īś 1 . īś, cl. 2. A. īṣṭe, or Ved. īśe, īśañ-cakre, īśiṣyati, īśitum, to own, possess; to belong to; to dispose of, be valid or powerful, to be master of (with gen., or Ved. with gen. of an inf., or with a common inf., or the loc. of an abstract noun); to command; to rule, reign; to behave like a master, allow; [with this word are perhaps con- nected Goth. aigan, ‘to have;’ Old Germ. eigan, adj. eigan, ‘own;’ Mod. Germ. eigen.]
2. īś, ṭ, m., Ved. master, lord, the supreme spirit. —Īśā-vāsya, am, n. ‘to be clothed or pervaded by the supreme,’ a title of the Īśa-upaniṣad, which com- mences with that expression.
√īś (ī́śe [628]; īśiṣyáti). own, be master of, w. gen. [cf. AS. āg-an, ‘possess,’ Eng. owe, ‘possess’ (so Shakespere often), ‘possess another's property, be in debt’; thence the participial adj. āgen, Eng. adj. own, ‘proprius’; thence the denom. āgnian, Eng. verb own; further, to āh, preterito-present of āgan, is formed a secondary past tense, āhte, ‘possessed,’ Eng. ought, ‘possessed’ (so Spenser), ‘was under obligation. ’]
īś 2 A. (īṣṭe, īśāṃcakre, aiśiṣṭa, īśitā, īśituṃ, īśita) 1 To rule, be master of, govern, command (with (pb) gen.) nāyaṃ gātrāṇāmīṣṭe K. 312 v. l.; arthānāmīśiṣe tvaṃ vayamapi ca girāmīśmaheyāvadarthaṃ Bh. 3. 30; sometimes with acc.; imām̐llokānīśata īśanībhiḥ Śvet. Up. (also used in the Veda with gen. of an infinitive or loc. of an abstract noun). 2 To be able, have power; expressed by ‘can’; mādhuryamīṣṭe hariṇān grahītuṃ R. 18. 13, 14. 38; kamiveśate ramayituṃ na guṇāḥ Ki. 6. 24; U. 7. 4; Śi. 1. 38; Māl. 10. 13. 3 To act like a master, allow. 4 To own, possess. 5 To belong to.
1 īśī́ṣṭe (ī́śe) be master, own, possess, reign, rule (gen. or acc.); dispose of, claim at (gen.); have power or be able to (inf. in tum or tos, loc., or acc.). — Cf. ríśāna.
1.īś cl. 2. Ā. ī́ṣṭe, or Ved. ī́śe (2. sg. ī́śiṣe and ī́kṣe, RV. iv, 20, 8; vi, 19, 10; Pot. 1. sg. ī́śīya pf. 3. pl. īśire, īśiṣyati, īśitum) to own, possess, RV.; MBh.; Bhaṭṭ.; to belong to, RV.; to dispose of, be valid or powerful; to be master of (with gen., or Ved. with gen. of an inf., or with a common inf., or the loc. of an abstract noun), RV.; AV.; TS.; ŚBr.; MBh.; Ragh. &c.; to command; to rule, reign, RV.; AV.; ŚBr. &c.; to behave like a master, allow, KaṭhUp.;
īś 2 Ā. (īṣṭe, īśāñcakre, aiśiṣṭa, īśitā, īśitum, īśita) 1 To rule, be master of, govern, command (with gen.); nāyaṃ gātrāṇāmīṣṭe K.312 v.l.; arthānāmīśiṣe tvaṃ vayamapi ca girā- mīśmahe yāvadartham Bh.3.30; sometimes with acc.; imāँllokā- nīśata īśanībhiḥ Śvet. Up.3.1 (also used in the Veda with gen. of an infinitive or loc. of an abstract noun). -2 To be able, have power; expressed by 'can'; mādhuryamīṣṭe hariṇān grahītum R.18.13,14.38; kamiveśate ramayituṃ na guṇāḥ Ki.6.24; U.7.4; Śi.1.38; Māl.10.13. -3 To act like a master, allow. -4 To own, possess. -5 To belong to.
ĪŚ-īṣṭe (īśite) ; īśiṣyati — être maître de (gén.), posséder, régner, pouvoir ; se conduire en maître ; īśāna- qui peut ; m. maître, dominateur ; Śiva ; Viṣṇu ; n. d'une montagne .
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
1. īś , ī́ṣṭe und ī́śe (ved.; īśate und īśite ŚVETĀŚV. UP. 1, 10. 3, 1. 2), ī́kṣe und ī́śiṣe ( P. 7, 2, 77. VOP. 9, 39), īśe, ī́śāthe, ī́śate, ī́śidhve ( PAT. zu P. 7, 2, 77), ī́śmahe; īśiṣva, īśidhvam ( SIDDH. K. zu P. 7, 2, 77); ī́śīya; aiśata 3. pl.; īśire; īśiṣyati ( KAṬHOP. 1, 27); īśitum ( P. 7, 2, 8, Sch.), īśita; DHĀTUP. 24, 10. mit dem gen. P. 2, 3, 52.
1) zu eigen haben, Eigenthümer sein; mit gen.: (etaṃ piba) yasyeśîṣe pràdivì yastè annâmder dir gehört, der von jeher deine Speise ist ṚV. 6, 41, 3. (piba) hòtrādā somâṃ prathàmo ya īśîṣe 2, 36, 1. semāmâviḍḍhì prabhṛ̂tìṃ ya īśîṣe 24, 1. 16, 6. yadîndrà yāvâtàstvamètāvâdàhamīśī̂yawenn ich so viel besässe wie du Indra 7, 32, 18. tvamī̂śiṣe vasupatè vasū̂nām 1, 170, 5. màhimna êṣāṃ pìtarâścàneśîre 10, 56, 4. asyâ ghā vī̀ra īvâtò 'gnerī̂śītà martyâḥeinen solchen Agni sollte der Mann (immer) zu eigen haben 4, 15, 5. neśe balasya MBH. 3, 955. dhanānāmīśate yakṣāḥ BHAṬṬ. 18, 20. zu eigen sein, gehören; intrans.: namô dèvebhyò namâ īśa eṣāmEhre den Göttern! Ehre gehört ihnen ṚV. 6, 51, 8. namô asya pràdivà ekâ īśe (wenn eka īśe für ekamīśe geschrieben ist; vgl. die Bemerkung zu iva) 3, 51, 4.
— 2) verfügen über; vermögen, mächtig sein; Herr sein einer Sache: nàhi tvadāre nìmiṣâścàneśê ṚV. 2, 25, 6. àyamàgniḥ sùvīryàsyeśê màhaḥ saubhâgasya . rā̀ya ī̂śe svapàtyasyà gomâtà īśê vṛtràhathā̂nām 3, 16, 1. àgnîrīśe vasàvyâsya 4, 55, 8. (P. 4, 4, 140, Vārtt. 3). īkṣê rā̀yaḥ kṣayâsya carṣaṇī̀nām 20, 8. yāvàdīśè brahmâṇā̀ vandâmānaḥ 3, 18, 3. ye sâṃgrā̀masyeśâte AV. 5, 21, 7. mā nô dùḥśaṃsô abhidìpsurī̂śata ṚV. 2, 23, 10. mā nâ stèna ī̂śata 42, 3. 6, 28, 7. yàthā̀nā̀ma vâ īśmahe AV. 4, 38, 7. TS. 2, 4, 10, 2. ŚAT. BR. 1, 8, 3, 12. 2, 3, 4, 8. na vai tasyà ta ī̂śatedarüber haben diese nicht zu verfügen TS. 3, 1, 9, 6. evaṃ śaṃsedyadi vāca īśītawenn er bei Stimme ist AIT. BR. 3, 44. nātmanaścanaiśata na dāyasya canaiśata ŚAT. BR. 4, 4, 2, 13. yamo ha vā asyāmavasānasyeṣṭe 13, 8, 2, 4. na kecidīśate - svayaṃ grāhyasya MBH. 3, 13863. viṣayāṇāṃ ca neśiṣe BHAṬṬ. 18, 15. 9, 57. mit folg. gen. eines infin. (vgl. īśvara): yasyà nūcìdadêvà īśê puruhūtà yotôḥ ṚV. 6, 18, 11. īśè hya1^\gniràmṛtâsyà bhūrèrīśê rā̀yaḥ sùvīryâsyà dātôḥ 7, 4, 6. mit dem inf. (auf tum): soḍhuṃ na tatpūrvamavarṇamīśe RAGH. 14, 38. mādhuryamīṣṭe hariṇāngrahītum 18, 12. mit dem loc. eines nom. act.: tasmādīśe nāhaṃ pannagasya pramāthe MBH. 13, 26. vom männlichen Vermögen: na seśè yasyà rambâte 'ntàrā sàkthyā̀3^\ kapṛ̂t ṚV. 10, 86, 16. pass. (das obj. im nom.): teneśitaṃ karma ŚVETĀŚV. UP. 6, 2.
— 3) gebieten über, herrschen; mit gen.: yadīśī̂yā̀mṛtā̂nāmùta vā̀ martyā̂nām ṚV. 10, 33, 8. ya īśê àsya dvìpadàścatûṣpadaḥ 121, 3 (ŚVETĀŚV. UP. 4, 13). sàmùdra ī̂śe sràvatā̂m AV. 6, 86, 2. bhàvo dìvo bhàva ī̂śe pṛthìvyāḥ 11, 2, 27. tvamī̂śiṣe paśū̀nāṃ pārthîvānām 2, 28, 3. ŚAT. BR. 1, 7, 3, 1. 2. puruṣo vai paśūnāmaindrastasmātpaśūnāmīṣṭe 4, 5, 5, 7. ekaḥ sanbahūnāmīṣṭe 5, 1, 5, 4. ahameva paśūnāmīśai (ved.) Sch. zu P. 3, 4, 8. 96. ya īśe 'sya jagato nityameva ŚVETĀŚV. UP. 6, 17. mit dem acc.: ya eko jālavānīśita iśinībhiḥ (sic) sarvām̐llokānīśata īśanībhiḥ (sic) 3, 1. imām̐llokānīśata īśinībhiḥ 2. kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ 1, 10. sa hi sarvamīṣṭe ŚAṂK. zu ĪŚOP. 1. ohne obj. BHAṬṬ. 3, 53. als Gebieter verfahren, seine Erlaubniss ertheilen: jīviṣyāmo yāvadīśiṣyisi tvam (yama) KAṬHOP. 1, 27.
īś, aus aś (erlangen, in seinen Besitz oder seine Gewalt bekommen) entsprungen, wie īr aus ar, „über etwas [G., selten Acc.] Macht haben, so dass man frei damit schalten kann”: 1) Güter [G.] besitzen, zu eigen haben; 2) Eigenschaften [G.] besitzen; 3) auf etwas [G.] ein Recht oder Ansprüche haben, ins- besondere von den Göttern, denen Opfer oder Opferspeisen oder Opferwerk gebührt; 4) über die Welt [G.] oder über Zustände oder Thätigkeiten gebieten; 5) über Menschen [G.] oder Götter ({859,9}) Gewalt haben, herrschen; 6) etwas zu thun [Gen. des Inf.] vermögen; 7) jemandem [G.] gebühren; {492,8} námas īśe eṣām (devā́nām), Verehrung gebührt ihnen; 8) mit dem Acc.: {548,18}, wo er mit dem Gen. wechselt, yád indra yā́vatas tuám, etā́vat ahám ī́cīya, „wenn ich soviel besässe, wie du, o Indra”, {252,3} yā́vat ī́śe, „soviel ich vermag”, {553,7} yám (índram) devī́ nirṛtis cid ī́śe, „über den selbst die Göttin Nirriti Gewalt hat”; yás pūrviā́m ánuṣṭutim … {677,7}; vielleicht auch {285,4}; 9) vermögend sein, von Menschen, insbesondere auch von der männlichen Zeugungskraft ({912,16}. 17); 10) herrschen, von Göttern oft mit dem Zusatze ójasā; 11) das Particip auch substantivisch mit adjectivischen Bestimmungen, „Herrscher, Gebieter”, von Göttern.
-ā́ [du.] 1) vásvas {598,4}. — 6) der Infinitiv wol dem Sinne nach aus dem folgenden pipyatam dhíyas zu entnehmen (die ihr es vermögt): {425,2}; {610,2}; {731,2}.
— 1) zu eigen haben , besitzen ; mit Gen. (selten Acc.).
— 2) zu eigen sein , Jmd (Gen.) gehören , gebühren.
— 3) verfügen können über , Ansprüche oder ein Recht haben auf (Gen.).
— 4) können , vermögen zu (Inf. auf tos oder tum , oder Nom. act. im Loc.) , Etwas (Acc.) vermögen. Ohne Ergänzung auch so v.a. männliches Vermögen haben.
— 5) gebieten — , herrschen — , Gewalt haben über (Gen. oder Acc.).