See also īśaḥ.
1 A name of ŚIVA.
2 Also of the same deity as regent of the north-east quarter.
3 A ruler, a master. f. (-śā) The shaft of a plough.
E. īśa to rule, ka aff.
Pañc. i. d. 16. 2. A master, MBh. 1,
1532. 3. A ruler, Man. 9, 245. 4. A
name of Śiva, MBh. 13, 588. — Comp.
An-, m., f., not being master, Man. 9,
104. Amara-, m. a name of Śiva, Rām.
6, 35, 3. Avani-, m. a king, Caurap.
22. Kṣiti-, m. a king, Ragh. 2, 67.
Gaurī-, m. a name of Śiva, MBh. 14,
210. Caṇḍī-, m. a name of Śiva,
Bhāg. P. 4, 5, 17. Jagadīśa, i. e. jagat-,
m. a name of Viṣṇu, Gīt. 1, 5. Jana-,
m. a king, Hariv. 8403. Jala-, m. 1.
the ocean, Bhāg. P. 8, 7, 26. 2. a name
of Varuṇa, Bhāg. P. 3, 18, 1. Jīvita-,
m. a name of Yama, Ragh. 11, 20.
Tiryagīśa, i. e. tiryañc-, m. a name of
Kṛṣṇa, MBh. 7, 6471. Deva-, m.
the lord of the gods, Rām. 1, 63, 3.
Nadi-, m. the ocean, Pañc. ii. d. 27.
Bhūta-, m. Śiva. Rohiṇī-, m. the
moon. Viṃśati-, m. a lord of twenty
towns, Man. 7, 115. Vijaya-, m. a
name of Śiva, Rājat. 5, 46. Vitta-, m.
a name of Kuvera, Man. 7, 4. Svarga
-loka-, m. 1. Indra. 2. the body.
r. 2nd cl. (ṅa) īśaṅ (īṣṭe) To possess power, property, or authority.
m. (-śaḥ)
1. A name of SIVA.
2. Also of the same deity as regent of
the north-east quarter.
3. A ruler, a master.
f. (-śā) The shaft of a
plough.
E. īś to rule, ka aff.
Ep. de Śiva.
— F. īśā le manche de la charrue. ou le timon.
īśatva n. souveraineté;
principauté. domaine.
Suprématie et pouvoir surnaturel du brâhmane initié.
īśasakhi m. Kuvera, l'ami de Śiva.
īśādanta a. (īśā) qui a des défenses grandes comme un manche de charrue.
— S. m. grande défense; éléphant qui a de grandes défenses.
īśāna m. maître, ép. de Śiva.
īśāni f. souveraine, ép. de Durgā.
īśitā f. souveraineté; cf. īśatva.
īśitṛ m. maître; propriétaire.
īśitva n. Cf. īśatva.
īśvara a. (sfx. vara) puissant, capable de, inf.
— S. m. souverain; maître; seigneur.
Le Seigneur, Dieu.
Ep. de Śiva, de Kāma.
— S. f. īśvarī ép. de Durgā, de Lakṣmī, de Sarasvatī.
īśvarya n. pouvoir.
īśācala- m. Himavant.
īśopaniṣad- f. n. d'une Upaniṣad.
1) adj. subst. (f. īśā)
a) Eigenthümer, Besitzer: tadīśaḥ (d. i. nikṣepasya) PAÑCAT. I, 16. ācāryo brahmalokeśaḥ (wird theilhaftig) prājāpatye pitā prabhuḥ . atithistvindralokeśaḥ M. 4, 182. 184.
— b) der über Etwas verfügen kann; vermögend, im Stande seiend; mit dem gen.: īśo 'hamapi sarvasya MBH. 1, 1532. nāhamīśātmano rājankanyā pitṛmatī hyaham 6578. na cāhamīśā dehasya 6579. kathaṃcidīśā manasāṃ babhūvuḥ KUMĀRAS. 3, 34. anīśayā śarīrasya VIKR. 37. mit dem inf.: īśo 'si tapasā sarvaṃ samāhartum MBH. 3, 8590. 10746. R. 5, 64, 17. ŚĀK. 74, v. l. PRAB. 35, 11.
— c) Herr, Gebieter TRIK. 3, 3, 426. H. 358. an. 2, 543. MED. ś. 2. ŚVETĀŚV. UP. 1, 8. 6, 17. BHARTṚ. 3, 58. sa vyāghro 'bhavadāraṇyāṇāṃ paśūnāṃ rājā, sa siṃho 'bhavadāraṇyānāṃ paśūnāmīśaḥ ŚAT. BR. 12, 7, 1, 8. īśo daṇḍasya varuṇaḥ, īśaḥ sarvasya jagato brāhmaṇo vedapāragaḥ M. 9, 245. īśaśca vanasyāsya R. 5, 64, 7. hutāśamīśaṃ devānām N. 4, 9. yasmādīśo mahatāmīśvarāṇām HARIV. 7585. sureśa MBH. 13, 819. bhuvaneśa ŚVETĀŚV. UP. 6, 7. viṃśatīśa ein Gebieter, Chef über 100 (Dörfer) M. 7, 115 - 117. munīśa der Fürst unter den Muni (Vālmīki) R. Einl.
— 2) m.
a) Gemahl H. 8.
— b) ein Bein. Śiva's AK. 1, 1, 1, 25. 2, 4. TRIK. H. 195. H. an. MED. MBH. 13, 588. 820. HARIV. 7585. R. 3, 22, 39. ŚĀK. 1. KUMĀRAS. 3, 59. Nārāyaṇa's HARIV. 11300.
— c) ein Rudra; daher im pl. zur Bezeichn. der Zahl eilf ŚRUT. 40.
— 3) f. īśā́ Vermögen, Gewalt, Herrschaft: ī̀śā vaśâsyà yā jā̀yā AV. 11, 8, 17. 9, 25. 10, 2. sa dèvānā̂mī̀śāṃ paryaìtsa īśā̂no 'bhavat 15, 1, 5. VS. 21, 57. mā me 'dyeśāyāṃ vātsīt ŚAT. BR. 5, 3, 1, 13. saha eveśāmāraṇyānāṃ paśūnāmavarunddhe 12, 7, 2, 8.
— Vgl. anīśa, kṣitīśa, lokeśa, vitteśa, vedīśa .
1)
b) f.: īśe (voc.) varāṇām (Umā) R. 7, 87, 22.
— 2)
b) WEBER, RĀMAT. UP. 361. Verz. d. Oxf. H. 238,b,7. °māhātmya 8,a,35. °vādin 259,a,34. eine Form Śiva's: sadāśivādbhavedīśastato rudrasamudbhavaḥ 104,b,20. fg.
— c) WEBER, JYOT. 101.
— d) Bein. Kubera's WEBER, RĀMAT. UP. 302. 305.
— e) bei einigen Śaiva Bez. einer der 4 (oder 5) Śakti, welche unter dem gemeinschaftlichen Namen pāśa zusammengefasst werden, SARVADARŚANAS. 89, 6. 9.
— 3) f. ā Bez. einer Śakti WEBER, RĀMAT. UP. 326.
— Vgl. amareśa, avanīśa, gaṇeśa, gaurīśa, caṇḍīśa, jagadīśa, janeśa, jaleśa, jīviteśa, tiryagīśa, tridiveśa, dineśa, deveśa, dvijeśa, dhaneśa, nadīśa, nandīśa, prāṇeśa, bhūteśa, maheśa, yogeśa, rohiṇīśa, vijayeśa. sureśa, svargalokeśa .
2)
c) SŪRYAS. 2, 17.
— 1) Adj. Subst. (f. ā)
— a) Eigenthümer.
— b) verfügen könnend über (Gen.) , Ansprüche oder ein Recht habend auf (Gen.).
— c) vermögend — , im Stande seiend zu (Infin.).
— 2) m.
— a) Herr , Gebieter von , der Oberste unter (Gen. oder im Comp. vorangehend.
— b) *Gemahl.
— c) Bein.
— α) Viṣṇu's VP. 5,20,91.
— β) Śiva's.
— γ) Kubera's.
— d) eine Form Śiva's.
— e) ein Rudra.
— f) Bez. der Zahl eilf.
— g) bei einigen Śaiva eine best. Śakti.
— h) N.pr. eines Sādhya VP.² 2,22.
— 3) f. īśā́
— a) Vermögen , Gewalt , Herrschaft.
— b) eine best. Śakti.
gnomen Sivi. AM.
XII, 11094 (B°).
XII, 10288; XIII, 588, 610, 726, 783(?), 820, 822,
931, 941.
yaṇe), 12700, 13249 (aham Īśaḥ, says Kṛṣṇa), 13285, 13318,
13556 (Nārāyaṇena); XVI, 132.
īśakaḥ-śikā, īśakaḥ-śikā, īśiśiṣakaḥ-ṣikā; A īśitā-trī, īśayitā-trī, īśiśiṣitā-trī;
— īśayan-ntī, īśayiṣyan-ntī-tī; B īśānaḥ, īśayamānaḥ, īśiśiṣamāṇaḥ;
īśiṣyamāṇaḥ, īśayiṣyamāṇaḥ, īśiśiṣiṣyamāṇaḥ; 1 īṭ-īśau-īśaḥ, C bhujageṭ; --
īśitaḥ-tam-tavān, īśitaḥ, īśiśiṣitaḥ-tavān; D īśaḥ, 2 īśvara Eḥ-rā, īśiśiṣuḥ, īśānaḥ, F īśvarī 4, īśiśayiṣuḥ;
īśitavyam, īśayitavyam, īśiśiṣitavyam;
īśanīyam, īśanīyam, īśiśiṣaṇīyam;
īśyam, īśyam, īśiśiṣyam;
īṣadīśaḥ, durīśaḥ, svīśaḥ; --
īśyamānaḥ, īśyamānaḥ, īśiśiṣyamāṇaḥ;
īśaḥ, īśaḥ, īśiśiṣaḥ;
īśitum, īśayitum, īśiśiṣitum;
īśā, īśanā, īśiśiṣā, īśiśayiṣā;
īśanam, īśanam, īśiśiṣaṇam;
īśitvā, īśayitvā, īśiśiṣitvā;
samīśya, samīśya, samīśiśiṣya;
īśam 2, īśitvā 2, īśam 2, īśayitvā 2, īśiśiṣam 2; īśiśiṣitvā 2.
[Footnote]A. ‘tamīśitāraṃ tisṛṇāṃ gatīnāṃ susvāya nṝṇāmurarīkṛtāṅgam .’ vā. vi. 3-24.
[Footnote]B. ‘amitaṃpacamīśānaṃ sarvaṃbhogīṇamuttamam .’ bha. kā. 6-97.
[Footnote]1. śāntatvāt ‘vraścabhrasja—’ (8-2-36) iti ṣatve, jaśtvam .
[Footnote]C. ‘bhujageśi niśākarābhirāme dviṣatāṃ śokakare tadā'vatīrṇe’ . vā. vi. 2-67.
[Footnote]D. ‘īḍyo'yamīśaḥ samupāsti śīlairāśāsitaḥ pītapaṭīṃ vasānaḥ .’ dhā. kā. 2-45.
[Footnote]2. ‘stheśabhāsapisakaso varac’ (3-2-175) iti varac tācchīlikaḥ . ‘neḍ vaśi
kṛti—’ (7-2-8) itīṇṇiṣedhaḥ . striyāṃ ṭāp .
[Footnote]E. ‘abhīruravasaṃ strībhiḥ bhāsurābhiriheśvaraḥ ..’ bha. kā. 7-25.
[Footnote]F. ‘samagraśaktissamayopayātaḥ prāṇeśvarīṃ prāptumiyeṣa śauriḥ’ yā. a. 13-1. gaurā-
ditvāt ṅīp .
[Footnote]4. ‘anyebhyo'pi dṛśyante’ (3-2-75) iti vanipi, striyāṃ ‘vano ra ca’ (4-1-7) iti
ṅīp rephādeśaśca . ātreyādayastu vyāptyarthakādaśnuterauṇādike (5-17) varaṭi dhāto-
rīkāre, ṭittvāt ṅīpi samarthayanti . bahulagrahaṇādīśadhātoreva vā varaṭi rūpami-
tyapi ca kecit .
(IE 7-1-2), ‘eleven’.