhyarādhādantareṇaivātmaprayojanaṃ pravarttaṃnī-
dṛṣṭastathā paramātmāpi pravarttiṣyata ityucyeta, tathā sati
sarvajñatvaṃ paramātmanaḥ śrūyamāṇaṃ bādhyeta tasmādaśliṣṭā ceta-
nāt sṛṣṭiriti” bhā0 . “lokaṣantu līlākaivalyam” sū0
“tuśabdenākṣepaṃ pariharati . yathā loke kasyacidāptaiṣaṇasya
rājño rājāmātyasya vā vyatiriktaṃ kiñcitprayojanamanabhi
sandhāya kevalaṃ līlārūpā pravṛttayaḥ krīḍāvihāreṣu
bhavanti yathā cocchasapaśvāsādayo'nabhisandhāya bāhyaṃ
kiñcitprayojanāntaraṃ svabhāvādeva bhavanti evabhīśvarasyāpya-
napekṣya kiñcitprayojanāntaraṃ svabhāvādeva kevala līlā-
rūpā pravṛttirbhaviṣyati . nahīśvarasya prayojanāntaraṃ nirū-
pyamāṇaṃ nyāyataḥ śrutito vā sambhavati . na ca svabhāvaḥ
paryye nuyoktu śakyate . yadyapyasmākamiyaṃ jagadvimbavira-
canā gurutarasaṃrambhevāvabhāti tathāpi parameśvarasya lo-
laiva kevaleyam aparimitaśaktitvāt . yadi nāma loke
līlāsvapi kiñcit sūkṣmaṃ prayojanamutprekṣata tathāpi
naivātra kiñcitprayojanamutprekṣituṃśakyate āptakāmatāśruteḥ .
nāpyapravṛttirunmattapravṛttirvā sṛṣṭiśruteḥ sarvajñatvaśruteśca .
naceyaṃ paramārthaviṣayā sṛṣṭisthitiśrutiḥ avidyākalpita
nāmarūpavyavahāragocaratvāt brahmātmabhāvapratipādanapara-
tvāccetyetadapi na vismarttavyam” bhā0 . “vaiṣamyanairghṛṇye na
sāpekṣatvāttathāhi darśayati” sū0 . “punaśca jagajjanmādi-
hetutvamīśvarasyākṣipyate sthūṇānikhanananyāyena pratijñātasyā-
rthasya dṛḍhīkaraṇāya . neśvaro jagataḥ kāraṇamupapadyate
kutaḥ? vaiṣamyanai eṇyaprasaṅgāt . kāṃścidatyantasukhabhājaḥ karo-
ti devādīn, kāṃścidatyantaduḥkhabhājaḥ karoti paśvādīn,
kāṃścin madhyamabhājomanuṣyādīnityevaṃ viṣamāṃ sṛṣṭiṃ ni-
rmimāṇasyeśvarasya pṛthagjanasyeva rāgadveṣāpatteḥ śrutismṛ-
tyavadhāritasvacchatvādīśvarasvabhāvaviparilopaḥ prasajyeta .
tathā khalajanairapi jugupsitaṃ nirghṛṇatvamatikrūratvaṃ
duḥsvayogavidhānāt sarvvaprajopasaṃharaṇācca prasajyeta .
tasmādvaiṣamyanairghṛṇyaprasaṅgānneśvaraḥ kāraṇamityevaṃ prāpte
brūmaḥ vaiṣamyanairghṛṇye neśvarasya prasajyete kasmāt? sāpekṣa-
tvāt . yadi hi nirapekṣaḥ kevala īśvaroviṣamāṃ sṛṣṭiṃ
nirmimīta syātāmetau doṣau vaiṣamyaṃ nairghṛṇyañca . na tu
nirapekṣasya nirmātṛtvamasti sāpekṣo hośvaroviṣamāṃ sṛṣṭiṃ
nirmimīte . kimapekṣata iti ceddharmmādharmmāvapekṣata iti
vadāmaḥ . ataḥ sṛjyamānaprāṇidharmmādharmmāpekṣā viṣamā
sṛṣṭiriti nāyamīśvarasyāparādhaḥ . īśvarastu parjanyavaddraṣṭa-
vyaḥ yathā hi parjanyo vrohiyavādisṛṣṭau sādhāraṇaṃ
kāraṇambhavati vrīhiyavādivaiṣamye tu tattadvījagatānyevā
sādhāraṇāni samarthāni kāraṇāni bhavanti, evamīśvarodeya
manuṣyādisṛṣṭau sādhāraṇaṃ kāraṇambhavati devamanuṣyādivai-
ṣayye tu tattajjīvagatānyevāsādhāraṇāni karmmāṇi kāra-
ṇāni bhavanti . evamīśvaraḥ sāpekṣatvānna vaiṣamyanairghṛṇyābhyāṃ
duṣyati . kathaṃ punaravagamyate sāpekṣa īśvaro nīcamadhya-
mottamasaṃsāraṃ nirmimīte iti . tathā hi darśayati
śrutiḥ “eṣa hyeva sādhu karmma kārayati taṃ, yamebhyolo-
kebhya unninīṣate, eṣa u evāsādhu karmma kārayati taṃ,
yamadholokaṃ ninīṣata” iti “puṇyovai puṇyena karmmaṇā
bhavati, pāpaḥ pāpeneti” ca . smṛtirapi prāṇikarmma-
viśeṣāpekṣamebeśvarasyānugrahītṛtvaṃ nigrahītṛtvañca darśayati
“ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajānyaham” ityevañjā-
tīyakā” bhā0 . “na karmmāvibhāgāditi cennānādi-
tvāt” sū0 . “sadeva somyedamagrasīdekamevādvitīya-
miti” prāksṛṣṭeravibhāgāvadhāraṇānnāsti karmma, yada-
pekṣā viṣamā sṛṣṭiḥ syāt, sṛṣṭyuttarakālaṃ hi śarī-
rādivibhāgāpekṣaṃ karmma . karmmāpekṣa īśvaraḥ pravarttatāṃ nāma,
prāk vibhāgādvaicitryanimittasya karmmaṇo'bhāvāttulyai
vādyā sṛṣṭiḥ prāpnotīti cennaiṣa doṣaḥ, anāditvāt
saṃsārasya . bhavedeṣa doṣoyadyādimānayaṃ saṃsāraḥ syāt
anādau tu saṃsāre vījāṅkuravaddhetuhetumadbhāvena karmmaṇaḥ,
sargavaiṣamyasya ca pravṛttirna virudhyate . kathaṃ punaretada-
vagamyate anādireṣa saṃsāra iti? ata uttaraṃ
paṭhati” bhā0 . “upapadyate cāyyupalabhyate ca” sū0 .
“upadyate ca saṃsārasyānāditvaṃ ādimattve hi saṃsārasyā-
kasmādudbhūtermuktānāmapi punaḥsaṃsārodbhūtiprasaṅgaḥ akṛ-
tābhyāgamaprasaṅgaśca sukhaduḥkhādivaiṣamyasya nirnimattatvāt .
na ceśvaro vaiṣanyaheturityuktam . na cāvidyā kevalā vaiṣamya
kāraṇam ekarūpatvāt . rāgādikleśavāsanākṣiptakarmmāpekṣā
tvavidyā vaiṣamyakarī syāt . na ca karmma antareṇa śarīraṃ
sambhāti, na vā śarīramantareṇa karmma sambhavatītītaretarā
śrayadoṣaprasaṅgaḥ “anāditve tu vījāṅkuranyāyenopapatterna-
kaściddeṣo bhavati . upalabhyate ca saṃsārasyānāditvaṃ
śrutismṛtyoḥ . śrutau tāvat “anena jovenātmaneti, sargapra-
mukhe śārīramātmānaṃ jīvaśabdena prāṇadhāraṇanisittenā-
bhilapannanādiḥ saṃsāra iti darśayati . ādimattve tu
tataḥ prāganavadhāritaḥ prāṇaḥ sa kayaṃ prāṇadhāraṇanimi-
ttena jīvaśabdena sargapramukhe'bhilapyeta . na ca dhārayiṣyatī-
tyato' bhilapyeta anāgatāddhi sambandhādatītaḥ sambandhoba-
līyān bhavati abhiniṣpannatvāt . “sūryyācandramasau dhātā
yayāpūrvvamakalpayaditi” ca mantravarṇṇaḥ pūrvvakalpasadbhāvaṃ
darśayati . smṛtābapyanāditvaṃ saṃsārasyopalabhyate . “na
rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca sampratiṣṭhā”
iti bhagavadgītā . purāṇe cātītānāmanāgatānāñca kalpā-
nāṃ na parimāṇamastīti sthāpitam” śaṅkarabhāṣyam .
īśvarasya kevalanimittakāraṇatāpakṣo'pi nyāyavaiśeṣikā-
dyabhitaḥ tatraiva pratyākhyātaḥ yathā “patyurasāmañjasyāt” śā0
sū0 . “idānīṃ kevalāghiṣṭhātrīśvarakāraṇavādaḥ pratiṣi-
dhyate . tatkathavagamyate? . “prakṛtitiśca pratijñādṛṣṭāntānupa-
rodhāt” “abhidhyodeśācca” ityatra prakṛtibhāvenādhiṣṭhātṛbhā
vena cobhayasvabhāvasyeśvarasya svayamevācāryyeṇa pratiṣṭhāpitatvāt .
yadi punaraviśeṣeṇeśvarakāraṇavādamātramiha pratiṣidhyeta
pūrvvottaravirodhādvyāhatābhivyāhāraḥ sūtrakāra itye
tadāpadyeta . tasmādaprakṛtiradhiṣṭhātā kevalaṃ nimitta-
kāraṇamīśvara ityeṣa pakṣo vedāntavihitabrahmaikatvapratipakṣa-
tvādyatnenātra pratiṣidhyate . sā ceyaṃ vedabāhyeśvaraka-
lpanānekaprakārā . kecittāvatsāṅkhyayogavyapāśrayāḥ ka-
lpayanti pradhānapuruṣayoradhiṣṭhātā kevalaṃ nimittakāraṇa-
mīśvaraḥ itaretaravilakṣaṇāḥ pradhānapuruṣeśvarā iti .
māheśvarāstu manyante “kāryyakāraṇayogavidhiduḥkhāntāḥ
pañca padārthāḥ paśupatineśvareṇa paśupāśavimokṣāyopadiṣṭāḥ .
paśupatirīśvaronimittakāraṇamiti, . tathā vaiśeṣikā-
dayo'pi kecit kathañcit svaprakriyānusāreṇa nimitta-
kāraṇamīśvaraṃ varṇṇayanti . ata uttaramucyate . “patyura-
sāmañjasyāditi” . patyurīśvarasya pradhānapuruṣayoradhiṣṭhā-
tṛtvena jagatkāraṇatvaṃ nopapadyate kasmāta? asāmañja-
syāt . kiṃ punarasāmañjasyam hīnamadhyamottamabhāvena hi
prāṇibhedān vidadhata īśvarasya rāgadveṣādidoṣaprasakterasma-
dādivadanīśvaratvaṃ prasajyeta . prāṇikarmmāpekṣatvādadoṣa
iti cenna karmmeśvarayoḥ pravartyapravarttayitṛtve itaretarā-
śrayadoṣaprasaṅgāt . anāditvāditi cenna varttamāna-
kālavadatīteṣvapi kāleṣvitaretarāśrayadoṣāviśeṣādandha-
paramparānyāyāpatteḥ . api ca pravarttanālakṣaṇadoṣā iti
nyāyavit samayaḥ . na hi kaścidadoṣaprayuktaḥ parārthe
svārthe vā pravarttamāno dṛśyate svārthaprayukta eva ca sarvvo-
janaḥ parārthe'pi pravarttata ityevamapyasāmañjasyam . svā-
rthakatvādīśvarasyānīśvatvaprasaṅgāt . puruṣaviśeṣatvābhyu-
pagamācceśvarasya puruṣasya caudāsīnyābhyupagamādasāmañjasyam”
bhā0 . “sambandhānupapatteśca” sū0 . “punarapyasāmañjasyameva
na hi pradhānapuruṣavyatirikta īśvaro'ntareṇa sambandhaṃ
pradhānapuruṣayorīśitā . na tāvat saṃyogalakṣaṇaḥ sambandhaḥ
sambhavati pradhānapuruṣeśvarāṇāṃ sarvagatatvāt niravayavatvācca .
nāpi samavāyalakṣaṇaḥ, āśrayāśrayibhāvānirūpaṇāt .
nāpyanyaḥ kaścit kāryyagamyaḥ sambandhaḥ śakyate kalpayituṃ,
kāryyakāraṇabhāvasyaivādyāmyasiddhatvāt . brahmavādinaḥ katha-
miti cet na tasya tādātmyalakṣaṇasambandhopapattaṃḥ . api
cāgamabalena brahmavādī kāraṇādikharūpaṃ nirūpayati nāva-
śyantasya yathādṛṣṭaṃ sarvamabhyupagantavyam . parasya tu dṛṣṭā-
ntabalena kāraṇādisvarūpaṃ nirūpayatoyathādṛṣṭameva
sarvvamabhyupagantavyamityayamastyatiśayaḥ . parasyāpi sarvajña-
praṇītāgamasadbhāvāt samānamāgamabalamiti cenna itareta-
nāśrayaprasaṅgāt āgamapratyayāt sarvajñasiddhiḥ sarvvajñapratyayā-
ccāgamasiddhiriti . tasmādanupapannā sāṅkhyayogavādināmī-
śvarakalpanā . evamanyāsvapi vedabāhyāsvīśvarakalpanāsu yathā-
sambhavamasāmañjasyaṃ yojayitavyam” bhā0 . “adhiṣṭhānānupapa-
tteśca” sū0 . “itaścānupapattistārkikaparikalpitasyeśvarasya .
sa hi parikalpyamānaḥ kumbhakāra iva mṛdādīni pradhānā-
doni adhiṣṭhāya pravarttayet na caivamupapadyate . nahyapratyakṣaṃ
rūpādihīnañca pradhānamīśvaṃrasyādhiṣṭheyaṃ sambhavati mṛdādivai-
lakṣaṇyāt” bhā0 . “karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ” sū0 . “syā-
detat yathā karaṇagrāmaṃ cakṣurādikamapratyakṣaṃ rūprādihīnañca
puruṣo'dhitiṣṭhatvevaṃ pradhānamapīśvaro'viṣṭhāsyatīti, tathāpi
nopapadyate bhogādidarśanāddhi karaṇagrāmasyādhiṣṭhitatvaṃ ga-
myate na cātra bhogādayo dṛśyante . karaṇagrāmasāmye cā-
bhyupagamyamāne saṃsāriṇāmiveśvarasyāpi bhogādayaḥ prasa-
jyeran . anyathā vā sūtradvapa vyākhyāyate . “adhi-
ṣṭhānānupapatteśca” . itaścānupapattistārkikaparikalpitasye-
śvarasya sādhiṣṭhāno hi loke saśarororājā rāṣṭrasyeśva-
rodṛśyate na niradhiṣṭhānaḥ, ataśca taddṛṣṭāntavaśenādaṣṭamīśvaraṃ
kalpayitumicchata īśvarasyāpi kiñcitśarīraṃ karaṇā-
yatanaṃ varṇayitavyaṃ syāt na ca tadbarṇayituṃ śakyate sṛṣṭyu-
ttarakālabhāvitvāt śarīrasya prāksṛṣṭestadanupapatteḥ .
niradhiṣṭhānatve ceśvarasya pravarttakatvānupapattiḥ evaṃ loke
dṛṣṭatvāt . “karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ” sū0 . “athalokadarśa-
nānusāreṇeśvarasyāpi kiñcitkaraṇānāmāyatanaṃ śarīraṃ kāmena
kalpyate evamapi nopapadyate saśarīratve hi sati saṃsā-
rivadbhogādiprasaṅgādīśvarasyāpyanīśvaratva prasajyeta” bhā0 .
“antavattvamasarvvajñatā vā” sū0 . “itaścānupapattistārkikapa-
rikalpitasyeśvarasya . sa hi sarvajñastairabhyupagamyate anantaśca
anantañca padhānaṃ anantāśca puraṣāmithobhinnā abhyupa-
gamyante . tatra sarvvajñeneśvareṇa pradhānasya puruṣāṇāmā-
tmanaśceyattā paricchidyeta vā na vā paricchidyeta, ubhaya-
thāpi doṣo'nuṣaktaeva . kathaṃ? pūrvasmiṃstāvadvikalpe iyattā-
paricchinnaṃ vastu ghaṭādivadantavat dṛṣṭaṃ tathā pradhānapuru-
ṣeśvaratrayamapīyattāparicchinnatvādantavat syāt . saṃkhyāpari-
māṇaṃ tāvat pradhānapuruṣeśvaratrayarūpeṇa paricchinnaṃ, svarū-
paparimāṇamapi tadgatamīśvareṇa paricchidyeteti . puru-
ṣagatā ca mahāsaṃkhyā . tataśceyattāparicchinnānāṃ ye saṃ-
sārānmucyante teṣāṃ saṃsāro'ntavān saṃsāritvañca teṣāma-
ntavat . evamitareṣvapi krameṇa mucyamāneṣu saṃsāritvasya
cāntavattvaṃ syāt . pradhānañca savikāraṃ puruṣārthamīśvara-
syādhiṣṭheyaṃ saṃsāratvenābhimataṃ tacchūnyatāyāmīśvaraḥ kimadhi-
tiṣṭheta? kiṃ viṣaye vā sarvvajñateśvarate syātām? . pradhānapu-
ruṣeśvarāṇāṃ caivamantavattve sati, ādimattvaprasaṅgaḥ ādyanta-
vattve ca śūnyavādaprasaṅgaḥ . atha mā bhūdeṣa doṣa ityuttaravi-
kalpo'bhyupagamyate na pradhānasya ṣuruṣāṇāmātmanoveyatteśvareṇa
paricchidyata iti . tata īśvarasya sarvajñatvābhyupagamahā
niraparo doṣaḥ prasajyeta . tasmādapyasaṅgatastārkikapari-
gṛhītaiśvarakāraṇavādaḥ” .
īśvarakāraṇatādārḍhyāya acetanapradhānakāraṇavāda
khaṇḍanamapi śā0 sū0 bhāṣyayoḥ . yathā “racanānupapatte-
rnānumānam” sū0 . “tatra sāṅkhyāmanyante yathā ghaṭaśa-
rāvādayo bhedāmṛdātmakatayānvīyamānā mṛdātmakasāmānya
pūrvvakāḥ loke dṛṣṭāḥ tathā sarvve eva vāhyādhyā-
tmikā bhedāḥ sukhaduḥkhamohātmakatayā'nvīyamānā
sukhaduḥkhamohātmakasāmānyapūrvvakā bhavitumarhanti . yattat
sukha duḥkhamohātmakaṃ sāmānyaṃ tat triguṇaṃ pradhānaṃ mṛdva-
dacetanaṃ cetanasya puruṣasyārthaṃ sādhayituṃ pravṛttaṃ sva-
bhāvabhedenaiva vicitreṇa vikārātmanā bivarttate iti . tathā
parimāṇādibhirapi liṅgaistadeva pradhānamanumimate .
tatra vadāmaḥ yadi dvaṣṭāntabalenaivaitannirūpyate nācetanaṃ loke
cetanānadhiṣṭhitaṃ svatantraṅkiñcidviśiṣṭapuruṣārthanirvartta-
nasamarthān vikārān viracayat dṛṣṭam . mehaprā-
sādaśayanāsanavihāramūmyādayo hi loke prajñāvadbhiḥ
śilpibhiryathākālaṃ sukhaduḥkhaprāptiparihārayogyā raci-
tā dṛśyante tathedaṃ jagadakhilaṃ pṛthivyādi nānā-
karmmaphalamogayogyaṃ bāhyamādhmātmikañca śarīrādi nānā-
jātyanvitaṃ pratiniyatāvayavavinyāsamanekakarmaphalānubhavā-
dhiṣṭhānaṃ dṛśyamānaṃ prajñāvadbhiḥ sambhāvitatamaiḥ śilpi-
bhirmanasāpyālocayitumaśakyaṃ sat kathamacetanaṃ pradhānaṃ
racayet? loṣṭapāṣāṇādiṣvadṛṣṭatvāt . mṛdādiṣvapi kumbha-
kārādyadhiṣṭhiteṣu viśiṣṭākāraracanā dṛśyate tadvat pradhā-
nasyāpi cetanāntarādhiṣṭhitatvaprasaṅgaḥ . na ca mṛdādyupā-
dānasvarūpavyapāśrayeṇaiva dharmeṇa sūlakāraṇamavadhāraṇīyaṃ
ta bāhyakumbhakārādivyaprāśrayeṇeti kiñcinniyāmakamasti na
caivaṃ sati kiñcidvirudhyate pratyuta śrutiranugṛhyate ce
tanakāraṇatāsamarpaṇāt . atoracanānupapatteśca heto-
rnācetanaṃ jagatkāraṇamanumātavyambhavati . anvayādya-
nupapatteśceti caśabdena hetorasiddhiṃ samuccinoti . nahi
bāhyādhyātmikānāṃ bhedānāṃ sukhaduḥkhamohātmakatayā'-
nvaya upapadyate sukhādīnāñcāntaratvapratīteḥ śabdādī-
nāñcātadrūpatvapratīteḥ tannimittatvapratīteśca śabdādyavi-
śeṣe'pi ca bhāvanāviśeṣāt sukhādiviśeṣopalabdheḥ .
tathā parimitānāṃ bhedānāṃ mūlāṅkurādīnāṃ saṃsarga-
pūrvvakatvaṃ dṛṣṭvā bāhyādhyātmikānāṃ bhedānāṃ parimitatvāt
saṃsargapūrvvakatvamanumimānasya satvarajastamasāmapi saṃsarga-
pūrvvakatvaprasaṅgaḥ parimitatvāviśeṣāt . kāryyakāraṇa
bhāvastu prekṣāpūrbdhanirmitānāṃ śayanāsanādīnāṃ dṛṣṭa iti
na kāryyakāraṇabhāvādbāhyādhyātmikānāṃ bhedānāmacetana
pūrbdhakatvaṃ śakyaṃ kalpayitum bhā0 . “pravṛtteśca” sū0 .
“āstāntāvadiyaṃ racanā tatsiddhyarthā yā pravṛttiḥ sāmyā-
vasthānāt pracyutiḥ satvarajastamasāmaṅgāṅgirūpāpatti-
rviśiṣṭakāryyābhimukhapravṛttirvā sāpi nācetanasya pradhānasya
svatantrasyopapadyate mṛdādiṣvadarśanādrathādiṣu ca . na hi
mṛdādayorathādayo vā svayamacetanāḥ santaścetanaiḥ kulā-
mādibhiraśvādibhirvvā'nadhiṣṭhitā viśiṣṭakāryābhimukha
pravṛttayo dṛśyante . dṛṣṭāccādṛṣṭasiddhiḥ . ataḥ pravṛ-
ttyanupapatterapi hetornācetanaṃ jagatkāraṇamanumātavya-
mbhavati . nanu cetanasyāpi pravṛttiḥ kevalasya na dṛṣṭā
satyametattathāpi cetanasaṃyuktasya rathāderacetanasya pravṛtti
rdṛṣṭā natvacetanasaṃyuktasya cetanasya pravṛttirdṛṣṭā . kiṃ
punaratra yuktaṃ yasmin pravṛttirdṛṣṭā tasya setyuta yatsaṃyuktasya
dṛṣṭā tasyaiva seti . nanu yasmin dṛśyate pravṛttistasyaiva
seti yuktam ubhayoḥ pratyakṣatvāt natupravṛttyāśrayatvena
kevalaścetanorathādivatpratyakṣaḥ pravṛttyāśrayadehādisaṃyukta
syaivaitu cetanasya sadbhāvasiddheḥ kevalācetanarathādivaila-
kṣaṇyaṃ jīvaddehasya dṛṣṭamiti . ataeva pratyakṣe dehe sati
caitanyadarśanādasati tadadarśanāt dehasyaiva caitanyamapī-
ti laukāyatikāḥ pratipannāḥ . tasmādacetanasyaiva pravṛ-
ttiriti . tatrābhidhīyate na brūmo yasminnacetane pravṛtti-
rdṛśyate na tasya seti bhavati tu tasyaiva sā sāpi cetanādbhava-
tīti brūmaḥ . tadbhāve bhāvāttadabhāve cābhāvāt yathā kā-
ṣṭhādivyapāśrayāpi dāhaprakāśādilakṣaṇā vikriyānupalamya
mānāpi kebale jvalane jvalanādeva bhavati tatsaṃyoge
darśanāttadviyoge cādarśanāttadvat . laukāyatikānāma-
pi cetanaeva deho'cetanānāṃ rathādīnāṃ pravarttakodṛṣṭaityavi-
pratiṣiddhaṃ cetanasya pravarttakatvam . nanu tava dehādisaṃyuktasyā
pyātmanovijñānasvarūpamātravyatirekeṇa pravṛttyanupapatteranu
papannaṃ pravattekatvamiti cenna ayaskāntavadrūpādivacca
pravṛttirahitasyāpi pravarttakatvopapatteḥ yathā'yaskāntomaṇiḥ
svayaṃ pravṛttirahito'pi ayasaḥ pravarttako bhavati yathā
ca rūpādayo viṣayāḥ svayaṃ pravṛttirahitā api cakṣurā-
dīnāṃ pravarttakā bhavantyevaṃ pravṛttirahito'pīśvaraḥ sarvvagataḥ
sarvvātmā sarvvajñaḥ sarvvaśaktiśca san sarvvaṃ pravarttayedityu
papannam . ekatvāt pravarttyābhāve pravarttakatvānupapattiriti
cenna avidyāpratyupasthāpitanāmarūpamāyāveśavaśenāsakṛt
pratyuktatvāt . tasmāt sambhavati pravṛttiḥ sarvajña-
kāraṇatve na tvacetanakāraṇatve” bhā0 . “payombuvaccetta-
trāpi” sū0 . “syādetat yathā kṣīramacetanaṃ svabhāvenaiva vat-
savivṛddhaye pravarttate yayā ca jalamacetanaṃ svabhāvenaiva loko-
pakārāya syandate evaṃ pradhānamapyacetanaṃ svabhāvenaiva puruṣārtha
siddhaye pavarttiṣyata iti . naitat sādhūcyate, yatastatrāpi
payombunoścetanādhiṣṭhitayoreva pravṛttirityanumimīmahe u-
bhayavādiprasiddhe rathādāvacetane kevale pravṛttyadarśanāt .
śastrañca “yo'psu tiṣṭhannadbhyontaroyo'pontaroyamayati”
“etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi! prācyo'nyā nadyaḥ
syandante” ityevañjātīyakaṃ samastasya līkaparispanditasye-
śvarādhiṣṭhitatāṃ śrāvayati . tasmāt sādhyapakṣanikṣiptatvāt
payo'mbuvadityanupanyāsaḥ . cetanāyāśca dhenoḥsnehenecchayā
payasaḥ pravarttakatbopapatteḥ vatsacūṣaṇena ca payasa ākṛṣyamā-
ṇatvāt . nacāmbuno'pyatyantamanapekṣā nimnabhūmyādyapekṣatvā-
t syandanasya . cetanāpekṣetvantu sarvatropadarśitam . “upa-
saṃhāradarśanānneti cenna kṣīravaddhītyatra” tu bāhyanimi-
ttanirapelamapi svāśravaṃ kāryyambhavatītyetallokadvaṣṭyā i
darśitaṃ śāstradṛṣṭyā punaḥ sarvatraiveśvarāpekṣatvamāpadyamānaṃ
na parāṇudyate” bhā0 . “vyatirekānavasthiteścānapekṣa-
tvāt” sū0 . “sāṅkhyānāṃ trayoguṇāḥ sāmyenāvatiṣṭhamānāḥ
pradhānaṃ na tadvyatirekeṇa ṣradhānasya pravarttakaṃ nivarttakaṃ vā
kiñcidbāhyamapekṣyamavasthitamasti puruṣastūdāsīno na prava-
rttakona nivarttaka ityato'napekṣaṃ pradhānam anapekṣatvācca
kadācit pradhānaṃ mahadādyākāreṇa pariṇamate kadācinna pa-
riṇamata ityetadayuktam . īśvarasya tu sarvajñatvāt sarvaśakti-
tvānmahāmāyitvācca pravṛttyapravṛttī na virudhyete” bhā0 “a-
nyatrābhāvācca na tṛṇādivat” sū0 . “syādetat yathā tṛṇa-
pallavodakādi nimittāntaranirapekṣaṃ svabhāvādeva kṣīrādyā-
kāreṇa pariṇamate evaṃ pradhānamapi mahadādyākāreṇa pariṇaṃ
syataiti . kathañca nimittāntaranirapekṣaṃ tṛṇādīti gamyate
nimittāntarānupalambhāt . yadi hi kiñcinnimittāntaramu-
palabhemahi tato yathākāmaṃ tena tena nimittena tṛṇādyu-
pādāya kṣīraṃ sampādayemahi na tu sampādayāmahe . tasmāt
svābhāvikastṛṇādeḥ pariṇāmaḥ tathā pradhānasyāpi syaditi .
atrocyate . bhavettṛṇādivat pradhānasya svābhāvikaḥ pari-
ṇāmo yadi tṛṇāderapi svabhāvikaḥ pariṇāmo'bhyupamyeta
na tvabhyupagamyate nimittāntaropalabdheḥ kathaṃ nimittā-
staropalabdhiḥ atyatrābhāvāt dhenvaiva hyupayuktaṃ tṛṇādi
kṣīrībhavati ga prahīṇamanaḍudādyupayuktaṃ vā yadi hi
nirnimittametat syāt dhenuśarīrasambandhādanyatrāpi
tṛṇādi kṣīrībhavet . na ca yathākāmaṃ narairna śakyaṃ
sampādayitumityetāvatā nirnimittatā sambhayati, bhavati ki-
ñcit kāryyaṃ mānuṣasampādyaṃ kiñciddaivasampādyam . manuṣyā
api ca śaknuvantyevocitenopāyena tṛṇādyupādāya kṣīraṃ
sampādayituṃ prabhūtaṃ hi kṣīraṃ kāmayamānāḥ prabhūtaṃ ghāsaṃ
dhenuñcārayanti tataśca prabhūtaṃ kṣīraṃ labhante . tasmānna tṛṇā-
divat svābhāvikaḥ pradhānasya pariṇāmaḥ” bhā0 . “abhyupa-
game'pyaryābhāvāt” sū0 . “svābhāvikī pradhānasya pravṛttirna-
bhavatīti sthāṣitam . ayāpi nāma bhavataḥ śraddhāmanu-
rudhyamānāḥ svābhāvikīmeva pradhānasya pravṛttimabhyupagacche-
ma tathāpi doṣo'nuṣajyetaiva kutaḥ? arthābhāvāt yadi
tāvat svābhāvikī pradhānasya pravṛttirna kiñcidanyadapekṣate
ityucyeta tato yathaiva sahakāri kiñcinnāpekṣate evaṃ prayo-
janamapi kiñcinnāpekṣiṣyata ityataḥ pradhānaṃ puruṣasyārthaṃ
sādhayituṃ pravarttate itīyaṃ pratijñā hīyeta . sa yadi-
brūyāt sahakāryyeva kevalaṃ nāpekṣate na prayojanamapīti
tathāpi pradhānapravṛtteḥ prayojanaṃ vivektavyaṃ bhogovā syā-
dapavargo vā ubhayaṃ veti . bhogaścet kīdṛśo'nādheyāti-
śayasya bhogo bhavet anirmokṣaprasaṅgaśca . apavargaścet
prāgapi pravṛtterapavargasya siddhatvāt pravṛttiranarthikā syāt
śabdādyanupalabdhiprasaṅgaśca . ubhayārthatābhyupame'pi bhokta-
vyānāṃ pradhānamātrāṇāmānantyādanirmekṣaprasaṅga eva . na
cautsukyanivṛttyathī pravṛttiḥ na hi pradhānasyācetanasyau-
tsukyaṃ sambhavati na ca puruṣasya nirmalasya, dṛkśakti-
sargaśaktivaiyaryyabhayāccet pravṛttistarhi dṛkśaktyanucchedavat
sargaśaktyanucchedāt saṃsārānucchedādanirmokṣaprasaṅga eva
tasmāt pradhānasya puruṣārthā pravṛttirityetadayuktam” bhā0 .
“ṣuruṣāśmavaditi cettathāpi” sū0 . “syādetat yathā kaścit
puruṣo dṛkśaktisampannaṃ dṛkśaktivihīnamandhamadhiṣṭhāya pavartta-
yati yathā vā'yaskāntomaṇiḥ svayamapravartta māno'pyayaḥ pra-
varttatyevaṃ puruṣaḥ praghānaṃ pravarttayiṣyatīti dṛṣṭāntapratyayena
punaḥ pratyavasthānam . atrocyate tathāpi naiva doṣānni-
rmokṣo'sti . abhyupetahānaṃ tāvaddoṣa āpatati, pradhānasya
svatantrasya puvṛttyabhyupagamāt puruṣasya ca pravarttakatvānabhyu-
pagamāt . kathañcodāsīnaḥ puruṣaḥ pradhānaṃ pravarttayet .
paṅgurapi hyandhaṃ puruṣaṃ vāgādibhiḥ pravarttayati naivaṃ puru-
ṣasya kaścit pravarttanavyāpāro'sti niṣkriyatvānnirguṇa-
tvācca . nāpyayaskāntavat sannidhimātreṇa pravarttayet sanni-
dhinityatvena pravṛttinityatvaprasaṅgāt . ayaskāntasya
cānityaḥ sannidhirasti svavyāpārasannithiparimārjanā-
dyapekṣā cāsyāstātyanupanyāsaḥ puruṣāśmavaditi . tathā
pradhānasyācaitanyāt puruṣe caudāsīnyāt tṛtoyasya ca
tayoḥ sambandhurabhāvāt sambandhānupapattiḥ . yogyatā-
nimitte sambandhe yomyatānucchedādanirmokṣaprasaṅgaḥ . pūrva-
vaccehāpyaryābhāvo vikalpayitavyaḥ . paramātmanastu svarūpa-
vyapāśrayamaudāsīnyaṃ māyāvyapāśrayañca pravartakatvamityastyati-
śayaḥ” bhā0 . “aṅgitvānupapatteśca” sū0 . “itaśca na pradhānasya
pravṛttiravakalpate yaddhi satvajastamasāmanyonyaguṇapradhānabhāva-
mut sṛjya sāmyena svarūpamātreṇāvasthānaṃ sā pradhānāvasthā
tasyāmavasthāyāmanapekṣasvarūpāṇāṃ svarūpapraṇāśabhayāt para-
staraṃ pratyaṅgāṅgibhavānupapatteḥ . bāhyasya ca kasyacit kṣobha-
yiturabhāvādguṇavaiṣamyanimittoṃ mahadādyutpādona syāt”
bhā0 . “anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt” sū0 . “athāpi
syāt anyathā vayamanumimīmahe yathā nāyamanantaro doṣaḥ
prasajyeta . nahyanapekṣasvabhāvāḥ kūṭasthāścāsmābhirguṇā
abhyupagamyante pramāṇābhāvāt . kāryyavaśena tu gu-
ṇānāṃ svabhāvo'bhyupagamyate yathā yathā kāryyotpāda
upapadyate tathā tathaiteṣāṃ svabhāvo'bhyupagantavyaḥ . calaṃ
guṇavṛttamiti cāstyabhyupagamaḥ . tasmāt sāmyāvasthāyā-
mapi vaiṣamyopagamayogyā eva guṇā avatiṣṭhanta iti .
evamapi pradhānasya jñaśaktiviyogāt racanānupapattyādayaḥ
pūrvoktā doṣā stadavasthā eva . jñaśaktimapi tvanumimānaḥ
prativāditvānnivartteta cetanamekamanekaprapañcasya jagata upā-
dānamiti brahmavādaprasaṅgāt . vaiṣamyopagamayogyā api
guṇāḥ sāmyāvasthāyāṃ nimittabhāvānnaiva vaiṣamyaṃ bhajeran
bhajamānā vā nimittābhāvāviśeṣāt sarvadaiva vaiṣamyaṃ bhaje-
ranniti prasajyeta evāyamanantaro'pi doṣaḥ” bhāṣyam .
vedāntipakṣapariśuddhaye sāṅkhyādyudbhāvitadoṣanirākaraṇa-
mapi tatraiva yathā “nanvaupaniṣadānāmapyasamañjasameva darśanaṃ
tapyatāpakayorjātyantarabhāvānabhyupagamāt ekaṃ hi brahma
sarvātmakaṃ sarvasya prapañcasya kāraṇamabhyupagacchatāme-
kasyaivātmanoviśeṣau tapyatāpakau na jātyantarabhūtāvityabhyupa-
gantavyaṃ syāt . yadi caitau tapyatāpakāvekasyātmano
viśeṣau syātāṃ sa tābhyāntapyatāpakābhyāṃ na nirmucyeta
iti tāpopaśāntaye samyagdarśanamupadiśacchāstramanarthakaṃ
syāt . nahyauṣṇyaprakāśadharmakasya pradīpasya tadavastha-
syaiva tābhyāṃ nirmokṣa upapadyate . yo'pi jalavīdhi-
taraṅgaphenādyupanyāsastatrāpi jalātmana ekasya vīcyā-
dayo viśeṣā āvirbhāvatirobhāvarūpeṇa nityā ebeti sabhā-
nau jalātmano vīcyādibhiranirmokṣaḥ . prasiddhaścāyaṃ tapya
tāpakayorjātyantarabhāvo loke . tathā hi arthī cā-
rthaścānyonyabhinnau lakṣyete yadyarthinaḥ svato'nyo'rthona
syāt yasyārthino yadviṣayakamarthitvaṃ sa tasyārthonityasiddha-
eveti tasya tadviṣayamarthitvaṃ na syāt . yathā prakāśā-
tmanaḥ pradīpasya prakāśākhyo'rtho nityasiddha eveti na tasya
tadviṣayamarthitvambhavati aprāpte hya'rthe'rthino'rthitvaṃ syā-
diti . tathārthasyāpyarthatvaṃ na syāt yadi syāt svārthatvameva
syāt na caitadasti . sambandhiśabdau hyetāvarthī cārthaśceti
dvayośca sambandhinoḥ sambandhaḥ syānnaikasyaiva . tasmādbhinnāve-
tāvarthārthinau . tathā'narthārthināvapi . arthino'nukūla-
lo'rthaḥ pratikūlo'narthaḥ tābhyāmekaḥ paryyayeṇobhābhyāṃ
sambadhyate tatrārthasyālpīyastvādbhūyastvāccānarthasyobhāva-
pyarthāvanartha eveti tāpakaḥ sa ucyate . tapyastu puruṣoya
ekaḥ paryyāyeṇobhābhyāṃ sambadhyata iti tayostapyatāpa-
kabhāvānupapatteḥ . bhavedeṣa doṣo yadyekātmatāyāntapyatāpa-
kāvanyonyasya viṣayaviṣayibhāvaṃ pratipadyeyātāṃ natveta-
dasti ekatvādeva . na hyagnirekaḥ sannatmānandahati pra-
kāśayati vā satyapyauṣṇyaprakāśādidharmabhede pariṇāmitve
ca kimu kūṭasthe brahmaṇyekasmiṃstapyatāpakabhāvaḥ sambhavet
kva punarayantapyatāpakabhāvaḥ syāditi ucyate kiṃ na paśya-
si? karmabhūto jīvaddehastapyaḥ tāpakaḥ saviteti . nanu
taptirnāma duḥkhaṃ sā cetayiturnācetanasya dehasya yadi hi
dehasyaiva taptiḥ syādehanāṃśe svayameva naśyatīti tannāśāya-
sādhanaṃ naiṣitavyaṃ syāditi . ucyate dehābhāve hi keva-
lasya cetanasya taptirna dṛṣṭā na ca tvayāpi taptirnāma vikriyā
cetayituḥ kevalasyeṣyate . nāpi dehacetanayoḥ saṃhatatvam
aśuddhyādidoṣaprasaṅgāt . na ca taptereva taptimamyupagaccha-
sīti kathaṃ tavāpi tapyatāpakabhāvaḥ . satvaṃ tapyaṃ tāpakaṃ
raja eveti cenna tābhyāñcetanasya saṃhatatvānupapatteḥ . sa-
tvānurodhitvāccetano'pi tapyata iveti cet paramārthatastarhi
naiva tapyata ityāpatati ivaśabdaprayogāt na cettapyate neva-
śabdadoṣāya . nahi ḍuṇḍubhaḥ sarpa ivetyetāvatā saviṣo
bhavati, sarpo vā ḍuṇḍubha ivetyetāvatā nirviṣo bhavati .
ataścāvidyākṛto'yantapyatāpakabhāvo na pāramārthika itya-
bhyupagantavyamiti . naivaṃ sati mamāpi kiñcidda ṣyati . atha
pāramārthikameva cetanasya tapyatvamabhyupagacchasi tavaiva sutarāma-
nirmokṣaḥ prasajyeta nityatvābhyupagamācca tāpakasya tapyatāpa-
kaśaktyornityatve'pi sanimittasaṃyogāpekṣatvāpatteḥ saṃyogani-
mittādarśananivṛttāvātyantikaḥ saṃyogoparamaḥtataścātyantiko
mokṣa upapanna iti cenna adarśanasya tamaso nityatvābhyupaga-
māt . guṇānāñcodbhavābhibhavayoraniyatatvādaniyataḥ saṃyoga
nimittoparama iti, viyogasyāpyaniyatatvāt sāṅkhya-
syaivānimokṣo'parihāryyaḥ syāt . aupaniṣadasya tvā-
tmaikatvābhyupagamādekasya ca viṣayaviṣayibhāvānupapattervikāra-
bhedasya ca vācārambhaṇamātratvaśravaṇādanirmekṣāśaṅkā svapte'pi
nopajāyate . vyavahāre tu yatra yathā dṛṣṭastapyatāpakabhāvastatra
tathaiva sa iti na nodayitavyaḥ pariharttavyo vā bhavati” .
“pradhānakāraṇavādo nirākṛtaḥ paramāṇukāraṇa
vāda idānīṃ nirākarttavyaḥ . tatrādau tāvadyo'ṇukā-
raṇavādinā brahmavādini doṣautprekṣyate sa pratisamā-
dhīyate . tatrāyaṃ vaiśeṣikāṇāmabhyugamaḥ kāraṇadravyasama-
vāyino guṇāḥ kāryyadravye samānajātīyaṃ guṇāntara-
mārabhante śuklebhyastantubhyaḥ śuklasya paṭasya prasavadarśa-
nāttadviparyyayā'darśanācca . tasmāccetanasya brahmaṇo
jagatkāraṇatve'bhyupagamyamāne kāryye'pi jagati caitanyaṃ
samaveyāt tadadarśanāttu na cetanaṃ brahma jagatkāraṇambha-
vitumarhatīti . imamabhyupagamantadīyayaiva prakriyayā vyabhi-
cārayati” bhā0 . “mahaddīrghavaddhrasvaparimaṇḍalābhyām” sū0 .
“eṣā teṣāṃ prakriyā paramāṇavaḥ kila kañcitkālamanāra-
bdhakāryyā yathāyogaṃ rūpādimantaḥ pārimāṇḍalyapari-
māṇāstiṣṭhanti . te ca paścādadṛṣṭādipuraḥsarāḥ saṃyoga-
sacivāśca santo dvyaṇukādikrameṇa kṛtsnaṃ kāryyajātamāra-
bhante kāraṇaguṇāśca kāryye guṇāntaram . yadā dvau paramāṇū-
dvyaṇakamārabhete tadā paramāṇugatā rūpādiguṇaviśeṣāḥ
śuklādayo dvyaṇuke śuklādīnārabhante . paramāṇuguṇaviśeṣastu
pārimāṇḍalyaṃ na dvyaṇuke pārimāṇḍalyamaparamārabhate
dvyaṇukasya parimāṇāntarayogābhyupagamāt . aṇutvahrasva-
tve hi dvyaṇukakavarttinī parimāṇe varṇayanti . yadāpi dve
dvyaṇuke caturaṇukamārabhete tadāpi samānaṃ dvyaṇukasamavāyināṃ
śuklādīnāmārambhakatvam . aṇutvahrasvate tu dvyaṇukasama-
vāyinī api naivārabhete caturaṇukasya mahattvadīrghatvapari-
māṇayogābhyupagamāt . yadāpi bahavaḥ paramāṇavo bahūni
vā dvyaṇukāni dvyaṇukasahito vā paramāṇuḥ kāryyamāra-
bhante tadāpi samānaiṣā yojanā . tadevaṃ yathā paramāṇoḥ
parimaṇḍalāt sato'ṇu hrasvañca dvyaṇukañjāyate mahaddorghañca
tryaṇukādi na parimaṇḍalam . yathā vā hyaṇukādaṇorhrasvācca
satomahaddīrghañca tryaṇukādi jāyate nāṇu nota hrasvam
evaṃ cetanādbrahmaṇo 'cetanaṃ jagajjaniṣyata ityabhyupagame tava
kiṃ chinnam . atha manyase virodhinā parimāṇāntareṇā-
krāntaṃ kāryyadravyaṃ dvyaṇukādi tato nārambhakāṇi kāraṇagatāni
pārisāṇḍalyādīni ityabhyupagacchāmi na tu cetanāviro-
dhinā guṇāntareṇa jagata ākrāntatvamasti yena kāraṇagatā
cetanā kāryye cetanāntaraṃ nārabheta . na hyacetanā nāma
cetanāvirodhī kaścidaguṇo'sti cetanāpratiṣedhamātratvāt
tāmāt pārimāṇḍalyādivaiṣamyāt prāpnoti cetanāyā
ārambhakatvamiti . maivaṃ maṃsthāḥ yathā kāraṇe vidyamā-
nānāmapi pārimāṇḍalyādīnāmanārambhakatvamevaṃ caitanya-
syāpītyasyāṃśasya samānatvāt . na ca parimāṇāntarākrā-
ntatvaṃ pārimāṇḍalyādīnāmanārambhakatve kāraṇaṃ prāk
parimāṇāntarārambhāt pārimāṇḍalyādīnāmārambhakatvā-
patteḥ . ārabdhamapi kāryyadravyaṃ prāk guṇārambhāt kṣaṇa-
mātramaguṇaṃ tiṣṭhatītyabhyupagamāt . na ca parimāṇāntarā-
rambhe vyagrāṇi pārimāṇḍalyādīnītyataḥ svasamānajātīyaṃ
parimāṇāntaraṃ nārabhante parimāṇāntarasyānyahetukatvo-
bhyupagamāt . “kāraṇabahutvāt pracayaviśeṣācca mahat
tadviparītamaṇu . etena dīrghatvahasvatve vyākhyāte” .
iti hi kāṇabhujāni sṛtrāṇi . na ca sannidhānavi-
śeṣāt kutaścit kāraṇāt bahutvādīni evārabhante na
pārimāṇḍalyādīnītyucyeta dravyāntare guṇāntare vārabhya-
māṇe sarveṣāmeva kāraṇaguṇānāṃ svāśrayasamavāyāviśeṣāt .
tasmāt svabhāvādeva pārimāṇḍalyādonāmanārambhakatvaṃ
tathā cetanāyā api draṣṭavyam . saṃyogācca dravyādīnāṃ
vilakṣaṇānāmutpattidarśanāt samānajātīyotpattivyabhi-
cāraḥ . dravye plakṛte guṇodāharaṇamayuktamiti cenna dṛṣṭā-
ntena vilakṣaṇārambhamātrasva vivakṣitatvāt . na ca dravyasya
dravyamevodāharttavyaṃ guṇasya vā guṇaeveti kaścinniyame
heturasti . sūtrakāro'pi bhavatāṃ dravyasya guṇamudāja-
hāra “pratyakṣāpratyakṣāṇāmapratyakṣatvāt saṃyogasya pañcātma-
katvaṃna vidyate” iti . yathā pratyakṣāpratyakṣayorbhūmyākāśayoḥ
samavayan saṃyogo'pratyakṣaḥ evaṃ pratyakṣāpratyakṣeṣu pañcaṣu
bhūteṣu samavayat śarīramapratyakṣaṃ syāt pratyakṣantu śarīraṃ
dṛśyate tasmānna pāñcabhautikamiti . etaduktaṃ bhavati
guṇaśca saṃyogḥ dravyaṃ śarīram” iti bhā0 .
īśvarasya sarvvakarttṛtve'pi na svābhinnajīvasraṣṭṛtvamiti
nirṇṇayāya īśvarasya jīvasraṣṭṛtvavādinotaṣṇavasya matamutthāpya
tatraiva nirākṛtaṃ yathā! “utpattyasambhavāt” śā0 sū0 .
“yeṣāmaprakṛtiradhiṣṭhātā kevalaṃ nimittaṃ kāraṇamīśvaro'bhimata
steṣāṃ pakṣaḥ pratyākhyātaḥ . yeṣāṃ punaḥ prakṛtiścādhiṣṭhātā-
cetyubhayātmakaṃ kāraṇamīśvaro'bhimatasteṣāṃ pakṣaḥpratyākhyā-
yate . nanuśrutisamāśrayaṇenāpyevaṃrūpa eveśvaraḥ prāṅnirddhā-
ritaḥ prakṛtiścādhiṣṭhātā ceti . śrutyanusāriṇī ca smṛtiḥ
pramāṇamiti sthitiḥ . tat kasya hetoreṣa pakṣaḥ pratyācikhyā-
sitaḥ? iti . ucyate yadyapyevaṃ jātīyako'śaḥsamāna-
tvānna visaṃvādagocarobhavati asti tu aṃśāntaraṃ visaṃvāda-
sthānamiti atastatpratyākhyānāyārambhaḥ . tatra bhāgavatā
manyante . bhagavānevaiko vāsudevo nirañjanaḥ jñānasvarūpaḥ
paramārthatattvaṃ sa caturddhātmānaṃ pravibhajya pratiṣṭhito vāsudeva
vyūharūpeṇa, saṃkarṣaṇavyūharūpeṇa, pradyumnavyūharūpeṇa-
aniruddhavyūharūpeṇa ca . vāsudevonāma paramātmocyate .
saṅkarṣaṇo nāma jīvaḥ . pradyumnonāma manaḥ . aniruddho
nāmāhaṅkāraḥ . teṣāṃ vāsudevaḥ parā prakṛtiḥ apare saṃkarṣa-
ṇādayaḥ kāryyam . tamithaṃbhūtaṃ bhagavantamabhigamanopāsa-
nejyāsvādhyāyayogairvarṣaśatamiṣṭvā kṣīṇakleśobhagavantameva prati-
padyata iti . tatra yattāvaducyate yo'sau nārāyaṇaḥ paro-
vyaktāt prasiddhaḥ paramātmā sarvvātmā sa ātmānamanekadhā
vyūhya vyavasthita iti tanna nirākriyate “sa ekadhā bhavati
tridhā bhavatītyādi” śrutibhyaḥ paramātmano'nekadhābhavanasyā-
dhigatatvāt . yadapi tasya bhagavato'bhibhamanādilakṣaṇamārā-
dhanamajasramananyacittatayābhipreyate tadapi na pratiṣidhyate
śrutismṛtyorośvarapraṇidhānasya prasiddhatvāt . yatpunarida
mucyate vāsudevāt saṃkarṣaṇa utpadyate saṃkarṣaṇācca pradyumnaḥpra
dyumnāccāniruddha iti atra brūmaḥ na vāsudevasaṃjñakāt
paramātmanaḥ saṅkarṣaṇasaṃjñakasya jīvasyotpattiḥ sambhavati
anityatvādidoṣaprasaṅgāt . utpattimattve hi jīvasyā-
nityatvādayo doṣāḥ prasajyeran tataśca naivāsya bhagavat prāpti
rmokṣasyāt kāraṇaprāptau kāryyasya vilayaprasaṅgāt .
pratiṣedhiṣyati cācāryyojīvasyotpattim “nātmā'śruternitya
tvācca” iti . tasmādasaṅgataiṣā kalpanā” bhā0 . “na ca karttuḥ
karaṇam” sū0 . “itaśvāsaṅgataiṣā kalpanā yasmānnahi loke ka-
rtturdevadattādeḥ karaṇaṃ paraśvādyut padyamānaṃ dṛśyate . varṇayanti
ca bhāgavatāḥ karttujīṃvāt saṃkarṣaṇasaṃjñakāt karaṇa manaḥ
pradyumnasaṃjñakamutpadyate kartṛjācca tasmādaniruddhasaṃjña-
ko'haṅkāra utpadyata iti . na caitaddṛṣṭāntamantareṇādhyava-
sātuṃ śaknumaḥ na cevambhūtāṃ śrutimupalabhāmahe” bhā0 . “vijñā-
nādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ” sū0 . “athāpi syāt na caite
saṃkarṣaṇādayo jīvādibhāvenābhipreyanta kintarhīśvarā e-
vaite sarvve jñānaiścaryyaśaktibalavoryyatejobhiraiśvaryyadharmmairanvitā
abhyupaganyante . vāsudevā evaite sarvvenirdoṣā niradhi-
ṣṭhānā nirābādhāśceti . tasmānnāyaṃ yathāvarṇṇitamatpattya
sambhavodoṣaḥ prāpnotīti . atrocyate . evamapi tadaprati-
ṣedha utpattyasambhavamyāpratiṣedhaḥ prāpnotyevāyamutpattya-
sambhavodoṣaḥ prakārāntare kathaṃ na bhavedityabhiprāyaḥ . para-
smarabhinnā evaite vāsudevādayaḥ catvāra īśvarāstulyadharmmāṇo
naiṣāmekātmatvamastīti tatohyanekeśvarakalpanānarthakyam eke-
neśvareṇeśvarakāryya siddheḥ . siddhāntahāniśca bhagavānevaiko
vāsudevaḥ paramārthatattvamityabhyupagamāt . athāyamabhiprāyaḥ
ekasyaiva bhagavataḥ ete catvārovyūhāstulyadharmmāṇaiti
tathāpi tadavastha evotpattyasambhavaḥ . na hi vāsudevāta
saṅkarṣaṇasyotpattiḥ sambhavati, saṅkarṣaṇācca pradyumnasya, pradyu-
mnāccāniruddhasya, atiśayābhāvāt . bhavitavyaṃ hi
kāryyakāraṇayoratiśayena yathā mṛdghaṭayoḥ . nahyasa-
tyatiśaye kāryyaṃ kāraṇamityavakalpāte . na ca pañcarātra
siddhāntibhirvāsudevādiṣu ekaikasmin sarvveṣ vā jñānaiśva-
ryyāditāratamyakṛtaḥ kaścidbhedo'bhyupagamyate . vāsudevā eva
hi sarvvevyūhā nirviśeṣā iṣyante . nacaite bhagavadyūhā-
ścatusaṃkhyāyāmeva vyavatiṣṭheran brahmādistambaparyyantasya samasta-
syaiva jagatobhagavadvyūhatvāvagamāt” bhā0 . “vipratiṣedhācca”
sū0 . “vipratiṣedhaścāsmin śāstre bahuvidha upalabhyate guṇa-
guṇitvakalpanādilakṣaṇaḥ jñānaiśvaryyaśaktibalavīryyatejāṃsi
guṇāḥ ātmana evaite bhagavanto vāsudevā ityādidarśa-
nāt . vedapratiṣedhaśca bhavati . caturṣu vedeṣu paraṃ śreyo'-
labdhrā śāṇḍilya idaṃ śāstramadhigatavānityādi vedanindā
darśanāt . tasmādasaṅgataiṣā kalpaneti siddham” mā0 .
upāsanayā prāptaiśvaryyasyānityeśvarasya tu na jagatkartṛ-
tvamityapi tatraiva vyavasthāpitaṃ yathā “jagadvyāpāravarjjaṃ
prakaraṇādasannihitatvācca” śā0 sū0 . “ye saguṇa-
brahmopāsanāt sahaiva manaseśvarasāyujyaṃ vrajanti kinteṣāṃ
niravagrahamaiśvaryyaṃ bhavatyāhosvit sāvagrahamiti saṃśayaḥ .
kintāvat prāptaṃ niraṅkuśamevaiṣāmaiśvaryyaṃ bhavitumarhati
“āpnoti svārājyaṃ sarvve'smai devābalimāvahanti”
“teṣāṃ sarveṣu kāmacāro bhavatītyādi” śrutibhyaḥ .
ityevaṃ prāpte paṭhati “jagadvyāpāravarjamiti” . jagadut
pattyādivyāpāraṃ varjayitvā anyadaṇimādyātmakamaiśvaryyaṃ
muktānāṃ bhavitumarhati jagadvyāpārastu nityasiddhasyai
veśvarasya . kutaḥ? tasya tatra prakṛtatvāt asannihitatvācce
tareṣām . paraeva hīśvaro jagadvyāpāre'dhikṛtaḥ tameva
prakṛtyotpattyādyupadeśānnityaśabdanibandhanatvācca . tadanve-
ṣaṇavijijñāsanapūrvvakamitareṣāmādimadaiśvaryyaṃ śrūyate tenā-
sannihitāste jagadvyāpāre . samanaskatvādeva caiṣāmanai .
kamatye kasyacit sthityabhiprāyaḥ kasyacicca saṃhārābhiprāya
ityevavirodho'pi kadācit syāt . atha kasyacit
saṅkalpamanvanyasya saṅkalpa ityavirodhaḥ samarthyeta tata! parame-
śvarāhṛtatantratvamevetareṣāmiti vyavatiṣṭate” bhā0 . “pratya-
kṣopadeśāditi cennādhikārikamaṇḍalasthokteḥ” sū0 . “atha
yaduktaṃ āpnoti svārājyamityādi pratyakṣopadeśānniravagra-
hamaiśvaryyaṃ viduṣāṃ nyāyyamiti tatpariharttavyam atrocyate .
nāyaṃ doṣaḥ ādhikārikamaṇḍalasthokteḥ ādhikārikoyaḥ
savitṛmaṇḍalādiṣu vyavasthitaḥ parameśvarastadāttaiveyaṃ svārā-
jyaprāptirucyata . yatkāraṇamanantaram “āpnoti manasampati
mityāha . yohi sarvvamanasāmpatiḥ pūrvvasiddhaīśvarastaṃ
prāptoti etaduktaṃ bhavati . tadanusāreṇa cānantaram “vākpa-
tiścakṣuṣpatiḥ śrotrapatirvijñānapatiśca bhavatītyāha .
evamanyatrāpi yathāsambhavaṃ nityasiddheśvarāyattamevetareṣā-
maiśvaryyaṃ yojayitavyam” bhā0 . upāsāsiddhasya yathā jaga-
tkartṛtvaṃ na bhavati tathānumānacintāmaṇāvanupadaṃ darśitam .
sāṃkhyoktadoṣanirasanapūrvvakaṃ tasya sarvvaviṣayanityajñānatvaṃ
tatraiva samarthitaṃ yathā “yatpunaruktaṃ brahmaṇo'pi na mukhyaṃ
sarvajñatvamupapadyate nityajñānaktiyatvejñānakriyāṃ prati svāta-
ntryāsaṃbhavāditi . atrocyate idaṃ tāvadbhavān praṣṭavyaḥ kathaṃ
nityajñānatve sarvajñatvahāniriti? . yasya hi sarvaviṣa-
yāvabhāsalakṣaṇaṃ jñānaṃ nityamasti so'sarvajña iti vipratiṣi-
ddham . anityatve hi jñānasya kadācijjānāti kadācinna
jānātītyasarvajñatvamapri syāt, natvasau jñānanityatve doṣo-
'sti . jñānanityatve jñānakriyāṃ prati svātantryavyapadeśo-
nopapadyate iti cenna pratatauṣṇyaprakāśe'pi savitari dahati
prakāśayatīti svātantryavyapadeśadarśanāt . nanu saviturdā-
hyaprakāśyasaṃyoge sati dahati prakāśayatīti vyapadeśaḥ
syāt na tu brahmaṇaḥ prāgutpatterjñānakarmasaṃyogo'stīti
viṣamodṛṣṭāntaḥ, na asatyapi karmaṇi savitā prakāśata
iti “kartṛtvavyapadeśadarśanāt, evamasatyapi jñānakarmaṇi brahma-
ṇaḥ “tadaikṣateti” katṛtvavyapadeśopapatterna vaiṣamyam . karmāpe-
kṣāyāṃ tu brahmaṇa īkṣitṛtvaśrutayaḥ sutarāmupapannāḥ . kiṃ
punastat kvarma? yat prāgutpatterīśvarajñānasya viṣayo bhava-
tīti tattvānyatvābhyāmanirvacanīye nāmarūpe avyākṛte
vyācikīrṣite iti brūmaḥ . yatprasādāddhi yoginā-
mapyatotānāgataviṣayaṃ pratyakṣaṃ jñānamicchanti yogaśāstra-
vidaḥ kimu vaktavyaṃ tasya nityasiddhasyeśvarasya sṛṣṭisthiti-
saṃhṛtiviṣayaṃ nityaṃ jñānaṃ bhavatīti . yadapyuktaṃ prāgut-
patterbrahmaṇaḥ śarīrādisaṃbandhamantareṇekṣitṛtvamanupapannamiti
na taccodyamavatarati savitṛprakāśavat brahmaṇojñānasvarūpa-
nityatvena jñānasādhanāpekṣānupapatteḥ . api ca avi-
dyādimataḥ saṃsāriṇaḥ śarīrādyapekṣā jñānotpapattiḥ syāt
na jñānapratibandhakaḥraṇarahitasyeśvarasya . mantrau cemā-
vīśvarasya śarīrādyanapekṣatāmanāvaraṇajñānatāṃ ca darśa-
yataḥ . “na tasya kāryyaṃ karaṇañca vidyate na tatsamaścābhya-
dhikaśca dṛśyate . parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī-
jñānabalakriyā ceti” “apāṇipādojavanograhītā paśya-
tyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ . sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti
vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntamiti ca” .
asmādeva ca jīvānāṃ tattatkarmmaphalasiddhiryathā tathā
śā0 sūtrabhāṣyayorvarṇitam yathā
“phalamata upapatteḥ” sū0 . “tasyaiva hi brahmaṇo vyāvahāri-
kyāmīśitrīśitavyavibhāgāvasthāyāmayamanyaḥ svabhāvovarṇyate .
yadetadiṣṭāniṣṭavyāmiśralakṣaṇaṃ karmmaphalaṃ saṃsāragocaraṃ
trividhaṃ prasiddhaṃ jantūnāṃ kimetat karmmaṇo bhavatyāho-
svidīśvaraprasādāditi? bhavati vicāraṇā . tatra tāvat
pratipadyate phalamataīśvarādbhavitumarhati kutaḥ? upapatteḥ
sahi sarvvādhyakṣaḥ sṛṣṭisthitisaṃhārān vicitrān vi-
dadhaddeśakālaviśeṣābhijñatvāt karmmiṇāṃ karmmānurūpaṃ phalaṃ
saṃpādayatītyupapadyate karmmaṇastvanukṣaṇaṃ vināśinaḥ kālā-
ntarabhāvi phalaṃ bhavatītyanupapannam abhāvādbhāvānutpatteḥ .
syādetat karmma vinaśyat svakālaeva svānurūpaṃ phalamarja-
yitvā vinaṅkhyati tatphalaṃ kālāntaritaṃ karttā bhokṣyata iti
tadapi ta pariśuddhyati prāgbhoktṛsambandhāt phalatvānupapatteḥ
yatkālaṃ hi yat sukhaṃ duḥkhaṃvātmanā bhujyate tasyaiva loke
phalatvaṃ prasiddham . nahyasambaddhasyātmanā sukhasya duḥkhasya vā
phalatvaṃ pratiyanti laukikāḥ . athocyet karmmakāryyāda
pūrvvāt phalamutpatsyata iti tadapi nopapadyate apūrvvasyā
cetanamya kāṣṭhaloṣṭasamasya cetanāpravarttitasya pravṛttyanupa-
pattīḥ tadastitveca prāmāṇābhāvāt . arthāpattiḥ pramāṇa-
miti cenna īśvarasiddherarthāpattiparikṣayātḥ” bhā0 . “śruta-
tvācca” sū0 . “na kevalamupapattereveśvaraṃ phalahetuṃ kalpayāmaḥ
kiṃtarhi śrutatvādapīśvarameva phalahetuṃ manyāmahe tathāhi śru-
tirbhavati” sa vā eṣa mahānaja ātmā'nnādovasudāna” ityevaṃ
jātīyakā” bhā0 . “dharmmaṃjaiminirata eva” sū0 . “jaimini-
stvācārthyo dharmmaṃ phalasya dātāraṃ manyate ataeva hetoḥ śruteru-
papatteśca, śrūyate tāvadayamarthaḥ svargakāmoyajetetyevamādiṣu vā-
kyeṣu . tatra ca vidhiśruterviṣayabhāvopagamādyāgaḥ svargasyot-
pādaka iti gamyate anyathā hyananuṣṭhātṛkoyāga āpadyeta
tatrāsyopadeśasya vaiyarthyaṃ syāt . nanvanukṣaṇavināśinaḥ ka-
rmaṇaḥ phalaṃ nopapadyata iti parityakto'yaṃ pakṣaḥ . naiṣa doṣaḥ
śrutiprāmāṇyāt . śrutiścet pramāṇaṃ yathāyaṃ karmmaṃphala
sambandhaḥ śrutaupapadyate vathā kalpayitavyaḥ nacānutpādya
kimapyapūrvvaṃ karmma vinaśyatkāṃlāntaritaṃ phalaṃ dātuṃ śakno-
tītyataḥ karmmaṇo vā sūkṣmā kāciduttarāvasthā, phalasya
vā pūrvvāvasthā'pūrvvaṃ nāmāstīti tarkyate . upapadyate cāya-
marthaḥ uktena prakāreṇa īśvarastu phalaṃ dadātītyanupapannam
avicitrasya kāraṇasya vicitrakāryyānupapatteḥ vaiṣamya
nairghṛṇyaprasaṅgādanuṣṭhānavaiyarthyāpatteśca tasmāddharmmādeva phala-
miti” bhā0 . “pūrvvantu vādarāyaṇohetuvyapadeśāt” sū0 .
“vādarāyaṇastvacāryyaḥ pūrvvoktameveśvaraṃ phalahetuṃ manyate .
kevalāt karmmaṇo'pūrvvādvā kevalāt phalamityayaṃ pakṣa-
stuśabdena vyāvarttyate . karmmāpekṣādvā'pūrbdhāpekṣādvā yathā
tathāstvīśvarāt phalamiti siddhāntaḥ . hetuvyapa-
deśāt . dharmmādharmmayorapi kārayitṛtveneśvaroheturvyapa-
diśyate phalasya ca dātṛtvena “eva hyeva sādhu karma kārayati
taṃ, yamebhyo lokebhya unninīṣate eṣau evāsādhu karma kāra-
yati taṃ, yamadholokaṃ ninoṣata” iti . smaryyate cāyamartho bhaga-
vadgītāsu . “yoyo yāṃyāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati .
tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham . sa tayā-
śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate . labhate ca tataḥ kāmān
mayaiva vihitān hi tāniti” . sarvvavedānteṣu ceśvarahetukā
eva sṛṣṭayo vyapadiśyante tadeveśvarasya phalahetutvaṃ yat sva-
karmmānurūpāḥ prajāḥ sṛjati . vicitrakāryyānupapapattyādayo-
'pi doṣāḥ kṛtaprayatnāpekṣatvādīśvarasya na prasajyante” bhā0 .
mīmāṃsakaistu īśvarasyācetanatāṅgīkāreṇa na phala-
hetutvaṃ kintu karmmabhya eva phalasiddhiritya rarīkṛtaṃ tacca
jaiminīyamatatvena śā0 sūtra bhāṣyayordarśitam avigrahaśabde
ceśvarasyācetanatvaṃ yathā tathā 451 pṛṣṭhe darśitam .
“karttā śāstrārthavattvāt” śāstreṇa jīvānāṃ karttṛtve'pi
asyaiva ca kārayitṛtvaṃ yathāha śā0 sūtrabhāṣyayoḥ .
“parāttu tacchruteḥ” sū0 . “yadidamavidyāvasthāyāmupādhi-
nibandhanaṃ karttṛtvaṃ jīvasyābhihitaṃ tat kimanapekṣyaiveśvaraṃ,
bhavatyāhosvidīśvarāpekṣamiti? bhavati vicāraṇā . tatra
prāptaṃ tāvanneśvaramapekṣate jīvaḥ kartṛtva iti . kasmāt?
apekṣāprayojanābhāvāt . ayaṃ hi jīyaḥ svayameva rā-
gadveṣādidoṣaprayuktaḥ kāraṇāntarasāmagrīsampannaḥ kartṛtva-
manubhavituṃ śaknoti tasya kimīśvaraḥ kariṣyati? . na ca
loke prasiddhirasti kṛṣyādikāsu kriyāsvanaḍudādibadīśva-
ro'paro'pekṣitavya iti . kleśātmakena ca kartṛtvena jantūn
saṃsṛjata īśvarasya nairghṛṇyaṃ prasajyeta, viṣamaphalañcaiṣāṃ
kartṛtvaṃ vidavato vaiṣamyam . nanu vaiṣamyanairghṛṇyena sāpekṣa-
tvādityuktam . satyamuktaṃ sati tvīśvarasya sāpekṣatvasambha-
ve, sāpekṣatvañceśvarasya sambhavati satorjantūnāṃ dharmādharmayoḥ,
tayośca sadbhāvaḥ sati jīvasya kartṛtve, tadeva cet kartṛ-
tvamīśvarāpekṣaṃ syāt kiṃviṣayamīśvarasya sāpekṣatva-
mucyate . akṛtābhyāgamaścaivaṃ jīvasya prasajyeta . tasmāt
svataeva jīvasya kartṛtvamiti . etāṃ prāptiṃ tuśabdena
vyāvarttya pratijānīte parāditi . avidyāvasthāyāṃ kārya-
karaṇasaṃṅghātāvivekadarśinojīvasyāvidyātimirāndhasya sataḥ
parasmādātmanaḥ karmādhyakṣāt sarvabhūtādhivāsāt sākṣiṇaśce-
tayiturīśvarāttadanujñayā kartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇasya saṃsārasya
siddhiḥ tadanugrahahetukena ca vijñānena mokṣasya siddhiḥ
bhavitumarhati . kutaḥ? tacchruteḥ . yadyapi doṣaprayuktaḥ
sāmagrīsampannaśca jīvaḥ, yadyapi ca loke kṛṣyādiṣu
karmasu neśvarakāraṇatvaṃ prasiddhaṃ tathāpi sarvvāsveva pravṛttiṣu
īśvarohetukartteti śruteravasīyate . tathā hi śrutirbhavati
“eṣa hyeva sādhukarma kārayati taṃ, yamebhyo lokebhya unnī-
ṣate, eṣa u evāsādhu karma kārayari taṃ, yamadholokaṃ ninī-
ṣate” iti “ya ātmani tiṣṭhannātmānamantaroyamayatīti” caivaṃ
jātīyakā . nanvevamīśvarasya kārayitṛtve sati vaiṣamyanai-
rghṛṇye syātām akṛtābhyāgamaśca jīvasyeti netyucyate” bhā0
“kṛtaprayatnāpekṣastu vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ” sū0 . “tu-
śabdonoditadoṣavyāvarttanārthaḥ . kṛtoyaḥ prayatnojīvasya dha-
mīdharmalahaṇaḥ tadapekṣa eva cainamīśvaraḥ kārayati tataścaite
noditā doṣā na prasajyante . jīvakṛtadharmaudharmavaiṣamyāpekṣa
eva tatphalāni viṣamaṃ vibhajate parjanyavadośvaronimitta-
mātreṇa . yathā loke nānāvidhānāṃ yavamudgādīnāṃ guccha-
gulmādīnāṃ vā'sāghāraṇebhyaḥ svavījebhyo jāyamānārnā
sāghāraṇanimittaṃ bhavati parjanyaḥ, nahyasati parjanye-
rasapuṣpaphalapalāśādivaiṣamyaṃ teṣāṃ jāyate nāpyasatsu
svavījeṣu, evaṃ jīvakṛtaprayatnāpekṣaīśvarasteṣāṃ śubhā-
śubhaṃ vidadhyāditi śliṣyate . nanu kṛtaprayatnatvameva jīvasya
parāyatte kartṛtve nopapadyate . naiṣa doṣaḥ . parāyatte'pi
hi kartṛtve karotyeva jovaḥ kurvvantaṃ hi tamīśvaraḥ kāra-
yati . api ca pūrvaprayatnamapekṣyedānīṃ kārayati, pūrva-
tarañca prayatnamapekṣya pūrvamakārayadityanāditvāt saṃsārasyā-
navadyam . kathaṃ punaravamyate kṛtaprayatnāpekṣa īśvara iti?
vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhya ityāha . evaṃ hi “svargakāmo-
yajeta brāhmaṇo na hantavyaḥ” ityevaṃjātīyakasya vihitasya
pratibiddhasma cāvaiyarthyaṃ bhavati anyathā tadanarthakaṃ syāt
īśvara eva vidhipratiṣedhayorniyujyeta atyantaparatantratvā-
jjīvasya . tathā vihitakāriṇamapyanarthena saṃsṛjet, prati-
siddhakāriṇamapyarthena, tataśca prāmāṇyaṃ vedasyāstamiyāt .
īśvarasya cātyantāpekṣyatve laukikasyāpi puruṣakārasya
vaiyathyaṃ tathā deśakālanimittānāṃ pūrvoktadoṣapasaṅga-
ścetyevaṃjātīyakadoṣajātamādigrahaṇena daśayati” bhā0 .
seśvarasāṃkhyamate tu īśvarādhiṣṭhitapradhānasya jagatkartṛtvaṃ
tatreśvaraprasādādyogasiddhitatsvarūpādikaṃ pātañjalasūtra-
bhāṣyavivaraṇeṣu darśitaṃ yathā .
“kimetasmādevāsannataraḥ samādhirbhavati athāsya lābhe
kiṃ bhavatyanyo'pi kaściduṣāyo? na veti” bhā0
“īśvarapraṇidhānādvā” sū0 23 . “praṇidhānādbhaktiviśeṣādāva-
rjitaīśvarastamanugṛhṇātyabhidhyānamātreṇa tadabhidhyānamātrā-
dapi yoginaḥ āsannataraḥ samādhilābhaḥ phalañca bhavatīti”
bhā0 23 . atha pradhānapuruṣavyatiriktaḥ ko'yamī-
śvaronāmeti?” bhā0 . “kleśakarmmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ
puruṣaviśeṣa īśvaraḥ” sū0 24 . “avidyādayaḥ kleśāḥ .
kuśālā'kuśalāni karmmāṇi . tatphalaṃ vipākaḥ . tadanuguṇā
vāsanā āśayāḥ . te ca manasi varttamānāḥ puruṣe
vyapadiśyante sa hi tatphalasya bhokteti . yathā jayaḥ
parājayovā yoddhṛṣu varttamānaḥ svāmini vyapadiśyate .
yohyanena bhogenā'parāmṛṣṭaḥ sa puruṣaviśeṣa īśvaraḥ .
kaivalyaṃ prāptāstarhi santi ca bahaṣaḥ kevalinaḥ? te hi
trīṇi bandhanāni chitvā kaivalyaṃ pāptāḥ īśvarasya ca
tatsambandho na bhūto na bhāvī yathā muktasya
pūrvvā bandhakoṭiḥ prajñāyate naivamīśvarasya, yathā vā prakṛti-
līnasyottarā bandhakoṭiḥ sambhāvyate naivamīśvarasya, sa tu
sadeva muktaḥ, sadaiveśvara iti . yo'sau prakṛṣṭasatvopādānā-
dīśvarasya śāśvatikaḥ utkarṣaḥ sa kiṃ sanimittaḥ? āho-
svinnirnnimittaḥ? iti tasya śāstraṃ nimittaṃ, śāstraṃ punaḥ
kiṃnimittam? etayoḥ śāstrotkarṣayorīśvarasatve vartta-
mānayoranādiḥ sambandhaḥ . etasmādetadbhavati sadaiveśvaraḥ
sadaiva mukta iti . tacca tasyaiśvaryyaṃ sāmyātiśayavinirmuktaṃ
na tāvadaiśvaryyāntareṇa tadatiśayyate yadevātiśayi syāt
tadeva tatsyāt tasya . yatra kāṣṭhāprāptiraiśvaryyasya sa
īśvaraḥ, na ca tatsamānamaiśvaryyamasti . kasmāt? dvayo-
rekasmin yugapatkāmite'rthe navamidamastu purāṇamida-
mastviti ekasya siddhāvitarasya prākāmyavighātādūnatvaṃ
prasaktaṃ, dvayośca tulyayoryugapatkāmitārthaprāptirnāsti, arthasya
viruddhatvāt tasmād yasya sāmyātiśayavinirmuktamaiśvaryyaṃ sa
īśvaraḥ, sa ca puruṣaviśeṣaḥ iti” bhā0 24 . kiñca “tatra
niratiśayaṃ sarvvajñavījam” sū0 25 . yadidamatītānāgata-
pratyutpannapratyekasamuccayātīndriyagrahaṇamalpaṃ bahviti sarvajña-
bījametadvivarddhamānaṃ yatra niratiśayaṃ sa sarvvajñaḥ . asti
kāṣṭhāprāptiḥ sarvvajñavījasya, sātiśayatvāt parimāṇa-
vaditi yatra kāṣṭhāprāptirjñānasya sa sarvvajñaḥ sa ca puruṣa
viśeṣa iti . sāmānyamātropasaṃhāre kṛtopakṣayamanumānaṃ
na viśeṣapratipattau samarthamiti . tasya saṃjñādiviśeṣaprati-
pattirāgamataḥ paryyanveṣyā . tasyātmānugrahābhāve'pi bhū-
tānugrahaḥ prayojanam . jñānadharmmāpadeśena kalpapralayamahā-
pralayeṣu saṃsāriṇaḥ puruṣānuddhariṣyāmīti . tathācoktam
“ādividvānnirmmāṇacittamadhiṣṭhāya kāruṇyādbhagavān ara
marṣirāsuraye jijñāsamānāya tantraṃ provāceti”
bhā0 25 . saeṣaḥ “pūrvveṣāmapi guruḥ kālenāna-
vacchedāt” sū0 26 . “pūrvve hi guravaḥ kālenāva-
cchidyante yatrāvacchedārthena kālonopāvarttate sa eṣa
pūrvveṣāmapi guruḥ yathāsya sargasyādau prakarṣagatyā siddhaḥ
tathātikrāntasargādiṣvapi pratyetavyaḥ” vyāsabhāṣyam 26 .
vivṛtamidaṃ vācaspatinā yathā “sūtrāntarampāta-
yituṃ vimṛśati kimetasmādeveti . navāśabdaḥ saṃśayani-
varttakaḥ . īśvarapraṇidhānādvā . vyācaṣṭe—praṇidhānā-
dbhaktiviśeṣānmānasādbācikātkāyikādvā āvarjito-
'bhimukhīkṛtastamanugṛhṇāti, abhidhyānamanāgate'rthe-
icchā idamasyābhipretamastviti, tanmātreṇa na vyāpāṃ-
rāntareṇa, śeṣaṃ sugamam” 23 . nanu cetanā'cetanābhyā-
mevavyūḍhaṃ viśvam, nānyena, īśvaraścedacetanastarhi pradhānaṃ,
pradhānavikārāṇāmapi pradhānamadhyapātāttathāca na tasyāvarjja-
namacetanatvāt atha cetatanastathāpi citiśakteraudāsīnyā-
dasaṃsāritayā cāsmitādivirahāt kutaāvarjjanam? kuta-
ścābhidhyānam? ityāśayavānāha, atha pradhāneti . atra
sūtreṇottaramāha “kleśakarmmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣa-
viśeṣaīśvaraḥ” . (nyāyakandalyāṃ kleśakarmmetyatra
janmetipadamadhikam dṛśyate tacca lipikarapramādakṛtam)
avidyādayaḥ kleśāḥ, kliśnanti khalbamo puruṣāṃ
sāṃsārikaṃ vividhaduḥkhaprahāreṇeti . “kuśalākuśa-
lānīti” dharmmādharmmāsteṣāñca karmmajatvādupacārāt
karmmatvam . vipākojātyāyurbhogāḥ vipākānuguṇā vāsa-
nāstāścittabhūmau āśerata iti āśayāḥ nahi karabhajā-
tinirvarttakaṃ karmma prāgbhavīyakarabhabhogabhāvetāṃ bhāvanāṃ na
yāvadabhivyanakti tāvatkarabhocitāya bhogāya kalpate,
tasmādbhavati karabhajātyanubhavajanmā bhāvanā karabhavipākānu-
guṇeti . nanvamī kleśādayobuddhidharmmā na kathañcidapi puruṣaṃ
parāmṛśanti tasmāt puruṣagrahaṇādeva tadaparāmarśasiddheḥ kṛtaṃ
kleśakarmmetyādimetyata āha, “te ca manasi varttamānāḥ
sāṃsārike puruṣe vyapadiśyante” kasmāt? “sa hi tat-
phalasya bhoktā cetayiteti” . tasmāt puruṣatvādīśvarasyāpi
tatsambandhaḥ prāpta iti tatpratiṣedhaupapadyata ityāha, yohyanena
buddhisthenāpi puruṣamātrasādhāraṇena bhogenāparāmṛṣṭaḥ .
sa puruṣaviśeṣa īśvaraḥ, viśiṣyate iti viśeṣaḥ puru-
ṣāntarādvyavacchidyate . viśeṣapadavyāvarttyaṃ darśayitukāmaḥ
parinodanāpūrvvaṃ pariharati kaivalyaṃ prāptāstarhi iti .
prakṛtilayānāṃ prākṛtobandhaḥ, vaikārikovidehānām dakṣiṇa-
kādibandhodivyādivyaviṣayabhogabhājām . tānyamūni trīṇi-
bandhanāni . prakṛtibhāvanāsaṃskṛtamanasohi dehapātānantarameva
prakṛtilayatāmāpannāititeṣāṃ pūrvvā bandhakoṭiḥ prajñāyate
tenottarakoṭividhānamātramiha tu pūrvvāparakoṭiniṣedha iti
saṃkṣipya viśeṣaṃ darśayati “sa tu sadaiva muktaḥ sadaiveśvaraḥ” iti .
jñānakriyāśaktisampardaśvaryyaḥ . atra pṛcchati “yo'sāviti”
jñānakriye hi na cicchakterapariṇāminyāḥ sambhavata iti .
rajastamorahitaviśuddhacittasatvāśraye vaktavye . naceśvarasyāvi-
dyāprabhavacittasatvasamutkarṣeṇa saha svasvāmibhāvasambandhaḥ
sambhavatītyatauktaṃ, prakṛṣṭasatvopādānāditi . neśvarasya pṛthag-
janasyevāvidyānibandhanaścittasatvena svasvāmibhāvaḥ, kintu-
tāpatrayaparītān pretyabhāvamahārṇavāt jantūnuddhariṣyāmi-
jñānadharmmopadeśena . naca jñānakiyāsāmarthyātiśayasampatti-
mantareṇa tadupadeśaḥ, naceyamapahatarajastamomalaviśuddhasatvopā-
dānaṃ vinetyālocya satvaprakarṣamupādatte bhagavānaparāmṛṣṭo'-
pyavidyayā'vidyābhimānīvāvidyāyāstattvamavidvān bhavati na
punaravidyāmavidyātvena sevamānaḥ, na svalu śailūṣorāmatva-
māropya tāstāśceṣṭādarśayan bhrāntobhavati tadidamāhāryamasya
rūpanna tāttvikamiti . syādetaduddidhīrṣayā bhagavatā satva-
mupādeyaṃ taduṣādānena ca taduddidhīrṣā asyā api prākṛta-
tvāttathācānyonyasaṃśraya ityatauktaṃ, śāśvatika iti . bhave-
detadevaṃ yadīdaṃprathamatā sargasya bhavet, anādau tu sargasaṃ-
hāraprabandhe sargāntarasamutpannasañjihīrṣāvadhisamaye, pūrṇe mayā
satvaprakarṣa upādeya iti praṇidhānaṃ kṛtvā bhagavān jagat-
saṃjahāra, tadā ceśvaracittasatvaṃ praṇidhānavāsanāvāsitapra-
dhānasāmyamupagatamapi paripūrṇe mahāpralayāvadhau praṇidhā
navāsanāvaśāttathaiveśvaracittasatvabhāvena pariṇamate yathā
caitraḥ śvaḥprātarevotthātavyaṃ mayeti praṇidhāya suptastadaivotti-
ṣṭhati praṇidhānasaṃskārāt, tasmādanāditvādīśvarapraṇidhā-
nasatvopādānayoḥ śāśvatikatvena nānyonyasaṃśrayaḥ . nace-
śvarasya cittasatvaṃ mahāpralaye'pi na prakṛtisāmyamupaitīti
vācyaṃ? yasya hi na kadācidapi pradhānasāmyaṃ na tatprā
dhānikaṃ nāpi citiśaktiḥ ajñā tattve'rthāntaramaprāmā-
ṇikamāpadyeta . taccāyuktaṃ, prakṛtipuruṣavyatirekeṇārthānta-
rābhāvāt . so'yamīdṛśa īśvarasya śāśvatika utkarṣaḥ kiṃ
sanimittaḥ sapramāṇakaḥ? āhīsvinnirnimittaḥ niṣpramā-
ṇakaḥ? iti . uttaram—tasya śāstraṃ nimittaṃ śrutismṛ-
tītihāsapurāṇāni śāstram . nodayati śāstraṃ punaḥ kiṃ
nimittam? pratyakṣānumānapūrvvaṃ hi śāstram? naceśvarasya
satvaprakarṣe kasyacit pratyakṣamanumānaṃ vāsti . naceśvara-
pratyakṣaprabhavaṃ śāstramiti yuktaṃ, kalpayitvāpi hyayaṃ svayaṃ brūyā-
dātmaiśvaryyaprakāśanāyeti bhāvaḥ . pariharati prakṛṣṭasatvanimi-
ttam . ayamabhisandhiḥ mantrāyurvedeṣu tāvadīśvarapraṇīteṣu pravṛ-
ttisāmarthyādarthāvyabhicāraviniścayāt prāmāṇyaṃ siddham .
nacauṣadhibhedānāṃ tatsaṃ yogaviśeṣāṇāñca mantrāṇāñca tatta-
dvarṇāvāpoddhāreṇa sahasreṇāpi puruṣāyuṣairlaukikapramāṇavyava-
hārī śaktaḥ karttumanvayavyatirekau . nacāgamādanvayavyatirekau
tābhyāṃ cāgamastatsantānayoranāditvāditi pratipādayituṃ
yuktaṃ, mahāpralaye tatsantānayorvvicchedāt na ca tadbhāve
pramāṇābhāvaḥ . abhinnaṃ pradhānavikāri jagaditi hi
pratipādayiṣyate . sadṛśapariṇāmasya pūrvvasadṛśapariṇāma-
matā dṛṣṭā . yathā kṣīrekṣurasāderdadhiguḍādirūpam .
visaḍaśapariṇāmasya pūrvvasadṛśapariṇāmatā ca dṛṣṭā .
tadiha pradhānenāpi bhahadahaṅkārādirūpavisadṛśapariṇā-
mena satā bhāvyam . kadācit sadṛśapariṇāmena sadṛ-
śapariṇāmaścāsya sāmyāvasthā sa ca mahāpralayaḥ . tasmā-
nmantrāyurvedapraṇayanāta tāvadbhagavatā rajastaṃmomalāvaraṇatayā
paritaḥ pradyotamānaṃ buddhisatvamāstheyaṃ tathā cābhyuda-
yaniḥśreṣasopadeśaparo'pi vedarāśirīśvarapraṇītastadbuddhi-
satvaprakarṣādeva bhavitumarhati . na ca satvotkarṣe rajastamaḥ-
prabhavau vibhramavipralambhau sambhavatastatprakṛṣṭasatvanimittaṃ
śāstramiti . syādetat prakarṣakāryyatayā prakarṣaṃ bodhaya-
cchāstram śeṣavadanumānaṃ bhavenna tvāgama ityata āha, etai-
riti . na kāryyatvena bodhayati api tvanādivācyavā-
cakabhāvasambandhena bodhayatītyarthaḥ . īśvarasya hi buddhisatve
prakarṣovarttate, śāstramapi tadvācakatvena tatra varttate iti .
upasaṃharati, etasmāt īśvarabuddhisatvaprakarṣavācakācchāstrāde-
tadbhavati jñāyate viṣayeṇa viṣayiṇolakṣaṇāt . sadaive-
śvaraḥ sadaiva muktaḥ iti . tadeva puruṣāntarādvyavacchidyeśva-
rāntarādapi vyapacchinatti tacca tasyeti . atiśayavi-
nirmuktimāha na tāvaditi . kutaḥ? yadeveti . kasmāt
sarvvātiśayavinirmuktaṃ tadaiśvaryyam? ityata āha, tasmād-
yatreti . atiśayaniṣṭhāmaprāptānāmaupacārikamaiśvaryyami-
tyarthaḥ . sāmyavinirmuktimāha na ca tatsamānamiti . prākā-
myamavihatecchatā tadvighātādūnatvam, anūnatve vā dvayo-
rapi prākāmyavighātaḥ kāryyānutpattirvā viruddhadharmasamā-
liṅgitamekadā kāryyamupalabhyetetyāśayaṣānāha dvayośceti .
aviruddhābhiprāyatve vā pratyekamīśvaratve kṛtamanyairekenaiveśa-
nāyāḥ kṛtatvāt, sambhūyakāritve vā na kaścidīśvaraḥ
pariṣadvat, nityeśanāyogināñca paryyāyāyogāt, kalpanā-
gaurabaprasaṅgācceti draṣṭavyaṃ tasmāt sarvvamavadātam” 24 vi0 .
evamasya kriyājñānaśaktau śastraṃ pramāṇamabhidhāya jñāna-
śaktāvanumānaṃ pramāṇayati, kiñca “tatra nirariśayaṃ sarva-
jñavījam” . vyācaṣṭe yadidamiti . buddhisatvāvaraka-
tamī'pagamatāratapyena yadidamatītānāgatapratyutpannānāṃ
pratyekañca samuccayena ca varttamānānāmatīndriyāṇāṃ grahaṇaṃ
tasya viśeṣaṇamalpaṃ bahviti sarvvajñavījaṃ kāraṇam, kaścit
kiñcidevātītādi gṛhṇāti, kaścihvahutaraṃ, kaścihvahuta-
mamiti grāhyāpekṣayā grahaṇasyālpatvaṃ bahutvaṃ kṛtam
etadvivarddhamānaṃ yatra niṣkrāntamatiśayāt sa sarvvajña iti
tadanena prameyamātraṃ kathitam . atra pramāṇayati asti-
kāṣṭhāprāptiḥ sarvvajñavījasyeti” sādhyanirdeśaḥ nirati-
śayatvaṃ kāṣṭhā yataḥ paramatiśayavattā nāstīti . tena
nāvadhimātreṇa siddhasādhanam, sātiśayatvāditi hetuḥ .
yadyat sātiśayaṃ tattat sarvvaṃ niratiśayaṃ yathā kuvalayāmala-
kavilveṣu sātiśayaṃ mahattvam ātmani niratiśayamiti
vyāptiṃ darśayati parimāṇavat . na ca garimādiguṇairvya-
bhivāra iti sāmprataṃ na khalva'vayavagarimāvayavinaḥ, ki-
ntvāparamāṇubhya antyāvayavibhyo yāvantaḥ kecana, teṣā-
mpratyekavarttino garimṇaḥ samāhṛtya garimavardhamānābhi-
mānaḥ jñānantu pratijñeyaṃ samāpyata ityekadvibahuviṣaya-
tayā yuktaṃ sātiśayamiti na vyabhicāraḥ . upasaṃharati,
yatra kāṣṭhā iti . nanu santi bahavastīrthakarā buddhārha-
tkapilarṣiprabhṛtayastat kasmāt te eva sarbdhajñā na bhava-
asmādanumānāt? ityata āha, sāmānyeti . kutastarhi
tadviśeṣapatipattiḥ? ityata āha, tasyeti . buddhādipraṇīta
āgamābhāsī natvāgamaḥ, sarvapramāṇabādhitakṣaṇikanairātmyā-
dimārgopadeśakatvena vipralambhakatvāditi bhāvaḥ . tena
śrutismṛtītihāsapurāṇalakṣaṇādāgamataḥ āgacchanti bu-
ddhimārohanti asmādabhyudayaniḥśreyasopāyā ityāgamaḥ .
tasmāt saṃjñādiviśeṣapratipattiḥ . saṃjñāviśeṣaḥ śiveśvarādi-
śrutyādiṣu prasiddhaḥ . ādipadena ṣaḍaṅgatādaśāvyayate saṃ-
gṛhīte . yathoktaṃ vāyupurāṇe “sarvvajñatā tṛptiranā-
dibodhaḥ khatantratā nityamulaptaśaktiḥ . anantaśaktiśca vibho-
rvidhijñāḥ ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya” . tathā “jñānaṃ vairā-
gyamaiśvaryyaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamā dhṛtiḥ . sraṣṭṛtvamātmasaṃ-
bodhohyadhiṣṭhātṛtvameva ca . avyayāni daśaitāni nityaṃ,
tiṣṭhanti śaṅkare” iti . syādetannityatṛptasya bhagavataai-
śvaryyātiśayasampannasya svārthe tṛṣṇāsambhavāt, kāruṇikasya ca
sukhaikatānajanasarjjanaparasya duḥkhabahulajīvalokajananā-
nupapatteraprayojanasya ca prekṣāvataḥ pravṛttyanupapatteḥ kriyā-
śaktiśālino'pi na jagatkriyetyata āha, tasyātmānu-
grahābhāve'pīti . bhūtānāṃ prāṇināmanugrahaḥ prayojanaṃ
śabdādyupabhogavivekakhyātirūpakāryakaraṇāt kila, cari-
tārthaṃ cittaṃ nivarttate tataḥ puruṣaḥ kevalī bhavati ata-
statprayojanāya kāruṇikovivekakhyātyupāyaṃ kathayati te-
nācaritārthatvāt cittasya jantūn, īśvaraḥ puṇyāpuṇyasahāyaḥ
sukhaduḥkhe bhāvayannapi nākāruṇikaḥ . vivekakhyātyupāyakatya-
nāya bhūtānugrahadvāramāha jñānadharmopadeśeneti . jñānañca
dharmaśca jñānadharmau tayorupadeśena jñānadharmasamuñcayāllabdhaviveka-
khyātiparipākāt . kalpapralaye—brahmaṇodināvasāne yatra
satyalokavarjaṃjagadastameti, mahāpralaye sasatyalokasya brahma-
ṇo'pi nidhane, saṃsāriṇaḥ svakāraṇagāminastadā mara-
ṇaduḥkhabhājaḥ . kalpetyupalakṣaṇam . anyadāpi svārjita-
karmapākavaśena janmamaraṇādibhājaḥ puruṣānuddhariṣyāmīti kai-
valyaṃ prāpya puruvā uddhṛtā bhavantvityarthaḥ . etacca karuṇā-
prayuktasya jñānadharmopadeśanaṃ kapilānāmapi siddhamityāha,
“tathā coktaṃ ādividvān kapila” iti . ādividvā-
niti pañcaśikhācāryyavacanam ādimuktasvasantānādi-
guruviṣayaṃ, natvanādimuktaparamaguruviṣayam, ādimukteṣu
kadācinmukteṣu vidvatsu kapileṣu asmākamādirvidvān
muktaḥ sa eva ca gururiti . kapilasyāpi jāyamā-
nasya maheśvarānugrahādeva jñānaprāptiḥ . śrūyate hi kapi-
lonāma viṣṇoravatāraviśeṣaḥ prasiddhaḥ svayaṃbhūstu hiraṇya-
garbhaḥ, tasyāpi sāṅkhyayogaprāptirvede śrūyate iti “sa eve-
śvaraḥ ādividvān kapiloviṣṇuḥ svayambhūriti”
svāyanmuvādīnāmapīśvara iti bhāvaḥ 25 . “samprati
bhagavato brahmādibhyoviśeṣamāha, “sa eṣa iti pātanikā
na tu sūtram “pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt” .
vyācaṣṭe, pūrve hīti . kālastu śatavarṣādiḥ, avacchedārthena
avacchedanaprayojanenopāvarttate, na varttate prakarṣasya gatiḥ
prāptiḥ pratyetavyā āgamāt . tadanena prabandhena bhagavānī-
śvarodarśitaḥ” 26 vācaspativivaraṇam .
tasveśvarasya lakṣaṇam “janmādyasyayataḥ” śā0 sūtrabhāṣyayo
rdarśitam taccopādānanimittakāraṇobhayakāraṇaparatayā
samarthitaṃ taccānupadamudāhṛtam . tasya lakṣaṇāni navamitāni
yathāha brahmaṇastaṭasthalakṣaṇodāharaṇevedā0 pari0 “prakṛte ca
jagajjanmādikāraṇatvam . atra jagatpadena kāryyajātaṃ viva-
kṣitam . kāraṇatvañca karttṛtvam ato 'vidyādau nātivyā-
ptiḥ . kartṛtvañca tattadupādānagocarāparokṣajñānacikorṣākṛti-
mattvam . īśvarasya tāvadupādānagocarāparokṣajñānasadbhāve
ca “yaḥ sarvvajñaḥ sarvvavit yasya jñānamayaṃ tapaḥ . tasmā-
detadbrahma nāma rūpamannañca jāyate” ityādi śrutirmmānam .
tādṛśacikīrṣāsadbhāve ca “so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti-
śrutirmmānam . tādṛśakṛtau ca “tanmano'kurutetyādi”
bākyam . jñānecchākṛtīnāmanyatamagarbhaṃ lakṣaṇatritayaṃ
vivakṣitam anyathā vyarthaviśeṣaṇāpatteḥ . ataeva janma-
sthitidhvaṃsānāmanyatamasyaiva lakṣaṇe praveśaḥ . evañca
lakṣaṇāni nava sampadyante . brahmaṇojagajjanmādikāraṇatve
ca “yatovā imāni bhūtāni jāyante yena jātāni jīvanti
yat prayantyabhisaṃviśantītyādi” śrutirmmānam . yadvā nikhila-
jagadupādānatvaṃ jagadākāreṇa pariṇamyamānamāyādhiṣṭhā-
natvaṃ vā . etādṛśamevopādānatvamabhipretya “idaṃ sarvvaṃ yada-
yamātmā” “saccāsaccābhavat” “bahu syāṃ prajāyeya” ityādiśru-
tiṣu brahmaprapañcayostādātmyavyapadeśaḥ . ghaṭaḥ san ghaṭobhāti
ghaṭaiṣṭa ityādilaukikavyapadeśo'pi saṃccidānandarūpabrahmai-
kyādhyāsāt” . ataeva “asti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma
ketyaṃśapañcakam . ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ māyārūpaṃ tato-
dvaya” mityuktam . śrīdharasvāminā'pi bhāga0 1 ślo0 ṭīkāyām
“viśvasargavisargādinavalakṣaṇalakṣitam” ityanena brahmaṇaḥ
sargāditrayasya jñānacikīrṣākṛtimattvena nava lakṣaṇā-
nyuktāni . “māyopādhirayaṃ jīvohyavidyopādhirīśvara”
ityukteḥ tasyāvidyopādhitvam avidyā ca kāryyakāraṇa-
bhedena dvividhā tatra kāryyarūpā māyāśabdena vācyā
kāraṇarūpā tu avidyāśabdavācyā . tatra kāryyarūpābhi-
prāyeṇaiva “indromāyābhiḥpururūpa īyate” śrutirdraṣṭavyā .
avidyābhiprāyerṇava tu “māyāntu prakṛtiṃ vidyāt māyinaṃ
tu maheśvaram” . “ājāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇavarṇṇāmi-
tyādi” śrutiśca draṣṭavyā . tasyā ekatve'pi satvarajastamo-
rūpaguṇabhedāt traividhyena tadupahitacaitanyasyāpi traivi-
dhyam . tadabhiprāyeṇaiva “sa ca parameśvaraḥ eko'pi svopā-
dhībhūtamāyāniṣṭhasatvarajastabhoguṇabhedena brahmaviṣṇumaheśvarā-
diśabdavācyatāṃ bhajate” iti vedā0 pari0 . “sattvaṃ
rajastama iti prakṛterguṇāstairyuktaḥ paraḥ puruṣa eka ihāsya
dhatte . sthityādaye hariviriñciharetisaṃjñāḥ” bhāgavatam .
matsyāvatāraprabhṛtayo'pi brahmakoṭayaeva . ata eva siddhā-
ntavindau “pumākāraviṣṇuprabhṛtīnāṃ styākārāṇāñca bhāratī-
prabhṛtīmāmośvararūpatvamuktam . tasya nityatayā niravayavatvai'pi
tattajjīvādṛṣṭavaśāt teṣāmupāsāsiddhyarthaṃ śrutivedapurāṇa-
prasiddhākāragrahaṇam “cinmayasyādvitīyasya niṣkala-
syāśarīriṇaḥ . upāsakānāṃ siddhyarthaṃ brahmaṇorūpakalpane-
tyukteḥ “yoyo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārccitumi-
cchati . tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidhāmyahamiti”
gītokteśca . īśvaravibhūtiśabde ca darśayiṣyamāṇa
tattatsthāneṣu īśvarasyārādhyatā . “yadā yadā hi dharmma-
sya gnānirbhavati bhārata! . abhyutthānamadharmmasya tadātmānaṃ
sṛjāmyaham” gītokteḥ jīvānāṃ kāryyavaśāt tasya
vigrahavattvenārvibhāvaḥ . kintu svādṛṣṭāyattaśarīrapari-
grahasyaiva saṃsāritvena īśvarasya śarīraparigrahe jīvādṛṣṭa-
syaiva hetutveneśvarasya na saṃsāritvamiti bheda iti draṣṭavyam .
tatra parameśvare “yasminnīśvara ityananyaviṣayaḥ śabdoyathā-
rthākṣaraḥ” vikra0 “uparyupari buddhīnāṃ carantīśvarabuddhayaḥ”
purā0 . “jagadāhuranīśvaram” gītā “na hīśvaravyāhṛ-
tayaḥ kadācit puṣṇanti loke viparītamartham” kumā0 .
“kleśakarmmaphalabhogavarjitaṃ puṃviśeṣamamumīśvaraṃ viduḥ” māghaḥ .
āḍhye “īśvaro'hamahaṃ bhāgīko'nyo'sti sadṛśo mama” gītā
svāmini . “ātmeśvarārāṇāṃ na hi jātu vighnāḥ samādhi-
bhedaprabhavobhavanti” kumā0 . śive svāmini ca “prāleya-
śītamacaleśvaramīśvaro'pi” kumā0 aiśvaryyānvitastriyāṃ
ṭāp . “savidhe śayane'pyanīśvarā saphalīkarttumaho mano-
rathān” rasaga0 . durgāyāṃ tu īśvarapatnītvāvivagṛyāṃ
ṭabheva . “vinyastamaṅgalamahauṣadhirīśvarāyāḥ” kirā0 .
VII, 2682 (? viśve devāḥ sahe°āḥ); XII, 2146.
7321, 7832; II, 1486; III, 1663, 15162; VII, 2907, 9452,
9534, 9606, 9609, 9634; VIII, 1504, 1623; X, 252, 318;
XII, 6135 (Rudraṃ), 13156 (do.); XIII, 658 (Īśānaṃ), 772
(an°bhaktaḥ), 827, 838, 940 (created Viṣṇu), 960, 1040
(Puruṣaṃ), 1048, 1069, 1123, 1131, 1135, 1188 (1000
names2), 1359, 3725, 4140 (as Varuṇa), 4141(?), 7529,
7530; XIV, 210.
2436; XII, 8057, †8331, †8332; XVII, 107 (Devendraṃ).
XIII, 4211.
(Hariṃ); III, 11866, 13509, 15538 (Keśavaḥ), 15546
(Hariḥ); V, 3503 (Viṣṇuḥ); XII, 7522 (Keśavaḥ), 7604
(Kṛṣṇaṃ), 7640, 12857 (Hariḥ), 12905 (in the form of
Aniruddha), 13036, 13117 (Hariḥ), †13447, 13460, 13461
(Nārāyaṇo Virāṭ), 13603 (Hariḥ), 13656 (Hariṃ), 13661;
XIII, 1357, 6005, 6953 (1000 names), 6958 (do.): XIV,
1600.
1141, 1142, 1144, 1146, 1148, 1158, 1202, 1222; V, 1373,
3713; VI, 1349, 1390, 1399, 1410, 1515; XII, 4449,
(among the names of Chastisement), 8507, 8536, 8555, 10497,
11039 (an°ḥ), 11360, 11408, 11604; XIV, 42.
(son of Pūru and Pauṣṭi).
the kings who were incarnations from the Krodhavaśagaṇa).
(enumeration of the eleven sons of Sthāṇu).—§ 191 (Arjuna):
I, 123, 4826 (enumeration of the Rudras presenṭ at the
birth of Arjuna).—§ 770 (Ānucāsanik.): XIII, 151β, 7091
(enumeration).
4362 (enumeration).
Karmav 66.9; (2) n. of a Bodhisattva: Gv 442.9.
Rājayogotsava yoga. P. 17.
(1) Ahamevāsa pūrvaṃ tu
nānyad kiṃcit nagādhipa / Tadātmarūpaṃ cit saṃvit Parabrahmaikanāmakam. // (Before the creation of the universe commenced, I alone was; there was nothing else. Then I was called Para- brahman, Citsvarūpī, Saṃvitsvarūpī and Ātmarūpī).(2) Apratarkyamanirdeśya-
manaupamyamanāmayam / Tasya kācit svataḥ siddhā śaktirmāyeti viśrutā // (That form is beyond discussion (Apratarkyam); beyond description (Anirdeśyam); incapable of being compared (Anaupamyam); beyond birth, death youth, old age etc. (Anāmayam). In this form of mine resides māyāśakti.(3) Na satī śā nāsatī sā-
nobhayātmā virodhataḥ / Etadvilakṣaṇā kācid- vastubhūtāsti sarvadā // (That māyāśakti cannot be said to be existing or not existing. Thus it is neither existing nor not existing. The statement existing and not existing is subject to the error, paradox. That great force exists always in me with the pair of aspects.(4) Pāvakasyoṣṇateveya-
muṣṇāṃśoriva dīdhitiḥ / Candrasya candrikeveyaṃ Mameyaṃ sahajā dhruvā // (Fire does not exist without heat, nor Sun without light nor Moon without its rays. Just like this, that māyāśakti is coeval with me. It is permanent.(5) Tasyāṃ karmāṇi jivānāṃ
Jīvāḥ Kālāśca sañcare / Abhedena vilīnāḥ syuḥ Suṣuptau vyavahāravat // (Just as all actions, feelings and even the sense of time remain latent in deep sleep, even so all the actions and emotions of all living beings lie absorbed in Māyā).(6) Svaśakteśca samāyogā-
dahaṃ bījātmatāṃ gatā / Svādhārāvaraṇāttasya- doṣatvaṃ ca samāgatam // (I am myself the source of this Māyā; but it has a strange power called āvaraṇa which hides my real nature).(7) Caitanyasya samāyogād
nimittatvaṃ ca kathyate / Prapañcapariṇāmācca Samavāyitvamucyate // (Being joined to Caitanya (Brahman) Māyā becomes the material as well as the immediate cause of the uni- verse (Prapañca).(8) Kecittām tapa ityāhu-
stamaḥ kecijjaḍāṃ pare / Jñānaṃ māyāṃ pradhānaṃ ca prakṛtiṃ śaktimapyajām // (This māyā is referred to differently by different people as tapas, tamas, jaḍa, jñāna, māyā, pradhāna, prakṛti and ajā.).(9) Vimarśa iti tāṃ prāhuḥ
Śaivaśāstraviśāradāḥ / avidyāmitare prāhur- vedatatvārthacintakāḥ // (Experts in Śaiva philosophical thought refer to this māyā as vimarśa and Vedic seers call it avidyā).(10) Evam nānāvidhāni syuḥ
nāmāni nigamādiṣu / tasyāḥ jaḍatvaṃ dṛśyatvāt jñānanāśāttato'satī // (Thus Vedas refer to māyā by various names. Because of visibility māyā is called jaḍa, and because it is des- tructive of true knowledge it is called asat).(11) Caitanyasya na dṛśyatvaṃ
dṛśyatve jaḍameva tat / svaprakāśaṃ ca caitanyaṃ na pareṇa prakāśitam // (Caitanya (Effulgence) is not visible. What is seen is jaḍa (material expression). Caitanya is self-illuminating; it is not illuminated by something else).(12) Anavasthādoṣasatvā-
nna svenāpi prakāśitam / Karmakartṛvirodhaḥ syāt- tasmāttaddīpavat svayam // (13) Prakāśamānamanyeṣāṃ Bhāsakaṃ viddhi parvata / ata eva ca nityatvaṃ Siddhaṃ samvittanormama // (If Caitanya is not self-illuminating then it is subject to the drawback of Anavasthādoṣa (Absence of finality). If Caitanya does not possess the quality of light and illumination there should necessarily be something else, which illuminates it, and there should again be something to illuminate that which illuminates Caitanya. And, it continues ad infinitum. This state of no conclusion is called anavasthā doṣa. Also one thing cannot be, at the same time, the subject (actor) and the object of action, and that invites the draw-back of paradox. Therefore, O King of mountains! understand that Caitanya is self-illuminating and it illuminates other things by its own illumination. And this, therefore, proves that my Caitanya is eternal).(14) Jāgratsvapnasuṣuptyādau
dṛśyasya vyabhicārataḥ / saṃvido vyabhicāraśca nānubhūtosti karhicit // (All visible things go on changing in the three states of awaking, dream and deep sleep. But, like visible things Caitanya is not subject to change, and does not experi- ence the three states).(15) Yadi tasyāpyanubhāva-
starhyayaṃ yena sākṣiṇā / anubhūtaḥ sa evātra śiṣṭaḥ saṃvidvapuḥ purā // (If it is argued that it (Caitanya) experiences the three states then there must be something else as ‘witness’ for the experience. But, since it is established as self-illumi- nating there cannot be something else as ‘witness’.(16) Ata eva ca nityatvaṃ
proktaṃ sacchāstrakovidaiḥ / ānandarūpatā cāsyāḥ parapremāspadatvataḥ // (Because of the above reasons experts in the science of philosophy hold that this Caitanya is eternal, and that, since it is the basis of bhakti which assumes the form of absolute love, it is ānandarūpa).(17) Mā na bhūvaṃ hi bhūyāsa-
miti premātmani sthitaṃ / sarvasyānyasya mithyātvā- dasaṃgatvaṃ sphuṭaṃ mama // (No living souls think ‘I am not’. Every body cherishes always his self-importance, the ‘I’. It is present there in every living soul in the form of love. This fact itself proves that I am different from all material objects).(18) Aparicchinnatāpyeva-
mata eva matā mama / tacca jñānaṃ nātmadharmo dharmatve jaḍatātmanaḥ // (That I am indivisible is quite definite. Knowledge is not an attribute of the soul (ātman) but is the very form of the soul itself. If knowledge were only an attri- bute of the soul it (soul) should have been material (jaḍa) and it is quite a certitude that the soul is not material, because knowledge is the very nature of the soul).(19) Jñānasya jaḍaśeṣatvaṃ
na dṛṣṭam na ca saṃbhavi / Ciddharmatvaṃ tathā nāsti Ciraścid nahi bhidyate // (The soul is pure knowledge without any touch of the jaḍa. It is also pure existence. It is one and indivisible).(20) Tasmādātmā jñānarūpaḥ
sukharūpaśca sarvadā / satyaḥ pūrṇopyasaṃgaśca dvaitajālavivarjitaḥ // (The ātman (soul) is therefore jñānarūpa (of the nature of pure knowledge), Sukharūpa (of the nature of pure joy) and satyarūpa (of the nature of absolute truth). It is unattached to anything and free from duality).(21) Sa punaḥ kāmakarmādi-
yuktayā svīyamāyayā / pūrvānubhūtasaṃskārāt kālakarmavipākataḥ // (22) Avivekācca tattvasya sisṛkṣāvān prajāyate / abuddhipūrvaḥ sargo'yaṃ kathitaste nagādhipa // (23) Etaddhi yanmayā proktaṃ mama rūpamalaukikam / avyākṛtaṃ tadavyaktaṃ māyāśabalamityapi // (24) Procyate sarvaśāstreṣu sarvakāraṇakāraṇam tattvānāmādibhūtaṃ ca saccidānandavigraham // (25) Sarvakarmaghanībhūta- micchājñānakriyāśrayam / hrīṃkāramantravācyaṃ ta- dādi tatvaṃ taducyate // (Impelled by the Vāsanās of previous actions the Māyā- śakti proceeds to create the world, beginning with the 24 tattvas. My form which is immaterial and unmani- fested is praised by all śāstras to be the cause of all causes and the basis of all tattvas. It is also the basis of all knowledge, action and volition and realizable only through the hrīṃkāra mantra).(26) Tasmādākāśa utpannaḥ
śabdatanmātrarūpakaḥ / bhavet sparśātmako vāyus- tejorūpātmakaṃ punaḥ // (27) Jalaṃ rasātmakaṃ paścāt— tato gandhātmikā dharā / śabdaikaguṇa ākāśo vāyussparśaravānvitaḥ (28) Śabdasparśarūpaguṇaṃ teja ityucyate budhaiḥ / śabdasparśarūparasai- rāpo vedaguṇāḥ smṛtāḥ // (29) Śabdasparśarūparasa- gandhaiḥ pañcaguṇā dharā / tebhyobhavan mahatsūtraṃ yalliṃgaṃ paricakṣate // (30) Sarvātmakaṃ tat saṃproktaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ / avyaktaṃ kāraṇo dehaḥ sa coktaḥ pūrvameva hi // (From this primordial principle the five elements (pañcabhūtas) were born. The first of these is ether which is the element of sound because sound travels through ether (śabda-tanmātra-rūpa). Then air (vāyu) gave rise to the sense of touch and so air is called sparśarūpa. This vāyu again gave rise to Agni (Vāyo- ragniḥ). Then came water which corresponds to the sense of taste (rasarūpa). From water came earth which is gandharūpa (the source of smell) (Udakādbhūmiḥ). Ākāśa (ether) has only one guṇa, namely sound. Vāyu (air) has two guṇas—Sabda and Sparśa (Sound and touch). Agni has three guṇas:—rūpa, śabda and sparśa. Jalaṃ (water) has four guṇas—śabda, sparśa, rūpa, and rasa. The last element—earth—has five guṇas—śabda, sparśa, rūpa, rasa and gandha. From these five tanmā- trās is born the liṅga-śarīra or sūkṣma-śarīra).(31) Yasmin jagadbījarūpaṃ
sthitaṃ liṅgodbhavo yataḥ / tataḥ sthūlāni bhūtāni pañcīkaraṇamārgataḥ // (32) Pañcasaṃkhyāni jāyante tatprakārastvathocyate / pūrvoktāni ca bhūtāni pratyekaṃ vibhajeddvidhā // (The jagat (universe) remained in embryo form (bīja- rūpa) in these pañcatanmātrās. Then by the process of Pañcīkaraṇa all the gross material objects were created. These pañcabhūtas were first divided into two (each was divided into two). Then by a process of the combi- nation of these ten parts different substances were born as detailed in the following stanzas.(33) Ekaikaṃ bhāgamekasya
caturdhā vibhajed gire / svasvetaradvitīyāṃśe yojanāt pañca pañca te // (Each half of each of these five bhūtas is again subdi- vided into four parts. These 1/8 parts are joined to the other halves and by combining them in other fractions the material bodies (sthūlaśarīras) of all beings are made).(34) Tatkāryaṃ ca virāṭ dehaḥ
sthūladeho yamātmanaḥ / pañcabhūtasthasatvāṃśaiḥ śrotrādīnāṃ samudbhavaḥ // Virāṭdeha (Cosmic body) is the sum total of these indi- vidual material bodies. The inner conscience and bodily organs like ear etc. originate from the gentle and pure aspects of the five elements.(35) Jnānendriyāṇām rājendra!
pratyekaṃ militaistu taiḥ / antaḥkaraṇamekaṃ syād vṛttibhedāccaturvidham // (36) Yadā tu saṃkalpavikalpakṛtyaṃ tadābhavettanmana ityabhikhyam / syād buddhisaṃjñaṃ ca yadā pravetti suniścitaṃ saṃśayahīnarūpam // (37) Anusandhānarūpaṃ ta- ccittaṃ ca parikīrtitam / ahaṃ kṛtyātmavṛttyā tu tadahaṃkāratāṃ gatam (Antaḥkaraṇa, due to differences in state assumes four forms. When once conception and doubt arise in a subject, then it is called mind. When there is no doubt, but there is assuredness it is called understanding (buddhi). The function of examining a subject again and over again belongs to citta. To think of ‘I’ is egoism or ahaṃkāra).(38) Teṣāṃ rajoṃśairjātāni
Kramāt karmendriyāṇi ca / pratyekaṃ militaistaistu prāṇo bhavati pañcadhā // (39) Hṛdi prāṇo gude'pāno nābhisthastu samānakaḥ / kaṇṭhadeśepyudānassyād- vyānaḥ sarvaśarīragaḥ // (From the coarse (rājasic) aspects of the five sense- organs originate the five organs of action like word, foot, hand, excretory and the genital organ, and also the five prāṇas (breaths) called prāṇa, apāna, samāna, udāna and vyāṇa. Prāṇa is located in the heart, apāna in the anus, samāna in the nābhi (navel) udāna in the throat and vyāna all over the body).(40) Jñānendriyāṇi pañcaiva
pañcakarmendriyāṇi ca / prāṇādi pañcakaṃ caiva dhiyā ca sahitam manaḥ // (41) Etat sūkṣmaśarīraṃ syān mama liṅgaṃ yaducyate / Tatra yā prakrtiḥ proktā sā rājan dvividhā smṛtā // (Organs of knowlege 5, of actions 5, and prāṇas 5, and buddhi 1, mind 1, the body is composed of these 17 factors). This forms the Sūkṣmaśarīra whose prakṛti is two-fold (as mentioned below).(42) Satvātmikā tu māyā syād-
avidyā guṇamiśritā / svāśrayaṃ yā tu saṃrakṣet sā māyeti nigadyate // One is pure māyā and the other is avidyā possessing properties).(43) Tasyāṃ yat pratibiṃbaṃsyād-
bimbabhūtasya ceśituḥ sa Īśvaraḥ samākhyātaḥ svāśrayajñānavān paraḥ // (44) Sarvajñaḥ sarvakartā ca sarvānugrahakārakaḥ / avidyāyāṃ tu yat kiṃcit pratibiṃbaṃ nagādhipa // (Brahmacaitanya reflected in this māyā is Īśvara (God). That Īśvara is the same as the ātman (soul), brahman absolute, creator of everything, omniscient, and the cause of all blessings. The soul reflects to a small extent in avidyā also).(45) Tadeva jīvasaṃjñaṃ syāt
sarvaduḥkhāśrayaṃ punaḥ / dvayorapīha saṃproktaṃ dehatrayamavidyayā // (This jīva is the receptacle of all sorrows. Due to vidyā and avidyā both get three kinds of bodies).(46) Dehatrayābhimānāccā-
pyabhūnnāmatrayaṃ punaḥ / prājñastu kāraṇātmā syāt sūkṣmadehī tu taijasaḥ // (47) Sthūladehī tu viśvākhya- strividhaḥ parikīrtitaḥ / evamīśopi samprokto jīvasūtravirāṭpadaiḥ // (48) Prathamo vyaṣṭirūpaśtu samaṣṭyātmā paraḥ smṛtaḥ / sa hi sarveśvaraḥ sākṣāt jīvānugrahakāmyayā // (49) Karoti vividhaṃ viśvaṃ nānābhogāśrayaṃ punaḥ / macchaktiprerito nityaṃ mayi rājan prakalpitaḥ. // He who is attached and is proud about the material body is called Viśva; he who attaches importance to the subtle body is called Taijasa, and he who is aware of the causal body is called Prājña. The jīva is Vyaṣṭisvarūpa (has individuality) but Īśvara is Samaṣṭyātmaka (embraces all the jīvas). Īśvara works impelled by my power).