• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āyurveda


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 118.
    āyurveda m. (-daḥ)

    1 The science of medicine.

    2 The collective writings of authority on medicine, or medical Śāstra.

    E. āyas life, and veda a Veda.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 95, col. 1.
    āyu-rveda (daḥ) 1. m. Medical science.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 65.
    āyurveda m. the science of health; T. of a book on medicine.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 41, col. 2.
    āyurveda āyur-veda, m. medical science.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 148, col. 3.
    āyur—veda m. the science of health or medicine (it is classed among sacred sciences, and considered as a supplement of the Atharva-veda; it contains eight departments: 1. Śalya or (removal of) any substance which has entered the body (as extraction of darts, of splinters, &c.); 2. Śālākya or cure of diseases of the eye or ear &c. by Śalākās or sharp instruments; 3. Kāya-cikitsā or cure of diseases affecting the whole body; 4. Bhūtavidyā or treatment of mental diseases supposed to be produced by demoniacal influence; 5. Kaumāra-bhṛtya or treatment of children ; 6. Agada-tantra or doctrine of antidotes; 7. Rāsāyana-tantra or doctrine of elixirs; 8. Vājīkaraṇa-tantra or doctrine of aphrodisiacs, Suśr.; MBh.; Hariv. &c.)

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 97, col. 1.
    āyurveda

    m. (-daḥ)

    1. The science of medicine.

    2. The collective writings
    of authority on medicine, or medical Sastra.

    E. āyus life, and veda
    a Veda.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 679.
    āyurveda (ā° + veda) m. die heilige Lehre von der Gesundheit; so heisst die medicinische Wissenschaft. Sie wird durch die Benennung Veda den eigentlichen heiligen Büchern und Wissenschaften beigeordnet und als Supplement des AV. betrachtet, SUŚR. 1, 1, 12. 15. Sie zerfällt in acht Hauptfächer:

    1) Śalya, Chirurgie;

    2) Śālākya, die Lehre von den Krankheiten des Kopfs und seiner Organe;

    3) Kāyacikitsā, die Behandlung der Krankheiten, welche den ganzen Leib afficiren;

    4) Bhūtavidyā, die Heilung der Seelenkrankheiten, die auf dämonischen Einflüssen beruhend gedacht werden;

    5) Kaumārabhṛtya, Behandlung der Kinder;

    6) Agadatantra, die Lehre von den Gegengiften;

    7) Rāsāyanatantra, die Lehre von den Elixiren;

    8) Vājīkaraṇatantra, die Lehre von der Stärkung der Zeugungskraft, SUŚR. 1, 2, 4. fgg. 3, 5. brahmā vedāṅgamaṣṭāṅgamāyurvedamabhāṣata 122, 14. āyurvedastathāṣṭāṅgo dehavān MBH. 2, 442. āyurvedaṃ bharadvājātprāpyeha (dhanvantariḥ) sabhiṣakkriyam . tamaṣṭadhā punarvyasya śiṣyebhyaḥ pratyapādayat HARIV. 1539. 1532. CĀṆ. 103. VP. 284. ein Upaveda MADHUS. in Ind. St. 1, 13, 14. 20, 28. 21, 1 (tatrāyurvedasyāṣṭau sthānāni bhavanti sūtraṃ śarīramaindriyaṃ cikitsā nidānaṃ vimānaṃ vikalpaḥ siddhiśceti). āyurvedarasāyana Verz. d. B. H. No. 931. °saukhya N. 941. °sarvasva No. 974.

    — Vgl. aśvāyurveda .

    ☞ vol. 5, p. 1115.
    āyurveda Spr. 3714. Verz. d. Oxf. H.7,b,13. 22,a,40. 86,a,17. 277,b,41. 309,b,16. 311,a,9 u.s.w. °vid 8. WEBER, Nakṣ. 2, 281. °praṇetāraḥ Verz. d. Oxf. H. 311,a,23. ṛgvedasyāyurveda upavedaḥ Ind. St. 3, 280.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 181, col. 3.
    āyurveda m. Heilkunde. °rasāyana n. , °sarvasva n. und °saukhya n. Titel von Werken.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 43, col. 2.
    āyurveda m. Heilkunde.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 778, col. 1.
    āyurveda pu0 āyurvidyate labhyate'nena vida—lābhe karaṇe ghañ
    āyurvettyanena cihnajñāpanena vida—jñāne karaṇe ghañ vā .
    cikitsāśāstre tanniruktyādikaṃ suśrute darśitaṃ yathā .
    “śalyaṃ śālakyamityādi aṣṭāṅgaśabde 523 pṛṣṭhe ukta
    mupakramya “iha khalvāyurvvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ
    vyādhiparimokṣaḥ svasthasya rakṣaṇañca . āyurasmin vidyate
    'nena vā āyurvvindatītyāyurvedaḥ . tasyāṅgavaramādyamāgama-
    pratyakṣānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadhāraya . eta-
    ddhyaṅgaṃ prathamaṃ prāgabhighātavraṇasaṃrohādyajñaśiraḥsandhānācca .
    śrūyate hi yathā rudreṇa yajñasya śiraśchinnamiti tato
    devā aśvināvabhigamyocuḥ . bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ
    bhaviṣyayaḥ . bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥsandhātavyam . tāvūca-
    turevamastviti . atha tayorarthe devā indrayajñabhāgena prā-
    sādayan . tābhyāṃ yajñasya śiraḥsaṃhitamiti . aṣṭā-
    svapi cāyurvvedatantreṣvetadevādhikamabhimatamāśukriyākaraṇā-
    dyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānātsarvvatantrasāmānyācca . ta-
    didaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛtti-
    karañceti . brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage tasmā-
    daśvināvaśvibhyāmindra indrādahaṃ mayā tviha pradeya
    marthibhyaḥ prajāhitahetoḥ . bhavati cātra . ahaṃ hi
    dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo'marāṇām . śalyā-
    ṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto'smi gāṃ bhūya ihīpadeṣṭum” .
    sa cārtharvavedasyopavedaḥ “vidhātātharvvasarvvasvamāyurvedaṃ
    prakāśayan . svanāmnā saṃhitāṃ cakre lakṣaślokamayīmṛjum”
    iti bhāvaprakāśokteḥ . caraṇavyūhamate ṛgvedasyo-
    pavedaḥ āyurvedaḥ atharvavedasya tu śastraśāstrāṇyupavedaḥ .
    sa ca ṣoḍaśarpipraṇītatvāt ṣoḍaśavidhaḥ yathoktaṃ brahmavai0 pu0
    “ṛgyajuḥ sāmātharvvākhyān dṛṣṭvā vedān prajāpatiḥ . vi-
    cintya teṣāmarthaṃ caivāyurveda cakāra saḥ . kṛtvā tu pañcamaṃ
    vedaṃ bhāskarāya dadau vibhuḥ . svatantraṃ saṃhitāṃ tasmāt bhā-
    skaraśca cakāra saḥ . bhāskaraśca svaśiṣyebhaya āyurvedaṃ svasaṃ-
    hitām . pradadau pāṭhayāmāsa te cakruḥ saṃhitāstataḥ .
    tepāṃ nāmāni viduṣāṃ tantrāṇi tatkṛtāni ca . vyādhi-
    praṇāśavījāni sādhvi! matto niśāmaya . dhanvantarirddi-
    vodāsaḥ kāśīrājo'śvinīsutau . nakulaḥ sahadevārkī
    cyavano janako budhaḥ . jāvālo jājaliḥ pailaḥ
    karatho'gastyaeva ca . ete vedāṅgavedajñāḥ ṣoḍaśa vyā-
    dhināśakāḥ . cikitsātattvavijñānaṃ nāma tantramanaupa-
    mam . dhanvantariśca bhagavān cakāra prathame sati! . ciki-
    tsādarparṇaṃ nāma divodāsaścakāra saḥ . cikitsākaumudīṃ
    divyāṃ kāśīrājaścakāra saḥ . cikitsāsāratantrañca
    bhramaghnaṃ cāśvinīsutau . tantraṃ vaidyakasarvasvaṃ nakulaśca ca-
    kāra saḥ . cakāra sahadevaśca vyādhisindhuvimarddanam .
    jñānārṇavaṃ mahātantraṃ yamarājaścakāra saḥ . cyavano
    jīvadānañca cakāra bhagavānṛṣiḥ . cakāra janako yogī
    vaidyasandehabhañjanam . sarvasāraṃ candrasuto jāvālastantra-
    sārakam . vedāṅgasāraṃ tantrañca cakāra jājalirmuniḥ .
    pailo nidānaṃ karathastantraṃ sarvadharaṃ param . dvaidhani-
    rṇayatantrañca cakāra kumbhasambhavaḥ . cikitsāśāstravī-
    jāni tantrāṇyetāni ṣoḍaśa . vyādhipraṇāśavījāni
    balādhānakarāṇi ca . mathitvā jñānamanthānairāyurvedapayo-
    nidhim . tatastantrāṇyujjaharurnavanītāni kovidāḥ .
    etāni kramaśo dṛṣṭvā divyāṃ bhāskarasaṃhitām . āyu-
    rvedaṃ sarvvavījaṃ sarvvaṃ jānāmi sundari! . vyādhestattvapa-
    rijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ . etaddaidyasya vaidyatvaṃ na
    vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ . āyurvvedasya vijñātā cikitsāsu
    yathārthavit . dharmmiṣṭhaśca dayāluśca tena vaidyaḥ prakīrttitaḥ” .
    tasya lakṣaṇaṃ yathā bhā0 pra0 . “āyurhitāhitaṃ vyādhinidānaṃ
    śamanaṃ tathā . vidyante yatra vidvadbhiḥ sa āyurveda ucyate”
    tasya niruktistatraiva . “anena puruṣo yasmāt āyurvi-
    ndati vetti ca . tasmānmunivaraireṣa āyurveda iti smṛtaḥ” .
    “dehajīvayoryogojīvanaṃ tenāvacchinnaḥ kāla āyuḥ
    āyurbodhadvārā āyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi dravyaguṇakarmmāṇi
    jñātvā teṣāṃ sevanatyāgābhyām ārogyeṇāyurvindati tenaiva
    hetunā parasyāyurvetti ca yena tadbodhadvārā sa āyurvedaḥ”
    bhā0 pra0 athāyurvedavaṃśaprādurbhāvastāvadabhidhīyate yathā bhāvapra0
    “vidhātā'tharvvasarvasvamayurvedaṃ prakāśayan . svanāmnā-
    samhitāñcakre lakṣaślokamayīmṛjum . tataḥ prajāpatiṃ dakṣaṃ
    dakṣaṃ sakalakarmasu . vidhirdhīnīradhiḥ sāṅgamāyurvedamupādi-
    śat . athadakṣaprādurbhāvaḥ . atha dakṣaḥ kriyādakṣaḥ svarvai-
    dyodevavallabhaḥ . vedayāmāsa vidvāṃsau sūryyāṃśau surasattamau .
    athāśvinaprādubhāvaḥ “dakṣādadhītya dasrau vitenatuḥsaṃhitāṃ
    svīyām . sakalacikitsakalokapratipattivivṛddhaye dhanyām .
    svayambhuvaḥ śiraścchinnaṃ bhairaveṇa ruṣātha tat . aśvibhyāṃ sahitaṃ
    tasmāttau jātau yajñabhāginau . devāsuraraṇe devā daityairye
    sakṣatāḥ kṛtāḥ . akṣatāste kṛtāḥ sadyodasrābhyāmadbhutaṃ
    mahat . vajriṇo'bhūdbhujastambhaḥ sa dasrābhyāṃ cikitsitaḥ .
    sīmni nipatite cendrastābhyāmeva sukhīkṛtaḥ . viśīrṇṇada-
    śanāḥ pūṣṇonetre naṣṭe bhagasya ca . śaśinorājayakṣmā'bhū-
    daścibhyānte cikitsitāḥ . bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ
    san vikṛtiṃ gataḥ . vīryyavarṇṇasvaropetaḥ kṛto'śvibhyāṃ
    punaryuvā . etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmmabhibhiṣajāṃ varau .
    babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ divaukasām . athendraprādu-
    rbhāvaḥ . saṃdṛśya dasrayorindraḥ karmāṇyetāni yatnavān . āyu
    rvedaṃ nirudvegaṃ tau yayāce śacīpatiḥ . nāsavyau satyasandhena
    śakreṇa kila yācitau . āyurvedaṃ yathādhītaṃ dadatuḥ śata-
    manyave . nāsatyābhyāmadhītyaiṣa āyurvedaṃ śatakratuḥ . adhyā-
    payāmāsa bahūnātreyapramukhān munīn . athātreyaprā-
    durbhāvaḥ . ekadā jagadālokya gadākulamitastataḥ .
    cintayāmāsa bhagavānātreyo munipuṅgavaḥ . kiṃ karomi kva
    gacchābhi katham lokā nirāmayāḥ . bhavanti, sāmayānetānna
    śaknomi nirīkṣitum . dayālurahamatyarthaṃ svabhāvo durati-
    kramaḥ . eteṣāṃ duḥkhatoduḥkhaṃ mamāpi hṛdaye'dhikam . āyu-
    rvedaṃ paṭhiṣyāmi nairujyāya śarīriṇām . iti niścitya
    gatavānātreyastridaśālayam . tatra mandiramindrasya gatvā
    śakraṃ dadarśa saḥ . siṃhāsanasamāsīnaṃ stūyamānaṃ surarṣibhiḥ .
    bhāsayantaṃ diśobhāsā bhāskarapratimantviṣā . āyu-
    rvedamahācāryyaṃ śirodhāryyaṃ divaukasām . śakrastu taṃ
    nirīkṣyaiva tyaktasiṃhāsano yayau . tadagre pūjayāmāsa
    bhṛśaṃ bhūritapaskṛśam . kuśalaṃ paripapraccha tathā''gamana-
    kāraṇam . sa munirvaktumārebhe nijāgamanakāraṇam .
    vyādhibhirvyathitālokāḥ śokākulitacetasaḥ . bhūtale
    santi, santāpaṃ teṣāṃ harttuṃ kṛpāṃ kuru . āyurvedopadeśaṃ me
    kuru kāruṇyato nṛṇām . tathetyuktaḥ sahasrākṣo'dhyāpayā-
    māsa taṃ munim . munīndra indrataḥ sāṅgamāyurvedamadhītya saḥ .
    abhinadya tamāśīrbhirājagāma punarmmahīm . athātreyo
    muniśreṣṭho bhagavāna karuṇāparaḥ . sanāmnā sa hitāṃ cakre-
    naracakrānukampayā . tato'gniveśaṃ bheḍaṃca jātūkarṇaṃ parāśa-
    ram . sīrapāṇiṃ ca hārītamāyurvedamapāṭhayat . tantrasya
    karttā prathamamagniveśo'bhavatpurā . tatobheḍādayaścakruḥ svasva-
    tantraṃ, kṛtāni tu . śrāvayāsurātreyaṃ munivṛndena vanditam .
    śrutvā ca tāni tantrāṇi hṛṣṭo'bhūdatrinandanaḥ . yathāvatsū
    tritantasmātprahṛṣṭāmunayo'bhavan . divi devarṣayodevāḥ śrutvā-
    sādhviti te'bruvan” . athabharadvājaprādurbhāvaḥ “ekadā himava-
    tpārśvevādāgatāḥ munayobahavastāṃśca nāmabhiḥ kathayāmyaham
    bharadvājomunivaraḥ prathamaṃ samupāgataḥ tato'ṅgirāstatogargo
    marīcirbhṛgubhārgavau . pulastyo'gastirasitovaśiṣṭhaḥ saparā
    śaraḥ . hārītogautamaḥ sāṃkhyo maitreyaścyavano'pi ca .
    jamadagniśca gārgyaśca kāśyapaḥ kaśyapo'pi ca . nārado
    vāmadevaśca mārkaṇḍeyaḥ kapiṣṭhalaḥ . śāṇḍilyaḥ saha
    kauṇḍilyaḥ śākuneyaśca śaunakaḥ . āśvalāyanasāṅkṛtyau
    viśvāmitraḥ parīkṣitaḥ . devalogālavodhaumyaḥ kāpyakātyā-
    yanāvubhau . kāṅkāyano vaijavāpaḥ kuśikovādarāyaṇiḥ .
    hiraṇyākṣaśca laugākṣiḥ śaralomā ca gobhilaḥ . vaikhāna
    sābālakhilyāstathaivānye maharṣayaḥ . brahmajñānasya nidhayo
    yamasya niyamasya ca . tapantastejasā dīptāhūyamānā ivāgnayaḥ .
    sukhopaviṣṭāste tatra sarve cakruḥ kathāmimām . dharmmārthakāma
    mokṣāṇāṃ mūlamuktaṃ kalevaram . tacca saṃsiddhaye śaktaṃ bhavedyadi
    nirāmayam . tapaḥsvādhyāyadharmāṇāṃ brahmacaryavratāyuṣām .
    harttāraḥ puratīrogā yatra tatra ca sarvataḥ . rogāḥkārśyaka-
    rābalakṣayakarādehasya ceṣṭāharā dṛṣṭyādīndriyaśaktisaṃkṣaya-
    karāḥ sarvāṅgapīḍākarāḥ . dharmmārthākhilakāmamuktiṣu mahā-
    vighnasvarūpābalātprāṇānāśu haranti santi yadi te kṣemaṃ kutaḥ
    prāṇinām . tatteṣāṃ praśamāya kaścana vidhiścintyobhavadbhirbudhai-
    ryogyairityabhidhāya saṃsadi bharadvājaṃ mububhte'bruvan . tvaṃ yogyī
    bhagavan! sahasranayanaṃ yāhyehi śīghraṃkramādāyurvedamadhītya ya-
    dgadabhayānmuktā bhavāmovayam . itthaṃ sa munibhiryogyaiḥ prārthito
    vinayānvitaiḥ . bharadvājo muniśreṣṭhojagāma tridaśālayam .
    tatrendrabhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam . dṛṣṭavān vṛtraha-
    ntāraṃ dīpyamānamivānalam . so'bhigamya jayāśīrbhira-
    bhinandya sureśvaram . ṛṣīṇāṃ vacanaṃ samyak śrāvayāmāsa
    sattamaḥ . vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ . teṣāṃ
    praśamanopāyaṃ yathāvadvaktumarhasi . tamuvāca muniṃ sāṅgamāyu-
    rvedaṃ śatakratuḥ . jīvedvarṣasahasrāṇi dehī nīruṅgiśamya yam .
    so'nantapārantriskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ . yathāvadacirā-
    tsarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ . tenāyuḥ suciraṃ lebhe bharadvājo
    nirāmayam . anyāmapi munīṃścakre nīrujaḥ sucirāyuṣaḥ .
    tattantrajanitajñānacakṣuṣā ṛṣayo'khilāḥ . guṇān dravyāṇi
    karmāṇi dṛṣṭvā tadvidhimāśritāḥ . ārogyaṃ lebhire dīrghamāyuśca
    sukhasaṃyutam . āyurvedoktavidhinā'nye'pi syurmunayo yathā” .

    atha carakaprādurbhāvaḥ “yadā matsyāvatāreṇa hariṇā veda
    uddhṛtaḥ . tadā śeṣaśca tatraiva veda sāṅgamavāptavān . atha-
    rvāntargataṃ samyagāyurvedaṃ ca labdhavān . ekadā sa mahīvṛttaṃ
    draṣṭuṃ cara ivāgataḥ . tatra lokāṃn gadairgra stānvyathayā
    paripīḍitān . drumān sthaleṣvapuṣpāḍhyān mriyamāṇāṃśca dṛṣṭa
    vān . tān dṛṣṭvā tu dayāyuktasteṣāṃ duḥkhena duḥkhitaḥ . a-
    nantaścintayāmāsa rogopaśamakāraṇam . saṃcintya sa svayaṃ tatra
    muneḥ putro babhūva ha . yataścara ivāyātona jātaḥ kenaci-
    dyataḥ . tasmāccarakanāmnā'sau vikhyātaḥ kṣitimaṇḍale . sa
    bhāti carakācāryo devācāryo yathā divi . sahasravadana-
    syāṃśo yena dhvaṃsorujāṃ kṛtaḥ . ātreyasya muneḥ śiṣyā
    agniveśādayo'bhavan . munayo bahavastaiśca kṛtaṃ tantraṃ
    svakaṃ svakam . teṣāṃ tantrāṇi saṃskṛtya samāhṛtya vipaścitā .
    carakeṇātmano nāmnā grantho'yaṃ carakaḥ kṛtaḥ . atha
    dhanvantariprādurbhāvaḥ . ekadā devarājasya dṛṣṭirnnipatitā
    bhuvi . tatra tena narā dṛṣṭā vyādhibhirbhṛśapīḍitāḥ .
    tān dṛṣṭvā hṛdayaṃ tasya dayayā paripīḍiṃtam . dayārdrahṛ-
    dayaḥ śakro dhanvantarimuvāca ha . dhanvantare! sura-
    śreṣṭha . bhagavan! kiñciducyate, . yogyobhavasi bhūtā-
    nāmupakāraparobhava . upakārāya lokānāṃ kena kiṃ na
    kṛtaṃ purā . trailokyādhipatirviṣṇurabhūnmatsyādirūpa-
    vān . tasmāttvaṃ pṛthivīṃ yāhi kāśīmadhye nṛpobhava .
    pratīkārāya rogāṇāmāyurvedaṃ prakāśaya . ityuktvā suraśā-
    rddūlaḥ sarvabhūtahitepsayā . samastamāyuṣovedaṃ dhanvantarimupādi-
    śat . adhītya cāyuṣovedamindāddhanvantariḥ purā . āgatya-
    pṛthivīṃ kāśyāṃ jātobāhujaveśmani . nāmnā tato'-
    bhavat khyātodivodāsa iti kṣitau . bālaeva viraktobhū-
    ccacāra ca mahattapaḥ . yatnena mahatā brahmā taṃ kāśyā-
    makaronnṛpam . tato dhanvantarirlokaiḥ kāśīrājo'bhidhī-
    yate . hitāya dehināṃ svīyā saṃhitā vihitā'munā .
    ayaṃ vidyārthino lokān saṃhitāṃ tāmapāṭhayat” . atha
    suśrutaprādurbhāvaḥ . atha jñānadṛśā viśvāmitraprabhṛtayo-
    'vadan . ayaṃ dhanvantariḥ kāśyāṃ kāśīrājoya ucyate .
    viśvāmitro munisteṣu putraṃ suśrutamuktavān . vatsa vārāṇasīṃ
    gaccha viśveśavaravallabhām . tatra nāmnā divodāsaḥ kāśī-
    rājo'sti bāhujaḥ . sa hi dhanvantariḥ sākṣādāyuṃryada-
    vidāṃvaraḥ . āyurvedaṃ tato'dhīṣva lokopakṛtihetave .
    sarvaprāṇidayātīrthamupakāromahāmakhaḥ . piturvacanamākarṇya
    suśrutaḥ kāśikāṅgataḥ . tena sārddhaṃ samadhyetuṃ munisūnuśataṃ
    yayau . atha dhanvantariṃ sarve vānaprasthāśrame śritam . bhaga-
    vantaṃ suraśreṣṭhaṃ munibhirbahubhiḥ stutam . kāśīrājaṃ
    divodāsante'paśyan vinayānvitāḥ . svāgataṃ ca iti
    smāha divodāsoyaśodhanaḥ . kuśalaṃ paripapraccha tathā''-
    gamanakāraṇam . tataste suśrutadvārā kathayāmāsuruttaram .
    bhagavanmānavāndaṣṭvā vyādhibhiḥ paripīḍihītān . krandatomri-
    yamāṇāṃśca jātāsmākaṃ hṛdi vyathā . āmayānāṃ śamopāyaṃ
    vijñātuṃ vayamāgatāḥ . āyurvedaṃ bhavānasmānadhyāpayituma-
    rhati . aṅgīkṛtya vacasteṣāṃ nṛpatistānupādiśat . vyākhyātaṃ
    tena te yatnājjagṛhurmunayomudā . kāśīrājaṃ jayāśīrbhira-
    bhinandya mudānvitāḥ . suśrutādyāḥ susiddhārthā jagmurgehaṃ svakaṃ
    svakam . prathamaṃ suśrutasteṣu svatantraṃ kṛtavān sphuṭam . suśrutasya
    sakhāyo'pi pṛthak tantāṇi tenire . suśrutena kṛtaṃ tantraṃ su-
    śrutaṃ bahubhiryataḥ . tasmāttat suśrutaṃ nāmnā vikhyātaṃ kṣitima-
    ṇḍale” carake tu āyurvedaniruktistatpraṇetṛvaṃśo'nyathābhyadhāyi
    yathā “brahmaṇā hi yathā proktamāyurvedaṃ prajāpatiḥ . jagrā-
    ha nikhilenādāvaśvinau tu punastataḥ . aśvibhyāṃ bhagavān
    śakraḥ pratipede ha kevalam . ṛṣiproktobharadvājastasmāccha-
    kramupāgamat” brahmādibhāradvājāntavaṃśamuktvā tato yathā
    bharadvājasya prāptistadapi tatraivoktam . yathā katicinmu nīnu-
    pakramya “brahmajñānasya nidhayoyamasya niyamasya ca . tapasasteja-
    sādīptāhūyamānā ivāgnayaḥ . sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṃ
    cakruḥ kathāmimām . dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūla-
    muttamam . rogāstasyāpahantāraḥ śreyasījīvitasya ca .
    prādurbhutomanuṣyāṇāmantarāyomahānayam . ka syātteṣāṃ
    śamopāyaityuktvā dhyānamāsthitāḥ . atha te śaraṇaṃ śakraṃ
    dadṛśurdhyānacakṣuṣā . sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ .
    kaḥ sahasrākṣabhavanaṃ gacchet praṣṭuṃ śacīpatim . ahamarthe
    niyujyeyamatreti prathamaṃ vacaḥ . bharadvājo'brarvattasmādṛṣibhiḥ
    sa niyojitaḥ . sa śakrabhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadha gam .
    dadarśa balahantāraṃ dīpyamānamivātalam . sobhigamya jayā-
    śīrbhirabhinandya sureśvaram . provāca bhagavāndhīmān ṛṣīṇāṃ
    vākyamuttamam . vyādhayohi samutpannāḥ sarvapraṇibhaya-
    ṅkarāḥ . tadbrūhi me śamopāyaṃ yathābdabharabho! .
    tasmaiprovāca bhagavānāyurvedaṃ śatakratuḥ . padairalpairmatiṃ buddhvā
    vipulāṃ paramarṣaye . hetuliṅgauṣadhajñānaṃ svasthāturaparāya-
    ṇam . trisūtraṃ śāśvataṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ . so'-
    nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ . yathāvadacirāt
    sarvvaṃ vubudhe tanmanā muniḥ . tenāyuramitaṃ lebhe bharadvājaḥ
    sukhānvitam . ṛṣibhyo'nadhikaṃ tantu śaśāsānavaśeṣayan .
    ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhustaṃ prajāhitam . dīrghamāyuści-
    kīrṣanto vedaṃ varddhanamāyuṣaḥ . tenarṣayaste dadṛśuryathāvajjñā-
    nacakṣuṣā . sāmānyañca viśeṣañca guṇān dravyāṇi kama ca .
    samavāyañca tajjñātvā tantroktaṃ vidhimāsthitāḥ . lebhire paramaṃ
    śarma jīvitañcāpyanaścaram . atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṃ
    punarvvasuḥ . śiṣyebhyodattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā .
    agniveśaśca bheḍaśca jātūkarṇaḥ parāśaraḥ . hārītaḥ kṣāra-
    pāṇiśca jagṛhustanmunervacaḥ . buddhervviśeṣastatrāsīnno-
    padeśāntaraṃ, muneḥ . tantrasya karttā prathamamagniveśoyato'-
    bhavat . atha bheḍādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ . kṛtāni ca .
    śrāvayāmāsurātreyaṃ sarṣisaṅghaṃ mumedhasaḥ . śrutvā ca sūtra-
    marthānāmṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām . yathāvat sūtritamiti
    prahṛṣṭāste'numenire” . evamāyurvedavaṃśamuktvā tasya nirukti-
    statra darśitā yathā “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya
    hitāhitam . mānañca tacca yatroktamāyurvedaḥ saucyate .
    śarīrendrisattvādisaṃyogadhārijīvitam . nityagaścānubandhaśca
    paryyāyairāyurucyate . tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ
    mataḥ . vakṣyate yanmuṣyāṇāṃ lokayorubhayorhitaḥ” .
    evaṃ bahūnāmāyurvedānāṃ sattve'pi teṣāṃ viralapracā-
    ratayā luptaprāyatvāt suśrutacarakayorloke pracārācca
    tatratyaviṣayāstāvat saṃkṣepeṇocyante . tatra suśrutasyāyurveda-
    syāṣṭāṅgatvam tacca aṣṭāṅgaśabde 523 pṛṣṭhe śalyaṃ śālakya-
    mityādi darśitam . tacchāstrasya prayojanaṃ rogacikitsā
    sā ca puruṣaviṣayaiveti puruṣasvarūpatadutpattigarbhādikrameṇābhi-
    dhāya tadīyaśarīrasaṃsthānaṃ roganidānarogopaśamanadravyādi
    dīni krameṇoktāni . tadetat saṃkṣepeṇa suśrute uktam
    “asmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ ityu-
    cyate . yasmin kriyā so'dhiṣṭhānam, kasmāt? lokasya
    dvaividhyāt . loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca .
    dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca tadbhūyastvāt pañcātma-
    ko vā . tatra caturvvidho bhūtagrāmaḥ svedajāṇḍa
    ūodbhijjajarāyujasaṃjñaḥ . tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopaka-
    raṇanyat . tasmātpuruṣo'dhiṣṭhānam . tadduḥkhasaṃyogā
    vyādhaya ityucyante . te caturvvidhā āgantavaḥ śārīrā
    mānasāḥ svābhāvikāśceti . teṣāmāgantavo'bhighāta-
    nimittāḥ . śārīrāstvannapānabhūlā vātapittakaphaśoṇita-
    sannipātavaiṣamyanimittāḥ . mānasāstu krodhaśokabhayaharṣa
    viṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryyakāmalobhaprabhṛtayaicchādveṣabhe-
    dairbhavanti . svābhāvikāḥ kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛ-
    tayaḥ . ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ . teṣāṃ saṃśodhana-
    saṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktāḥ nigrahahetavaḥ .
    prāṇināṃ punarmūlamāhārī balavarṇaujasāñca . sa ṣaṭsu rase-
    ṣvāyatto rasāḥ punardravyāśrayāḥ . dravyāṇi punaroṣadhayastāḥ
    dvividhāḥ sthāvarā jaṅgamāśca . tāsāṃ sthāvarāścaturvvidhāḥ .
    vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti . tāsvapuṣpāḥ
    phalavanto vanaspatayaḥ . puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ . pratānavatyaḥ
    stambinyaśca vīrudhaḥ . phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti .
    jaṅgamāstvapi caturvidhā jarāyujāṇḍajasvedajo-
    dbhijjāḥ . tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ .
    khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo'ṇḍajāḥ . kṛmikīṭapipīlikā-
    prabhṛtayaḥ svedajāḥ . indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ .
    tatra sthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryyāsasvarasādayaḥ
    prayojanavanto jaṅgamebhyaścarmmanakharomarudhirādayaḥ . pārthivāḥ
    suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ . kāla-
    kṛtāstu pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥ śīto-
    ṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ .
    ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratī-
    kārahetavaḥ prayojanavantaśca . bhavanti cātra . śārīrāṇāṃ-
    vikārāṇāmeṣa vargaścaturvvidhaḥ . caye kope śame caiva hetu-
    ruktaścikitsakaiḥ . āgantavaśca ye rogāste dvidhā nipatanti
    hi . manasyanye śarīre'nye teṣāntu dvividhā kriyā .
    śarīrapatitānāntu śārīravadupakramaḥ . mānasānāntu
    śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ . evametatpuruṣo vyāghi-
    rauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam .
    tatra puruṣagrahaṇāttatsambhavadravyasamūhobhūtādiruktastadaṅgapra-
    tyaṅgavikalpāśca tvaṅmāṃsusirāsnāyuprabhṛtayaḥ . vyādhigrahaṇā
    dvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarvva eva
    vyādhayo vyākhyātāḥ . oṣadhigrahaṇāt dravyaguṇarasavīryya-
    vipākaprabhāvāṇāmādeśaḥ . kriyāgrahaṇācchedyādīni snehā-
    dīni ca karmmāṇi vyākhyātāni . kālagrahaṇātsarvva-
    kriyākālānāmādeśaḥ . bhavati cātra . vījaṃ cikitsita-
    syaitatsamāsena prakīrttitam . saviṃśamadhyāyaśatamasya
    vyākhyā bhaviṣyati . tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu
    sthāneṣu . tatra sūtrasthānanidānaśārīracikitsitakalpe-
    ṣvarthavaśātsaṃvibhajyottare tantre śeṣānarthān vyākhyāsyāmaḥ” .
    carake tu triskandamityuktam tacca hetuliṅgauṣadharūpaskandha-
    trayaṃ bodhyam . ayañcāyurveda aṣṭādaśavidyāntargataḥ .
    “āyurvedo dhanurvedo gāndharvvaśceti te traya” iti 525 pṛṣṭhe
    aṣṭādaśavidyāśabde uktabākyāt . asmin śāstre dvi-
    jānāmevādhikāronānyeṣāṃ yathāha suśrutaḥ . “athātaḥ
    śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ . brāhmaṇakṣatri-
    yavaiśyānāmanyatamamanvayavayaḥśīlaśauryya śaucācāravinayaśakti
    balamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ tanujihvauṣṭhadantāgra-
    mṛjuvaktrākṣināsaṃ prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañca bhiṣak
    śiṣyamupanayet . ato viparītaguṇaṃ nopanayet” .
    vipreṇa vaiśyakanyāyāmutpannasyāmbaṣṭhasyāpi dvijadharmmatayā
    upanayanādisaṃskāravattvāt “ambaṣṭhasya cikitsitam”
    iti manūkteśca atrādhikāra iti bhedaḥ . tatrāyaṃ vivekaḥ
    dvijamātrāṇāṃ cikitsite'dhikāre'pi tatratyavṛttigrahaṇe
    tu teṣāṃ nindyataiva . “pūyaṃ cikitasakasyānnamiti” manu-
    nā ninditatvāt . ambaṣṭhānāṃ tu tadvṛttau doṣābhāvaḥ manunā
    “sūtānāmaśvasārathyamambaṣṭhasya cikitsitam” ityanena teṣāṃ
    cikitsāvṛttikatvenābhidhānāta ambaṣṭhasya ca yathopanayane-
    'dhikārastathā'mbaṣṭhaśabde 328 pṛṣṭhe nirūpitam . ataeva-
    “bhiṣak keśavanandanaḥ . vopadevaścacāredaṃ viprovedapadā-
    spadam” . vipravopadevasya pituḥ keśavasya bhiṣaktvaṃ svaya-
    meva tenoktam . tasya ninditatve tannocyeta iti draṣṭavyam .
    anyatra cāyurvedasya caturvyūhatvamuktaṃ rogaroganidānaroga-
    nivṛttitadupāyarūpaviṣayacāturvidhyāt . “sacāyurvedaḥ nara-
    gajāśvagovṛkṣādhikārabhedena pañcavidhaḥ tatra narāyurvedaḥ
    carakasuśrutādirlokaprasiddhaḥ gajāyurvedo'śvāyurvedo'pi śāli-
    hotrakṛtaḥ tayośca loke pracārābhāvāt agnipurāṇataḥ
    samudṛddhṛtyātratau darśyete tatra gajāyurvedo yathā
    “gajalakṣma cikitsāṃ ca lomapāda! vadāmi te” ityupakramya
    “pākaleṣu tu sarveṣu karttavyamanuvāsanam . ghṛtatailaparīpākaṃ sthānaṃ
    vātavivarjitam . skandheṣu ca kriyā kāryyā tathā pākalava-
    nnṛpa . . gomūtraṃ pāṇḍurogeṣu rajanībhyāṃ ghṛtaṃ vvija . .
    ānāhe tailasiktasya niṣekastasya śasyate . lavaṇaiḥ pañca-
    bhirmiśrā pratipānāya vāruṇī . viḍaṅgatriphalāvyosasaindhavaiḥ
    kabalān kṛtān . mūrcchāsu bhojayennāgaṃ kṣaudratoyañca-
    pāyayet . abhyaṅgaḥ śirasaḥ śūle nasyañcaiva praśasyate .
    nāgānāṃ snehakaṭukaiḥ pādarogānupakramet . paścātkalka-
    kaṣāyeṇa śodhanañca vidhīyate . śikhitittirilāvānāṃ pi-
    ppalīmaricānvitaiḥ . rasaiḥ samarpayennāgaṃ veṃpathuryasya
    jāyate . bālaṃ vilvaṃ tathā lodhraṃ dhātakī sitayā saha .
    atīsāravināśāya piṇḍīṃ bhuñjīta kuñjaraḥ . nasyaṃ karagrahe
    deyaṃ ghṛtaṃ lavaṇasaṃyutam . māgadhīnāgarājājīyavāgūrmaṇḍu
    kānvitāḥ . utkarṇṇake tu dātavyo vārāhaśca tathā-
    rasaḥ . daśamūlakulatthāśvakākamācīvipācitam . taila-
    prāśanasaṃyuktaṃ galagrahagadāpaham . aṣṭābhirlavaṇaiḥ piṣṭaiḥ
    prasannaṃ pāyayedghṛtam . mūtralaṃśekharāvījaṃ kathitaṃ trapuṣasya
    ca . tvagdoṣeṣu pibeccaivaṃ vṛṣaṃ vā kvathitaṃ dvipaḥ .
    gavāṃ mūtraviḍaṅgāni kṛmikeṣveṣu śasyate . śṛṅgaverakaṇādrā-
    kṣāśarkarābhiḥ śṛtaṃ payaḥ . kṣatakṣayakaraṃ pānaṃ tathā
    māṃsarasaḥ śubhaḥ . akṣodanaṃ vyoṣayutamarucau tu praśasyate .
    trivṛdvyosāgnidantyarkaśyāmākṣīrebhapipapalī . etairgulma-
    haraḥ snehaḥ kṛtaścaiva tathā rasaḥ . bhenadrāvaṇābhyaṅgasneha-
    pānānuvāsanaiḥ . sarvāneva samutpannān vidravān samupāha-
    ret . ṣaṣṭikaṃ mudgayūṣeṇa sāradena tathā pibet . bālavi-
    lvaistathā lepaḥ kuṭyaroge praśasyate . viḍaṅgendrayavau hiṅgu
    sabalaṃ rajanīdvayam . pūrvāhṇe pāyayet piṇḍān sarvaśūlo-
    pāśāntaye . pradhānabhojane teṣāṃ ṣaṣṭikavrīhiśālayaḥ .
    madhyamau yavagodhūmau śeṣā dantini cādhamāḥ . yavaścaiva tathai-
    vekṣurnāgānāṃ balavarddhanaḥ . nāgānāṃ yavasaṃ śuṣkaṃ tathā
    vāta prakopaṇam . madakṣīṇasya nāgasyapayaḥ pānaṃ praśasyate .
    dīpanīyaistathā dravyaiḥ śṛtomāṃsarasastataḥ . vāyasaḥ kurabha-
    ścobhau kākolūkakulāhaviḥ . bhavet kṣaudreṇasaṃyuktaṃ piṇḍo-
    yuddhe madāya hi . kaṭumasyā viḍaṅgāni kṣīrakoṣātakī-
    payaḥ . haridrā ceti dhūmo'yaṃ kuñjarasya jayāvahaḥ .
    pippalī taṇḍulāstailaṃ mādhvīkaṃ mākṣikantathā . netrayoḥ
    pariṣeko'yaṃ dīpanīyaḥ praśasyate . purīṣaṃ ca kaṣāyāśca tathā
    pārāvatasya ca . kṣīravṛkṣakarīraśca prasannāyeṣṭamañjanam .
    anenāñjitanetrastu karoti kadanaṃ raṇe . utpalāni ca
    nīlāni mustaṃ tagarameva ca . taṇḍulodakapiṣṭāni netra-
    nirvāpaṇaṃ param . nakhavṛddhau nakhacchedaḥ tailasekaśca māsyapi .
    śayyāsthānaṃ bhaveccāsya karīṣaiḥ pāṃśubhistathā . śarannidā-
    ghayoḥ sekaḥ sarpiṣā ca tathāpyati” . iti gajāyurvedaḥ

    athāśvāyurvedaḥ tatraiva “aśvavāhanasāraṃ ca vakṣye'śvasya ci-
    kitsitam” ityupakramya “vṛṣo nimbavṛhatyau ca guḍucī ca sa-
    mākṣikā . siṃhānakaharī piṇḍīsvedaśca śirasastathā . hi-
    ṅgupuṣkaramūlañca nāgaraṃ sāmlavetasam . pippalīsaindhavayutaṃ
    śūlaghnamuṣṇavāriṇā . nāgarā'tiviṣā mustā sānantā vilva-
    mālikā . kvāthameṣāṃ pibedvājī sarvvātīsāranāśanam .
    priyaṅgulodhramadhubhiḥ pibedvṛṣarasaṃ hayaḥ . kṣīraṃ vā pañcako-
    lādyaṃ kāsanādvipramucyate . viṣkanneṣu ca sarvveṣu śreya
    ādau viśoṣaṇam . abhyaṅgāvartanisnehanasyavarttikramaḥ-
    smṛtaḥ . tvaritānāṃ turaṅgāṇāṃ payasaiva kriyākramaḥ . lodhra-
    karañcayormūlaṃ mātulāṅgāgnināgarāḥ . kuṣṭhaṃ hiṅguvacā-
    rāsnā lepo'yaṃ śothanāśanaḥ . mañjiṣṭhā madhukaṃ drākṣāvṛhatyau
    raktacandanam . trapuṣīvījamūlāni śṛṅgāṭakakaśerukam .
    ajāpayaḥśṛtamidaṃ saśītaṃ śarkarānvitam . pītvā nira-
    śanovājī raktamehāt pramucyate . manyāhanunigālasthaśiraḥ
    śephogalagrahaḥ . abhyaṅgaḥ kaṭutailena tatra teṣveva śasyate .
    pratyakpuṣpī tathā vahniḥ saindhavaṃ sauraso rasaḥ . kṛṣṇāhiṅgu-
    yutairebhiḥ kṛtvā nasyaṃ na sodati . niśe jyotiṣmato pāṭhā
    kṛṣṇakuṣṭhaṃ vacāmadhu . jihvāstambhe ca lepo'yaṃ guḍamūtrayuto-
    hitaḥ . tilairyaṣṭyā rajanyā ca nimbapatraiśca yojitā .
    kṣaudreṇa śodhanī piṇḍī sarpiṣā vraṇaropaṇī . abhighātena
    khañjanti ye'pyaśvāstīvravedanāḥ . pariṣekakriyā teṣāṃ tailenā-
    śu rujāpahā . doṣakāyābhighātābhyāṃ tanuje liṅgite tathā .
    śāntirmatsyāmbuvastābhyāṃ pakvamannamatha kramāt . aśvatthoḍumbara
    plakṣamadhūkavaṭavalkalaiḥ . prabhūtanalikākvāthaḥ sukhoṣṇo
    vraṇaśodhanaḥ . śatāhvā nāgaraṃ rāsnāmañjiṣṭhākṛṣṇasaindhavaiḥ
    devadāruvacāyugmarajanīraktacandanaiḥ . tailaṃ siddhaṃ kaṣāyeṇa
    guḍucyā payasā saha . mrakṣaṇaṃ vastinasye ca yojyaṃ sarvvatra
    liṅgite . raktasrāvo jalaukābhirnetrānte pittarogiṇaḥ .
    khādiroḍumbarāśvatthakaṣāyeṇa ca sādhitam . dhātrīdurāla-
    bhātiktāpriyaṅgukusumaiḥsarmaḥ . guḍucyā ca kṛtaḥ kvāthaḥ
    kalkoyukto vilambite . utpāte śiśire śrāvye muṣkaśothe
    tathaivaca . kṣiprakāriṇi doṣe ca sadyovedhanamiṣyate .
    gośakṛtsarjjikākuṣṭharajanītilasarṣapaiḥ . gavāṃ mūtreṇa
    piṣṭaiśca marddanaṃ kaṇḍunāśanam . śītomadhuyutaḥ kvātho
    nāsikāyāṃ saśarkaraḥ . raktapittaharaḥ pānādaśvakaṇḍostathaiva
    ca . saptame saptame deyamaśvānāṃ lavaṇaṃ dine . tathā bhukta-
    vatāṃ deyā atipāte tu vāruṇī . jīvanīyaiḥ samadhurai-
    rmṛdvīkāśarkarāyutaiḥ . sapipiplīkaiḥ śaradi prati
    pānaṃ sapadmakaiḥ . viḍaṅgapippalīdhānyaśatāhvālodhra
    saindhavaiḥ . sacitrakaisturaṅgāṇāṃ pratipānaṃ himāgame .
    lodhrapriyaṅgukāyuktā pippalī viśvabheṣajaiḥ . sakṣaudraiḥ
    pratipānaṃ syādvasante kaphanāśanam . priyaṅgupippalī-
    loghrayaṣṭyāhvaiḥ samahauṣadhaiḥ . nidāghe saguḍā deyā
    madirā pratipānake . lodhrakāṣṭhaṃ salavaṇaṃ pippalyo-
    viśvabheṣajam . bhavettailayutairebhiḥ prātipānaṃ ghanāgame .
    nidāghe'rddhakṛtāhārāḥ śaratsu puṣṭaśoṇitāḥ . prāvṛḍibhanna-
    purīṣāśca pibeyurvājinoghṛtam . pibeyurvājinastailaṃ kapha-
    vāyvadhikāstu ye . snehavyāpadbhavo yeṣāṃ teṣāṃ kāryyaṃ virū-
    kṣaṇam . tryahaṃ yavāgūrūkṣā syādbhojanaṃ takrasaṃyutam .
    śarannidāghayoḥ sarpistailaṃ śītavasantayoḥ . varṣāsu śi-
    śire caiva vastau yamakamiṣyate . gurvvabhiṣyandibhaktāni
    vyāyāmaṃ snānamātapam . vāyurvarṣañca vāhasya snehanīyasya
    varjjayet . snānaṃ pānaṃ sakṛtddṛṣṭamaśvānāṃ salilāgame .
    atyarthaṃ durdine kāle pānamekaṃ praśasyate . yuktaṃ śītātape
    kāle dviḥ pānaṃ plavanaṃ sakṛt . grīṣme triḥ snānapānaṃ
    syācciraṃ tasyāvagāhaṃnam . nistuṣāṇāmpradātavyā yavā-
    nāñcaturāḍhakī . caṇakavrīhimaudgāṇāṃ, kalāyān vāpi dā-
    payet . ahorātreṇa vāhasya yavasasya tulā daśa . aṣṭau
    śuṣkasya dātavyā catasro'tha vuṣasya vā . dūrvvā pittaṃ, yabaḥ
    kāsaṃ, vuṣaśca śleṣmasaṃjñakam . nāśayatyarjunaḥśvāsaṃ, tathā śāli-
    rbalakṣayam . vātikāḥ paittikāścaiva śleṣmajāḥ sānni-
    pātikāḥ . na rogā pīḍayiṣyanti dūrvvāhāraṃ turaṅgamam .
    dvau rajrubandhau duṣṭānāṃ pakṣayorubhayorapi . paścādbandhaśca
    karttavyo dūrakīlavyapāśrayaḥ . vaseyustvāstṛtesthāne kṛtadhūpanabhū
    mayaḥ . ghanopanyastayavasāḥ sapradīpāḥ surakṣitāḥ . kṛta-
    bandhāśca kapayodhāryyāścāśvagṛhe mṛgāḥ” ityaśvāyurvedaḥ a-
    dhikaṃ jayadattakṛte'śvaśāstre dṛśyam .

    atha gavāyurvedaḥ agnipu0 “gavāmmāhātmyamuktaṃ hi
    cikitsāñca tathā śṛṇu” ityupakramya . “śṛṅgāmayeṣu
    dhenūnāṃ tailaṃ dadyāt sasaindhavam . śṛṅgaverabalāmāṃsīkalka-
    siddhaṃ samākṣikam . karṇamūleṣu śūleṣu mañjiṣṭhāhiṅgu-
    saindhavaiḥ . siddhaṃ tailaṃ pradātavyaṃ rasonenātha vā
    punaḥ . vilvamūlamapāmārgo dhātakī ca sapāṭalā . kuṭajaṃ
    dantamūleṣu lepohṛcchūlanāśanaḥ . dantaśūlaharairdravyairghṛtaṃ
    vāpi vipācitam . mukharogaharaṃ jñeyaṃ jihvārogeṣu sai-
    ndhavam . śṛṅgaveraṃ haridre dve triphalā ca galagrahe .
    hṛcchūle vastiśūle ca vātarogakṣaye tathā . triphalā ghṛtamiśrā
    ca gavāṃ pāne praśasyate . atīsāre haridre dve pāṭhāñcaiva
    pradāpayet . sarveṣu koṣṭharogeṣu tathā sāsnāgateṣu ca .
    śṛṅgaverañca bhārgīṃ ca kāsaśvāse ca dāpayet . dātavyā
    bhagnasandhāne priyaṅgurlavaṇānvitā . tailaṃvātaharaṃ pitte madhu-
    yaṣṭivipācitam . kaphe vyoṣañca samadhu saṃpiṣṭakarajo'sraje .
    tailājyaṃ haritālañca bhagnakṣataghṛtaṃ dadet . māṣāstilāḥ
    sagodhūmāḥ paśukṣīraṃ ghṛtantathā . eṣāṃ piṇḍī sa-
    lavaṇā vatsānāṃ puṣṭidā tviyam . balapradā vṛṣāṇāṃ syāt
    grahanāśāya dhūpakaḥ . devadāruvacāmāṃsīhiṅguguggul
    sarṣapāḥ . grahādigadanāśāya eṣa dhūpogavāṃ hitaḥ . ghaṇṭācai
    va gavāṃ kāryyā dhūpenānena dhūpitā . aśvagandhātilaiḥ śuklai
    stena gauḥ kṣīriṇī bhavet” . iti gavāyurvedaḥ

    atha vṛkṣāyurvedastatraiva “vṛkṣāyurvedamākhyāsye plakṣa-
    ścottarataḥ śubhaḥ . prāgvaṭoyāmyataścāmra āpye 'śvatthaḥ
    krameṇa tu . dakṣiṇādisamutpannāḥ samīpe kaṇṭakidrumāḥ .
    udyānaṃ gṛhavāme syāttilānapyatha puṣpitān” ityupakramya
    “ariṣṭāśokapunnāgāḥ śirīṣāḥ sapiyaṅgavaḥ . aśokaka-
    dalījambustathā bakuladāḍimāḥ . sāyaṃ prātastu gharmānte
    śītakāle dināntare . varṣarttau tu bhuvaḥ śoṣesektavyā ropitā-
    drumāḥ . uttamaṃ viṃśatirhastā madhyamaṃ ṣoḍaśāntaram .
    sthānāt sthānāntaraṃ kāryyaṃ vṛkṣāṇāṃ dvādaśāntaram .
    viphalāḥ syurghanāvṛkṣāḥ śastreṇādau hi śodhanam .
    viḍaṅgaghṛtapakvāktān secayecchotavāriṇā . phalanāśe
    kulatthaiścamārṣairmudgairyavaistilaiḥ . śṛtaśītapayaḥsekaḥ pahala-
    puṣpāya sarvvadā . āvikājaśakṛnmūtraṃ yavacūrṇṇaṃ
    tilāni ca . gomāṃsamudakañceti saptarātraṃ nidhāpayet .
    tatsekaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ phalapuṣpādivṛddhidaḥ . matsyāmbhasā'-
    vasekena vṛddhirbhavati śākhinaḥ . viḍaṅgataṇḍulopetaṃ matsyaṃ
    māṃsaṃ hi dohadam . sarveṣāmaviśeṣeṇa vṛkṣāṇāṃ rogamardda-
    nam” . vṛhatsaṃhitokto vṛkṣāyurveda ārāmaśabde dṛśyaḥ .
    āyurvedamadhīte veda vā ukthā0 ṭhak . āyurvedikaḥ
    āyurvedābhijñe tri0 . āyarvede sādhu kathā0 ṭhak .
    āyurvedikaḥ āyurvede sādhau tri0 .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 103, col. 1.
    Āyurveda (the science of medicine). § 270 (Brahmasabhāv.):

    II, 11, 442 (°tathāṣṭāṅgo); XII, 877, 8133 (°vido janāḥ),

    13137, 13246 (°vidaḥ).

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 169.
    Āyurveda — originated from Dhanvantari;1 from the

    east face of Brahmā;2 one of the eighteen vidyas;3 begins in

    Dvāpara;4 Bharadvāja was the compiler of the Āyurveda and

    other sciences connected with medicine; it was divided into

    eight parts each of which was given to one of his disciples.5 [Footnote] 1) Bhā. II. 7. 21; VIII. 8. 35; IX. 17. 4; Br. III. 67. 18; Vā. 92.

    16; Vi. IV. 8. 10. [Footnote] 2) Bhā. III. 12. 38. [Footnote] 3) Br. II. 35. 88; Vi. III. 6. 28;

    Vā. 61. 79. [Footnote] 4) M. 144. 22; Vā. 58. 23; Br. II. 31. 23. [Footnote] 5) Vā. 92.

    22; Br. III. 67. 24.

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 1, p. 52, col. 2.
    āyurveda med. Paris (B 190). L. 390. Bik. 631. Bur-
    nell 63^a.

    --by Śrīsukhalata. B. 4, 218.

    ☞ vol. 1, p. 774, col. 2.
    āyurveda read Burnell 63^b.

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 96, col. 1.
    ĀYURVEDA . It is the science which the sage Dhan-

    vantari taught Suśruta. This describes all the diseases

    and the treatment meant for them. Ailments are of four

    kinds: Śārīrika refers to fever, skin diseases etc., Māna-

    sika refers to those arising out of anger; Āgantuka

    refers to cuts, wounds and injuries, and Sahaja refers to

    hunger, thirst, old age, etc. (Chapters 279 to 286, Agni

    Purāṇa). Refer Dhanvantari for more details.

    Mahābhārata Cultural Index

    ☞ p. 170, col. 2.
    Āyurveda m.: Name of the science of

    medicine.

    Even the physicians studying the Āyur-

    veda themselves or their families are afflicted

    by diseases and although they take various

    decoctions (kaṣāyas) and clarified butter

    (sarpīṃṣi) for cure, they cannot avoid death

    12. 28. 44-45;—Kṛṣṇa tells Arjuna that

    his many names have been recounted by

    great sages in the Sāṃkhya, the Yogaśāstra

    and the Āyurveda 12. 328. 9; those versed

    in the Āyurveda give the name Tridhātu to

    Kṛṣṇa, since the body has three constituents

    [bile (pitta), phlegm (śleṣman) and

    wind (vāyu)] and is sustained by them

    and when they are wasted away the body

    is emaciated 12. 330. 21-22 [Nī. explains

    Tridhātu as trayo dhātava upādhibhutāḥ

    santy asya sa tridhātuḥ on Bom. Ed. 12.

    342. 87].