1 The science of medicine.
2 The collective writings of authority on medicine, or medical Śāstra.
E. āyas life, and veda a Veda.
m. (-daḥ)
1. The science of medicine.
2. The collective writings
of authority on medicine, or medical Sastra.
E. āyus life, and veda
a Veda.
1) Śalya, Chirurgie;
2) Śālākya, die Lehre von den Krankheiten des Kopfs und seiner Organe;
3) Kāyacikitsā, die Behandlung der Krankheiten, welche den ganzen Leib afficiren;
4) Bhūtavidyā, die Heilung der Seelenkrankheiten, die auf dämonischen Einflüssen beruhend gedacht werden;
5) Kaumārabhṛtya, Behandlung der Kinder;
6) Agadatantra, die Lehre von den Gegengiften;
7) Rāsāyanatantra, die Lehre von den Elixiren;
8) Vājīkaraṇatantra, die Lehre von der Stärkung der Zeugungskraft, SUŚR. 1, 2, 4. fgg. 3, 5. brahmā vedāṅgamaṣṭāṅgamāyurvedamabhāṣata 122, 14. āyurvedastathāṣṭāṅgo dehavān MBH. 2, 442. āyurvedaṃ bharadvājātprāpyeha (dhanvantariḥ) sabhiṣakkriyam . tamaṣṭadhā punarvyasya śiṣyebhyaḥ pratyapādayat HARIV. 1539. 1532. CĀṆ. 103. VP. 284. ein Upaveda MADHUS. in Ind. St. 1, 13, 14. 20, 28. 21, 1 (tatrāyurvedasyāṣṭau sthānāni bhavanti sūtraṃ śarīramaindriyaṃ cikitsā nidānaṃ vimānaṃ vikalpaḥ siddhiśceti). āyurvedarasāyana Verz. d. B. H. No. 931. °saukhya N. 941. °sarvasva No. 974.
— Vgl. aśvāyurveda .
atha carakaprādurbhāvaḥ “yadā matsyāvatāreṇa hariṇā veda
uddhṛtaḥ . tadā śeṣaśca tatraiva veda sāṅgamavāptavān . atha-
rvāntargataṃ samyagāyurvedaṃ ca labdhavān . ekadā sa mahīvṛttaṃ
draṣṭuṃ cara ivāgataḥ . tatra lokāṃn gadairgra stānvyathayā
paripīḍitān . drumān sthaleṣvapuṣpāḍhyān mriyamāṇāṃśca dṛṣṭa
vān . tān dṛṣṭvā tu dayāyuktasteṣāṃ duḥkhena duḥkhitaḥ . a-
nantaścintayāmāsa rogopaśamakāraṇam . saṃcintya sa svayaṃ tatra
muneḥ putro babhūva ha . yataścara ivāyātona jātaḥ kenaci-
dyataḥ . tasmāccarakanāmnā'sau vikhyātaḥ kṣitimaṇḍale . sa
bhāti carakācāryo devācāryo yathā divi . sahasravadana-
syāṃśo yena dhvaṃsorujāṃ kṛtaḥ . ātreyasya muneḥ śiṣyā
agniveśādayo'bhavan . munayo bahavastaiśca kṛtaṃ tantraṃ
svakaṃ svakam . teṣāṃ tantrāṇi saṃskṛtya samāhṛtya vipaścitā .
carakeṇātmano nāmnā grantho'yaṃ carakaḥ kṛtaḥ . atha
dhanvantariprādurbhāvaḥ . ekadā devarājasya dṛṣṭirnnipatitā
bhuvi . tatra tena narā dṛṣṭā vyādhibhirbhṛśapīḍitāḥ .
tān dṛṣṭvā hṛdayaṃ tasya dayayā paripīḍiṃtam . dayārdrahṛ-
dayaḥ śakro dhanvantarimuvāca ha . dhanvantare! sura-
śreṣṭha . bhagavan! kiñciducyate, . yogyobhavasi bhūtā-
nāmupakāraparobhava . upakārāya lokānāṃ kena kiṃ na
kṛtaṃ purā . trailokyādhipatirviṣṇurabhūnmatsyādirūpa-
vān . tasmāttvaṃ pṛthivīṃ yāhi kāśīmadhye nṛpobhava .
pratīkārāya rogāṇāmāyurvedaṃ prakāśaya . ityuktvā suraśā-
rddūlaḥ sarvabhūtahitepsayā . samastamāyuṣovedaṃ dhanvantarimupādi-
śat . adhītya cāyuṣovedamindāddhanvantariḥ purā . āgatya-
pṛthivīṃ kāśyāṃ jātobāhujaveśmani . nāmnā tato'-
bhavat khyātodivodāsa iti kṣitau . bālaeva viraktobhū-
ccacāra ca mahattapaḥ . yatnena mahatā brahmā taṃ kāśyā-
makaronnṛpam . tato dhanvantarirlokaiḥ kāśīrājo'bhidhī-
yate . hitāya dehināṃ svīyā saṃhitā vihitā'munā .
ayaṃ vidyārthino lokān saṃhitāṃ tāmapāṭhayat” . atha
suśrutaprādurbhāvaḥ . atha jñānadṛśā viśvāmitraprabhṛtayo-
'vadan . ayaṃ dhanvantariḥ kāśyāṃ kāśīrājoya ucyate .
viśvāmitro munisteṣu putraṃ suśrutamuktavān . vatsa vārāṇasīṃ
gaccha viśveśavaravallabhām . tatra nāmnā divodāsaḥ kāśī-
rājo'sti bāhujaḥ . sa hi dhanvantariḥ sākṣādāyuṃryada-
vidāṃvaraḥ . āyurvedaṃ tato'dhīṣva lokopakṛtihetave .
sarvaprāṇidayātīrthamupakāromahāmakhaḥ . piturvacanamākarṇya
suśrutaḥ kāśikāṅgataḥ . tena sārddhaṃ samadhyetuṃ munisūnuśataṃ
yayau . atha dhanvantariṃ sarve vānaprasthāśrame śritam . bhaga-
vantaṃ suraśreṣṭhaṃ munibhirbahubhiḥ stutam . kāśīrājaṃ
divodāsante'paśyan vinayānvitāḥ . svāgataṃ ca iti
smāha divodāsoyaśodhanaḥ . kuśalaṃ paripapraccha tathā''-
gamanakāraṇam . tataste suśrutadvārā kathayāmāsuruttaram .
bhagavanmānavāndaṣṭvā vyādhibhiḥ paripīḍihītān . krandatomri-
yamāṇāṃśca jātāsmākaṃ hṛdi vyathā . āmayānāṃ śamopāyaṃ
vijñātuṃ vayamāgatāḥ . āyurvedaṃ bhavānasmānadhyāpayituma-
rhati . aṅgīkṛtya vacasteṣāṃ nṛpatistānupādiśat . vyākhyātaṃ
tena te yatnājjagṛhurmunayomudā . kāśīrājaṃ jayāśīrbhira-
bhinandya mudānvitāḥ . suśrutādyāḥ susiddhārthā jagmurgehaṃ svakaṃ
svakam . prathamaṃ suśrutasteṣu svatantraṃ kṛtavān sphuṭam . suśrutasya
sakhāyo'pi pṛthak tantāṇi tenire . suśrutena kṛtaṃ tantraṃ su-
śrutaṃ bahubhiryataḥ . tasmāttat suśrutaṃ nāmnā vikhyātaṃ kṣitima-
ṇḍale” carake tu āyurvedaniruktistatpraṇetṛvaṃśo'nyathābhyadhāyi
yathā “brahmaṇā hi yathā proktamāyurvedaṃ prajāpatiḥ . jagrā-
ha nikhilenādāvaśvinau tu punastataḥ . aśvibhyāṃ bhagavān
śakraḥ pratipede ha kevalam . ṛṣiproktobharadvājastasmāccha-
kramupāgamat” brahmādibhāradvājāntavaṃśamuktvā tato yathā
bharadvājasya prāptistadapi tatraivoktam . yathā katicinmu nīnu-
pakramya “brahmajñānasya nidhayoyamasya niyamasya ca . tapasasteja-
sādīptāhūyamānā ivāgnayaḥ . sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṃ
cakruḥ kathāmimām . dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūla-
muttamam . rogāstasyāpahantāraḥ śreyasījīvitasya ca .
prādurbhutomanuṣyāṇāmantarāyomahānayam . ka syātteṣāṃ
śamopāyaityuktvā dhyānamāsthitāḥ . atha te śaraṇaṃ śakraṃ
dadṛśurdhyānacakṣuṣā . sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ .
kaḥ sahasrākṣabhavanaṃ gacchet praṣṭuṃ śacīpatim . ahamarthe
niyujyeyamatreti prathamaṃ vacaḥ . bharadvājo'brarvattasmādṛṣibhiḥ
sa niyojitaḥ . sa śakrabhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadha gam .
dadarśa balahantāraṃ dīpyamānamivātalam . sobhigamya jayā-
śīrbhirabhinandya sureśvaram . provāca bhagavāndhīmān ṛṣīṇāṃ
vākyamuttamam . vyādhayohi samutpannāḥ sarvapraṇibhaya-
ṅkarāḥ . tadbrūhi me śamopāyaṃ yathābdabharabho! .
tasmaiprovāca bhagavānāyurvedaṃ śatakratuḥ . padairalpairmatiṃ buddhvā
vipulāṃ paramarṣaye . hetuliṅgauṣadhajñānaṃ svasthāturaparāya-
ṇam . trisūtraṃ śāśvataṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ . so'-
nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ . yathāvadacirāt
sarvvaṃ vubudhe tanmanā muniḥ . tenāyuramitaṃ lebhe bharadvājaḥ
sukhānvitam . ṛṣibhyo'nadhikaṃ tantu śaśāsānavaśeṣayan .
ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhustaṃ prajāhitam . dīrghamāyuści-
kīrṣanto vedaṃ varddhanamāyuṣaḥ . tenarṣayaste dadṛśuryathāvajjñā-
nacakṣuṣā . sāmānyañca viśeṣañca guṇān dravyāṇi kama ca .
samavāyañca tajjñātvā tantroktaṃ vidhimāsthitāḥ . lebhire paramaṃ
śarma jīvitañcāpyanaścaram . atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṃ
punarvvasuḥ . śiṣyebhyodattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā .
agniveśaśca bheḍaśca jātūkarṇaḥ parāśaraḥ . hārītaḥ kṣāra-
pāṇiśca jagṛhustanmunervacaḥ . buddhervviśeṣastatrāsīnno-
padeśāntaraṃ, muneḥ . tantrasya karttā prathamamagniveśoyato'-
bhavat . atha bheḍādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ . kṛtāni ca .
śrāvayāmāsurātreyaṃ sarṣisaṅghaṃ mumedhasaḥ . śrutvā ca sūtra-
marthānāmṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām . yathāvat sūtritamiti
prahṛṣṭāste'numenire” . evamāyurvedavaṃśamuktvā tasya nirukti-
statra darśitā yathā “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya
hitāhitam . mānañca tacca yatroktamāyurvedaḥ saucyate .
śarīrendrisattvādisaṃyogadhārijīvitam . nityagaścānubandhaśca
paryyāyairāyurucyate . tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ
mataḥ . vakṣyate yanmuṣyāṇāṃ lokayorubhayorhitaḥ” .
evaṃ bahūnāmāyurvedānāṃ sattve'pi teṣāṃ viralapracā-
ratayā luptaprāyatvāt suśrutacarakayorloke pracārācca
tatratyaviṣayāstāvat saṃkṣepeṇocyante . tatra suśrutasyāyurveda-
syāṣṭāṅgatvam tacca aṣṭāṅgaśabde 523 pṛṣṭhe śalyaṃ śālakya-
mityādi darśitam . tacchāstrasya prayojanaṃ rogacikitsā
sā ca puruṣaviṣayaiveti puruṣasvarūpatadutpattigarbhādikrameṇābhi-
dhāya tadīyaśarīrasaṃsthānaṃ roganidānarogopaśamanadravyādi
dīni krameṇoktāni . tadetat saṃkṣepeṇa suśrute uktam
“asmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ ityu-
cyate . yasmin kriyā so'dhiṣṭhānam, kasmāt? lokasya
dvaividhyāt . loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca .
dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca tadbhūyastvāt pañcātma-
ko vā . tatra caturvvidho bhūtagrāmaḥ svedajāṇḍa
ūodbhijjajarāyujasaṃjñaḥ . tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopaka-
raṇanyat . tasmātpuruṣo'dhiṣṭhānam . tadduḥkhasaṃyogā
vyādhaya ityucyante . te caturvvidhā āgantavaḥ śārīrā
mānasāḥ svābhāvikāśceti . teṣāmāgantavo'bhighāta-
nimittāḥ . śārīrāstvannapānabhūlā vātapittakaphaśoṇita-
sannipātavaiṣamyanimittāḥ . mānasāstu krodhaśokabhayaharṣa
viṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryyakāmalobhaprabhṛtayaicchādveṣabhe-
dairbhavanti . svābhāvikāḥ kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛ-
tayaḥ . ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ . teṣāṃ saṃśodhana-
saṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktāḥ nigrahahetavaḥ .
prāṇināṃ punarmūlamāhārī balavarṇaujasāñca . sa ṣaṭsu rase-
ṣvāyatto rasāḥ punardravyāśrayāḥ . dravyāṇi punaroṣadhayastāḥ
dvividhāḥ sthāvarā jaṅgamāśca . tāsāṃ sthāvarāścaturvvidhāḥ .
vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti . tāsvapuṣpāḥ
phalavanto vanaspatayaḥ . puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ . pratānavatyaḥ
stambinyaśca vīrudhaḥ . phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti .
jaṅgamāstvapi caturvidhā jarāyujāṇḍajasvedajo-
dbhijjāḥ . tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ .
khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo'ṇḍajāḥ . kṛmikīṭapipīlikā-
prabhṛtayaḥ svedajāḥ . indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ .
tatra sthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryyāsasvarasādayaḥ
prayojanavanto jaṅgamebhyaścarmmanakharomarudhirādayaḥ . pārthivāḥ
suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ . kāla-
kṛtāstu pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥ śīto-
ṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ .
ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratī-
kārahetavaḥ prayojanavantaśca . bhavanti cātra . śārīrāṇāṃ-
vikārāṇāmeṣa vargaścaturvvidhaḥ . caye kope śame caiva hetu-
ruktaścikitsakaiḥ . āgantavaśca ye rogāste dvidhā nipatanti
hi . manasyanye śarīre'nye teṣāntu dvividhā kriyā .
śarīrapatitānāntu śārīravadupakramaḥ . mānasānāntu
śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ . evametatpuruṣo vyāghi-
rauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam .
tatra puruṣagrahaṇāttatsambhavadravyasamūhobhūtādiruktastadaṅgapra-
tyaṅgavikalpāśca tvaṅmāṃsusirāsnāyuprabhṛtayaḥ . vyādhigrahaṇā
dvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarvva eva
vyādhayo vyākhyātāḥ . oṣadhigrahaṇāt dravyaguṇarasavīryya-
vipākaprabhāvāṇāmādeśaḥ . kriyāgrahaṇācchedyādīni snehā-
dīni ca karmmāṇi vyākhyātāni . kālagrahaṇātsarvva-
kriyākālānāmādeśaḥ . bhavati cātra . vījaṃ cikitsita-
syaitatsamāsena prakīrttitam . saviṃśamadhyāyaśatamasya
vyākhyā bhaviṣyati . tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu
sthāneṣu . tatra sūtrasthānanidānaśārīracikitsitakalpe-
ṣvarthavaśātsaṃvibhajyottare tantre śeṣānarthān vyākhyāsyāmaḥ” .
carake tu triskandamityuktam tacca hetuliṅgauṣadharūpaskandha-
trayaṃ bodhyam . ayañcāyurveda aṣṭādaśavidyāntargataḥ .
“āyurvedo dhanurvedo gāndharvvaśceti te traya” iti 525 pṛṣṭhe
aṣṭādaśavidyāśabde uktabākyāt . asmin śāstre dvi-
jānāmevādhikāronānyeṣāṃ yathāha suśrutaḥ . “athātaḥ
śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ . brāhmaṇakṣatri-
yavaiśyānāmanyatamamanvayavayaḥśīlaśauryya śaucācāravinayaśakti
balamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ tanujihvauṣṭhadantāgra-
mṛjuvaktrākṣināsaṃ prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañca bhiṣak
śiṣyamupanayet . ato viparītaguṇaṃ nopanayet” .
vipreṇa vaiśyakanyāyāmutpannasyāmbaṣṭhasyāpi dvijadharmmatayā
upanayanādisaṃskāravattvāt “ambaṣṭhasya cikitsitam”
iti manūkteśca atrādhikāra iti bhedaḥ . tatrāyaṃ vivekaḥ
dvijamātrāṇāṃ cikitsite'dhikāre'pi tatratyavṛttigrahaṇe
tu teṣāṃ nindyataiva . “pūyaṃ cikitasakasyānnamiti” manu-
nā ninditatvāt . ambaṣṭhānāṃ tu tadvṛttau doṣābhāvaḥ manunā
“sūtānāmaśvasārathyamambaṣṭhasya cikitsitam” ityanena teṣāṃ
cikitsāvṛttikatvenābhidhānāta ambaṣṭhasya ca yathopanayane-
'dhikārastathā'mbaṣṭhaśabde 328 pṛṣṭhe nirūpitam . ataeva-
“bhiṣak keśavanandanaḥ . vopadevaścacāredaṃ viprovedapadā-
spadam” . vipravopadevasya pituḥ keśavasya bhiṣaktvaṃ svaya-
meva tenoktam . tasya ninditatve tannocyeta iti draṣṭavyam .
anyatra cāyurvedasya caturvyūhatvamuktaṃ rogaroganidānaroga-
nivṛttitadupāyarūpaviṣayacāturvidhyāt . “sacāyurvedaḥ nara-
gajāśvagovṛkṣādhikārabhedena pañcavidhaḥ tatra narāyurvedaḥ
carakasuśrutādirlokaprasiddhaḥ gajāyurvedo'śvāyurvedo'pi śāli-
hotrakṛtaḥ tayośca loke pracārābhāvāt agnipurāṇataḥ
samudṛddhṛtyātratau darśyete tatra gajāyurvedo yathā
“gajalakṣma cikitsāṃ ca lomapāda! vadāmi te” ityupakramya
“pākaleṣu tu sarveṣu karttavyamanuvāsanam . ghṛtatailaparīpākaṃ sthānaṃ
vātavivarjitam . skandheṣu ca kriyā kāryyā tathā pākalava-
nnṛpa . . gomūtraṃ pāṇḍurogeṣu rajanībhyāṃ ghṛtaṃ vvija . .
ānāhe tailasiktasya niṣekastasya śasyate . lavaṇaiḥ pañca-
bhirmiśrā pratipānāya vāruṇī . viḍaṅgatriphalāvyosasaindhavaiḥ
kabalān kṛtān . mūrcchāsu bhojayennāgaṃ kṣaudratoyañca-
pāyayet . abhyaṅgaḥ śirasaḥ śūle nasyañcaiva praśasyate .
nāgānāṃ snehakaṭukaiḥ pādarogānupakramet . paścātkalka-
kaṣāyeṇa śodhanañca vidhīyate . śikhitittirilāvānāṃ pi-
ppalīmaricānvitaiḥ . rasaiḥ samarpayennāgaṃ veṃpathuryasya
jāyate . bālaṃ vilvaṃ tathā lodhraṃ dhātakī sitayā saha .
atīsāravināśāya piṇḍīṃ bhuñjīta kuñjaraḥ . nasyaṃ karagrahe
deyaṃ ghṛtaṃ lavaṇasaṃyutam . māgadhīnāgarājājīyavāgūrmaṇḍu
kānvitāḥ . utkarṇṇake tu dātavyo vārāhaśca tathā-
rasaḥ . daśamūlakulatthāśvakākamācīvipācitam . taila-
prāśanasaṃyuktaṃ galagrahagadāpaham . aṣṭābhirlavaṇaiḥ piṣṭaiḥ
prasannaṃ pāyayedghṛtam . mūtralaṃśekharāvījaṃ kathitaṃ trapuṣasya
ca . tvagdoṣeṣu pibeccaivaṃ vṛṣaṃ vā kvathitaṃ dvipaḥ .
gavāṃ mūtraviḍaṅgāni kṛmikeṣveṣu śasyate . śṛṅgaverakaṇādrā-
kṣāśarkarābhiḥ śṛtaṃ payaḥ . kṣatakṣayakaraṃ pānaṃ tathā
māṃsarasaḥ śubhaḥ . akṣodanaṃ vyoṣayutamarucau tu praśasyate .
trivṛdvyosāgnidantyarkaśyāmākṣīrebhapipapalī . etairgulma-
haraḥ snehaḥ kṛtaścaiva tathā rasaḥ . bhenadrāvaṇābhyaṅgasneha-
pānānuvāsanaiḥ . sarvāneva samutpannān vidravān samupāha-
ret . ṣaṣṭikaṃ mudgayūṣeṇa sāradena tathā pibet . bālavi-
lvaistathā lepaḥ kuṭyaroge praśasyate . viḍaṅgendrayavau hiṅgu
sabalaṃ rajanīdvayam . pūrvāhṇe pāyayet piṇḍān sarvaśūlo-
pāśāntaye . pradhānabhojane teṣāṃ ṣaṣṭikavrīhiśālayaḥ .
madhyamau yavagodhūmau śeṣā dantini cādhamāḥ . yavaścaiva tathai-
vekṣurnāgānāṃ balavarddhanaḥ . nāgānāṃ yavasaṃ śuṣkaṃ tathā
vāta prakopaṇam . madakṣīṇasya nāgasyapayaḥ pānaṃ praśasyate .
dīpanīyaistathā dravyaiḥ śṛtomāṃsarasastataḥ . vāyasaḥ kurabha-
ścobhau kākolūkakulāhaviḥ . bhavet kṣaudreṇasaṃyuktaṃ piṇḍo-
yuddhe madāya hi . kaṭumasyā viḍaṅgāni kṣīrakoṣātakī-
payaḥ . haridrā ceti dhūmo'yaṃ kuñjarasya jayāvahaḥ .
pippalī taṇḍulāstailaṃ mādhvīkaṃ mākṣikantathā . netrayoḥ
pariṣeko'yaṃ dīpanīyaḥ praśasyate . purīṣaṃ ca kaṣāyāśca tathā
pārāvatasya ca . kṣīravṛkṣakarīraśca prasannāyeṣṭamañjanam .
anenāñjitanetrastu karoti kadanaṃ raṇe . utpalāni ca
nīlāni mustaṃ tagarameva ca . taṇḍulodakapiṣṭāni netra-
nirvāpaṇaṃ param . nakhavṛddhau nakhacchedaḥ tailasekaśca māsyapi .
śayyāsthānaṃ bhaveccāsya karīṣaiḥ pāṃśubhistathā . śarannidā-
ghayoḥ sekaḥ sarpiṣā ca tathāpyati” . iti gajāyurvedaḥ
athāśvāyurvedaḥ tatraiva “aśvavāhanasāraṃ ca vakṣye'śvasya ci-
kitsitam” ityupakramya “vṛṣo nimbavṛhatyau ca guḍucī ca sa-
mākṣikā . siṃhānakaharī piṇḍīsvedaśca śirasastathā . hi-
ṅgupuṣkaramūlañca nāgaraṃ sāmlavetasam . pippalīsaindhavayutaṃ
śūlaghnamuṣṇavāriṇā . nāgarā'tiviṣā mustā sānantā vilva-
mālikā . kvāthameṣāṃ pibedvājī sarvvātīsāranāśanam .
priyaṅgulodhramadhubhiḥ pibedvṛṣarasaṃ hayaḥ . kṣīraṃ vā pañcako-
lādyaṃ kāsanādvipramucyate . viṣkanneṣu ca sarvveṣu śreya
ādau viśoṣaṇam . abhyaṅgāvartanisnehanasyavarttikramaḥ-
smṛtaḥ . tvaritānāṃ turaṅgāṇāṃ payasaiva kriyākramaḥ . lodhra-
karañcayormūlaṃ mātulāṅgāgnināgarāḥ . kuṣṭhaṃ hiṅguvacā-
rāsnā lepo'yaṃ śothanāśanaḥ . mañjiṣṭhā madhukaṃ drākṣāvṛhatyau
raktacandanam . trapuṣīvījamūlāni śṛṅgāṭakakaśerukam .
ajāpayaḥśṛtamidaṃ saśītaṃ śarkarānvitam . pītvā nira-
śanovājī raktamehāt pramucyate . manyāhanunigālasthaśiraḥ
śephogalagrahaḥ . abhyaṅgaḥ kaṭutailena tatra teṣveva śasyate .
pratyakpuṣpī tathā vahniḥ saindhavaṃ sauraso rasaḥ . kṛṣṇāhiṅgu-
yutairebhiḥ kṛtvā nasyaṃ na sodati . niśe jyotiṣmato pāṭhā
kṛṣṇakuṣṭhaṃ vacāmadhu . jihvāstambhe ca lepo'yaṃ guḍamūtrayuto-
hitaḥ . tilairyaṣṭyā rajanyā ca nimbapatraiśca yojitā .
kṣaudreṇa śodhanī piṇḍī sarpiṣā vraṇaropaṇī . abhighātena
khañjanti ye'pyaśvāstīvravedanāḥ . pariṣekakriyā teṣāṃ tailenā-
śu rujāpahā . doṣakāyābhighātābhyāṃ tanuje liṅgite tathā .
śāntirmatsyāmbuvastābhyāṃ pakvamannamatha kramāt . aśvatthoḍumbara
plakṣamadhūkavaṭavalkalaiḥ . prabhūtanalikākvāthaḥ sukhoṣṇo
vraṇaśodhanaḥ . śatāhvā nāgaraṃ rāsnāmañjiṣṭhākṛṣṇasaindhavaiḥ
devadāruvacāyugmarajanīraktacandanaiḥ . tailaṃ siddhaṃ kaṣāyeṇa
guḍucyā payasā saha . mrakṣaṇaṃ vastinasye ca yojyaṃ sarvvatra
liṅgite . raktasrāvo jalaukābhirnetrānte pittarogiṇaḥ .
khādiroḍumbarāśvatthakaṣāyeṇa ca sādhitam . dhātrīdurāla-
bhātiktāpriyaṅgukusumaiḥsarmaḥ . guḍucyā ca kṛtaḥ kvāthaḥ
kalkoyukto vilambite . utpāte śiśire śrāvye muṣkaśothe
tathaivaca . kṣiprakāriṇi doṣe ca sadyovedhanamiṣyate .
gośakṛtsarjjikākuṣṭharajanītilasarṣapaiḥ . gavāṃ mūtreṇa
piṣṭaiśca marddanaṃ kaṇḍunāśanam . śītomadhuyutaḥ kvātho
nāsikāyāṃ saśarkaraḥ . raktapittaharaḥ pānādaśvakaṇḍostathaiva
ca . saptame saptame deyamaśvānāṃ lavaṇaṃ dine . tathā bhukta-
vatāṃ deyā atipāte tu vāruṇī . jīvanīyaiḥ samadhurai-
rmṛdvīkāśarkarāyutaiḥ . sapipiplīkaiḥ śaradi prati
pānaṃ sapadmakaiḥ . viḍaṅgapippalīdhānyaśatāhvālodhra
saindhavaiḥ . sacitrakaisturaṅgāṇāṃ pratipānaṃ himāgame .
lodhrapriyaṅgukāyuktā pippalī viśvabheṣajaiḥ . sakṣaudraiḥ
pratipānaṃ syādvasante kaphanāśanam . priyaṅgupippalī-
loghrayaṣṭyāhvaiḥ samahauṣadhaiḥ . nidāghe saguḍā deyā
madirā pratipānake . lodhrakāṣṭhaṃ salavaṇaṃ pippalyo-
viśvabheṣajam . bhavettailayutairebhiḥ prātipānaṃ ghanāgame .
nidāghe'rddhakṛtāhārāḥ śaratsu puṣṭaśoṇitāḥ . prāvṛḍibhanna-
purīṣāśca pibeyurvājinoghṛtam . pibeyurvājinastailaṃ kapha-
vāyvadhikāstu ye . snehavyāpadbhavo yeṣāṃ teṣāṃ kāryyaṃ virū-
kṣaṇam . tryahaṃ yavāgūrūkṣā syādbhojanaṃ takrasaṃyutam .
śarannidāghayoḥ sarpistailaṃ śītavasantayoḥ . varṣāsu śi-
śire caiva vastau yamakamiṣyate . gurvvabhiṣyandibhaktāni
vyāyāmaṃ snānamātapam . vāyurvarṣañca vāhasya snehanīyasya
varjjayet . snānaṃ pānaṃ sakṛtddṛṣṭamaśvānāṃ salilāgame .
atyarthaṃ durdine kāle pānamekaṃ praśasyate . yuktaṃ śītātape
kāle dviḥ pānaṃ plavanaṃ sakṛt . grīṣme triḥ snānapānaṃ
syācciraṃ tasyāvagāhaṃnam . nistuṣāṇāmpradātavyā yavā-
nāñcaturāḍhakī . caṇakavrīhimaudgāṇāṃ, kalāyān vāpi dā-
payet . ahorātreṇa vāhasya yavasasya tulā daśa . aṣṭau
śuṣkasya dātavyā catasro'tha vuṣasya vā . dūrvvā pittaṃ, yabaḥ
kāsaṃ, vuṣaśca śleṣmasaṃjñakam . nāśayatyarjunaḥśvāsaṃ, tathā śāli-
rbalakṣayam . vātikāḥ paittikāścaiva śleṣmajāḥ sānni-
pātikāḥ . na rogā pīḍayiṣyanti dūrvvāhāraṃ turaṅgamam .
dvau rajrubandhau duṣṭānāṃ pakṣayorubhayorapi . paścādbandhaśca
karttavyo dūrakīlavyapāśrayaḥ . vaseyustvāstṛtesthāne kṛtadhūpanabhū
mayaḥ . ghanopanyastayavasāḥ sapradīpāḥ surakṣitāḥ . kṛta-
bandhāśca kapayodhāryyāścāśvagṛhe mṛgāḥ” ityaśvāyurvedaḥ a-
dhikaṃ jayadattakṛte'śvaśāstre dṛśyam .
atha gavāyurvedaḥ agnipu0 “gavāmmāhātmyamuktaṃ hi
cikitsāñca tathā śṛṇu” ityupakramya . “śṛṅgāmayeṣu
dhenūnāṃ tailaṃ dadyāt sasaindhavam . śṛṅgaverabalāmāṃsīkalka-
siddhaṃ samākṣikam . karṇamūleṣu śūleṣu mañjiṣṭhāhiṅgu-
saindhavaiḥ . siddhaṃ tailaṃ pradātavyaṃ rasonenātha vā
punaḥ . vilvamūlamapāmārgo dhātakī ca sapāṭalā . kuṭajaṃ
dantamūleṣu lepohṛcchūlanāśanaḥ . dantaśūlaharairdravyairghṛtaṃ
vāpi vipācitam . mukharogaharaṃ jñeyaṃ jihvārogeṣu sai-
ndhavam . śṛṅgaveraṃ haridre dve triphalā ca galagrahe .
hṛcchūle vastiśūle ca vātarogakṣaye tathā . triphalā ghṛtamiśrā
ca gavāṃ pāne praśasyate . atīsāre haridre dve pāṭhāñcaiva
pradāpayet . sarveṣu koṣṭharogeṣu tathā sāsnāgateṣu ca .
śṛṅgaverañca bhārgīṃ ca kāsaśvāse ca dāpayet . dātavyā
bhagnasandhāne priyaṅgurlavaṇānvitā . tailaṃvātaharaṃ pitte madhu-
yaṣṭivipācitam . kaphe vyoṣañca samadhu saṃpiṣṭakarajo'sraje .
tailājyaṃ haritālañca bhagnakṣataghṛtaṃ dadet . māṣāstilāḥ
sagodhūmāḥ paśukṣīraṃ ghṛtantathā . eṣāṃ piṇḍī sa-
lavaṇā vatsānāṃ puṣṭidā tviyam . balapradā vṛṣāṇāṃ syāt
grahanāśāya dhūpakaḥ . devadāruvacāmāṃsīhiṅguguggul
sarṣapāḥ . grahādigadanāśāya eṣa dhūpogavāṃ hitaḥ . ghaṇṭācai
va gavāṃ kāryyā dhūpenānena dhūpitā . aśvagandhātilaiḥ śuklai
stena gauḥ kṣīriṇī bhavet” . iti gavāyurvedaḥ
atha vṛkṣāyurvedastatraiva “vṛkṣāyurvedamākhyāsye plakṣa-
ścottarataḥ śubhaḥ . prāgvaṭoyāmyataścāmra āpye 'śvatthaḥ
krameṇa tu . dakṣiṇādisamutpannāḥ samīpe kaṇṭakidrumāḥ .
udyānaṃ gṛhavāme syāttilānapyatha puṣpitān” ityupakramya
“ariṣṭāśokapunnāgāḥ śirīṣāḥ sapiyaṅgavaḥ . aśokaka-
dalījambustathā bakuladāḍimāḥ . sāyaṃ prātastu gharmānte
śītakāle dināntare . varṣarttau tu bhuvaḥ śoṣesektavyā ropitā-
drumāḥ . uttamaṃ viṃśatirhastā madhyamaṃ ṣoḍaśāntaram .
sthānāt sthānāntaraṃ kāryyaṃ vṛkṣāṇāṃ dvādaśāntaram .
viphalāḥ syurghanāvṛkṣāḥ śastreṇādau hi śodhanam .
viḍaṅgaghṛtapakvāktān secayecchotavāriṇā . phalanāśe
kulatthaiścamārṣairmudgairyavaistilaiḥ . śṛtaśītapayaḥsekaḥ pahala-
puṣpāya sarvvadā . āvikājaśakṛnmūtraṃ yavacūrṇṇaṃ
tilāni ca . gomāṃsamudakañceti saptarātraṃ nidhāpayet .
tatsekaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ phalapuṣpādivṛddhidaḥ . matsyāmbhasā'-
vasekena vṛddhirbhavati śākhinaḥ . viḍaṅgataṇḍulopetaṃ matsyaṃ
māṃsaṃ hi dohadam . sarveṣāmaviśeṣeṇa vṛkṣāṇāṃ rogamardda-
nam” . vṛhatsaṃhitokto vṛkṣāyurveda ārāmaśabde dṛśyaḥ .
āyurvedamadhīte veda vā ukthā0 ṭhak . āyurvedikaḥ
āyurvedābhijñe tri0 . āyarvede sādhu kathā0 ṭhak .
āyurvedikaḥ āyurvede sādhau tri0 .
II, 11, 442 (°tathāṣṭāṅgo); XII, 877, 8133 (°vido janāḥ),
13137, 13246 (°vidaḥ).
--by Śrīsukhalata. B. 4, 218.
medicine.
Even the physicians studying the Āyur-
veda themselves or their families are afflicted
by diseases and although they take various
decoctions (kaṣāyas) and clarified butter
(sarpīṃṣi) for cure, they cannot avoid death
12. 28. 44-45;—Kṛṣṇa tells Arjuna that
his many names have been recounted by
great sages in the Sāṃkhya, the Yogaśāstra
and the Āyurveda 12. 328. 9; those versed
in the Āyurveda give the name Tridhātu to
Kṛṣṇa, since the body has three constituents
[bile (pitta), phlegm (śleṣman) and
wind (vāyu)] and is sustained by them
and when they are wasted away the body
is emaciated 12. 330. 21-22 [Nī. explains
Tridhātu as trayo dhātava upādhibhutāḥ
santy asya sa tridhātuḥ on Bom. Ed. 12.
342. 87].