āyurvvedaḥ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 186.
āyurvvedaḥ , puṃ, (āyuranena vindati vetti vetyāyurvvedaḥ .
āyas + vid + karaṇe ghañ .) aṣṭādaśavidyā-
ntargatadhanvantaripraṇītavidyāviśaṣaḥ . vaidyakaśāstraṃ .
cikitsāśāstraṃ . tattu atharvvavedāntargataṃ . yathā,
“vidhātātharvvasarvvasvamāyurvvedaṃ prakāśayan .
svanāmnā saṃhitāṃ cakre lakṣaślokamayīmṛjuṃ” ..
iti bhāvaprakāśaḥ ..
caraṇavyūhamate ṛgvedasyopavedaḥ āyurvvedaḥ . atha-
rvvavedasya śastraśāstrāṇyupavedaḥ .. * .. athāyurvvedasya
vivaraṇam .
“ṛgyajuḥsāmātharvvākhyān dṛṣṭvā vedān prajāpatiḥ .
vicintya teṣāmarthaṃ caivāyurvvedaṃ cakāra saḥ ..
kṛtvā tu pañcamaṃ vedaṃ bhāskarāya dadau vibhuḥ .
svatantrasaṃhitāṃ tasmāt bhāskaraśca cakāra saḥ ..
bhāskaraśca svaśiṣyebhya āyurvvedaṃ svasaṃhitāṃ .
pradadau pāṭhayāmāsa te cakruḥ saṃhitāstataḥ ..
teṣāṃ nāmāni viduṣāṃ tantrāṇi tatkṛtāni ca .
vyādhipraṇāśavījāni sādhvi matto niśāmaya ..
dhanvantarirddivodāsaḥ kāśīrājo'śvinīsutau .
nakulaḥ sahadevo'rkiścyavano janako budhaḥ ..
jāvālo jājaliḥ pailaḥ karatho'gastya eva ca .
ete vedāṅgavedajñāḥ ṣoḍaśa vyādhināśakāḥ ..
cikitsātattvavijñānaṃ nāma tantraṃ manoramam .
dhanvantariśca bhagavān cakāra prathame sati ..
cikitsādarpaṇaṃ nāma divodāsaścakāra saḥ .
cikitsākaumudīṃ divyāṃ kāśīrājaścakāra saḥ ..
cikitsāsāratantrañca bhramaghnaṃ cāśvinīsutau .
tantraṃ vaidyakasarvvasvaṃ nakulaśca cakāra saḥ ..
cakāra sahadevaśca vyādhisindhuvimarddanaṃ .
jñānārṇavaṃ mahātantraṃ yamarājaścakāra saḥ ..
cyavano jīvadānañca cakāra bhagavānṛṣiḥ .
cakāra janako yogī vaidyasandehabhaññanaṃ ..
sarvvasāraṃ candrasuto jāvālastantrasārakaṃ .
vedāṅgasāraṃ tantrañca cakāra jājalirmuniḥ ..
pailo nidānaṃ karathastantraṃ sarvvadharaṃ paraṃ .
dvaidhanirṇayatantrañca cakāra kumbhasambhavaḥ ..
cikitsāśāstravījāni tantrāṇyetāni ṣoḍaśa
vyādhipraṇāśavījāni balādhānakarāṇi ca ..
mathitvā jñānamanthānairāyurvvedapayonidhiṃ .
tatastantrāṇyujjaharurnavanītāni kovidāḥ ..
etāni kramaśo dṛṣṭvā divyāṃ bhāskarasaṃhitāṃ .
āyurvvedaṃ sarvvavījaṃ sarvvaṃ jānāmi sundari ..
vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ .
etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ ..
āyurvvedasya vijñātā cikitsāsu yathārthavit .
dharmmiṣṭhaśca dayāluśca tena vaidyaḥ prakīrttitaḥ” ..
iti brahmavaivartte brahmakhaṇḍe 16 adhyāyaḥ .. * ..
tasya lakṣaṇam yathā, —
“āyurhitāhitaṃ vyādhinidānaṃ śamanaṃ tathā .
vidyante yatra vidvadbhiḥ sa āyurvveda ucyate” ..
tasya niruktiryathā, —
“anena puruṣo yasmāt āyurvindati vetti ca .
tasmānmunivaraireṣa āyurveda iti smṛtaḥ” ..
iti bhāvaprakāśaḥ .. * .. anyat rogaśabde veda-
śabde vaidyaśabde ca draṣṭavyam ..
(“hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitaṃ .
mānañca tacca yatroktamāyurvvedaḥ sa ucyate” ..
“tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ mataḥ .
vakṣyate yanmanuṣyāṇāṃ lokrayorubhayorhitaḥ” ..
“kimāyu kasmādāyurvvedaḥ kiñcāyurvvedaḥ śāśvato
'śāśvata iti . kāni cāsyāṅgāni kaiścāyamadhye-
tavyaḥ kimarthañceti” .
“tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivañcaturṇāmṛksāmayajuratharvva-
vedānāmātmano'tharbbavede bhaktirādeśyā vedohyā-
tharvvaṇaḥ svastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaści-
ttopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṃ prāha ci-
kitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate bedañcopadi-
śyāyurvācyaṃ tatrāyuścetanāpravṛttijīvitamanubandho-
dhāri cetyeko'rthaḥ, tadā āyurvvedayatyāyurvvedaḥ katha-
mucyate svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ
pramāṇāpramāṇataśca yataścāyuṣyānāyuṣyāṇi dravya-
guṇakarmmāṇi vedayatyato'pyāyurvvedaḥ tatrāyuṣyāṇi
anāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmmāṇi kebalenopa-
dekṣyante” .
“tānindraḥ sahasradṛgamaraguruvaro'bravīt svāgataṃ
brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇāmasti bhuvo-
glāniraprabhāvatvaṃ vaisvaryyaṃ vaivarṇyañca grāmyavāsakṛta-
masukhamasukhānubandhaṃ ca . grāmyo hi vāso mūla-
maśastānāṃ tatkṛtaṃ puṇyakṛdbhiranugrahaḥ prajānāṃ
svaśarīramarakṣibhiḥ kālaścāyamāyurvvedopadeśasya
brahmarṣīṇāmātmanaḥ prajānāñcānugrahārthamāyurvveda-
maśvinau mahyaṃ prayacchatāṃ prajāpatiraśvibhyāṃ .
prajāpataye brahmā prajānāmalpamāyurjjarāvyādhi-
bahulamasukhamasukhānubandhaṃ alpatvādalpatapodama-
niyamadānādhyayanasañcayaṃ matvā puṇyatamamāyuḥ-
prakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanaṃ ūrjjaskaramamṛtaṃ
śivaṃ śaraṇyamudāttaṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhantyupa-
dhārayituṃ prakāśayituñca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma
ca maitrīṃ kāruṇyamātmanaścānuttamaṃ puṇyamudāraṃ
brāhmamakṣayaṃ karmmeti” . iti carakaḥ ..
“tānuvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ . sarvvatra vā
mīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ ! iha
khalvāyurvvedo nāma yadupāṅgamatharvvavedasyānutpādyava
prajāḥ ślokaśatasahasramadhyāyasahasrañca kṛtavān sva-
yambhūḥ . tato'lpāyuṣṭvamalpamedhastvañcāvalokya narāṇāṃ
bhūyo'ṣṭadhā praṇītavān .. tadyathā .. śalyaṃ śālākyaṃ
kāyacikitsā bhūtavidyā kaumāramṛtyamagadatantraṃ
rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantramiti” ..
“vatsa ! suśruta ! iha khalvāyurvvedaprayojanaṃ vyā-
dhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokṣaḥ svasthasya rakṣaṇañca .
āyurasmin vidyate'nena vā āyurvindatītyāyu-
rvedaḥ . tasyāṅgavaramādyamāgamapratyakṣānumānopamānai-
raviruddhamucyamānamupadhāraya . etaddhyaṅgaṃ prathamaṃ
prāgabhighātavraṇasaṃrohādayajñaśiraḥsandhānācca” .
“tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛtti-
karañceti” ..
“brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage tasmā-
daśvināvaśvibhyāmindra indrādahaṃ mayā tviha pradeya-
marthibhyaḥ prajāhitahetoḥ” .. iti suśrutaḥ ..)