• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āyurvvedaḥ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 186.
    āyurvvedaḥ , puṃ, (āyuranena vindati vetti vetyāyurvvedaḥ .
    āyas + vid + karaṇe ghañ .) aṣṭādaśavidyā-
    ntargatadhanvantaripraṇītavidyāviśaṣaḥ . vaidyakaśāstraṃ .
    cikitsāśāstraṃ . tattu atharvvavedāntargataṃ . yathā,
    “vidhātātharvvasarvvasvamāyurvvedaṃ prakāśayan .
    svanāmnā saṃhitāṃ cakre lakṣaślokamayīmṛjuṃ” ..
    iti bhāvaprakāśaḥ ..
    caraṇavyūhamate ṛgvedasyopavedaḥ āyurvvedaḥ . atha-
    rvvavedasya śastraśāstrāṇyupavedaḥ .. * .. athāyurvvedasya
    vivaraṇam .
    “ṛgyajuḥsāmātharvvākhyān dṛṣṭvā vedān prajāpatiḥ .
    vicintya teṣāmarthaṃ caivāyurvvedaṃ cakāra saḥ ..
    kṛtvā tu pañcamaṃ vedaṃ bhāskarāya dadau vibhuḥ .
    svatantrasaṃhitāṃ tasmāt bhāskaraśca cakāra saḥ ..
    bhāskaraśca svaśiṣyebhya āyurvvedaṃ svasaṃhitāṃ .
    pradadau pāṭhayāmāsa te cakruḥ saṃhitāstataḥ ..
    teṣāṃ nāmāni viduṣāṃ tantrāṇi tatkṛtāni ca .
    vyādhipraṇāśavījāni sādhvi matto niśāmaya ..
    dhanvantarirddivodāsaḥ kāśīrājo'śvinīsutau .
    nakulaḥ sahadevo'rkiścyavano janako budhaḥ ..
    jāvālo jājaliḥ pailaḥ karatho'gastya eva ca .
    ete vedāṅgavedajñāḥ ṣoḍaśa vyādhināśakāḥ ..
    cikitsātattvavijñānaṃ nāma tantraṃ manoramam .
    dhanvantariśca bhagavān cakāra prathame sati ..
    cikitsādarpaṇaṃ nāma divodāsaścakāra saḥ .
    cikitsākaumudīṃ divyāṃ kāśīrājaścakāra saḥ ..
    cikitsāsāratantrañca bhramaghnaṃ cāśvinīsutau .
    tantraṃ vaidyakasarvvasvaṃ nakulaśca cakāra saḥ ..
    cakāra sahadevaśca vyādhisindhuvimarddanaṃ .
    jñānārṇavaṃ mahātantraṃ yamarājaścakāra saḥ ..
    cyavano jīvadānañca cakāra bhagavānṛṣiḥ .
    cakāra janako yogī vaidyasandehabhaññanaṃ ..
    sarvvasāraṃ candrasuto jāvālastantrasārakaṃ .
    vedāṅgasāraṃ tantrañca cakāra jājalirmuniḥ ..
    pailo nidānaṃ karathastantraṃ sarvvadharaṃ paraṃ .
    dvaidhanirṇayatantrañca cakāra kumbhasambhavaḥ ..
    cikitsāśāstravījāni tantrāṇyetāni ṣoḍaśa
    vyādhipraṇāśavījāni balādhānakarāṇi ca ..
    mathitvā jñānamanthānairāyurvvedapayonidhiṃ .
    tatastantrāṇyujjaharurnavanītāni kovidāḥ ..
    etāni kramaśo dṛṣṭvā divyāṃ bhāskarasaṃhitāṃ .
    āyurvvedaṃ sarvvavījaṃ sarvvaṃ jānāmi sundari ..
    vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ .
    etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ ..
    āyurvvedasya vijñātā cikitsāsu yathārthavit .
    dharmmiṣṭhaśca dayāluśca tena vaidyaḥ prakīrttitaḥ” ..
    iti brahmavaivartte brahmakhaṇḍe 16 adhyāyaḥ .. * ..
    tasya lakṣaṇam yathā, —
    “āyurhitāhitaṃ vyādhinidānaṃ śamanaṃ tathā .
    vidyante yatra vidvadbhiḥ sa āyurvveda ucyate” ..
    tasya niruktiryathā, —
    “anena puruṣo yasmāt āyurvindati vetti ca .
    tasmānmunivaraireṣa āyurveda iti smṛtaḥ” ..
    iti bhāvaprakāśaḥ .. * .. anyat rogaśabde veda-
    śabde vaidyaśabde ca draṣṭavyam ..
    (“hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitaṃ .
    mānañca tacca yatroktamāyurvvedaḥ sa ucyate” ..
    “tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ mataḥ .
    vakṣyate yanmanuṣyāṇāṃ lokrayorubhayorhitaḥ” ..
    “kimāyu kasmādāyurvvedaḥ kiñcāyurvvedaḥ śāśvato
    'śāśvata iti . kāni cāsyāṅgāni kaiścāyamadhye-
    tavyaḥ kimarthañceti” .
    “tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivañcaturṇāmṛksāmayajuratharvva-
    vedānāmātmano'tharbbavede bhaktirādeśyā vedohyā-
    tharvvaṇaḥ svastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaści-
    ttopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṃ prāha ci-
    kitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate bedañcopadi-
    śyāyurvācyaṃ tatrāyuścetanāpravṛttijīvitamanubandho-
    dhāri cetyeko'rthaḥ, tadā āyurvvedayatyāyurvvedaḥ katha-
    mucyate svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ
    pramāṇāpramāṇataśca yataścāyuṣyānāyuṣyāṇi dravya-
    guṇakarmmāṇi vedayatyato'pyāyurvvedaḥ tatrāyuṣyāṇi
    anāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmmāṇi kebalenopa-
    dekṣyante” .
    “tānindraḥ sahasradṛgamaraguruvaro'bravīt svāgataṃ
    brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇāmasti bhuvo-
    glāniraprabhāvatvaṃ vaisvaryyaṃ vaivarṇyañca grāmyavāsakṛta-
    masukhamasukhānubandhaṃ ca . grāmyo hi vāso mūla-
    maśastānāṃ tatkṛtaṃ puṇyakṛdbhiranugrahaḥ prajānāṃ
    svaśarīramarakṣibhiḥ kālaścāyamāyurvvedopadeśasya
    brahmarṣīṇāmātmanaḥ prajānāñcānugrahārthamāyurvveda-
    maśvinau mahyaṃ prayacchatāṃ prajāpatiraśvibhyāṃ .
    prajāpataye brahmā prajānāmalpamāyurjjarāvyādhi-
    bahulamasukhamasukhānubandhaṃ alpatvādalpatapodama-
    niyamadānādhyayanasañcayaṃ matvā puṇyatamamāyuḥ-
    prakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanaṃ ūrjjaskaramamṛtaṃ
    śivaṃ śaraṇyamudāttaṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhantyupa-
    dhārayituṃ prakāśayituñca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma
    ca maitrīṃ kāruṇyamātmanaścānuttamaṃ puṇyamudāraṃ
    brāhmamakṣayaṃ karmmeti” . iti carakaḥ ..
    “tānuvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ . sarvvatra vā
    mīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ ! iha
    khalvāyurvvedo nāma yadupāṅgamatharvvavedasyānutpādyava
    prajāḥ ślokaśatasahasramadhyāyasahasrañca kṛtavān sva-
    yambhūḥ . tato'lpāyuṣṭvamalpamedhastvañcāvalokya narāṇāṃ
    bhūyo'ṣṭadhā praṇītavān .. tadyathā .. śalyaṃ śālākyaṃ
    kāyacikitsā bhūtavidyā kaumāramṛtyamagadatantraṃ
    rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantramiti” ..
    “vatsa ! suśruta ! iha khalvāyurvvedaprayojanaṃ vyā-
    dhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokṣaḥ svasthasya rakṣaṇañca .
    āyurasmin vidyate'nena vā āyurvindatītyāyu-
    rvedaḥ . tasyāṅgavaramādyamāgamapratyakṣānumānopamānai-
    raviruddhamucyamānamupadhāraya . etaddhyaṅgaṃ prathamaṃ
    prāgabhighātavraṇasaṃrohādayajñaśiraḥsandhānācca” .
    “tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛtti-
    karañceti” ..
    “brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage tasmā-
    daśvināvaśvibhyāmindra indrādahaṃ mayā tviha pradeya-
    marthibhyaḥ prajāhitahetoḥ” .. iti suśrutaḥ ..)