E. i to go, usi Uṇādi affix, the pen. lengthened.
Comp. Alpa-, adj. short-lived, Man. 4,
157. Kṣīṇa- (vb. kṣi), adj. lifeless,
Sāv. 2, 23. Gata-, adj. 1. lifeless,
Pañc. 101, 23. 2. whose life is forfeited,
Rām. 6, 1, 10. Dīrgha-, adj. 1. long.
lived, Rām. 1, 6, 18. 2. wished to be
long-lived, Rām. 3, 1, 11. Pari-mita-
(vb. mā), adj. short-lived, Rām. 3, 55,
20. Śata-, m. a man a hundred years
old, Lass. 32, 18; an old man. Cf.
Lat. aevum, Goth. aivs.
n. (-yuḥ) Age, duration of life.
E. i to go, usi Unādi affix, the
pen. lengthened.
durée de la vie; âge.
Gr. , dorien ; lat. aevum, aetas.
āyur-dā- f. n. d'une rivière.
°veda- m. science de la médecine ; traité de médecine ; -maya- a. qui contient l'Āyurveda.
āyuḥ-śeṣa- m. restant de vie ; -tā- f. fait d'avoir encore un reste de vie ; d'en être quitte avec la vie.
āyuṣ-kara- a. qui donne longue vie.
°kāma- a. qui souhaite longue vie.
— Vgl. 1. āyu 2,c.
1) Leben, sowohl Lebenskraft, Gesundheit als Lebensdauer; langes Leben AK. 2, 8, 2, 88. H. 1369. ṚV. 1, 10, 11. pra ṇà āyū̂ṃṣi tāriṣat 25, 12. 34, 11. viśvâṃ cìdāyûrjī̀vasê 37, 15. 44, 6. 93, 3. dī̀rghamāyûḥ 96, 8. 113, 17. 23, 24. 24, 11. 66, 1. vyâśema dèvahîtàṃ yadāyûḥ 89, 8. tve viśvā̂ sarasvati śrìtāyū̂ṃṣi dèvyām 2, 41, 17. 27, 10. 38, 5. trīṇyāyū̂ṃṣì tavâ jātavedaḥ 3, 17, 3. 4, 4, 7. nàhi svamāyûścikìte janêṣu 7, 23, 2. āyùrvasā̂nà upâ vetù śeṣâḥ 10, 16, 5. 27, 7. kùrmastà āyûràjarâm 51, 7. punàrmanàḥ punàrāyûrmà āgànpunâḥ prā̀ṇaḥ punârā̀tmā mà āgân VS. 4, 15. 28. 5, 27. āyûṣè varcâsè balā̂ya AV. 1, 35, 1. 6, 63, 1. vi yakṣmênà samāyûṣā 3, 31, 1. udâhvàmāyùrāyûṣè kratvè dakṣā̂ya jī̀vasê 8, 2, 23. TS. 1, 1, 10, 2. mā pā̀dyāyûṣaḥ pùrā 5, 1, 5, 7. tasmā̀dāyûḥ prā̀ṇānā̂muttàmam 6, 5, 2, 1. yāvadvevāsyeha mānuṣamāyuḥ ŚAT. BR. 1, 8, 3, 16. sarvamāyureti 2, 1, 3, 4. CHĀND. UP. 2, 11, 2. BṚH. ĀR. UP. 2, 1, 10. āyurevendriyaṃ vīryamātmandhatte ŚAT. BR. 3, 1, 1, 4. saṃspṛṣṭe hyāyuśca prāṇaśca 8, 7, 3, 11. prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ . tasmātsarvāyuṣamucyate . sarvameva ta āyuryānti TAITT. UP. 2, 3. parastādāyuṣaḥ CHĀND. UP. 2, 24, 6. āyuṣe dīrghāyutvāya PĀR. GṚHY. 2, 2. svasyāyuṣaḥ pāraṃ parācakhyau ŚAT. BR. 11, 1, 6, 6. AIT. BR. 8, 7. śatā́yus hundertfaches Leben habend oder verleihend, hundert Jahre lebend, - alt: kṣayâṃ śàtāyûṣam ṚV. 6, 2, 5. pàvitrêṇa śàtāyûṣā VS. 19, 37. śàtāyùḥ purûṣaḥ śàtendrîyaḥ TS. 3, 2, 6, 3. ŚAT. BR. 13, 1, 1, 4. śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣva KAṬHOP. 1, 23. M. 3, 186. (prajāpatiḥ) sahasrāyuryajñe ŚAT. BR. 11, 1, 6, 6. — āyuḥ - sṛjyate garbhasthasyaiva dehinaḥ PAÑCAT. II, 82. arogāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ . kṛte tretādiṣu hyeṣāmāyurhrasati pādaśas (300, 200 und im Kaliyuga 100 Jahre) īī M. 1, 83. varṣaśatapramāṇamāyuḥ PAÑCAT. 187, 10. BHARTṚ. 3, 50. MṚCCH. 1, 18. caturthamāyuṣo bhāgam M. 4, 1. 5, 169. 6, 33. MBH. 1, 974. KATHĀS. 14, 80. 81. dīrghamāyuḥ M. 4, 27. 76. 78. 94. 230. R. 3, 75, 25. 26. svalpaṃ tathāyuḥ PAÑCAT. Pr. 10. alpāyus SĀV. 2, 25. M. 4, 157. āyurvardhate 7, 136. pravardhate 4, 42. hīyate R. 2, 105, 19. prahīyate M. 4, 41. kṣarati 237. vāṇaiḥ - āyuḥ - pītaṃ rudhiraṃ tu patatribhiḥ RAGH. 12, 48. āyurādatte M. 4, 218. hanti 11, 40. oṣataḥ 4, 189. āyūṃṣi kṣapayanti R. 2, 105, 18. prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ . jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye .. 2, 2, 6. ācārāllabhate hyāyuḥ M. 4, 156. yaśasā yojayātmānamāyuṣā cāpi vāndhavān R. 5, 2, 42. āyuḥśeṣatā PAÑCAT. 9, 4. 52, 15. āyurvṛddhi 187, 7. āyuṣaḥ kṣaye RAGH. 3, 69. āyuḥkṣaya PAÑCAT. 78, 8. āyuḥparikṣaya R. 3, 30, 9. āyuṣkāraṇa SĀH. D. 13, 9. āyuṣkaratva 11. āyurdāya Verz. d. B. H. No. 857 (255, 8). 869. parimitāyus R. 3, 55, 20. gatā° 45, 22. PAÑCAT. 24, 18. HIT. I, 69. kṣīṇā° SĀV. 2, 23. KATHĀS. 14, 80.
— 2) lebendige Kraft überhaupt: āyûràpām ṚV. 3, 1, 5. yàjñasyāyûṣe (tvā) gṛhṇāmi VS. 7, 23.
— 3) Lebensfeier (vollständig āyuṣṭoma), Name einer Begehung, welche neben go und jyotis einen Bestandtheil der sechstägigen Abhiplava Feier bildet, als deren drittes und fünftes Tagewerk: jyotìrgaurāyùritî tryàhā bhâvanti TS. 7, 4, 1, 1. ŚAT. BR. 12, 2, 2, 12. 13, 5, 4, 3. jyotirgaurāyuriti trikadrukāḥ KĀTY. ŚR. 24, 1, 9. svargakāmasyāyurāmayāvino vā 23, 1, 16. āyurgṛhapatimaraṇe 24, 6, 19. jyotirgaurāyuriti stomebhiryanti AIT. BR. 4, 15. ĀŚV. ŚR. 9, 1. 10, 3. jyotiṣṭomāyuṣī R. 1, 13, 45.
— 4) ein annanāman nach NAIGH. 2, 7.
— Vgl. 2. āyu und dīrghāyus .
1) bhàradvā̂jo ha trìbhirāyûrbhirbrahmàrcâyamuvāsa drei Menschenalter hindurch TBR. 3, 10, 11, 3. uttara das Alter nach 50 Jahren, pūrva die Zeit vor 50 TBR. 1, 3, 10, 7. Comm.
— 3) vgl. WEBER, Nakṣ. 2, 282. In dieser Bed. als masc. behandelt, ausser in der Verbindung goāyuṣī und jyotiṣṭomāmuṣī, z. B. ĀŚV. ŚR. 12, 6, 17.
— 5) agnerāyuḥ N. eines Sāman Ind. St.3,201,a. āyurnavastobham desgl. 206,a.
— Vgl. citrāyus .
-us {10,11}; {24,11}; {34,11}; {37,15}; {44,6}; {53,11}; {73,5}; {89,2. 8}; {92,10}; {93,3}; {94,16}; {96,8}; {113,16. 17}; {116,10. 19. 25}; {125,1. 6}; {127,5}; {157,4}; {223,1}; {229,5}; {235,5}; {241,1}; {287,7} .16; {296,15}; {308,6}; {457,27}; {493,15}; {539,2}; {593,5}; {596,2}; {606,6}; {619,10}; {638,18. 22}; {651,8}; {664,30}; {668,4. 10. 11}; {688,6}; {792,2}; {805,5}; {808,14}; {840,14}; {842,5}; {844,2. 3. 6}; {853,7}; {862,14}; {871,8}; {877,7. 8}; {879,3}; {885,1. 5}; {888,11}; {911,19. 42}; {921,10}; {933,2}; {941,8}; {952,8}; {970,5. 6}; {987,5}; {996,1}; {1023,7}; {1028,7}. — {89,9}; {283,2} s. u. ā́yu.
-uṣā {23,24}; {119,6}; {517,24}; {911,39}.
-uṣas {926,5} prataritā́.
-uṣi {300,7}; {354,11}.
-ūṃṣi {25,12}; {218,10}; {232,17}; {251,3}; {335,6}; {668,7}; {778,19}; {844,5}; {1012,1}.
— 1) n.
— a) Leben , Lebenskraft , Lebensdauer , Menschenalter , langes Leben.
— b) lebendige Kraft
— c) Welt ṚV. 2,28,5. 7,90,6.
— d) Lebenselement 217,3 (in einer Etymologie).
— e) eine best. Begehung. Auch m.
— f) agneḥ und navastobham Namen von Sāman.
— g) das achte astrol. Haus Ind. St. 14,312.
— h) *Speise.
— 2) m. N.pr. eines Sohnes des Purūravas und der Urvaśi. Vgl. 1 āyu 2)d)β)
2. 23. 25. 27. 6. 19. 41. (dor. fortasse etiam huc
trahendum est, quanquam alio suffixo formatum, cf. Pott.
1. 114.).
āyuryogaśca sarvvā0 ci0 darśitaḥ yathā “athāyuryogaḥ .
kecidyogaṃ praśaṃsanti daśāṃ kecidvadanti hi . tadvinā cāyuṣāṃ
jñānaṃ na śakyantu manīṣibhiḥ . trividhaścāyuṣo yogaḥ sva-
lpāyurmadhyamottamaḥ . dvātriṃ śatpūrvvamalpantu tadūrdhvaṃ madhyamaṃ
bhavet . ā saptatestadūrdhvantu dīrghāyuriti sammatam .
uttamāyuḥ śatādūrdhvaṃ muneḥ śaṃsanti tadvidaḥ . ā dvā-
daśābdājjantūnāmāyurjñānaṃ na śakyate . japahomacikitsādyai
rvālarakṣāṃ tu kārayet . pitroddeśairmṛtāḥ kecitkecid
bālagra hairapi . apare riṣṭayogācca trividhā'kālamṛtyavaḥ .
janmataḥ prabalenaiva bālānāṃ puṣṭivarddhanam . kathayedavaśeṣaṃ tu
tathā yogonirūpitaḥ . alpāyurlagnape bhānau śatrau madhyaṃ
tu madhyame . mitre lagneśvare tasya dīrghamāyurudāhṛtam .
alpāyuryogajātasya vipattāre mṛti” vadet . jātasya madhyame
yāge pratyarau tu mṛtirbhavet . dīrghāyuryogajātānāṃ badhabhe tu
mṛtirbhavet . triṣu yogeṣu sarveṣu pratyekaṃ trividhaṃ bhavet .
alpāyuralpamadhyaṃ tu pūrṇṇāyustrividhaṃ smṛtam . madhyamādalpamadhyaṃ
tu pūrṇṇāyustrividhaṃ bhavet . dīrghāyuṣo'lpamadhye tu pūrṇṇāyustri-
vidhaṃ bhavet . evannavavidhaṃ proktamāyuṣāṃ tu vinirṇayaḥ . pañca-
myārāddaśā mṛtyuṃ dadyāt ṣaṣṭhī gurostathā . śaneścaturthānmṛtyuḥ
syāddaśā rāhośca saptamī . vipadbheśadaśā kaṣṭā pratyarīśa-
daśā tathā . badhabheśadaśā kaṣṭā pāpā syādaśubhekṣitā .
nīcārātivimūḍhasthā vipatpratyarinaidhanāḥ . daśā dadyurmṛtiṃ
tasya pāpaiyuktā viśeṣataḥ . rāśisandhiṣu ye jātāste bālā
mṛtajīvinaḥ . pāpadṛṣṭo yutovā'pi niḥsaṃśayamṛti pradaḥ .
gaṇḍānteṣūdbhavo martyaḥ pitṛmātṛbalāttataḥ . yadi jīvetsva-
rgapālo gajavājisamanvitaḥ . tṛtoyagau bhānuniśākarau
vā krūrarkṣagau krūranirīkṣitau ca . vyādhiṃ narasyāpi
vadanti tajajñāstrivarṣamātraṃ tvavilambametat . candrāt smare-
vāsaranāthabhaumau kujādayo vā maraṇaṃ daśāhāt . udyadreṣkāṇa
jāmitre yasva syāddāruṇo grahaḥ . kṣīṇacandre vilagnasthe
sadyoharati jīvitam . āpoklime sthitāḥ sarve grahā
balavivarjjitāḥ . ekamāsaṃ dvimāsaṃ vā tasyāyuḥ samudāhṛtam .
vilagnādhipatirnīce nidhane cārkasaṃyute . kṛcchreṇa jīvanaṃ
vindenmṛtaprāyo bhaviṣyati . ketorudayaḥ pūrvve paścādu-
klāgnipavananirghātaḥ . raudre sati ca mūhartte prāṇebhya-
styajyate jantuḥ . grahaṇapariveśakāle jātaḥ pāpānvite
vilagnasthe . lagneśe balahīne jīvati pakṣatrayaṃ
trimāsaṃ vā . aṃśādhipatirjanmapatirlagnapaścāstamupāgato
yasya . lagnāvasānamaraṇaṃ bhavet katipayāhena . sandhi-
catuṣṭayakāle jāte mṛtyuṃ samādiśettajjñaḥ . pāpayute
dṛṣṭe vā śīghraiḥ saumyairadṛṣṭayute . rāhau kendre pāpayukte-
kṣite vā kṣipraṃ nāśaṃ yāti saumyairadṛṣṭe . pāpaiḥ kendre
vārkalagne trikoṇe saumyaiḥ ṣaṣṭhe cāṣṭame'ntye vadanti . jātaḥ
kṣoṇe śītagau lagnasaṃsthe pāpairdṛṣṭe nāśamāśu prayāti .
uccakṣetre meṣarāśiṃ ca hitvā rāhuryuktasteṣvapi prāṇa-
nāśaḥ . lagnātsvāntyau pāpayuktau yadi stastatṣaṣṭhāntye vā
vinaśyen kṣaṇena . lagnādbāle cāṣṭame pāpacāraiḥ some kṣī-
ṇe tvaṣṭamābdaṃ ca jīvet . kendraiścandrātpāpayuktairasaumyaiḥ
svarge yānaṃ procyate vatsareṇa . janmādhipe lagnage krūra-
yukte paśyatyārkiścāṣṭame jīvavarge . ṣaṣṭhe varṣe dvādaśe vā'ṣṭame
vā sandhau rāśerjātako mṛtyumeti . ṣaṣṭhe'ṣṭame vā himagau
ca yasya kṣīṇe candre pāpayukte'tha vāpi . saumyairdṛṣṭe tvaṣṭa-
mābdañca jīvet pāpaiḥ saumyairmiśritaistaddalaṃ syāt . jīve-
vilagne mithune tulāyāṃ śukreṇa yukte śaśisūnunā ca .
pāpairdṛṣṭe mṛtyurāśisthite vā jīvedvarṣaṃ cāṣṭamaṃ caica bālaḥ .
lagne kṣīṇe śaśini nidhanaṃ randhrakendreṣu pāpaiḥ pāpā-
ntaḥsthe nidhanahivuke dyūnayukte ca candre . evaṃ lagne bhavati
madanacchidrasaṃsthe ca pāpe mātrā sākaṃ yadi ca na śubhairvīkṣitaḥ
śaktimadbhiḥ . rāhugraste śītaraśmau vilagne krūre yukte
cāṣṭame bhūmiputre . mātrā sāddhaṃ candravadbhāskareṇa grasto
vā tenāśu mṛtyuṃ prayāti . astaṅgate danapatau ravije
vilagne bhaume 'tha vāpi nidhanaṃ brajati trivarṣāt .
evaṃ sthite'pi himagāvaśubhairadṛṣṭairāśugrahe ca niyat
bhavatīha cāṣṭau . vṛhaspatirbhaumagṛhe'ṣṭamasthaḥ sūryendubhaumā-
rkajadṛṣṭamūrttiḥ . anyaistribhirbhārgavadṛṣṭihīno lokāntaraṃ prāpa-
yati prasūtam . vakrī śanirbhaumagṛhaṃ prayātaśchidre ca
ṣaṣṭhe ca catuṣṭaye vā . kujana saṃprāptabalena dṛṣṭo varṣadvayaṃ
jīvayati prajātam . saurismarasthe yadi vā vilagne janma-
sthalagne śaśiduścike vā . saumyeṣu kendropagateṣu sadyojātasya
mṛtyuryavanopadiṣṭaḥ . nīcasthe devapūjye tu bhaumakṣetragate-
'tha vā . sandhitraye'pi jātastu māsānmṛtyuṃ sa gacchati .
nakṣatrasandhau tithirāśisandhāvekatra tāvatprasavastripakṣāt .
jātaśca mṛtyuṃ samupaiti sadyaḥ śukre'hni jīvediti nandi-
koktam . ṣaṣṭyāṃ jātaścārkalagne kuje vā gaṇḍānte vā
mṛtyuyoge'tha vāpi . bhaume hanti prāṇināṃ tatkṣaṇena jīve-
kṣite cenna bhavet prajātaḥ . bhaumodaye taddivase kṛśendau
horeśvare vārabhūte śaśāṅke . jātaḥ sukhī brahmapadaṃ
prayāti prasādhanādyairiha mantrasiddhyā . vargottame lagna-
gate kulīre kendre gurau bhūmisute kalatre . siṃhāsanāṃśe
mṛguje viśeṣādrasāyanādyairamitāyureti . karmāntyalagne sa-
budhe kalatre jīve yadā gopurabhāgayukte . mṛdvaṃśake vā dina-
nāthaputre jātastvasaṃkhyāyurupaiti sūnuḥ . devalokāṃśake
śuke kendrasthe dharaṇīsute . siṃhāsanāṃśake jīve kendre
jātastvasaṃkhyakaḥ . uttamāṃśe bhṛgo kendre śanau pārāva-
tāṃśake . svargaloke gurau kendre tvauṣadhādhārasaṃkhyakaḥ . go-
purāṃśe gurau kendre śukre pārāvatāṃśake . trikoṇe karki-
lagne tu yagāntaṃ sa tu jīvatiḥ . cāpāṃśe karkilagne ca
tasmin devendrapūjite . tricaturbhirgrahaiḥ kendre jāto brahma-
padaṃ labhet . tṛtīyaikādaśe śukre gopurākhyāṃśakānvite . vṛṣe
vargottame lagne brahmaṇaḥ paramaṃ padam . lagne śukre gurau
kāme karmāye'maranāyake . cāpameṣāṃśake lagne jāto yāti
paraṃ padam . pañcame budhasaṃyukte gopurākhyāṃśakānvite . gurau
ghaṭe vilagne'smin jāto brahmapadaṃ labhet . kendre gurau
lābhagate'rkaputre dhane ravau mandayute kalatre . bhāgye
dharāsūnuyute'tra jāto yugāntakālaṃ samamupaiti mantraiḥ .
trikoṇagau jīvabudhau viśeṣāllagne vṛṣe tatra yate dharāje .
niśākare gopurabhāgayukte jātaḥ sahasradvayavarṣameti .
pakṣe site janma yadāhni kāle kendre gurau vā śaśibhe
vilagne . dāre kuje bhānusute sukhasthe jātastu jīve-
dayutābdasaṃkhyam . jīvamandāraśukrāṇāmanyonyaṃ kendrasaṃ-
bhave . trikoṇe vā yadā yāte jātastvayutavatsareḥ .
śubhairyukte catuṣkendre pāpaiḥ ṣaṭtribhavānvitaiḥ . siṃhalagne
yadā jāto jīvet ṣaḍayutāni saḥ . karkādisthairgrahaiḥ
sarvairgurucandrādibhiryadā . śanyantaiḥ paramoccasthairmuni-
tulyo bhavennaraḥ . śanyādibhaumaparyantā lagnādau khacarāḥ
sthitāḥ . vaiśeṣikāṃśasaṃyuktājātastvamarasaṃnnibhaḥ . ākalpaṃ
jovati naro mṛge lagne kujādikāḥ . ravyantāḥ
khacarāḥ sarve svocce jīve'hni janmani . meṣāntyalagne
sagurau bhṛgau vā niśākare godhanamadhyamāṃśe . siṃhāsa-
nāṃśe yadi vā dharāje jātastvasaṃ khyāyurupaiti mantraiḥ .
sthire ravau somasutena yukte candre vṛṣasthemithune ca śukre .
gurau kulīre yadi vā vilagne śanau tulāyāṃ munisā-
myameti . devalokāṃśake mande bhaume pārāvatāṃśake . siṃhāṃ-
śake gurau lagne jāto munisamo bhavet . meṣalagne ravau
māne jīve svīccasamanvite . triṣaḍāyagate pāpe jāto
munisamo bhavet . iti cintāmaṇau proktā āyuḥsaṃkhyā
manīpiṇām yaduktaṃ pūrvvakaiḥ sarvvestadvadeva mayā''dhunā” .
pārijātāṃśādyāstu sarvvā0 cinta darśitāḥ . “mūlatrikoṇa-
koṇoccasvarkṣakendrottamāṃśakāḥ . saptavargodbhavāḥ svāṃśasvā-
dhimitrāṃśamitrakāḥ . vargā ime daśa proktāḥ pūrvvācāryyai
rmaharṣibhiḥ . vargadvayādisaṃyogai pārijātādisaṃjñakāḥ .
uttamaṃ tu trivargaikyaṃ caturvargaṃ tu gopuram . vargapañcaka
saṃyoge siṃhāsanamihocyate . vargadvayaṃ pārijātaṃ ṣaṭkaṃ
pārāvatāṃśakam . saptakaṃ devalīkākhyaṃ svargalokastathā'ṣṭakam .
airāvatantu navakaṃ phalaṃ teṣāṃ pṛthak pṛthak” . jāta-
kapaddhatau tu riṣṭabhaṅgasahitāyuryogaviśeṣaḥ gajādyāyuḥ-
pramāṇa sahita uktaḥ yathā
“lagnasaptamagau pāpau candraḥ pāpayuto yadā . śubhagrahai rna
dṛṣṭaḥ syādacirānmṛtyukārakaḥ . kṣīṇendau vyayage pāpai
rlagnāṣṭamanivāsibhiḥ . kendrāṇi śubhahīnāni yadi kṣipraṃ
tadā mṛtiḥ . pāpayuktaḥ śaśī lagnasaptāṣṭadvādaśasthitaḥ .
kendrānyasthānagaiḥ somyairna dṛṣṭo mṛtyudāyakaḥ . pāpe rāśya-
ntage sandhyākāle horā vidhoryadā . mṛtyurvā syāccandra-
pāpai ryute sarvvacatuṣṭaye . karkāntyage cakrapūrvvaṃ paścārddhe
pāpadṛgyute . mṛtyurvāṣṭamaikendrasthaiḥ pāpaiḥ kṣīṇe vidhau tanau .
ṣaṣṭhadvādaśagaiḥ pāpairathavā dvyaṣṭasaṃ sthitaiḥ . lagne vā pāpa-
madhyasthe saptame vā mṛtiṃ vrajet . candre ṣaṣṭhe'ṣṭame vāpi
maraṇaṃ pāpavīkṣite . śubhairevekṣite varṣāṣṭakānmiśraistadarddhataḥ .
śubhaiḥ ṣaṣṭhāstage pāpairbalibhiḥ pravilokite . māsāna mṛtyuḥ
saptame vā lagneśe pāpasaṃyute . turyyasaptāṣṭagaścandraḥ pāpāntaḥ-
stho mṛtipradaḥ . kṣīṇa evaṃ lagnago'pi pāpe saptāṣṭage
sati . śubhādṛṣṭe vidhau bhānte kendrakoṇopagaiḥ khalaiḥ .
bhṛtirāśu sacandre'ṅge pāpairvā saptamaiḥ sthitaiḥ . sapāpo'ṅge
vidhau graste samātṛkaśiśorbadhaḥ . bhaume'ṣṭame ravāvevaṃ-
vidhe lagne tu śastrajaḥ . candrārkau vā tanau pāpaiḥ sabalairaṣṭa
koṇagaiḥ . śubhairna yuktadṛṣṭaścenmaraṇaṃ vālakasya hi . lagnāṃṣṭa
navamāntyeṣu kujacandrārkasūryyajaiḥ . baliṣṭhagurvvadṛṣṭaiḥ syā-
jjātasya maraṇaṃ dhruvam . pāpayukto vidhurlagnasaptako-
ṇāntyamṛtyugaḥ . maraṇāya baliṣṭhojñastrikayug vīkṣito na
cet . yogakartṛbaliṣṭhenādhiṣṭhete ca balī vidhaḥ . svabhe
vā lagnabhe'bdāntaḥ pāpadṛṣṭastadā mṛtiḥ . meṣāligo guru-
rmṛyau viśukrairavalokitaḥ . trivarṣānmṛtyudomandaḥ sa
sūryyendu rnavābdataḥ . dṛśyādṛśye saumyapāpairlagne 'gnāvi-
pubhimṛtiḥ . budhaḥ sārkavidhuḥ pāpadṛṣṭa ekādaśābdataḥ .
lagneśo ripugorāśimitairvarṣemṛtipradaḥ . māsairdrekkāṇa-
nāthastu divasairaṃśanāyakaḥ . lagne śaniḥ ṣoḍaśāhāt
pāpadṛṣṭo'tha saṃyutaḥ . māsādviśuddho varṣāttu śiśormṛtyukaraḥ
smṛtaḥ . lagne'rkakujamandāścet ṣaṣṭhe vā saptame vidhuḥ .
kṣīṇo na dṛṣṭo guruṇā saptavarṣān mṛtipradaḥ . rāśi-
lagneśvarāvastaṃ yātau ṣaṣṭhāṣṭaripphagau . rāśyaṅkatulyavarṣai
sta maraṇāya śiśoḥ smṛtau . rāhuḥpāpekṣitaḥ kendrasaṃstho
mṛtyukaraḥ śiśoḥ . vatsarairdaśabhiḥ kaiścit smṛtaḥ ṣoḍaśa-
vatsaraiḥ . eko'pi pāpomṛtyusthaḥ śatrugehe khalekṣitaḥ .
amarārbhakamapyevaṃ varṣānmṛtyuvaśaṃ nayet . śukraḥ karkamṛgā-
rasthovyayāṣṭāristhitaiḥ khalaiḥ . sarvaiḥ pradṛṣṭaḥ ṣaḍvarṣai-
rjātasyāriṣṭakārakaḥ . budhaḥ karkasthitaḥ ṣaṣṭhe'ṣṭame vā candra-
vīkṣitaḥ . varṣaiścaturbhīriṣṭasya kārakaḥ kathito budhaiḥ . sūryyaḥ
karmmaṇi śanyārakṣetrasthaḥ pāpavīkṣitaḥ . maraṇāya śiśoḥ
ketūdayabhaṃ janmabhaṃ tathā . ṣaṣṭhāṣṭamasthāḥ śubhadāśca pāpā-
dharmmātmajasthāśca yadā bhavanti . pāpaiḥ pradṛṣṭā na śubhā pradṛṣṭā
varṣāṣṭakānmṛtyukarāḥ pradiṣṭāḥ . lagnapaḥ pāpayuk dyū ne-
riṣṭakṛddhodhanasthitaḥ . navābdaiḥ sakhalo'bjāṃśe vyaye cendoḥ
khalekṣitaḥ . sūryyaśukraśanīnāñca yogo bhavati janmani .
gurudṛṣṭo'pi riṣṭāya pradiṣṭo navavatraiḥ . gajairaṅkakairnetranetrai
rdvipakṣaiḥ śarairekakenāvdhibhirvahninetraiḥ . gajābjairnakhai
svargasaṃkhyaiśca digbhirvidhormeṣato bhāgavarṣairmṛtiḥ syāt .
karkalagne garau sendau jñaśukrau kendragau yadā . trilābhāri-
gatāḥ śeṣā ihāyuramitaṃ smṛtam . āyuṣo yogajasyāpi
riṣṭaṃ vādhakamatra hi . tadbādhakoriṣṭabhaṅgaḥ sa cedbalikṛto-
bhavet . śubhāścandrāt ṣaṣṭhasaptāṣṭamasthā no khalānvitāḥ .
riṣṭanāśāya gaditāḥ praṇāmonṛhareryathā . śubhadreṣkāṇagaiḥ
sarvaiḥ śubhairyuktovidhuḥ śiśoḥ . riṣṭahā paripūrṇṇo vā dvā-
daśāṃśe śubhe sthitaḥ . sampūrṇṇāṅgaḥ śarvvarīnāyakaścet sarvai
rdṛṣṭoriṣṭahā saṃpradiṣṭaḥ . uccastho vā mitrabhāgasthito vā
candrāriṣṭaṃ nāśayet śukradṛṣṭaḥ . kendre jñaguruśukrāṇāmekaḥ
koṇe'tha vīryyavān . ariṣṭanāśakaḥ kendre pāpo'pi paramo-
ccagaḥ . mitrarāśigatāḥ pāpāḥ śubhāśca navapañcamāḥ . nāśaṃ
nayantiriṣṭāni kṛṣṇoriṣṭāsuraṃ yathā . balījanmeśvaromitra
śubhadṛṣṭo hi riṣṭahā . sa sarvagrahadṛṣṭo hi ṣaṣṭhe riṣṭavinaṣṭi
kṛt . vargottame śubhāḥ sarvve svabhe cāriṣṭahānidāḥ . śu-
bhavargagatā dṛṣṭāḥ saddṛṣṭā riṣṭānaṣṭidāḥ . kṛttikāpuṣya-
dāsreṣu candrovātha tripuṣkare . pūrṇṇovargottamagataḥ svīya-
riṣṭavināśakṛt . meṣakarkagataścandraḥ kendre śubhanirīkṣitaḥ .
aśubhaṃ nāśayatyāśu harirmattagajaṃ yathā . śuklapakṣe niśā-
yāñcet kṛṣṇejanma yadā divā . śubhāśubhekṣitaścandraḥ
ṣaṣṭhāṣṭastho'vakaḥ śiśoḥ . vyatīpāte'tha gaṇḍānte vaidhṛtau
riṣṭisandhyayoḥ . jātasya riṣṭaṃ nāstyeva smṛtikartturmataṃ
yathā” . iti candrariṣṭabhaṅgaḥ . “savīryye gurau lagnage raśmi-
yukte vināśaṃ tadaivāśubhaṃ sarvvameti” . baliṣṭhaiḥ śubhaiścā-
śubhairvīryyahīnaiḥ śubharkṣaṃ tanuḥ sadgrahairvīkṣitaṃ vā . triṣa-
ḍekādaśe rāhuḥ śubhadṛṣṭo yadā bhavet . mṛtyunāśāya sa-
vibhurmṛtyuñjaya ivāparaḥ . meṣokṣakarkalagnastho rāhuścāmyu-
dayo muneḥ . agastyasya munīnāṃ ca saptānāṃ riṣṭanāśakaḥ .
śīrṣodayagataiḥ sarvairmṛtyudoṣo vinaśyati . prasannaiḥ sukhadai-
ścāpi nabhodigvahnivāyubhiḥ . mṛtyubhaṃ grahahīnaṃ cet
kendre pūrṇṇabale śubhe . triṃśadvarṣaṃ tadāyuḥ syāccatvāriṃśa-
cchubhekṣite . guruḥ svabhe svadṛkkāṇe saptaviṃśativarṣakam . svabha-
sthitāḥ śubhāścandre svocce'ṅgasthe svaṣaṭsamāḥ . lagne
gurau śubhaiḥ kendrasthitairmṛtyau grahojbhite . saptatyabdaṃ bhave-
dāyuraṣṭāṅge tadavīkṣite . karke'ṅgage gurau koṇasthitaiḥ sarva-
śubhagrahaiḥ . aśītirāyuṣaḥ kāṣṭhā kendreśukre śataṃ samāḥ .
sūryye baliṣṭhe piṇḍāyuścandre syāttu nisargajam . lagne'ṃ-
śāyurhīṇabale trike'smin jīvaśarmmajam . nandendutattva
tithyarkatithisvarganakhā raveḥ . varṣāṇyucce grahe nīce tvarddhaṃ
madhye'nupātataḥ . nakhaikadvāṅkadhṛtayo viṃśatkhākṣā nisa-
rgajāḥ . samāḥ sūryyāt pūrvvavat syādebhyo'pyā'yurathāṃśaje .
iṣṭagrahalavāstrighnā daśabhaktāśca yat phalam . varṣamāsā-
dikaṃ jñeyaṃ bhaved dvādaśabhiḥ sphuṭam . jaive parāyuḥ
saptāṃśo grahāyuḥ paramoccage . lagnamaśasamantvayu-
rdadyādvīryyayutaṃ ca bhaiḥ . sarvamarddhaṃ tṛtīyo'ṃśaḥ prādaḥ
pañcāṅgabhāgakau . vyayādvāmaṃ vimīyeta pāpe tvarddhaṃ śubhagrahe .
ekabhāvagatānāṃ yo balī bhāgaharastu saḥ . arddhamastaṃ gato-
hanti tyaktvā śukraśanaiścarau . kujantyaktvā śatrubhasthaistri-
bhāgo nāśyate nijaḥ . lagne sapāpaiḥ lagnasthanavāṃśa-
ghnādgrahāyuṣaḥ . aṣṭottaraḥ śatāṃśaḥ syāddhīnaḥ saumye-
kṣite dalam . uccacakragatāstrighnaṃ dvighnaṃ svāṃśottamādigāḥ .
dadatyāyurgrahāste cedvṛddhau nityaṃ svabhādigāḥ . api tridvye
kaguṇadāḥ kendrādāviti kecana . lagne sapāpe hāni-
ryā nāsāvaṃśabhavāyuṣi . hānidvaye'dhikaiva syādguṇo'pyevaṃ
varāhagoḥ . khārkāḥparāyurnaradantinoḥ 120 syāddantā 32
hayānāṃ ca jinā 24 vṛṣādeḥ . kharoṣṭrayostattvasamāḥ 25
śuno'rkā 12 vyāghrādyajāderhinṛpāḥ 16 parāyuḥ . ā
yurnṛvat samānīya svasvapūrṇṇāyuṣā hatam . gṛparāyurhṛtaṃ
spaṣṭaṃ gajādyāyurbhavediti . dīpastailādiyukto'pi yathā
vāte vinaśyati . ajitendriyatāpathyairevamāyurvinaśyati” .
atra hayānāṃ dantairyathāyurjñānaṃ tathoktamaśvaśabde
503 pṛṣṭhe jayadattakṛtādaśvaśāstrāttadviśeṣo'va gantavyaḥ .
dantādvātriṃśadvarṣā itī ha ktam
itthamāyuśca sadācārādeva, apathyājitendriyādibhyastu ā-
yuḥsattve'pi nāśaḥ uktajātakapaddhativacanāt ataeva bhā0
ānu0 pa0 104 adhyāye sadācārāditaeva āyavṛddhiruktā
“śatāyurukta puruṣaḥ śatavīryyaśca jāyate . kasmānimrayante
puruṣā bālā api pitāmaha! . āyuṣmān kena bhavati
alpāyurvā'pi mānavaḥ . kena vā labhate kīrttiṃ kena vā
labhate śriyam . tapasā brahmacaryyeṇa japahīmaistathauṣadhaiḥ .
karmmaṇā manasā vācā tanme brūhi pitāmaha! . bhīṣma
uvāca . atra te'haṃ pravakṣyāmi yanmāṃ tvamanupṛcchasi .
alpāyuryyena bhavati dīrghāyurvā'pi mānavaḥ . yena vā
labhate kīrttiṃ yena vā labhate śriyam . yathā varttayan
puruṣaḥ śreyasā samprayujyate . ācārāllabhate cāyurācā-
rāllabhate śriyam . ācārāllabhate kīrttiṃ puruṣaḥ pretya
ceha ca . durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat .
yasmāttrasyanti bhūtāni tathā paribhavanti ca . tasmāt kuryyā-
dihācāraṃ yadīcchedbhūtimātmanaḥ . api pāpaśarīrasya
ācāro hantyalakṣaṇam . ācāralakṣaṇo dharmmaḥ santaścā-
ritralakṣaṇāḥ . sādhūktañca yathā vṛttametadācāralakṣaṇam .
apyadṛṣṭaṃ śravādeva puruṣaṃ dharmma cāriṇam . bhūtikarmāṇi
kurvvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvvate priyam . ye nāstikā niṣ-
kriyāśca guruśāstrābhilaṅghinaḥ . adharmajñā durācārāste
caranti gatāyuṣaḥ . viśokā bhinnamaryyādā nityaṃ saṅkīrṇa-
maithunāḥ . alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ .
sarvvalakṣaṇahīno'pi samudācāravānnaraḥ . śraddhadhāno'na-
sūyaśca śataṃ varṣāṇi jīvati . akrodhanaḥ satyavādī bhūtā-
nāmavihiṃsakaḥ . anasūyurajihmaśca śataṃ varṣāṇi jīvati .
loṣṭamarddī tṛṇacchedo nakhakhādī ca yo naraḥ . nityo-
cchiṣṭaḥ saṅkaśuko nehāyurvvi ndate mahat . brāhme muhūrtte
budhyeta dharmārthau cānucintayet . utthāyācasya tiṣṭheta pūrvvāṃ
sandhyāṃ kṛtāñjaliḥ . evamevāparāṃ sandhyāṃ samupāsīta
vāgyataḥ . nekṣetādityamudyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadācana .
nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhasogatam . ṛṣayo
nityasandhyatvāddīrghamāyuravāpnuvan . tasmāttiṣṭhetsadā pūrvvāṃ
paścimāñcaiva vāgyataḥ . ye na pūrvvāmupāsīrandvijāḥ sandhyāṃ
na paścimām . sarvvāṃstān dhārmiko rājā śūdrakarmmāṇi
kārayet . paradārā na gantavyāḥ sarvvavarṇṇeṣu karhicit .
nahīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiñcana vidyate . yādṛśaṃ puruṣa-
syeha paradāropasevanam . yāvanto romakūpāḥ syuḥ strīṇāṃ
gātreṣu nirmitāḥ . tāvadvarṣasahasrāṇi narakaṃ paryyupāsate .
prasādhanañca keśānāmañjanaṃ dantadhāvanam . pūrvvāhṇaeva
kāryyāṇi devatānāñca pūjanam . purīṣamūtre nodīkṣennā-
dhitiṣṭhet kadācana . nātikalyaṃ nātisāyaṃ na ca madhya-
ndine sthite . nājñātaiḥ saha gaccheta naikona vṛṣalaiḥ saha .
panthādeyo brāhmaṇāya nībhyo rājabhya eva ca . vṛddhāya
bhārataptāya garbhiṇyai durbbalāya ca . pradakṣiṇaṃ prakurvvīta
parijñātān vanaspatīn . catuṣpathān prakurrvvīta sarvvāneva
pradakṣiṇān . madhyandine niśākāle arddharātre ca sarvva dā .
catuṣpathaṃ na seveta ubhe sandhye tathiva ca . upānahau ca
vastrañca dhṛtamanyairna dhārayet . brahmacārī ca nityaṃ syāt
pādaṃ pādena nākramet . amāvāsyā paurṇṇamāsyāṃ caturdda-
śyāñca sarvvaśaḥ . aṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ vrahmacārī sadā
bhavet . . vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca . ā-
krośaṃ parivādañca paiśunyañca vivarjjayet . nāruntudaḥ syānna
mṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta . yayā'sya vācā
para udvijeta na tāṃ vadeduṣatīṃ pāralokyām . vāk-
sāyakā vadajānniṣpatanti tairāhataḥ śocati rātryahāṇi .
parasya no marmmasu niṣpatanti tān pāṇḍito nāvasṛjet
pareṣu . rohate sāyakairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam . vācā
duruktayā viddhaṃ na saṃrohati vākkṣatam . karṇṇinālikā
nārācānnirharanti śarīrataḥ . vākśalyastu na nirharttuṃ
śakyo hṛdiśayo hi saḥ . hīnāṅgānatiriktāṅgān vidyā-
hīnān vigarhitān . rūpadraviṇahīnāṃśca sattvahīnāṃśca
nākṣipet . nāstikyaṃ vedanindāñca devatānāñca kutsanam .
dveṣastambhābhimānañca taikṣṇyañca parivarjjayet . parasya daṇḍaṃ
nodyacchet kruddho nainaṃ nipātayet . anyatra puttrācchiṣyācca
śiṣṭārthaṃ tāḍanaṃ smṛtam . na brāhmaṇān parivadet nakṣa-
trāṇi na nirddiśet . tithiṃ pakṣasya na brūyāttathā'syā-
yurna riṣyate . kṛtvā mūtrapurīṣe tu rathyāmākramya vā punaḥ .
pādaprakṣālanaṃ kuryyāt svādhyāye bhojane tathā . trīṇi
devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan . adṛṣṭamadbhirni
rṇiktaṃ yacca vācā praśasyate . saṃyāvaṃ kṛśaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī-
mpāyasantathā . ātmārthaṃ na prakarttavyaṃ devārthantu prakalpayet .
nityamagniṃ paricaredbhikṣāṃ dadyācca nityadā . vāgyato
dantakāṣṭhañca nityameva samācaret . na cābhyuditaśāyī
syāt prāyaścittī tathā bhavet . mātāpitaramutthāya pūrvva-
mevābhivādayet . ācāryyamatha vāpyanyaṃ tathāyurvvindate
mahat . varjjayeddantakāṣṭhāni varjjanīyāni nityaśaḥ .
bhakṣayecchāstradṛṣṭāni parvvasvapi vivarjjayet . udaṅmukhaśca
satataṃ śaucaṃ kuryyāt samāhitaḥ . akṛtvā pādaśaucañca
nācareddantadhāvanam . akṛtvā devapūjāñca nābhigacchet
kadācana . anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam .
avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ . na cājñātāṃ
striyaṃ gacchedgarbhiṇīṃ vā'kadācana . udakśirā na svapeta
tathā pratyakśirā na ca . prākaśirāstu svapedvidvānathavā
dakṣiṇāśirāḥ . na bhagne nāvaśīrṇe ca śayane prasvapīta ca .
nāntarddhāne na saṃyukte na ca tiryyakkadācana . na cāpi
gacchet kāryyeṇa samayādvā'pi nāstike . āsanantu
padākṛṣya na prasajyettathā naraḥ . na nagnaḥ karhicit
snāyānna niśāyāṃ kadācana . snātvā ca nāvamṛjyeta gā-
trāṇi suvicakṣaṇaḥ . na cānulimpedasnātvā snātvā vāso
na nirddhunet . na cavārdrāṇi vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ .
srajaśca nāvakṛṣyeta na bahirddhārayīta ca . udakyayā ca
saṃbhāṣāṃ na kurvvīta kadācana . notsṛjeta purīṣañca kṣetre
grāmasya cāntike . ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryyāt
kadācana . annaṃ bubhukṣamāṇastu trirmukhena spṛśedapaḥ .
bhuktvā cānnaṃ tathaiva trirdviḥ punaḥ parimārjjayet . prāṅmukho
nityamaśnīyādvāgyato'nnamakutsayan . praskandayecca manasā
bhuktvā cāgnimupaspṛśet . . āyuṣyaṃ praṅmukho bhuṅkte yaśasayaṃ
dakṣiṇāmukhaḥ . dhanyaṃ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte uda-
ṅmukhaḥ . agnimālabhya toyena sa rvvān prāṇānupaspṛśet .
gātrāṇi caiva sarvvāṇi nābhiṃ prāṇitale tathā . nādhi-
tiṣṭhettuṣaṃ jātu keśabhasmakapālikāḥ . anyasya cāpyava-
snātaṃ dūrataḥ parivarjjayet . śāntihomāṃśca kurvvīta sā-
vitrāṇi ca dhārayet . niṣaṇṇaścāpi khādeta na tu gacchan
kadācana . mūtraṃ nottiṣṭhatā kāryyaṃ na bhasmani na govraje .
ārdrapādastu bhuñjīta nārdapādastu saṃviśet . ārdrapādastu
bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam . trīṇi tejāsi nocchiṣṭa
ālabheta kadācana . agniṃ gāṃ brāhmaṇañcaiva tathā hyā-
yurna hīyate . trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa udīkṣeta kadā-
cana . sūryyācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvvaśaḥ .
ūrddhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati . abhyu-
tthānābhivādābhyāṃ punastān pratipadyate . abhivādayeta
vṛddhāṃśca dadyāccaivāsanaṃ svayam . kṛtāñjalirupāsīta gacchantaṃ
pṛṣṭhato'nviyāt . na cāsītāsane bhinne bhinnakāṃsyañca varjja-
yet . naikavastreṇa bhoktavyaṃ na ngnaḥ snātumarhati . sva-
ptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭo'pi saṃviśet . ucchiṣṭo
na spśecchīrṣaṃ sarvve prāṇāstadāśrayāḥ . keśagrahaṃ prahā-
rāṃśca śirasyetān vivarjjayet . na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ
kaṇḍūyetātmanaḥ śiraḥ . na cābhīkṣṇaṃ śiraḥsnāyā-
ttathā'syāṃyurnaricyate . śiraḥsnātaiśca tailaiśca nāṅgaṃ kiñci-
dapi spṛśet tilabhṛṣṭaṃ na cāśnīyāttathā'syārnari-
ṣyate . nādhyāpayettathocchiṣṭo nādhīyīta kadācana .
vāte ca pūtigandhe ca manasā'pi na cintayet . atra gāthā
yamodgītāḥ kīrttayanti purāvidaḥ . āyurasya nikṛntāmi
prajāstasyādade tathā ya ucchiṣṭaḥ pravadati svādhyāyañcādhi-
gacchati . yaścānanyāyakāle'pi mohādabhyasyati dvijaḥ .
tasya vedaḥ praṇaśyeta āyuśca parihīyate . tasnādyukto
hyanadhyāye nādhīyīta kadācana . pratyādityaṃ pratyanalaṃ
prati gāñca prati dvijān . ye mehanti ca pranthānaṃ te bhavanti
gatāyuṣaḥ . ubhemūtrapurīṣe tu divā kuryyādudaṅmukhaḥ . dakṣiṇā-
bhimukho rātrau tathā hyāyurnariṣyate . trīn kṛśānnāvajānī-
yāddīrghamāyurjijīviṣuḥ . brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hyā-
śīviṣāstrayaḥ . dahatyāśīviṣaḥ kruddho yāvat paśyati
cakṣuṣā . kṣatriyo'pidahet kruddhoyāvat paśyati tejasā .
brāhmaṇastu kulaṃ hanyāddhyānenāvekṣitena ca . tasmādetattrayaṃ
yatnādupaseveta paṇḍitaḥ . guruṇā caiva nirbbandho na karttavyaḥ
kadācana . anumānyaḥ prasādyaśca guruḥ kruddho yudhiṣṭhira! .
samyaṅmiyyāpravṛtte'pi varttitavyaṃ gurāviha . gurunindā-
dahatyāyurmmanuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ . dūrādāvasathānmūtraṃ
dūrāt pādāvasecanam . ucchiṣṭotsarjjanaṃ caiva dūre kāryyaṃ
hitaiṣiṇā . raktamālyaṃ na dhāryyaṃ syāt śuklaṃ dhāryyantu
paṇḍitaiḥ . varjjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ prabho! .
raktaṃ śirasi dhāryyantu tathā vāneyamityapi . kāñcanī-
yā'pi mālā yā na sā duṣyati kahicit . snātasya
varṇakaṃ nityamārdraṃ dadyādviśāmpate! . viparyyayaṃ na kurvvīta
vāsaso buddhimānnaraḥ . tathā nānyadhṛtaṃ dhāryyaṃ na cāpadaśa-
meva ca . anyadeva bhavedvāsaḥ śayanīye narottama! .
anyadrathyāsu devānāmarccāyāmanyadeva hi . priyaṅgucandanā-
bhyāñca vilvena tagareṇa ca . pṛthagevānulimpeta keśa-
reṇa ca buddhimān . upavāsañca kurvvīta snātaḥ śucirala-
ṅkṛtaḥ . parvvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet .
samānamekapātre tu bhuñjennānnaṃ janeśvara! . ālīḍhayā pari-
vṛtaṃ na śayīta kadācana . tathā noddhṛtasārāṇi prokṣitaṃ nā-
pradāya ca . na sannikṛṣṭo medhāvī nāśucerna ca satmū ca .
pratiṣiddhānna dharmeṣu bhakṣyān bhuñjīta pṛṣṭhataḥ . pippalañca
vaṭañcaiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca . uḍumbaraṃ na khādecca bhavārthī
puruṣottama! . āvyaṃ gavyaṃ tathā māṃsaṃ māyūrañcaiva varjja-
yet . varjjayecchuṣkamāsiñca tathā paryyuṣitañca yat . na
pāṇau lavaṇaṃ vidvān prāśnīyānna ca rātriṣu . dadhi-
saktūnna bhuñjīta vṛthāmāṃsañca varjjayet . sāyaṃ prātaśca
bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ . bālena tu nabhujñīta para-
śrāddhaṃ tathaiva ca . vāgyato naikavastraśca nāsaṃviṣṭaḥ kadā-
canai . bhūbhau sadaiva nāśnīyānnānāsīno na śabdavat .
toyapūrvvaṃ pradāyānnamatithibhyo viśeṣataḥ . paścādbhuñjīta
medhāvī na cāpyanyamanā naraḥ . samānamekapaṅktyāntu bho-
jyamannaṃ nareśvara! . viṣaṃ halāhalaṃ bhuṅkte yo'pradāya suhṛ-
jjane . pānīyaṃ pāyasaṃ saktūn dadhi sarpirmmadhūnyapi .
niraśya śeṣameteṣāṃ na pradeyantu kasyacit . bhuñjāno manu-
javyāghra! naiva śaṅkāṃ samācaret . dadhi cāpyanupānaṃ vai kartta-
vyañca bhavārthinā . ācamya caikahastena pariplāvyaṃ tathoda-
kam . aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet . pāṇiṃ
mūrddhni samādhāya smṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ . jñātiśraiṣṭya-
mavāpnoti prayogakuśalo naraḥ . adbhiḥ prāṇān samālabhya
nābhiṃ pāṇitale tathā . spṛśaṃścaiva pratiṣṭheta na cāpyā-
rdreṇa pāṇinā . aṅguṣṭhasyāntarāle ca brāhmaṃ tīrthamudā-
hṛtam . kaniṣṭikāyāḥ paścāttu devatīrthamihocyate .
aṅguṣṭhasya ca yanmadhyaṃ pradeśinyāśca bhārata! . tena pitryāṇi
kurvvīta spṛṣṭvāpo nyāyatastathā . parāpavādaṃ na brūyānnā-
priyañca kadācana . na manyuḥ kaścidutpādyaḥ puruṣeṇa bhavā-
rthinā . patitaistu kathāṃ neccheddarśanañca vivarjjayet . saṃsargaṃ
na ca gaccheta tathāyurvindate mahat . na divā maithunaṃ gacchenna
kanyāṃ na ca bandhakīm . na cāsnātāṃ striyaṃ gacchettathāyu-
rvvindate mahat . sve ro torthe samācamya kāryye samupa-
kalpite . triḥ pītvāpo dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhavennaraḥ .
indriyāṇi sakṛt spṛśya trirabhyukṣya ca mānavaḥ . kurvvīta
pitryaṃ daivañca vedadṛṣṭena karmaṇā . brāhmaṇārthe ca yacchaucaṃ
tacca me śṛṇu kaurava! . pavitrañca hitañcaiva bhojanādyanta-
yostayā . sarvvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśet .
niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucirbhavet . vṛddho
jñātistathā mitraṃ daridro yī bhavedapi . gṛhe vāsayi-
tavyāste dhanyamāyuṣyameva ca . gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāśca
sahasārikāḥ . gṛheṣvete tu pāpāya tathā vai tailapā-
yikāḥ . uddīpakāśca gṛdhrāśca kapotā bhramarāstathā . nivi-
śeyuryadā tatra śāntimeva tadācaret . amaṅgalyāni caitāni
tathotkrośā mahātmanām . mahātmano'tiguhyāni na
vaktavyāni karhicit . agamyāśca na gaccheta rājñaḥ patnīṃ
sakhīṃ tathā . vaidyānāṃ vālavṛddhānāṃ bhṛtyānāñca
yudhiṣṭhira! . bandhūnāṃ brāhmaṇānāñca tathā śāraṇikasya ca .
sambandhināñca rājandra! tathāyurvindate mahat . brāhmaṇastha-
patibhyāñca nirmitaṃ yanniveśanam . tadāvaset sadā prājño
bhavārthī manujeśvara! . sandhyāyāṃ na svapedrājan! vidyāṃ
na ca samācaret . na bhuñjota ca medhādhī tathāyurvvindate
mahat . naktaṃ na kuryātpitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanam .
pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtimicchatā . varjja-
nīyāśca vai nityaṃ saktavo niśi bhārata! . śeṣāṇi cāva-
dātāni pānīyañcāpi bhojane . sauhityaṃ na ca karttavyaṃ
rātrau na ca samācaret . dvijacchedaṃ na kurvvīta bhuktvā na
ca samācaret . mahākule prasūtāñca praśastāṃ lakṣaṇaistathā .
vayasthāñca mahāprājñaḥ kanyāmāvoḍumarhati . apatyamut-
pādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṃ tataḥ . puttrāḥ pradeyā jñāneṣu
kuladharmeṣu bhārata! . kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya
dhīmate . puttrā niveśyāśca kulādvṛttyā labhyāśca bhārata! .
śiraḥsnāto'tha kurvvīta daivaṃ pitryamathāpi vā . nakṣatre
na ca kurvvīta yasmin jāto bhavennaraḥ . na prauṣṭhapadayoḥ
kāryyaṃ tathāgneye ca bhārata! . dāruṇeṣu ca sarvveṣu pratyariñca
vivarjjayet . jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvvāṇi
bhārata! . prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayet susamāhitaḥ .
udaṅmukho vā rājendra! tathāyurvvindatemahat . parivādaṃ
na ca brūyātpareṣāmātmanastathā . parivādo hyadharmāya procyate
bharatarṣabha! . varjayedvyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottama! .
samārṣāṃ vyaṅgitāñcaiva mātuḥ sakulajāṃ tathā . vṛddhāṃ pravra-
jitāñcaiva tathaiva ca pativratām . ayoniñca viyoniñca
na ca gacchedvicakṣaṇaḥ . piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvamā-
voḍhumarhasi . apasmārikule jātāṃ nihīnāñcaiva varjayet .
śvitriṇāñca kule jātāṃ kṣayiṇāṃ manujeśvara! . lakṣaṇai-
ranvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ . maṃnojñā darśanīyā
ca tāṃ bhavān voḍhumarhati . mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe
vā yudhiṣṭhira! . aparā patitā caiva na grāhyā bhūtimicchatā .
ānīnutpādya yatnena kriyāḥ suvihitāśca yāḥ . vede ca
brāhmaṇaiḥ proktāstāśca sarvvāḥ samācaret . na cerṣyā strīṣu
karttavyā rakṣyā dārāśca sarvvaśaḥ . anāyuṣyā bhavedīrṣyā
tasmādīrṣyāṃ vivarjjayet . anāyuṣyaṃ divā svapnaṃ tathā-
'bhyuditaśāyitā . prage niśāmāśu tathā ye cocchiṣṭhāḥ
svapanti vai . pāradāryyamanāyuṣyaṃ nāpitocchiṣṭatā tathā .
yatnato naiva karttavyamabhyāsaścaiva bhārata! . sandhyāyāṃ na ca
bhuñjīta na snāyānna paṭhettathā . prayataśca bhavettasyāṃ na ca
kiñcit samācaret . brāhmaṇān pūjayeccāpi tathā snātvā
narādhipa! . devāṃśca praṇamet snāto gurūṃścāpyabhivādayet .
animantrito na gaccheta yajñaṃ gaccheta darśakaḥ . anarcite
hyanāyuṣyaṃgamanaṃ tatra bhārata! . na caikena parivrajyaṃ na gantavyaṃ
tathā niśi . anāgatāyāṃ sandhyāyāmātatya ca gṛhe vaset .
mātuḥ piturgurūṇāñca kāryyamevānuśāsanam . hitaṃ vā'-
pyahitaṃ vā'pi na vicāryyaṃ kathañcana . dhanurvede ca vede
'tha yatnaḥ kāryyo narādhipa! . hastipṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca rathaca-
ryyāsu caiva ha . yatnavān bhava rājendra! yatnavān sukha-
medhate . apradhṛṣyaśca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya ca . pra-
jāpālanayuktaśca na kṣatiṃ labhate kvacit . yuktiśāstrañca
te jñeyaṃ śabdaśāstrañca bhārata! . gāndharvvaśāstrañca
kalāḥ parijñeyā narādhipa! . purāṇamitihāsāśca
tathākhyānāni yāni ca . mahātmanāñca caritaṃ
śrotavyaṃ nityameva ca . patnī rajasvalā yā ca
nābhigacchenna cāhvayet . snātāñcaturthe divase rātrau
gacchedvicakṣaṇaḥ . pañcame divase nārī ṣaṣṭhe'hani pumān
bhavet . etena vidhinā patnīmupāgaccheta paṇḍitaḥ .
jñātisambandhimitrāṇi pūjanīyāni sarvvaśaḥ . yaṣṭavyañca
yathāśakti yajñairvividhadakṣiṇaiḥ . ata ūrddhvamaraṇyañca sevi-
tavyaṃ narādhipa! . eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakī-
rttitaḥ . śeṣastraividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira! .
ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrttivarddhanaḥ . ācārādva-
rddhate hyāyurācāro hantyalakṣaṇam . āgamānāṃ hi sarve-
ṣāmācāraḥ śreṣṭha ucyate . ācāraprabhavo dharmo dharmādāyu-
rvivarddhate . etadyaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat .
anukampya sarvvavarṇān brahmaṇā samudāhṛtam” . anyecā-
cārā ācāraśabde 630 pṛṣṭhe uktāste'pi āyurvṛddhikarāḥ .
āyuḥkālaśca svābhāvikaḥ jīvabhedena bhinnaḥ . tathā hi
“brahmaṇovarṣaśatamiti” śruteḥ brahmaṇonijaparimāṇena
varṣaśatāyuḥ tacca” si0 śi0 darśitam “caturyugasahasreṇa
brahmaṇo dinamucyate . nijenaiva tu mānena āya-
rvarṣaśataṃ smṛtam . tat parākhyaṃ tadarddhaṃ tu parārddhama-
bhidhīyate” “sūryyābdasaṃkhyayā dvitrisāgarairayutāhataiḥ
saṃdhyāsandhyaṃśasahitaṃ vijñeyaṃ taccaturyugam . itthaṃ
yugasahasreṇa bhūtasaṃhārakārakaḥ . kalpobrāhmamahaḥ
proktaṃ śarvarī tasya tāvatī . paramāyuḥ śataṃ tasya
tayāhorātramaṃkhyayā” sū0 si0 . tena sauraiḥ 4320000
varṣaiḥ caturyugaṃ tena sahasraguṇitena brāhmamahaḥ
4320000000 rātriśca tāvatīti 8640000000
varṣāstasyāhorātramānaṃ tasya 360 guṇane tasya varṣamānam
3110400000000 etacchataguṇitaṃ tasyāyu rmānam
ayameva mahākalpaḥ “śatāyuḥ sadānanda evaṃ pradiṣṭasta-
dāyurmahākalpa ityuktamādyaiḥ” si0 śi0 ukteḥ . jaigī-
ṣavyasya ca daśamahākalpajīvitā “daśasu mahākalpeṣu
viparivarttamānena mayeti” sā0 kau0 “tadvākyāt tena
brāhmāyuḥkālā daśaguṇitāḥ” 3104400000000000
tasyāyuḥ . atha manūnāmāyuḥpramāṇam . “yugānāṃ saptatiḥ
saikā manvantaramudāhṛtam” sū0 si0 . caturyugamānañca
4320000 tacca 71 guṇitam 306720000 sauravarṣāḥe-
kaikamanūnāmāyuḥkālaḥ . mārkaṇḍeyasya saptakalpāntajovitetyukteḥ
4320000000 saptabhiguṇitam 30240000000
tasyāyuḥ kālaḥ . devānāmāyustu brāhmadinamānam “yadā
sa devo jāgartti tadedaṃ ceṣṭate jagat . yadā svapiti
śāntātmā tadā sarvaṃ nimīlati” sanūkteḥ brāhmadinaparyyantaṃ
teṣāṃ sthāyitvam “karmmātmanāñca devānāṃ so'sṛjat prāṇināṃ
prabhuḥ” iti manunā kalpādau tenaiva teṣāṃ sraṣṭṛtvokteḥ prati-
kalpe'pi tathaiva sraṣṭṛtvamiti . evaṃ yugabhedena narāṇāmāyurbhedaḥ
manunoktaḥ . “arogāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ . kṛte
tretādiṣu hyeṣāmāyurhrasati pādaśaḥ” tena satyayuge 400
varṣāḥ . tretāyāṃ 300 varṣāḥ . dvāpare 200 varṣāḥ . kalau śataṃ
varṣāḥ . purāṇāntare satyādiṣu lakṣāyutasahasraśatava-
rṣāyuṣṭvoktiḥ manuvirodhādagrāhyaiva . satkarmma bhistu prāṇā-
yāmatapasyādibhiḥ rasāyanādibhiścāyurvarddhate taccāyurvṛddhiśabde
775 pṛṣṭhe uktam . tena daśarathādīnāṃ daśavarṣasahasrarājya-
karaṇaṃ rāmāyaṇoktaṃ saṅgacchate . satkarmmābhiprāyeṇaiva
purāṇavacanaṃ lakṣādyāyuṣṭvabodhakaṃ mantavyamiti tu yuktam .
tataśca jātakapa0 ukteḥ naragajayoḥ, 120 varṣāḥ . aśvasya
dantasaṃkhyayā . 32 varṣā vā . gomahiṣādeḥ 24 varṣāḥ kharo-
ṣṭrayoḥ 15 varṣāḥ . śunaḥ 13 varṣāḥ vyāghrādeḥ 16 varṣāḥ
paramāyuḥ . tatra narasya śatāyuṣṭvasyaśrutyuktāvapi viṃśotta-
rīyavibhārgārthamiha 120 varṣoktiriti bodhyam .