• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āyus


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 118.
    āyus m. (-yuḥ) Age, duration of life.

    E. i to go, usi Uṇādi affix, the pen. lengthened.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 95, col. 2.
    āyus (yuḥ) 5. m. Age.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 84, col. 2.
    āyus āyus, n. Life, Man. 1, 84. —

    Comp. Alpa-, adj. short-lived, Man. 4,

    157. Kṣīṇa- (vb. kṣi), adj. lifeless,

    Sāv. 2, 23. Gata-, adj. 1. lifeless,

    Pañc. 101, 23. 2. whose life is forfeited,

    Rām. 6, 1, 10. Dīrgha-, adj. 1. long.

    lived, Rām. 1, 6, 18. 2. wished to be

    long-lived, Rām. 3, 1, 11. Pari-mita-

    (vb. mā), adj. short-lived, Rām. 3, 55,

    20. Śata-, m. a man a hundred years

    old, Lass. 32, 18; an old man. Cf.

    Lat. aevum, Goth. aivs.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 127, col. 1.
    Āyus, n. life, vital power, health, duration of life,

    long life, vital power; N. of a ceremony, commonly

    called Āyuṣṭoma, performed to obtain longevity and

    forming part together with the Go and Jyotis of the

    Abhi-plava ceremony; food; [cf. Dor. αἰές perhaps

    also αἰών]; (us), m. the son of Purūravas and Urvaśī.

    —Āyuḥ-śeṣa, as, m. end of life, death. —Āyuḥ-

    śeṣa-tā, f. the state of having nothing left but life.

    —Āyur-dad, t, t, t, or āyur-dā, ās, ās, am, or

    āyur-dāvan, ā, ā, a, Ved. giving life. —Āyur-

    dravya, am, n. a medicament. —Āyur-veda, as,

    m. the science of health or medicine; it is classed

    among sacred sciences, and considered as a supplement

    of the Atharva-veda; it contains eight departments:

    1. Śalya, surgery; 2. Śālākya, inquiry into diseases

    of the head and its organs; 3. Kāya-cikitsā, treatment

    of diseases affecting the whole body; 4. Bhūta-vidyā,

    treatment of diseases of the mind supposed to be pro-

    duced by demoniacal influence; 5. Kaumāra-bhṛtya,

    treatment of children; 6. Agada-tantra, doctrine of

    antidotes; 7. Rāsāyana-tantra, doctrine of elixirs; 8.

    Vājīkaraṇa-tantra, rules for increasing generative power.

    —Āyurveda-dṛś, k, m. a physician. —Āyurveda-

    maya, as, ī, am, acquainted with medical science.

    —Āyurvedika, as, m. acquainted or familiar with

    medical science, a physician. —Āyurvedin, ī, inī, i,

    belonging to medicine, of the medical profession,

    medical, medicinal, &c.; (ī), m. a practiser of physic,

    a physician or surgeon. —Āyuṣ-kāma, as, ā, am,

    wishing for life or health. —Āyuṣ-kṛt, t, t, t, Ved.

    producing or creating life. —Ayuṣṭoma, as, m. (fr.

    āyus-stoma), a sacrifice to obtain longevity. —Āyuṣ-

    pā, ās, ās, am, Ved. preserving life. —Āyuṣ-

    prataraṇa, as, ī, am, Ved. prolonging life. —Āyuṣ-

    mat, ān, atī, at, possessed of vital power, healthy,

    long-lived; alive, living; lasting; old; (ān), m. the

    third of the twenty-seven Yogas or divisions of the

    ecliptic; the Yoga star in the third lunar mansion;

    N. of a son of Uttānapāda, also of Saṃhrāda. —Āyus-

    kara, as, ā, or ī, am, promoting longevity, supporting

    life. —Āyus-tejas, ās, m., N. of a Buddha.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 126, col. 2.
    ā́yus, n. (activity, liveliness, and so) life; vitality; personified as a genius, Ayus, 8518; period or duration of life; long life; (like Eng. life, i. e.) living creatures. [√i, 1154, cf. āy-ú: cf. αἰ-ών, Lat. ae-vu-m, AS. ǣw, ǣ, ‘life-time, time’; AS. āwa, ā, Eng. aye, ‘ever’; AS. ǣf-re, Eng. ev-er.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 252, col. 2.
    āyus n. [i-asi-ṇicca Uṇ. 2. 117]

    1 Life, duration of life; dīrghamāyuḥ R. 9. 62, 12. 48; takṣakeṇāpi daṣṭasya āyurmarmāṇi rakṣati H. 2. 16; āyurvarṣaśataṃ nṛṇāṃ parimitaṃ Bh. 3. 107; śatāyurvai puruṣaḥ Ait. Br.; prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ . tasmātsarvāyuṣamucyate . sarvameva ta āyuryāṃti T. Up.

    2 Vital power.

    3 Food.

    4 N. of a ceremony called āyuṣṭoma performed to secure long life. (In comp. the final s of this word is changed to ṣ before (pb) hard consonants, and to r before soft ones).

    Comp.

    — kara a. (rī f.) promoting long life; K. 351.

    — kāma a. wishing for long life or health.

    — kṛt a. giving or producing life.

    — dravyaṃ

    1 a medicament.

    2 ghee.

    — yogaḥ N. of a yoga in astronomy.

    — vṛddhiḥ f. long life, longevity.

    — vedaḥ [āyurasmin vidyate'nena vā āyurvidatītyāyurvedaḥ Suśr.] the science of health or medicine, counted as a sacred science, and regarded as a supplement to the Atharvaveda; it comprises

    8 different departments; (1) śalyaṃ surgery; (2) śālākyaṃ diagnosis of diseases belonging to the head and its organs; (3) kāyacikitsā treatment of diseases of the whole body; (4) bhūtavidyā treatment of diseases of the mind supposed to be caused by the influence of evil spirits; (5) kaumārabhṛtyaṃ treatment of children; (6) agadataṃtraṃ doctrine of antidotes; (7) rasāyanataṃtraṃ doctrine of elixirs; and (8) vājīkaraṇataṃtraṃ treatment of remedies to increase generative power.

    — vedadṛś, vedamaya, vedika, vedin a.

    1 belonging to medicine.

    2 acquainted with medical science, medical. (

    — m.) a physician.

    — śeṣaḥ

    1 remainder of life; °śeṣatayā Pt. 1; °jīvita Pt. 4. being destined to live longer.

    2 end or decline of life.

    — stomaḥ (āyuṣṭomaḥ) a sacrifice performed to obtain long life.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 65.
    ā́yus n. life, vitality, longevity; world ( = living creatures).

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 41, col. 2.
    āyus ā́y-us, n. life, age, long life (often pl.);
    allotted term of life; vitality; vital element;
    world.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 149, col. 1.
    ā́yus a n. life, vital power, vigour, health, duration of life, long life, RV.; AV.; TS.; ŚBr.; Mn.; MBh.; Pañcat. &c.
    ☞ p. 149, col. 1.
    active power, efficacy, RV.; VS.
    ☞ p. 149, col. 1.
    the totality of living beings [food, Sāy.] RV. ii, 38, 5 and vii, 90, 6
    ☞ p. 149, col. 1.
    N. of a particular ceremony (= āyuḥ-ṣṭoma, q.v.)
    ☞ p. 149, col. 1.
    N. of a Sāman
    ☞ p. 149, col. 1.
    of the eighth lunar mansion
    ☞ p. 149, col. 1.
    food, L.
    ☞ p. 149, col. 1.
    ā́yus (us), m. the son of Purūravas and Urvaśī (cf. āyu), MBh.; Vikr.; VP.
    ☞ p. 149, col. 1.
    [cf. Dor. αἰές; perhaps also αἰών.]
    ☞ p. 149, col. 2.
    ā́yus b See col. 1.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 97, col. 1.
    āyus

    n. (-yuḥ) Age, duration of life.

    E. i to go, usi Unādi affix, the
    pen. lengthened.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 350.
    āyus n. [i-asi-ṇicca Uṇ.2.117] 1 Life, duration of life; dīrghamāyuḥ R.9.62,12.48; takṣakeṇāpi daṣṭasya āyurmarmāṇi rakṣati H.2.16; āyurvarṣaśataṃ nṛṇāṃ parimitam Bh.3.107, śatāyurvai puruṣaḥ Ait. Br.; prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmātsarvāyuṣamucyate sarvameva ta āyuryānti Tait. Up.2.3.1 -2 Vital power. -3 Food. -4 N. of a ceremony called āyuṣṭoma performed to secure long life, together with the go and jyotis part of the abhiplava ceremony. (In comp. the final s of this word is changed to ṣ before hard consonants, and to r before soft ones). -Comp. -kara a. (-rī f.) promoting long life; K.351. -kāma a. wishing for long life or health. -kṛt a. giving or producing life. -dravyam 1 a medicament. -2 ghee. -yogaḥ N. of a yoga in astronomy. -vṛddhiḥ f. long life, longevity. -vedaḥ [āyurasmin vidyate'nena vā āyurviṃdatītyāyurvedaḥ Suśr.] the science of health or medicine, counted as a sacred science, and regarded as a supplement to the Atharvaveda; (it comprises 8 different departments; (1) śalyam surgery; (2) śālākyam diagnosis of diseases belonging to the head and its organs; (3) kāyacikitsā treatment of diseases of the whole body; (4) bhūtavidyā treatment of diseases of the mind supposed to be caused by the influence of evil spirits; (5) kaumārabhṛtyam treatment of children; (6) agadatantram doctrine of antidotes; (7) rasāyanatantram doctrine of elixirs; and (8) vājīkaraṇatantram treatment of remedies to increase generative power); Śukra.4.277. -vedadṛś, -vedamaya, -vedika, -vedin a. 1 belonging to medicine. -2 acquainted with medical science, medical. m. a physician. -śeṣaḥ 1 remainder of life; ˚śeṣatayā Pt.1; ˚jīvita Pt.4 being destined to live longer. -2 end or decline of life. -stomaḥ (āyuṣṭhomaḥ) a sacrifice performed to obtain long life.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 78, col. 2.
    āyus āyus n. (ā-i- sfx. us) temps qui passe; durée;

    durée de la vie; âge.

    Gr. , dorien ; lat. aevum, aetas.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 121, col. 1.
    āyus- nt. vie, longue vie, santé ; n. d'un rite ; m. n. de divers personnages et not. du fils d'Urvaśī.

    āyur-dā- f. n. d'une rivière.

    °veda- m. science de la médecine ; traité de médecine ; -maya- a. qui contient l'Āyurveda.

    āyuḥ-śeṣa- m. restant de vie ; -tā- f. fait d'avoir encore un reste de vie ; d'en être quitte avec la vie.

    āyuṣ-kara- a. qui donne longue vie.

    °kāma- a. qui souhaite longue vie.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 680.
    1. āyus m. N. pr. ein Sohn des Purūravas und der Urvaśī MBH. 1, 3151. 3760. VIKR. 145. VP. 398. 406.

    — Vgl. 1. āyu 2,c.

    ☞ vol. 1, p. 680.
    2. ā́yus n. Uṇ. 2, 114.

    1) Leben, sowohl Lebenskraft, Gesundheit als Lebensdauer; langes Leben AK. 2, 8, 2, 88. H. 1369. ṚV. 1, 10, 11. pra ṇà āyū̂ṃṣi tāriṣat 25, 12. 34, 11. viśvâṃ cìdāyûrjī̀vasê 37, 15. 44, 6. 93, 3. dī̀rghamāyûḥ 96, 8. 113, 17. 23, 24. 24, 11. 66, 1. vyâśema dèvahîtàṃ yadāyûḥ 89, 8. tve viśvā̂ sarasvati śrìtāyū̂ṃṣi dèvyām 2, 41, 17. 27, 10. 38, 5. trīṇyāyū̂ṃṣì tavâ jātavedaḥ 3, 17, 3. 4, 4, 7. nàhi svamāyûścikìte janêṣu 7, 23, 2. āyùrvasā̂nà upâ vetù śeṣâḥ 10, 16, 5. 27, 7. kùrmastà āyûràjarâm 51, 7. punàrmanàḥ punàrāyûrmà āgànpunâḥ prā̀ṇaḥ punârā̀tmā mà āgân VS. 4, 15. 28. 5, 27. āyûṣè varcâsè balā̂ya AV. 1, 35, 1. 6, 63, 1. vi yakṣmênà samāyûṣā 3, 31, 1. udâhvàmāyùrāyûṣè kratvè dakṣā̂ya jī̀vasê 8, 2, 23. TS. 1, 1, 10, 2. mā pā̀dyāyûṣaḥ pùrā 5, 1, 5, 7. tasmā̀dāyûḥ prā̀ṇānā̂muttàmam 6, 5, 2, 1. yāvadvevāsyeha mānuṣamāyuḥ ŚAT. BR. 1, 8, 3, 16. sarvamāyureti 2, 1, 3, 4. CHĀND. UP. 2, 11, 2. BṚH. ĀR. UP. 2, 1, 10. āyurevendriyaṃ vīryamātmandhatte ŚAT. BR. 3, 1, 1, 4. saṃspṛṣṭe hyāyuśca prāṇaśca 8, 7, 3, 11. prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ . tasmātsarvāyuṣamucyate . sarvameva ta āyuryānti TAITT. UP. 2, 3. parastādāyuṣaḥ CHĀND. UP. 2, 24, 6. āyuṣe dīrghāyutvāya PĀR. GṚHY. 2, 2. svasyāyuṣaḥ pāraṃ parācakhyau ŚAT. BR. 11, 1, 6, 6. AIT. BR. 8, 7. śatā́yus hundertfaches Leben habend oder verleihend, hundert Jahre lebend, - alt: kṣayâṃ śàtāyûṣam ṚV. 6, 2, 5. pàvitrêṇa śàtāyûṣā VS. 19, 37. śàtāyùḥ purûṣaḥ śàtendrîyaḥ TS. 3, 2, 6, 3. ŚAT. BR. 13, 1, 1, 4. śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣva KAṬHOP. 1, 23. M. 3, 186. (prajāpatiḥ) sahasrāyuryajñe ŚAT. BR. 11, 1, 6, 6. — āyuḥ - sṛjyate garbhasthasyaiva dehinaḥ PAÑCAT. II, 82. arogāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ . kṛte tretādiṣu hyeṣāmāyurhrasati pādaśas (300, 200 und im Kaliyuga 100 Jahre) īī M. 1, 83. varṣaśatapramāṇamāyuḥ PAÑCAT. 187, 10. BHARTṚ. 3, 50. MṚCCH. 1, 18. caturthamāyuṣo bhāgam M. 4, 1. 5, 169. 6, 33. MBH. 1, 974. KATHĀS. 14, 80. 81. dīrghamāyuḥ M. 4, 27. 76. 78. 94. 230. R. 3, 75, 25. 26. svalpaṃ tathāyuḥ PAÑCAT. Pr. 10. alpāyus SĀV. 2, 25. M. 4, 157. āyurvardhate 7, 136. pravardhate 4, 42. hīyate R. 2, 105, 19. prahīyate M. 4, 41. kṣarati 237. vāṇaiḥ - āyuḥ - pītaṃ rudhiraṃ tu patatribhiḥ RAGH. 12, 48. āyurādatte M. 4, 218. hanti 11, 40. oṣataḥ 4, 189. āyūṃṣi kṣapayanti R. 2, 105, 18. prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ . jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye .. 2, 2, 6. ācārāllabhate hyāyuḥ M. 4, 156. yaśasā yojayātmānamāyuṣā cāpi vāndhavān R. 5, 2, 42. āyuḥśeṣatā PAÑCAT. 9, 4. 52, 15. āyurvṛddhi 187, 7. āyuṣaḥ kṣaye RAGH. 3, 69. āyuḥkṣaya PAÑCAT. 78, 8. āyuḥparikṣaya R. 3, 30, 9. āyuṣkāraṇa SĀH. D. 13, 9. āyuṣkaratva 11. āyurdāya Verz. d. B. H. No. 857 (255, 8). 869. parimitāyus R. 3, 55, 20. gatā° 45, 22. PAÑCAT. 24, 18. HIT. I, 69. kṣīṇā° SĀV. 2, 23. KATHĀS. 14, 80.

    — 2) lebendige Kraft überhaupt: āyûràpām ṚV. 3, 1, 5. yàjñasyāyûṣe (tvā) gṛhṇāmi VS. 7, 23.

    — 3) Lebensfeier (vollständig āyuṣṭoma), Name einer Begehung, welche neben go und jyotis einen Bestandtheil der sechstägigen Abhiplava Feier bildet, als deren drittes und fünftes Tagewerk: jyotìrgaurāyùritî tryàhā bhâvanti TS. 7, 4, 1, 1. ŚAT. BR. 12, 2, 2, 12. 13, 5, 4, 3. jyotirgaurāyuriti trikadrukāḥ KĀTY. ŚR. 24, 1, 9. svargakāmasyāyurāmayāvino vā 23, 1, 16. āyurgṛhapatimaraṇe 24, 6, 19. jyotirgaurāyuriti stomebhiryanti AIT. BR. 4, 15. ĀŚV. ŚR. 9, 1. 10, 3. jyotiṣṭomāyuṣī R. 1, 13, 45.

    — 4) ein annanāman nach NAIGH. 2, 7.

    — Vgl. 2. āyu und dīrghāyus .

    ☞ vol. 5, p. 1115.
    1. āyus Verz. d. Oxf. H. 50,a,5.
    ☞ vol. 5, p. 1115.
    2. āyus

    1) bhàradvā̂jo ha trìbhirāyûrbhirbrahmàrcâyamuvāsa drei Menschenalter hindurch TBR. 3, 10, 11, 3. uttara das Alter nach 50 Jahren, pūrva die Zeit vor 50 TBR. 1, 3, 10, 7. Comm.

    — 3) vgl. WEBER, Nakṣ. 2, 282. In dieser Bed. als masc. behandelt, ausser in der Verbindung goāyuṣī und jyotiṣṭomāmuṣī, z. B. ĀŚV. ŚR. 12, 6, 17.

    — 5) agnerāyuḥ N. eines Sāman Ind. St.3,201,a. āyurnavastobham desgl. 206,a.

    — Vgl. citrāyus .

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 183.
    ā́yus, n., ursprünglich: Rüstigkeit [s. āyú], dann Lebenskraft, Lebensdauer, besonders häufig da, wo der Wunsch oder die Bitte um lange Lebensdauer ausgesprochen wird.

    -us {10,11}; {24,11}; {34,11}; {37,15}; {44,6}; {53,11}; {73,5}; {89,2. 8}; {92,10}; {93,3}; {94,16}; {96,8}; {113,16. 17}; {116,10. 19. 25}; {125,1. 6}; {127,5}; {157,4}; {223,1}; {229,5}; {235,5}; {241,1}; {287,7} .16; {296,15}; {308,6}; {457,27}; {493,15}; {539,2}; {593,5}; {596,2}; {606,6}; {619,10}; {638,18. 22}; {651,8}; {664,30}; {668,4. 10. 11}; {688,6}; {792,2}; {805,5}; {808,14}; {840,14}; {842,5}; {844,2. 3. 6}; {853,7}; {862,14}; {871,8}; {877,7. 8}; {879,3}; {885,1. 5}; {888,11}; {911,19. 42}; {921,10}; {933,2}; {941,8}; {952,8}; {970,5. 6}; {987,5}; {996,1}; {1023,7}; {1028,7}. — {89,9}; {283,2} s. u. ā́yu.

    -uṣā {23,24}; {119,6}; {517,24}; {911,39}.

    -uṣas {926,5} prataritā́.

    -uṣi {300,7}; {354,11}.

    -ūṃṣi {25,12}; {218,10}; {232,17}; {251,3}; {335,6}; {668,7}; {778,19}; {844,5}; {1012,1}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 182, col. 1.
    ā́yus

    — 1) n.

    — a) Leben , Lebenskraft , Lebensdauer , Menschenalter , langes Leben.

    — b) lebendige Kraft

    — c) Welt ṚV. 2,28,5. 7,90,6.

    — d) Lebenselement 217,3 (in einer Etymologie).

    — e) eine best. Begehung. Auch m.

    — f) agneḥ und navastobham Namen von Sāman.

    — g) das achte astrol. Haus Ind. St. 14,312.

    — h) *Speise.

    — 2) m. N.pr. eines Sohnes des Purūravas und der Urvaśi. Vgl. 1 āyu 2)d)β)

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 43, col. 2.
    ā́yus n. Leben (oft im Pl.), Lebenskraft, Lebenselement, Welt.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 98, col. 3.
    āyus n. Daśar. IV, 1 (Ko.) *Speise? Vgl. rasāyus!

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 32, col. 2.
    āyus n. (r. i ire s. us 1) aetas. 2) vitae tempus. SA.

    2. 23. 25. 27. 6. 19. 41. (dor. fortasse etiam huc

    trahendum est, quanquam alio suffixo formatum, cf. Pott.

    1. 114.).

    Vācaspatyam

    ☞ p. 785, col. 1.
    āyus na0 iṇa—asi ṇicca . jīvitakāle “āyurārogya
    matulaṃ dehi devi! namo'stute” devīstutiḥ . “āyurdehātigaiḥ
    pītaṃ rudhiraṃ ca patattribhiḥ” raghuḥ . “caturthamāyuṣobhāga-
    muṣitvādyaṃ gurau dvijaḥ . dghitīyamāyu ṣobhāgaṃ kṛtadāro-
    gṛhe vaset” manuḥ “samārurukṣurdivamāyuṣaḥ kṣaye” raghuḥ .
    “āyūṃṣi tvakṣu nirbhidya prābhañjaniramocayat” bhaṭṭiḥ . “aṣṭamaṃ
    cāyuṣaḥ sthānamaṣṭamādaṣṭamañca yat” iti parāśarokteḥ
    janmalagnāvadhike aṣṭamasthāne tṛtīyasthāne ca tadvivecyam .
    sthānaviśeṣe ca grahaviśeṣayogadṛṣṭyādivaśāt āyurviśeṣaḥ
    aṣṭamasthāne cintanīyapadārthasahitaḥ” sarvā0 cintā0 darśitaḥ .
    yathā “maraṇājjīvitamaraṇaṃ guptasthānaṃ ca maraṇahetuñca . anta-
    sukhamaraṇadeśaṃ paribhavamapi cintayet prājñaḥ . randhreśvare pāpayu-
    te'ntyarāśāvalpāyurasyeti vadanti paṣṭhe . tatrāpi lagneśvara-
    yogajāte tvalyāyurasyeti vadanti santaḥ . svakṣetrasaṃsthe sati
    randhranāthe dīrghāyurāhrmunayomahāntaḥ . mandena vā cintya-
    maśeṣamāyuḥ svakṣetramitroccagṛhasthitena . randheśvare ṇāpi
    yute vilagnanāthe ripau vā vyayarāśiyukte . ṣaṣṭhāntyape vā
    yadi lagnayukte dīrghāyurabhyeti śubhekṣitaścet . karmeśvareṇāpi
    vicintyamāyurdīrghaṃ suhṛsvoccayutena tena . kendrasthitaiḥ karma-
    vilagnarandhranāthaistathaivāyurudāharanti . proktagrahairvyomacarai-
    stribhirvā sabhānujaiḥ kendragataistathaiva . svakṣetrakoṇādiga-
    tairviśeṣādvadanti dīrghāyu rudāracittāḥ . caturastre śubhairyukte
    lagneśe śubhasaṃyute . guruṇā dṛṣṭisaṃyoge pūrṇamāyurvini-
    rdiśet . kendrānvite vilagneśe guruśukrasamanvite . tābhyāṃ
    nirokṣite vāpi dīrghamāyurvinirdiśet . triṣaḍāyagatāḥ
    pāpāḥ śubhāḥ kendratrikoṇagāḥ . lagneśe balasaṃyukte
    pūrṇamāyurvinirdiśet . ṣaṭsaptarandhrabhāveṣa śubheśasahiteṣu
    ca . triṣaḍāyeṣu pāpeṣu pūrṇamāyurvinirdiśet . randra dhipe
    vilagnasthe guruśukrekṣite yute . lagneśe kendrarāśau vā dīrgha-
    māyurvinirdiśet . randhrādhipe tu kendrasthe guruśukrekṣite
    yute . lagneśe balasaṃyuktedīrghamāyurvinirdiśet . lagnādhipo
    yadā kendre lagnādekādaśālaye . sarvagrahakṛtaṃ riṣṭameko'pi
    vilayaṃ nayet . uccānvitaistribhiḥ kheṭairlagnarandhreśasaṃyutaiḥ .
    randhe pāpavihīnaistairdīrghamāyurvinirdiśet . randhrasthataistribhiḥ
    kheṭaiḥ svoccamitrasvagehagaiḥ . lagneśe valasaṃyukte dīrghamā0 .
    prārāvatāṭibhāgasthāḥ pāpāḥ sarve śubhāstathā . kendratriko-
    ṇanilayāḥ pūrṇṇamāyurvinirdiśet . ṣaṣṭhāṣṭamavyaye pāpā
    lagneśe durbale yadi . alpāyu ranapatyo vā śubhadṛgyogava-
    rjite . krūraṣaṣṭhāṃśake vāpi randhreśe bhānuje'pi vā . pāpā-
    nvite pāpadṛṣṭetvalpamāyurvinirdiśet . catuṣṭayagate pāpe śubha-
    dṛṣṭivivarjite . balahīne vilagneśe tvalpamāyurvinirdi-
    śet . vyayārthau pāpasaṃyuktau śubhadṛṣṭivivarjitau . krūraṣaṣṭhāṃśagau
    vāpi svalpamāyurvinirdiśet . āyuryogastridhā proktaḥ sva-
    lpamadhyacirāyuṣaḥ . dvātriṃ śatpūrvvamalpāyurmadhyamāyu stato
    bhavet . saptatyāḥ prāk, tataḥ pūrṇamāyuratra vadanti hi .
    alpāyurdinanāthasya śatrau lagnādhipe yadā . samatve madhya-
    māyuḥ syānmitre dīrghāyurādiśet . balahīne vilagneśe
    jīve kendratrikoṇage . ṣaṣṭhāṣṭamavyaye pāpe madhyamāyurudāhṛ-
    tam . śubhe kendratrikoṇasthe śanau balasamanvite . ṣaṣṭhe
    vāpyaṣṭame pāpe madhyamāyurudāhatam . lagne trikoṇe kendre
    vā madhyamāyuśca miśrite . alpāyuryogajātānāṃ vipatpā-
    ke mṛtipradaḥ . madhyame pratyaribheśānmṛtiṃ dadyādviśeṣataḥ .
    aṣṭameśadaśā kaṣṭā pūrṇṇāyuryogasaṃjñake . yogāyuri ti ni-
    ścitya jātasyaivaṃ vadedbudhaḥ . āyurvilagnādhipatī balena
    hīnau dharāsūnvahiteśayuktau . yudve mṛtiṃ tasya vadanti
    tajjñāḥ śastreṇa vā tanmaraṇaṃ viśeṣāt . randhrāṅganāthau yadi
    vā ripusthau rāhvanvitau ketuyutau sasūnū . vraṇena yudve mṛ-
    timāhurāryāḥ śastreṇa vā tanmaraṇaṃ viśeṣāt . randhrāṅga-
    nāthau yadi vā ripusthau rāhvanvitau keḍayutau samandau .
    tadbhuktikāle'pyatha vā vipāke śastreṇa caurairmaraṇaṃ prayāti .
    randhrāṅgapau vāhananāthayuktau tasmān mṛtiṃ tasya vadanti
    tajjñāḥ . mṛtiṃ tvajīrṇādgurusaṃyutau tau deheśajīvau ri-
    pugāvajīrṇāt . lagneśvare vāhananāthayukte vāgīśvare-
    ṇāpi yute tvajīrṇāt . deheśvare vāhanavittabhāvanāthānvite vā
    maraṇaṃtvajīrṇāt . randhreśayogānmaraṇaṃ daśāyāmantardaśāyāmatha
    vā vadanti . pitrādibhāvādhipayogadṛṣṭyā pitrādikānāṃ
    maraṇaṃ tathaiva . mṛtyaṅgapau bhānusutena yuktau dusthānagau
    vā viṣabhakṣaṇena . rāhudhvajābhyāṃ sahitau ca dusthāvudba-
    ndhanāttasya mṛtiṃ vadanti . ṣaṣṭheśvare bhānusute sarāhukatau
    mṛgādbhītimudāharanti . jīvena yukte gajabhītimasya jātasya
    candreṇa yute'śvabhaītim . sūryyānvite tādṛśabhānuputre mṛgātsa-
    śṛṅgāta śunakāt sabhaume . ṣaṣṭhasthite bhānusute'pi cevaṃ vi-
    nā svatuṅgasvagṛhaṃ sakheṭe . sukheśabhāgyeśavilagnanāthāstri-
    koṇagāḥ kendragatāśca sarve . bhuktau yadā tatparipākakāle
    pitrā sahaivānumṛtiñca mātuḥ . randhre śaśāṅke phaṇinātha
    yukte hīne tvapasmāṃrayutaḥ samande . tatra sthite hīnabale
    śaśāṅke piśācapīḍā ca jalād dvipācca . bhaumāhi-
    mandānyatamena yukte kṣīṇe śaśāṅke nidhanasthite'pi .
    duḥsthe tvapasmārabhayānmṛtiḥsyātpiśācabādhādatha vā
    mṛtistu . randhre sarāhau yadi vā saketau cāturthikā-
    pīḍanamāhurasya . randhreśvareṇāpi yute tathaiva krūrādi-
    ṣaṣṭhāṃśayute tu satyam . nīcasthite vā'maranāyake vā
    ṣaṣṭhāṣṭamasthe yadi pāpadṛṣṭe . rājñāṃ prakopānmaraṇaṃ
    pituśca tatpīḍayā vittavināśameti” . adhikamalpāyuḥ-
    śabde 413 pṛṣṭhe uktam . asya puruṣādipūrvvapadakatve ac
    samā0 “puruṣāyuṣajīvinyaḥ” raghuḥ tryāyuṣam manuṣyāyuṣa
    mityādau bā0 ac samāsāntaḥ .

    āyuryogaśca sarvvā0 ci0 darśitaḥ yathā “athāyuryogaḥ .
    kecidyogaṃ praśaṃsanti daśāṃ kecidvadanti hi . tadvinā cāyuṣāṃ
    jñānaṃ na śakyantu manīṣibhiḥ . trividhaścāyuṣo yogaḥ sva-
    lpāyurmadhyamottamaḥ . dvātriṃ śatpūrvvamalpantu tadūrdhvaṃ madhyamaṃ
    bhavet . ā saptatestadūrdhvantu dīrghāyuriti sammatam .
    uttamāyuḥ śatādūrdhvaṃ muneḥ śaṃsanti tadvidaḥ . ā dvā-
    daśābdājjantūnāmāyurjñānaṃ na śakyate . japahomacikitsādyai
    rvālarakṣāṃ tu kārayet . pitroddeśairmṛtāḥ kecitkecid
    bālagra hairapi . apare riṣṭayogācca trividhā'kālamṛtyavaḥ .
    janmataḥ prabalenaiva bālānāṃ puṣṭivarddhanam . kathayedavaśeṣaṃ tu
    tathā yogonirūpitaḥ . alpāyurlagnape bhānau śatrau madhyaṃ
    tu madhyame . mitre lagneśvare tasya dīrghamāyurudāhṛtam .
    alpāyuryogajātasya vipattāre mṛti” vadet . jātasya madhyame
    yāge pratyarau tu mṛtirbhavet . dīrghāyuryogajātānāṃ badhabhe tu
    mṛtirbhavet . triṣu yogeṣu sarveṣu pratyekaṃ trividhaṃ bhavet .
    alpāyuralpamadhyaṃ tu pūrṇṇāyustrividhaṃ smṛtam . madhyamādalpamadhyaṃ
    tu pūrṇṇāyustrividhaṃ bhavet . dīrghāyuṣo'lpamadhye tu pūrṇṇāyustri-
    vidhaṃ bhavet . evannavavidhaṃ proktamāyuṣāṃ tu vinirṇayaḥ . pañca-
    myārāddaśā mṛtyuṃ dadyāt ṣaṣṭhī gurostathā . śaneścaturthānmṛtyuḥ
    syāddaśā rāhośca saptamī . vipadbheśadaśā kaṣṭā pratyarīśa-
    daśā tathā . badhabheśadaśā kaṣṭā pāpā syādaśubhekṣitā .
    nīcārātivimūḍhasthā vipatpratyarinaidhanāḥ . daśā dadyurmṛtiṃ
    tasya pāpaiyuktā viśeṣataḥ . rāśisandhiṣu ye jātāste bālā
    mṛtajīvinaḥ . pāpadṛṣṭo yutovā'pi niḥsaṃśayamṛti pradaḥ .
    gaṇḍānteṣūdbhavo martyaḥ pitṛmātṛbalāttataḥ . yadi jīvetsva-
    rgapālo gajavājisamanvitaḥ . tṛtoyagau bhānuniśākarau
    vā krūrarkṣagau krūranirīkṣitau ca . vyādhiṃ narasyāpi
    vadanti tajajñāstrivarṣamātraṃ tvavilambametat . candrāt smare-
    vāsaranāthabhaumau kujādayo vā maraṇaṃ daśāhāt . udyadreṣkāṇa
    jāmitre yasva syāddāruṇo grahaḥ . kṣīṇacandre vilagnasthe
    sadyoharati jīvitam . āpoklime sthitāḥ sarve grahā
    balavivarjjitāḥ . ekamāsaṃ dvimāsaṃ vā tasyāyuḥ samudāhṛtam .
    vilagnādhipatirnīce nidhane cārkasaṃyute . kṛcchreṇa jīvanaṃ
    vindenmṛtaprāyo bhaviṣyati . ketorudayaḥ pūrvve paścādu-
    klāgnipavananirghātaḥ . raudre sati ca mūhartte prāṇebhya-
    styajyate jantuḥ . grahaṇapariveśakāle jātaḥ pāpānvite
    vilagnasthe . lagneśe balahīne jīvati pakṣatrayaṃ
    trimāsaṃ vā . aṃśādhipatirjanmapatirlagnapaścāstamupāgato
    yasya . lagnāvasānamaraṇaṃ bhavet katipayāhena . sandhi-
    catuṣṭayakāle jāte mṛtyuṃ samādiśettajjñaḥ . pāpayute
    dṛṣṭe vā śīghraiḥ saumyairadṛṣṭayute . rāhau kendre pāpayukte-
    kṣite vā kṣipraṃ nāśaṃ yāti saumyairadṛṣṭe . pāpaiḥ kendre
    vārkalagne trikoṇe saumyaiḥ ṣaṣṭhe cāṣṭame'ntye vadanti . jātaḥ
    kṣoṇe śītagau lagnasaṃsthe pāpairdṛṣṭe nāśamāśu prayāti .
    uccakṣetre meṣarāśiṃ ca hitvā rāhuryuktasteṣvapi prāṇa-
    nāśaḥ . lagnātsvāntyau pāpayuktau yadi stastatṣaṣṭhāntye vā
    vinaśyen kṣaṇena . lagnādbāle cāṣṭame pāpacāraiḥ some kṣī-
    ṇe tvaṣṭamābdaṃ ca jīvet . kendraiścandrātpāpayuktairasaumyaiḥ
    svarge yānaṃ procyate vatsareṇa . janmādhipe lagnage krūra-
    yukte paśyatyārkiścāṣṭame jīvavarge . ṣaṣṭhe varṣe dvādaśe vā'ṣṭame
    vā sandhau rāśerjātako mṛtyumeti . ṣaṣṭhe'ṣṭame vā himagau
    ca yasya kṣīṇe candre pāpayukte'tha vāpi . saumyairdṛṣṭe tvaṣṭa-
    mābdañca jīvet pāpaiḥ saumyairmiśritaistaddalaṃ syāt . jīve-
    vilagne mithune tulāyāṃ śukreṇa yukte śaśisūnunā ca .
    pāpairdṛṣṭe mṛtyurāśisthite vā jīvedvarṣaṃ cāṣṭamaṃ caica bālaḥ .
    lagne kṣīṇe śaśini nidhanaṃ randhrakendreṣu pāpaiḥ pāpā-
    ntaḥsthe nidhanahivuke dyūnayukte ca candre . evaṃ lagne bhavati
    madanacchidrasaṃsthe ca pāpe mātrā sākaṃ yadi ca na śubhairvīkṣitaḥ
    śaktimadbhiḥ . rāhugraste śītaraśmau vilagne krūre yukte
    cāṣṭame bhūmiputre . mātrā sāddhaṃ candravadbhāskareṇa grasto
    vā tenāśu mṛtyuṃ prayāti . astaṅgate danapatau ravije
    vilagne bhaume 'tha vāpi nidhanaṃ brajati trivarṣāt .
    evaṃ sthite'pi himagāvaśubhairadṛṣṭairāśugrahe ca niyat
    bhavatīha cāṣṭau . vṛhaspatirbhaumagṛhe'ṣṭamasthaḥ sūryendubhaumā-
    rkajadṛṣṭamūrttiḥ . anyaistribhirbhārgavadṛṣṭihīno lokāntaraṃ prāpa-
    yati prasūtam . vakrī śanirbhaumagṛhaṃ prayātaśchidre ca
    ṣaṣṭhe ca catuṣṭaye vā . kujana saṃprāptabalena dṛṣṭo varṣadvayaṃ
    jīvayati prajātam . saurismarasthe yadi vā vilagne janma-
    sthalagne śaśiduścike vā . saumyeṣu kendropagateṣu sadyojātasya
    mṛtyuryavanopadiṣṭaḥ . nīcasthe devapūjye tu bhaumakṣetragate-
    'tha vā . sandhitraye'pi jātastu māsānmṛtyuṃ sa gacchati .
    nakṣatrasandhau tithirāśisandhāvekatra tāvatprasavastripakṣāt .
    jātaśca mṛtyuṃ samupaiti sadyaḥ śukre'hni jīvediti nandi-
    koktam . ṣaṣṭyāṃ jātaścārkalagne kuje vā gaṇḍānte vā
    mṛtyuyoge'tha vāpi . bhaume hanti prāṇināṃ tatkṣaṇena jīve-
    kṣite cenna bhavet prajātaḥ . bhaumodaye taddivase kṛśendau
    horeśvare vārabhūte śaśāṅke . jātaḥ sukhī brahmapadaṃ
    prayāti prasādhanādyairiha mantrasiddhyā . vargottame lagna-
    gate kulīre kendre gurau bhūmisute kalatre . siṃhāsanāṃśe
    mṛguje viśeṣādrasāyanādyairamitāyureti . karmāntyalagne sa-
    budhe kalatre jīve yadā gopurabhāgayukte . mṛdvaṃśake vā dina-
    nāthaputre jātastvasaṃkhyāyurupaiti sūnuḥ . devalokāṃśake
    śuke kendrasthe dharaṇīsute . siṃhāsanāṃśake jīve kendre
    jātastvasaṃkhyakaḥ . uttamāṃśe bhṛgo kendre śanau pārāva-
    tāṃśake . svargaloke gurau kendre tvauṣadhādhārasaṃkhyakaḥ . go-
    purāṃśe gurau kendre śukre pārāvatāṃśake . trikoṇe karki-
    lagne tu yagāntaṃ sa tu jīvatiḥ . cāpāṃśe karkilagne ca
    tasmin devendrapūjite . tricaturbhirgrahaiḥ kendre jāto brahma-
    padaṃ labhet . tṛtīyaikādaśe śukre gopurākhyāṃśakānvite . vṛṣe
    vargottame lagne brahmaṇaḥ paramaṃ padam . lagne śukre gurau
    kāme karmāye'maranāyake . cāpameṣāṃśake lagne jāto yāti
    paraṃ padam . pañcame budhasaṃyukte gopurākhyāṃśakānvite . gurau
    ghaṭe vilagne'smin jāto brahmapadaṃ labhet . kendre gurau
    lābhagate'rkaputre dhane ravau mandayute kalatre . bhāgye
    dharāsūnuyute'tra jāto yugāntakālaṃ samamupaiti mantraiḥ .
    trikoṇagau jīvabudhau viśeṣāllagne vṛṣe tatra yate dharāje .
    niśākare gopurabhāgayukte jātaḥ sahasradvayavarṣameti .
    pakṣe site janma yadāhni kāle kendre gurau vā śaśibhe
    vilagne . dāre kuje bhānusute sukhasthe jātastu jīve-
    dayutābdasaṃkhyam . jīvamandāraśukrāṇāmanyonyaṃ kendrasaṃ-
    bhave . trikoṇe vā yadā yāte jātastvayutavatsareḥ .
    śubhairyukte catuṣkendre pāpaiḥ ṣaṭtribhavānvitaiḥ . siṃhalagne
    yadā jāto jīvet ṣaḍayutāni saḥ . karkādisthairgrahaiḥ
    sarvairgurucandrādibhiryadā . śanyantaiḥ paramoccasthairmuni-
    tulyo bhavennaraḥ . śanyādibhaumaparyantā lagnādau khacarāḥ
    sthitāḥ . vaiśeṣikāṃśasaṃyuktājātastvamarasaṃnnibhaḥ . ākalpaṃ
    jovati naro mṛge lagne kujādikāḥ . ravyantāḥ
    khacarāḥ sarve svocce jīve'hni janmani . meṣāntyalagne
    sagurau bhṛgau vā niśākare godhanamadhyamāṃśe . siṃhāsa-
    nāṃśe yadi vā dharāje jātastvasaṃ khyāyurupaiti mantraiḥ .
    sthire ravau somasutena yukte candre vṛṣasthemithune ca śukre .
    gurau kulīre yadi vā vilagne śanau tulāyāṃ munisā-
    myameti . devalokāṃśake mande bhaume pārāvatāṃśake . siṃhāṃ-
    śake gurau lagne jāto munisamo bhavet . meṣalagne ravau
    māne jīve svīccasamanvite . triṣaḍāyagate pāpe jāto
    munisamo bhavet . iti cintāmaṇau proktā āyuḥsaṃkhyā
    manīpiṇām yaduktaṃ pūrvvakaiḥ sarvvestadvadeva mayā''dhunā” .
    pārijātāṃśādyāstu sarvvā0 cinta darśitāḥ . “mūlatrikoṇa-
    koṇoccasvarkṣakendrottamāṃśakāḥ . saptavargodbhavāḥ svāṃśasvā-
    dhimitrāṃśamitrakāḥ . vargā ime daśa proktāḥ pūrvvācāryyai
    rmaharṣibhiḥ . vargadvayādisaṃyogai pārijātādisaṃjñakāḥ .
    uttamaṃ tu trivargaikyaṃ caturvargaṃ tu gopuram . vargapañcaka
    saṃyoge siṃhāsanamihocyate . vargadvayaṃ pārijātaṃ ṣaṭkaṃ
    pārāvatāṃśakam . saptakaṃ devalīkākhyaṃ svargalokastathā'ṣṭakam .
    airāvatantu navakaṃ phalaṃ teṣāṃ pṛthak pṛthak” . jāta-
    kapaddhatau tu riṣṭabhaṅgasahitāyuryogaviśeṣaḥ gajādyāyuḥ-
    pramāṇa sahita uktaḥ yathā
    “lagnasaptamagau pāpau candraḥ pāpayuto yadā . śubhagrahai rna
    dṛṣṭaḥ syādacirānmṛtyukārakaḥ . kṣīṇendau vyayage pāpai
    rlagnāṣṭamanivāsibhiḥ . kendrāṇi śubhahīnāni yadi kṣipraṃ
    tadā mṛtiḥ . pāpayuktaḥ śaśī lagnasaptāṣṭadvādaśasthitaḥ .
    kendrānyasthānagaiḥ somyairna dṛṣṭo mṛtyudāyakaḥ . pāpe rāśya-
    ntage sandhyākāle horā vidhoryadā . mṛtyurvā syāccandra-
    pāpai ryute sarvvacatuṣṭaye . karkāntyage cakrapūrvvaṃ paścārddhe
    pāpadṛgyute . mṛtyurvāṣṭamaikendrasthaiḥ pāpaiḥ kṣīṇe vidhau tanau .
    ṣaṣṭhadvādaśagaiḥ pāpairathavā dvyaṣṭasaṃ sthitaiḥ . lagne vā pāpa-
    madhyasthe saptame vā mṛtiṃ vrajet . candre ṣaṣṭhe'ṣṭame vāpi
    maraṇaṃ pāpavīkṣite . śubhairevekṣite varṣāṣṭakānmiśraistadarddhataḥ .
    śubhaiḥ ṣaṣṭhāstage pāpairbalibhiḥ pravilokite . māsāna mṛtyuḥ
    saptame vā lagneśe pāpasaṃyute . turyyasaptāṣṭagaścandraḥ pāpāntaḥ-
    stho mṛtipradaḥ . kṣīṇa evaṃ lagnago'pi pāpe saptāṣṭage
    sati . śubhādṛṣṭe vidhau bhānte kendrakoṇopagaiḥ khalaiḥ .
    bhṛtirāśu sacandre'ṅge pāpairvā saptamaiḥ sthitaiḥ . sapāpo'ṅge
    vidhau graste samātṛkaśiśorbadhaḥ . bhaume'ṣṭame ravāvevaṃ-
    vidhe lagne tu śastrajaḥ . candrārkau vā tanau pāpaiḥ sabalairaṣṭa
    koṇagaiḥ . śubhairna yuktadṛṣṭaścenmaraṇaṃ vālakasya hi . lagnāṃṣṭa
    navamāntyeṣu kujacandrārkasūryyajaiḥ . baliṣṭhagurvvadṛṣṭaiḥ syā-
    jjātasya maraṇaṃ dhruvam . pāpayukto vidhurlagnasaptako-
    ṇāntyamṛtyugaḥ . maraṇāya baliṣṭhojñastrikayug vīkṣito na
    cet . yogakartṛbaliṣṭhenādhiṣṭhete ca balī vidhaḥ . svabhe
    vā lagnabhe'bdāntaḥ pāpadṛṣṭastadā mṛtiḥ . meṣāligo guru-
    rmṛyau viśukrairavalokitaḥ . trivarṣānmṛtyudomandaḥ sa
    sūryyendu rnavābdataḥ . dṛśyādṛśye saumyapāpairlagne 'gnāvi-
    pubhimṛtiḥ . budhaḥ sārkavidhuḥ pāpadṛṣṭa ekādaśābdataḥ .
    lagneśo ripugorāśimitairvarṣemṛtipradaḥ . māsairdrekkāṇa-
    nāthastu divasairaṃśanāyakaḥ . lagne śaniḥ ṣoḍaśāhāt
    pāpadṛṣṭo'tha saṃyutaḥ . māsādviśuddho varṣāttu śiśormṛtyukaraḥ
    smṛtaḥ . lagne'rkakujamandāścet ṣaṣṭhe vā saptame vidhuḥ .
    kṣīṇo na dṛṣṭo guruṇā saptavarṣān mṛtipradaḥ . rāśi-
    lagneśvarāvastaṃ yātau ṣaṣṭhāṣṭaripphagau . rāśyaṅkatulyavarṣai
    sta maraṇāya śiśoḥ smṛtau . rāhuḥpāpekṣitaḥ kendrasaṃstho
    mṛtyukaraḥ śiśoḥ . vatsarairdaśabhiḥ kaiścit smṛtaḥ ṣoḍaśa-
    vatsaraiḥ . eko'pi pāpomṛtyusthaḥ śatrugehe khalekṣitaḥ .
    amarārbhakamapyevaṃ varṣānmṛtyuvaśaṃ nayet . śukraḥ karkamṛgā-
    rasthovyayāṣṭāristhitaiḥ khalaiḥ . sarvaiḥ pradṛṣṭaḥ ṣaḍvarṣai-
    rjātasyāriṣṭakārakaḥ . budhaḥ karkasthitaḥ ṣaṣṭhe'ṣṭame vā candra-
    vīkṣitaḥ . varṣaiścaturbhīriṣṭasya kārakaḥ kathito budhaiḥ . sūryyaḥ
    karmmaṇi śanyārakṣetrasthaḥ pāpavīkṣitaḥ . maraṇāya śiśoḥ
    ketūdayabhaṃ janmabhaṃ tathā . ṣaṣṭhāṣṭamasthāḥ śubhadāśca pāpā-
    dharmmātmajasthāśca yadā bhavanti . pāpaiḥ pradṛṣṭā na śubhā pradṛṣṭā
    varṣāṣṭakānmṛtyukarāḥ pradiṣṭāḥ . lagnapaḥ pāpayuk dyū ne-
    riṣṭakṛddhodhanasthitaḥ . navābdaiḥ sakhalo'bjāṃśe vyaye cendoḥ
    khalekṣitaḥ . sūryyaśukraśanīnāñca yogo bhavati janmani .
    gurudṛṣṭo'pi riṣṭāya pradiṣṭo navavatraiḥ . gajairaṅkakairnetranetrai
    rdvipakṣaiḥ śarairekakenāvdhibhirvahninetraiḥ . gajābjairnakhai
    svargasaṃkhyaiśca digbhirvidhormeṣato bhāgavarṣairmṛtiḥ syāt .
    karkalagne garau sendau jñaśukrau kendragau yadā . trilābhāri-
    gatāḥ śeṣā ihāyuramitaṃ smṛtam . āyuṣo yogajasyāpi
    riṣṭaṃ vādhakamatra hi . tadbādhakoriṣṭabhaṅgaḥ sa cedbalikṛto-
    bhavet . śubhāścandrāt ṣaṣṭhasaptāṣṭamasthā no khalānvitāḥ .
    riṣṭanāśāya gaditāḥ praṇāmonṛhareryathā . śubhadreṣkāṇagaiḥ
    sarvaiḥ śubhairyuktovidhuḥ śiśoḥ . riṣṭahā paripūrṇṇo vā dvā-
    daśāṃśe śubhe sthitaḥ . sampūrṇṇāṅgaḥ śarvvarīnāyakaścet sarvai
    rdṛṣṭoriṣṭahā saṃpradiṣṭaḥ . uccastho vā mitrabhāgasthito vā
    candrāriṣṭaṃ nāśayet śukradṛṣṭaḥ . kendre jñaguruśukrāṇāmekaḥ
    koṇe'tha vīryyavān . ariṣṭanāśakaḥ kendre pāpo'pi paramo-
    ccagaḥ . mitrarāśigatāḥ pāpāḥ śubhāśca navapañcamāḥ . nāśaṃ
    nayantiriṣṭāni kṛṣṇoriṣṭāsuraṃ yathā . balījanmeśvaromitra
    śubhadṛṣṭo hi riṣṭahā . sa sarvagrahadṛṣṭo hi ṣaṣṭhe riṣṭavinaṣṭi
    kṛt . vargottame śubhāḥ sarvve svabhe cāriṣṭahānidāḥ . śu-
    bhavargagatā dṛṣṭāḥ saddṛṣṭā riṣṭānaṣṭidāḥ . kṛttikāpuṣya-
    dāsreṣu candrovātha tripuṣkare . pūrṇṇovargottamagataḥ svīya-
    riṣṭavināśakṛt . meṣakarkagataścandraḥ kendre śubhanirīkṣitaḥ .
    aśubhaṃ nāśayatyāśu harirmattagajaṃ yathā . śuklapakṣe niśā-
    yāñcet kṛṣṇejanma yadā divā . śubhāśubhekṣitaścandraḥ
    ṣaṣṭhāṣṭastho'vakaḥ śiśoḥ . vyatīpāte'tha gaṇḍānte vaidhṛtau
    riṣṭisandhyayoḥ . jātasya riṣṭaṃ nāstyeva smṛtikartturmataṃ
    yathā” . iti candrariṣṭabhaṅgaḥ . “savīryye gurau lagnage raśmi-
    yukte vināśaṃ tadaivāśubhaṃ sarvvameti” . baliṣṭhaiḥ śubhaiścā-
    śubhairvīryyahīnaiḥ śubharkṣaṃ tanuḥ sadgrahairvīkṣitaṃ vā . triṣa-
    ḍekādaśe rāhuḥ śubhadṛṣṭo yadā bhavet . mṛtyunāśāya sa-
    vibhurmṛtyuñjaya ivāparaḥ . meṣokṣakarkalagnastho rāhuścāmyu-
    dayo muneḥ . agastyasya munīnāṃ ca saptānāṃ riṣṭanāśakaḥ .
    śīrṣodayagataiḥ sarvairmṛtyudoṣo vinaśyati . prasannaiḥ sukhadai-
    ścāpi nabhodigvahnivāyubhiḥ . mṛtyubhaṃ grahahīnaṃ cet
    kendre pūrṇṇabale śubhe . triṃśadvarṣaṃ tadāyuḥ syāccatvāriṃśa-
    cchubhekṣite . guruḥ svabhe svadṛkkāṇe saptaviṃśativarṣakam . svabha-
    sthitāḥ śubhāścandre svocce'ṅgasthe svaṣaṭsamāḥ . lagne
    gurau śubhaiḥ kendrasthitairmṛtyau grahojbhite . saptatyabdaṃ bhave-
    dāyuraṣṭāṅge tadavīkṣite . karke'ṅgage gurau koṇasthitaiḥ sarva-
    śubhagrahaiḥ . aśītirāyuṣaḥ kāṣṭhā kendreśukre śataṃ samāḥ .
    sūryye baliṣṭhe piṇḍāyuścandre syāttu nisargajam . lagne'ṃ-
    śāyurhīṇabale trike'smin jīvaśarmmajam . nandendutattva
    tithyarkatithisvarganakhā raveḥ . varṣāṇyucce grahe nīce tvarddhaṃ
    madhye'nupātataḥ . nakhaikadvāṅkadhṛtayo viṃśatkhākṣā nisa-
    rgajāḥ . samāḥ sūryyāt pūrvvavat syādebhyo'pyā'yurathāṃśaje .
    iṣṭagrahalavāstrighnā daśabhaktāśca yat phalam . varṣamāsā-
    dikaṃ jñeyaṃ bhaved dvādaśabhiḥ sphuṭam . jaive parāyuḥ
    saptāṃśo grahāyuḥ paramoccage . lagnamaśasamantvayu-
    rdadyādvīryyayutaṃ ca bhaiḥ . sarvamarddhaṃ tṛtīyo'ṃśaḥ prādaḥ
    pañcāṅgabhāgakau . vyayādvāmaṃ vimīyeta pāpe tvarddhaṃ śubhagrahe .
    ekabhāvagatānāṃ yo balī bhāgaharastu saḥ . arddhamastaṃ gato-
    hanti tyaktvā śukraśanaiścarau . kujantyaktvā śatrubhasthaistri-
    bhāgo nāśyate nijaḥ . lagne sapāpaiḥ lagnasthanavāṃśa-
    ghnādgrahāyuṣaḥ . aṣṭottaraḥ śatāṃśaḥ syāddhīnaḥ saumye-
    kṣite dalam . uccacakragatāstrighnaṃ dvighnaṃ svāṃśottamādigāḥ .
    dadatyāyurgrahāste cedvṛddhau nityaṃ svabhādigāḥ . api tridvye
    kaguṇadāḥ kendrādāviti kecana . lagne sapāpe hāni-
    ryā nāsāvaṃśabhavāyuṣi . hānidvaye'dhikaiva syādguṇo'pyevaṃ
    varāhagoḥ . khārkāḥparāyurnaradantinoḥ 120 syāddantā 32
    hayānāṃ ca jinā 24 vṛṣādeḥ . kharoṣṭrayostattvasamāḥ 25
    śuno'rkā 12 vyāghrādyajāderhinṛpāḥ 16 parāyuḥ . ā
    yurnṛvat samānīya svasvapūrṇṇāyuṣā hatam . gṛparāyurhṛtaṃ
    spaṣṭaṃ gajādyāyurbhavediti . dīpastailādiyukto'pi yathā
    vāte vinaśyati . ajitendriyatāpathyairevamāyurvinaśyati” .

    atra hayānāṃ dantairyathāyurjñānaṃ tathoktamaśvaśabde
    503 pṛṣṭhe jayadattakṛtādaśvaśāstrāttadviśeṣo'va gantavyaḥ .
    dantādvātriṃśadvarṣā itī ha ktam
    itthamāyuśca sadācārādeva, apathyājitendriyādibhyastu ā-
    yuḥsattve'pi nāśaḥ uktajātakapaddhativacanāt ataeva bhā0
    ānu0 pa0 104 adhyāye sadācārāditaeva āyavṛddhiruktā
    “śatāyurukta puruṣaḥ śatavīryyaśca jāyate . kasmānimrayante
    puruṣā bālā api pitāmaha! . āyuṣmān kena bhavati
    alpāyurvā'pi mānavaḥ . kena vā labhate kīrttiṃ kena vā
    labhate śriyam . tapasā brahmacaryyeṇa japahīmaistathauṣadhaiḥ .
    karmmaṇā manasā vācā tanme brūhi pitāmaha! . bhīṣma
    uvāca . atra te'haṃ pravakṣyāmi yanmāṃ tvamanupṛcchasi .
    alpāyuryyena bhavati dīrghāyurvā'pi mānavaḥ . yena vā
    labhate kīrttiṃ yena vā labhate śriyam . yathā varttayan
    puruṣaḥ śreyasā samprayujyate . ācārāllabhate cāyurācā-
    rāllabhate śriyam . ācārāllabhate kīrttiṃ puruṣaḥ pretya
    ceha ca . durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat .
    yasmāttrasyanti bhūtāni tathā paribhavanti ca . tasmāt kuryyā-
    dihācāraṃ yadīcchedbhūtimātmanaḥ . api pāpaśarīrasya
    ācāro hantyalakṣaṇam . ācāralakṣaṇo dharmmaḥ santaścā-
    ritralakṣaṇāḥ . sādhūktañca yathā vṛttametadācāralakṣaṇam .
    apyadṛṣṭaṃ śravādeva puruṣaṃ dharmma cāriṇam . bhūtikarmāṇi
    kurvvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvvate priyam . ye nāstikā niṣ-
    kriyāśca guruśāstrābhilaṅghinaḥ . adharmajñā durācārāste
    caranti gatāyuṣaḥ . viśokā bhinnamaryyādā nityaṃ saṅkīrṇa-
    maithunāḥ . alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ .
    sarvvalakṣaṇahīno'pi samudācāravānnaraḥ . śraddhadhāno'na-
    sūyaśca śataṃ varṣāṇi jīvati . akrodhanaḥ satyavādī bhūtā-
    nāmavihiṃsakaḥ . anasūyurajihmaśca śataṃ varṣāṇi jīvati .
    loṣṭamarddī tṛṇacchedo nakhakhādī ca yo naraḥ . nityo-
    cchiṣṭaḥ saṅkaśuko nehāyurvvi ndate mahat . brāhme muhūrtte
    budhyeta dharmārthau cānucintayet . utthāyācasya tiṣṭheta pūrvvāṃ
    sandhyāṃ kṛtāñjaliḥ . evamevāparāṃ sandhyāṃ samupāsīta
    vāgyataḥ . nekṣetādityamudyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadācana .
    nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhasogatam . ṛṣayo
    nityasandhyatvāddīrghamāyuravāpnuvan . tasmāttiṣṭhetsadā pūrvvāṃ
    paścimāñcaiva vāgyataḥ . ye na pūrvvāmupāsīrandvijāḥ sandhyāṃ
    na paścimām . sarvvāṃstān dhārmiko rājā śūdrakarmmāṇi
    kārayet . paradārā na gantavyāḥ sarvvavarṇṇeṣu karhicit .
    nahīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiñcana vidyate . yādṛśaṃ puruṣa-
    syeha paradāropasevanam . yāvanto romakūpāḥ syuḥ strīṇāṃ
    gātreṣu nirmitāḥ . tāvadvarṣasahasrāṇi narakaṃ paryyupāsate .
    prasādhanañca keśānāmañjanaṃ dantadhāvanam . pūrvvāhṇaeva
    kāryyāṇi devatānāñca pūjanam . purīṣamūtre nodīkṣennā-
    dhitiṣṭhet kadācana . nātikalyaṃ nātisāyaṃ na ca madhya-
    ndine sthite . nājñātaiḥ saha gaccheta naikona vṛṣalaiḥ saha .
    panthādeyo brāhmaṇāya nībhyo rājabhya eva ca . vṛddhāya
    bhārataptāya garbhiṇyai durbbalāya ca . pradakṣiṇaṃ prakurvvīta
    parijñātān vanaspatīn . catuṣpathān prakurrvvīta sarvvāneva
    pradakṣiṇān . madhyandine niśākāle arddharātre ca sarvva dā .
    catuṣpathaṃ na seveta ubhe sandhye tathiva ca . upānahau ca
    vastrañca dhṛtamanyairna dhārayet . brahmacārī ca nityaṃ syāt
    pādaṃ pādena nākramet . amāvāsyā paurṇṇamāsyāṃ caturdda-
    śyāñca sarvvaśaḥ . aṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ vrahmacārī sadā
    bhavet . . vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca . ā-
    krośaṃ parivādañca paiśunyañca vivarjjayet . nāruntudaḥ syānna
    mṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta . yayā'sya vācā
    para udvijeta na tāṃ vadeduṣatīṃ pāralokyām . vāk-
    sāyakā vadajānniṣpatanti tairāhataḥ śocati rātryahāṇi .
    parasya no marmmasu niṣpatanti tān pāṇḍito nāvasṛjet
    pareṣu . rohate sāyakairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam . vācā
    duruktayā viddhaṃ na saṃrohati vākkṣatam . karṇṇinālikā
    nārācānnirharanti śarīrataḥ . vākśalyastu na nirharttuṃ
    śakyo hṛdiśayo hi saḥ . hīnāṅgānatiriktāṅgān vidyā-
    hīnān vigarhitān . rūpadraviṇahīnāṃśca sattvahīnāṃśca
    nākṣipet . nāstikyaṃ vedanindāñca devatānāñca kutsanam .
    dveṣastambhābhimānañca taikṣṇyañca parivarjjayet . parasya daṇḍaṃ
    nodyacchet kruddho nainaṃ nipātayet . anyatra puttrācchiṣyācca
    śiṣṭārthaṃ tāḍanaṃ smṛtam . na brāhmaṇān parivadet nakṣa-
    trāṇi na nirddiśet . tithiṃ pakṣasya na brūyāttathā'syā-
    yurna riṣyate . kṛtvā mūtrapurīṣe tu rathyāmākramya vā punaḥ .
    pādaprakṣālanaṃ kuryyāt svādhyāye bhojane tathā . trīṇi
    devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan . adṛṣṭamadbhirni
    rṇiktaṃ yacca vācā praśasyate . saṃyāvaṃ kṛśaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī-
    mpāyasantathā . ātmārthaṃ na prakarttavyaṃ devārthantu prakalpayet .
    nityamagniṃ paricaredbhikṣāṃ dadyācca nityadā . vāgyato
    dantakāṣṭhañca nityameva samācaret . na cābhyuditaśāyī
    syāt prāyaścittī tathā bhavet . mātāpitaramutthāya pūrvva-
    mevābhivādayet . ācāryyamatha vāpyanyaṃ tathāyurvvindate
    mahat . varjjayeddantakāṣṭhāni varjjanīyāni nityaśaḥ .
    bhakṣayecchāstradṛṣṭāni parvvasvapi vivarjjayet . udaṅmukhaśca
    satataṃ śaucaṃ kuryyāt samāhitaḥ . akṛtvā pādaśaucañca
    nācareddantadhāvanam . akṛtvā devapūjāñca nābhigacchet
    kadācana . anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam .
    avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ . na cājñātāṃ
    striyaṃ gacchedgarbhiṇīṃ vā'kadācana . udakśirā na svapeta
    tathā pratyakśirā na ca . prākaśirāstu svapedvidvānathavā
    dakṣiṇāśirāḥ . na bhagne nāvaśīrṇe ca śayane prasvapīta ca .
    nāntarddhāne na saṃyukte na ca tiryyakkadācana . na cāpi
    gacchet kāryyeṇa samayādvā'pi nāstike . āsanantu
    padākṛṣya na prasajyettathā naraḥ . na nagnaḥ karhicit
    snāyānna niśāyāṃ kadācana . snātvā ca nāvamṛjyeta gā-
    trāṇi suvicakṣaṇaḥ . na cānulimpedasnātvā snātvā vāso
    na nirddhunet . na cavārdrāṇi vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ .
    srajaśca nāvakṛṣyeta na bahirddhārayīta ca . udakyayā ca
    saṃbhāṣāṃ na kurvvīta kadācana . notsṛjeta purīṣañca kṣetre
    grāmasya cāntike . ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryyāt
    kadācana . annaṃ bubhukṣamāṇastu trirmukhena spṛśedapaḥ .
    bhuktvā cānnaṃ tathaiva trirdviḥ punaḥ parimārjjayet . prāṅmukho
    nityamaśnīyādvāgyato'nnamakutsayan . praskandayecca manasā
    bhuktvā cāgnimupaspṛśet . . āyuṣyaṃ praṅmukho bhuṅkte yaśasayaṃ
    dakṣiṇāmukhaḥ . dhanyaṃ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte uda-
    ṅmukhaḥ . agnimālabhya toyena sa rvvān prāṇānupaspṛśet .
    gātrāṇi caiva sarvvāṇi nābhiṃ prāṇitale tathā . nādhi-
    tiṣṭhettuṣaṃ jātu keśabhasmakapālikāḥ . anyasya cāpyava-
    snātaṃ dūrataḥ parivarjjayet . śāntihomāṃśca kurvvīta sā-
    vitrāṇi ca dhārayet . niṣaṇṇaścāpi khādeta na tu gacchan
    kadācana . mūtraṃ nottiṣṭhatā kāryyaṃ na bhasmani na govraje .
    ārdrapādastu bhuñjīta nārdapādastu saṃviśet . ārdrapādastu
    bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam . trīṇi tejāsi nocchiṣṭa
    ālabheta kadācana . agniṃ gāṃ brāhmaṇañcaiva tathā hyā-
    yurna hīyate . trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa udīkṣeta kadā-
    cana . sūryyācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvvaśaḥ .
    ūrddhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati . abhyu-
    tthānābhivādābhyāṃ punastān pratipadyate . abhivādayeta
    vṛddhāṃśca dadyāccaivāsanaṃ svayam . kṛtāñjalirupāsīta gacchantaṃ
    pṛṣṭhato'nviyāt . na cāsītāsane bhinne bhinnakāṃsyañca varjja-
    yet . naikavastreṇa bhoktavyaṃ na ngnaḥ snātumarhati . sva-
    ptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭo'pi saṃviśet . ucchiṣṭo
    na spśecchīrṣaṃ sarvve prāṇāstadāśrayāḥ . keśagrahaṃ prahā-
    rāṃśca śirasyetān vivarjjayet . na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ
    kaṇḍūyetātmanaḥ śiraḥ . na cābhīkṣṇaṃ śiraḥsnāyā-
    ttathā'syāṃyurnaricyate . śiraḥsnātaiśca tailaiśca nāṅgaṃ kiñci-
    dapi spṛśet tilabhṛṣṭaṃ na cāśnīyāttathā'syārnari-
    ṣyate . nādhyāpayettathocchiṣṭo nādhīyīta kadācana .
    vāte ca pūtigandhe ca manasā'pi na cintayet . atra gāthā
    yamodgītāḥ kīrttayanti purāvidaḥ . āyurasya nikṛntāmi
    prajāstasyādade tathā ya ucchiṣṭaḥ pravadati svādhyāyañcādhi-
    gacchati . yaścānanyāyakāle'pi mohādabhyasyati dvijaḥ .
    tasya vedaḥ praṇaśyeta āyuśca parihīyate . tasnādyukto
    hyanadhyāye nādhīyīta kadācana . pratyādityaṃ pratyanalaṃ
    prati gāñca prati dvijān . ye mehanti ca pranthānaṃ te bhavanti
    gatāyuṣaḥ . ubhemūtrapurīṣe tu divā kuryyādudaṅmukhaḥ . dakṣiṇā-
    bhimukho rātrau tathā hyāyurnariṣyate . trīn kṛśānnāvajānī-
    yāddīrghamāyurjijīviṣuḥ . brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hyā-
    śīviṣāstrayaḥ . dahatyāśīviṣaḥ kruddho yāvat paśyati
    cakṣuṣā . kṣatriyo'pidahet kruddhoyāvat paśyati tejasā .
    brāhmaṇastu kulaṃ hanyāddhyānenāvekṣitena ca . tasmādetattrayaṃ
    yatnādupaseveta paṇḍitaḥ . guruṇā caiva nirbbandho na karttavyaḥ
    kadācana . anumānyaḥ prasādyaśca guruḥ kruddho yudhiṣṭhira! .
    samyaṅmiyyāpravṛtte'pi varttitavyaṃ gurāviha . gurunindā-
    dahatyāyurmmanuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ . dūrādāvasathānmūtraṃ
    dūrāt pādāvasecanam . ucchiṣṭotsarjjanaṃ caiva dūre kāryyaṃ
    hitaiṣiṇā . raktamālyaṃ na dhāryyaṃ syāt śuklaṃ dhāryyantu
    paṇḍitaiḥ . varjjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ prabho! .
    raktaṃ śirasi dhāryyantu tathā vāneyamityapi . kāñcanī-
    yā'pi mālā yā na sā duṣyati kahicit . snātasya
    varṇakaṃ nityamārdraṃ dadyādviśāmpate! . viparyyayaṃ na kurvvīta
    vāsaso buddhimānnaraḥ . tathā nānyadhṛtaṃ dhāryyaṃ na cāpadaśa-
    meva ca . anyadeva bhavedvāsaḥ śayanīye narottama! .
    anyadrathyāsu devānāmarccāyāmanyadeva hi . priyaṅgucandanā-
    bhyāñca vilvena tagareṇa ca . pṛthagevānulimpeta keśa-
    reṇa ca buddhimān . upavāsañca kurvvīta snātaḥ śucirala-
    ṅkṛtaḥ . parvvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet .
    samānamekapātre tu bhuñjennānnaṃ janeśvara! . ālīḍhayā pari-
    vṛtaṃ na śayīta kadācana . tathā noddhṛtasārāṇi prokṣitaṃ nā-
    pradāya ca . na sannikṛṣṭo medhāvī nāśucerna ca satmū ca .
    pratiṣiddhānna dharmeṣu bhakṣyān bhuñjīta pṛṣṭhataḥ . pippalañca
    vaṭañcaiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca . uḍumbaraṃ na khādecca bhavārthī
    puruṣottama! . āvyaṃ gavyaṃ tathā māṃsaṃ māyūrañcaiva varjja-
    yet . varjjayecchuṣkamāsiñca tathā paryyuṣitañca yat . na
    pāṇau lavaṇaṃ vidvān prāśnīyānna ca rātriṣu . dadhi-
    saktūnna bhuñjīta vṛthāmāṃsañca varjjayet . sāyaṃ prātaśca
    bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ . bālena tu nabhujñīta para-
    śrāddhaṃ tathaiva ca . vāgyato naikavastraśca nāsaṃviṣṭaḥ kadā-
    canai . bhūbhau sadaiva nāśnīyānnānāsīno na śabdavat .
    toyapūrvvaṃ pradāyānnamatithibhyo viśeṣataḥ . paścādbhuñjīta
    medhāvī na cāpyanyamanā naraḥ . samānamekapaṅktyāntu bho-
    jyamannaṃ nareśvara! . viṣaṃ halāhalaṃ bhuṅkte yo'pradāya suhṛ-
    jjane . pānīyaṃ pāyasaṃ saktūn dadhi sarpirmmadhūnyapi .
    niraśya śeṣameteṣāṃ na pradeyantu kasyacit . bhuñjāno manu-
    javyāghra! naiva śaṅkāṃ samācaret . dadhi cāpyanupānaṃ vai kartta-
    vyañca bhavārthinā . ācamya caikahastena pariplāvyaṃ tathoda-
    kam . aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet . pāṇiṃ
    mūrddhni samādhāya smṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ . jñātiśraiṣṭya-
    mavāpnoti prayogakuśalo naraḥ . adbhiḥ prāṇān samālabhya
    nābhiṃ pāṇitale tathā . spṛśaṃścaiva pratiṣṭheta na cāpyā-
    rdreṇa pāṇinā . aṅguṣṭhasyāntarāle ca brāhmaṃ tīrthamudā-
    hṛtam . kaniṣṭikāyāḥ paścāttu devatīrthamihocyate .
    aṅguṣṭhasya ca yanmadhyaṃ pradeśinyāśca bhārata! . tena pitryāṇi
    kurvvīta spṛṣṭvāpo nyāyatastathā . parāpavādaṃ na brūyānnā-
    priyañca kadācana . na manyuḥ kaścidutpādyaḥ puruṣeṇa bhavā-
    rthinā . patitaistu kathāṃ neccheddarśanañca vivarjjayet . saṃsargaṃ
    na ca gaccheta tathāyurvindate mahat . na divā maithunaṃ gacchenna
    kanyāṃ na ca bandhakīm . na cāsnātāṃ striyaṃ gacchettathāyu-
    rvvindate mahat . sve ro torthe samācamya kāryye samupa-
    kalpite . triḥ pītvāpo dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhavennaraḥ .
    indriyāṇi sakṛt spṛśya trirabhyukṣya ca mānavaḥ . kurvvīta
    pitryaṃ daivañca vedadṛṣṭena karmaṇā . brāhmaṇārthe ca yacchaucaṃ
    tacca me śṛṇu kaurava! . pavitrañca hitañcaiva bhojanādyanta-
    yostayā . sarvvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśet .
    niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucirbhavet . vṛddho
    jñātistathā mitraṃ daridro yī bhavedapi . gṛhe vāsayi-
    tavyāste dhanyamāyuṣyameva ca . gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāśca
    sahasārikāḥ . gṛheṣvete tu pāpāya tathā vai tailapā-
    yikāḥ . uddīpakāśca gṛdhrāśca kapotā bhramarāstathā . nivi-
    śeyuryadā tatra śāntimeva tadācaret . amaṅgalyāni caitāni
    tathotkrośā mahātmanām . mahātmano'tiguhyāni na
    vaktavyāni karhicit . agamyāśca na gaccheta rājñaḥ patnīṃ
    sakhīṃ tathā . vaidyānāṃ vālavṛddhānāṃ bhṛtyānāñca
    yudhiṣṭhira! . bandhūnāṃ brāhmaṇānāñca tathā śāraṇikasya ca .
    sambandhināñca rājandra! tathāyurvindate mahat . brāhmaṇastha-
    patibhyāñca nirmitaṃ yanniveśanam . tadāvaset sadā prājño
    bhavārthī manujeśvara! . sandhyāyāṃ na svapedrājan! vidyāṃ
    na ca samācaret . na bhuñjota ca medhādhī tathāyurvvindate
    mahat . naktaṃ na kuryātpitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanam .
    pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtimicchatā . varjja-
    nīyāśca vai nityaṃ saktavo niśi bhārata! . śeṣāṇi cāva-
    dātāni pānīyañcāpi bhojane . sauhityaṃ na ca karttavyaṃ
    rātrau na ca samācaret . dvijacchedaṃ na kurvvīta bhuktvā na
    ca samācaret . mahākule prasūtāñca praśastāṃ lakṣaṇaistathā .
    vayasthāñca mahāprājñaḥ kanyāmāvoḍumarhati . apatyamut-
    pādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṃ tataḥ . puttrāḥ pradeyā jñāneṣu
    kuladharmeṣu bhārata! . kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya
    dhīmate . puttrā niveśyāśca kulādvṛttyā labhyāśca bhārata! .
    śiraḥsnāto'tha kurvvīta daivaṃ pitryamathāpi vā . nakṣatre
    na ca kurvvīta yasmin jāto bhavennaraḥ . na prauṣṭhapadayoḥ
    kāryyaṃ tathāgneye ca bhārata! . dāruṇeṣu ca sarvveṣu pratyariñca
    vivarjjayet . jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvvāṇi
    bhārata! . prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayet susamāhitaḥ .
    udaṅmukho vā rājendra! tathāyurvvindatemahat . parivādaṃ
    na ca brūyātpareṣāmātmanastathā . parivādo hyadharmāya procyate
    bharatarṣabha! . varjayedvyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottama! .
    samārṣāṃ vyaṅgitāñcaiva mātuḥ sakulajāṃ tathā . vṛddhāṃ pravra-
    jitāñcaiva tathaiva ca pativratām . ayoniñca viyoniñca
    na ca gacchedvicakṣaṇaḥ . piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvamā-
    voḍhumarhasi . apasmārikule jātāṃ nihīnāñcaiva varjayet .
    śvitriṇāñca kule jātāṃ kṣayiṇāṃ manujeśvara! . lakṣaṇai-
    ranvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ . maṃnojñā darśanīyā
    ca tāṃ bhavān voḍhumarhati . mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe
    vā yudhiṣṭhira! . aparā patitā caiva na grāhyā bhūtimicchatā .
    ānīnutpādya yatnena kriyāḥ suvihitāśca yāḥ . vede ca
    brāhmaṇaiḥ proktāstāśca sarvvāḥ samācaret . na cerṣyā strīṣu
    karttavyā rakṣyā dārāśca sarvvaśaḥ . anāyuṣyā bhavedīrṣyā
    tasmādīrṣyāṃ vivarjjayet . anāyuṣyaṃ divā svapnaṃ tathā-
    'bhyuditaśāyitā . prage niśāmāśu tathā ye cocchiṣṭhāḥ
    svapanti vai . pāradāryyamanāyuṣyaṃ nāpitocchiṣṭatā tathā .
    yatnato naiva karttavyamabhyāsaścaiva bhārata! . sandhyāyāṃ na ca
    bhuñjīta na snāyānna paṭhettathā . prayataśca bhavettasyāṃ na ca
    kiñcit samācaret . brāhmaṇān pūjayeccāpi tathā snātvā
    narādhipa! . devāṃśca praṇamet snāto gurūṃścāpyabhivādayet .
    animantrito na gaccheta yajñaṃ gaccheta darśakaḥ . anarcite
    hyanāyuṣyaṃgamanaṃ tatra bhārata! . na caikena parivrajyaṃ na gantavyaṃ
    tathā niśi . anāgatāyāṃ sandhyāyāmātatya ca gṛhe vaset .
    mātuḥ piturgurūṇāñca kāryyamevānuśāsanam . hitaṃ vā'-
    pyahitaṃ vā'pi na vicāryyaṃ kathañcana . dhanurvede ca vede
    'tha yatnaḥ kāryyo narādhipa! . hastipṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca rathaca-
    ryyāsu caiva ha . yatnavān bhava rājendra! yatnavān sukha-
    medhate . apradhṛṣyaśca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya ca . pra-
    jāpālanayuktaśca na kṣatiṃ labhate kvacit . yuktiśāstrañca
    te jñeyaṃ śabdaśāstrañca bhārata! . gāndharvvaśāstrañca
    kalāḥ parijñeyā narādhipa! . purāṇamitihāsāśca
    tathākhyānāni yāni ca . mahātmanāñca caritaṃ
    śrotavyaṃ nityameva ca . patnī rajasvalā yā ca
    nābhigacchenna cāhvayet . snātāñcaturthe divase rātrau
    gacchedvicakṣaṇaḥ . pañcame divase nārī ṣaṣṭhe'hani pumān
    bhavet . etena vidhinā patnīmupāgaccheta paṇḍitaḥ .
    jñātisambandhimitrāṇi pūjanīyāni sarvvaśaḥ . yaṣṭavyañca
    yathāśakti yajñairvividhadakṣiṇaiḥ . ata ūrddhvamaraṇyañca sevi-
    tavyaṃ narādhipa! . eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakī-
    rttitaḥ . śeṣastraividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira! .
    ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrttivarddhanaḥ . ācārādva-
    rddhate hyāyurācāro hantyalakṣaṇam . āgamānāṃ hi sarve-
    ṣāmācāraḥ śreṣṭha ucyate . ācāraprabhavo dharmo dharmādāyu-
    rvivarddhate . etadyaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat .
    anukampya sarvvavarṇān brahmaṇā samudāhṛtam” . anyecā-
    cārā ācāraśabde 630 pṛṣṭhe uktāste'pi āyurvṛddhikarāḥ .
    āyuḥkālaśca svābhāvikaḥ jīvabhedena bhinnaḥ . tathā hi
    “brahmaṇovarṣaśatamiti” śruteḥ brahmaṇonijaparimāṇena
    varṣaśatāyuḥ tacca” si0 śi0 darśitam “caturyugasahasreṇa
    brahmaṇo dinamucyate . nijenaiva tu mānena āya-
    rvarṣaśataṃ smṛtam . tat parākhyaṃ tadarddhaṃ tu parārddhama-
    bhidhīyate” “sūryyābdasaṃkhyayā dvitrisāgarairayutāhataiḥ
    saṃdhyāsandhyaṃśasahitaṃ vijñeyaṃ taccaturyugam . itthaṃ
    yugasahasreṇa bhūtasaṃhārakārakaḥ . kalpobrāhmamahaḥ
    proktaṃ śarvarī tasya tāvatī . paramāyuḥ śataṃ tasya
    tayāhorātramaṃkhyayā” sū0 si0 . tena sauraiḥ 4320000
    varṣaiḥ caturyugaṃ tena sahasraguṇitena brāhmamahaḥ
    4320000000 rātriśca tāvatīti 8640000000
    varṣāstasyāhorātramānaṃ tasya 360 guṇane tasya varṣamānam
    3110400000000 etacchataguṇitaṃ tasyāyu rmānam
    ayameva mahākalpaḥ “śatāyuḥ sadānanda evaṃ pradiṣṭasta-
    dāyurmahākalpa ityuktamādyaiḥ” si0 śi0 ukteḥ . jaigī-
    ṣavyasya ca daśamahākalpajīvitā “daśasu mahākalpeṣu
    viparivarttamānena mayeti” sā0 kau0 “tadvākyāt tena
    brāhmāyuḥkālā daśaguṇitāḥ” 3104400000000000
    tasyāyuḥ . atha manūnāmāyuḥpramāṇam . “yugānāṃ saptatiḥ
    saikā manvantaramudāhṛtam” sū0 si0 . caturyugamānañca
    4320000 tacca 71 guṇitam 306720000 sauravarṣāḥe-
    kaikamanūnāmāyuḥkālaḥ . mārkaṇḍeyasya saptakalpāntajovitetyukteḥ
    4320000000 saptabhiguṇitam 30240000000
    tasyāyuḥ kālaḥ . devānāmāyustu brāhmadinamānam “yadā
    sa devo jāgartti tadedaṃ ceṣṭate jagat . yadā svapiti
    śāntātmā tadā sarvaṃ nimīlati” sanūkteḥ brāhmadinaparyyantaṃ
    teṣāṃ sthāyitvam “karmmātmanāñca devānāṃ so'sṛjat prāṇināṃ
    prabhuḥ” iti manunā kalpādau tenaiva teṣāṃ sraṣṭṛtvokteḥ prati-
    kalpe'pi tathaiva sraṣṭṛtvamiti . evaṃ yugabhedena narāṇāmāyurbhedaḥ
    manunoktaḥ . “arogāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ . kṛte
    tretādiṣu hyeṣāmāyurhrasati pādaśaḥ” tena satyayuge 400
    varṣāḥ . tretāyāṃ 300 varṣāḥ . dvāpare 200 varṣāḥ . kalau śataṃ
    varṣāḥ . purāṇāntare satyādiṣu lakṣāyutasahasraśatava-
    rṣāyuṣṭvoktiḥ manuvirodhādagrāhyaiva . satkarmma bhistu prāṇā-
    yāmatapasyādibhiḥ rasāyanādibhiścāyurvarddhate taccāyurvṛddhiśabde
    775 pṛṣṭhe uktam . tena daśarathādīnāṃ daśavarṣasahasrarājya-
    karaṇaṃ rāmāyaṇoktaṃ saṅgacchate . satkarmmābhiprāyeṇaiva
    purāṇavacanaṃ lakṣādyāyuṣṭvabodhakaṃ mantavyamiti tu yuktam .
    tataśca jātakapa0 ukteḥ naragajayoḥ, 120 varṣāḥ . aśvasya
    dantasaṃkhyayā . 32 varṣā vā . gomahiṣādeḥ 24 varṣāḥ kharo-
    ṣṭrayoḥ 15 varṣāḥ . śunaḥ 13 varṣāḥ vyāghrādeḥ 16 varṣāḥ
    paramāyuḥ . tatra narasya śatāyuṣṭvasyaśrutyuktāvapi viṃśotta-
    rīyavibhārgārthamiha 120 varṣoktiriti bodhyam .

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 96, col. 1.
    ĀYUS I . Son of Purūravas and father of Nahuṣa.

    1) Genealogy. Descending in order from Viṣṇu Brahmā-

    Candra-Budha-Purūravas-Āyus.

    Āyus was born to Purūravas of Urvaśī. To Āyus was

    born of his wife Svarbhānavī Nahuṣa. (Śloka 24, Chapter

    7, Ādi Parva, M.B.).

    2) Birth of the son. See under Nahuṣa.

    3) Other details. Āyus was a king who had acquired

    great power by penance. (Śloka 15, Chapter 296, Śānti

    Parva, M.B.).
    ☞ p. 96, col. 1.
    ĀYUS II . One who was the king of frogs. Suśobhanā

    was the daughter of this frog-king. Suśobhanā was

    married to King Parīkṣit. For the interesting story of

    the marriage of a king with a frog see under Parīkṣit II.