• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āyurvṛddhi


    Vācaspatyam

    ☞ p. 775, col. 1.
    āyurvṛddhi strī āyuṣo vṛddhiḥ . dravyaviśeṣasevanenāyuṣo
    vṛddhau tāni ca dravyāṇi katiciducyante . rasa eva tāvat
    sarvāpekṣayāyurvṛddhikaraḥ “abhrakaṃ tava vījantu mama vījantu
    pāradaḥ . anayīrmelanaṃ devi! mṛtyudāridryanāśanam”
    iti sarva0 da0 gaurīṃ prati śivavākyam” kamayogena deveśi!
    prāpyate piṇḍadhāraṇam . rasaśca pavanaśceti karmmayogo
    dvidhā smṛtaḥ . mūrcchito harati vyādhīn mṛto jīvayati
    svayam . baddhaḥ khecaratāṃ kuryyādraso vāyuśca bhairavi!” iti
    sarvva0 da0 tantravākyam . yathā ca vāyornirodhenaiva āyu-
    rvṛddhiḥ . tathoktaṃ kāśī0 “saṃniyamyendriyagrāmaṃ nātino-
    cocchritāsanaḥ . madhyamañcottamaṃ cātha prāṇāyāmasupakra-
    met . cale'nile calaṃ sarvaṃ niścalaṃ tatra niścale . sthāṇutva-
    māpnuyādyogotato'nilanirodhanāt . yāvaddehe sthitaḥ
    prāṇo jīvitaṃ tāvaducyate . nirgate tatra maraṇaṃ tataḥprāṇaṃ
    nirodhayet . prāṇāyāmena yuktena sarvvavyādhikṣayobhayet
    ayuktābhyāsayogena sarvavyādhisamudbhavaḥ” tataśca prāṇāyāmasya
    sarvavyādhiharatvādapyāyurvṛddhikaratvam . asyacāyurvṛddhikaratve
    'nyadapi kāraṇam tathā hi “ṣaṣṭiśvāsaibhaṃvet prāṇaḥ ṣaṭprāṇā
    nāḍikā matā . ṣaṣṭirnāḍyastvahorātrojapasaṃkhyākramo-
    mataḥ . ekaviṃśatisāhasraṃ ṣaṭśatāni maheśvari! . japati
    pratyahaṃ prāṇīti” tantroktyā 21600 etanmitāḥ śvāsarūpāḥ
    prāṇakriyāḥ ahorātre bhavanti vatsarasaṃkhyayā 360 guṇi-
    tāstāḥ 777600 etanmitā vatsare bhavanti . “śatāyurvai
    puruṣa” iti śrutyā manuṣyāṇāṃ svābhāvikaśatāyuṣṭvokteḥ śatena
    guṇitāstāḥ 777600000 etanmitāḥ prāṇakriyā
    manuṣyāṇāṃ jīvanakāle bhavitumarhanti tatra prāṇāyā-
    mādinā prāṇavāyornirodhe prāṇakriyānutpatteḥ prāṇakriyā
    rodhakāle ca yāvatyaḥ prāṇakriyā bhavitumarhanti tāvantaḥkālā
    āyuṣo barddhante iti . uktāḥ prāṇakriyāśca susthasyaiva bhavanti
    rogādyupasarge śīghradhāvanādipariśrame ca prāṇakriyā-
    dhikyaṃ bhavati tena svalpakālamadhye yāvatprāṇakriyā apekṣitā-
    statonyūnakālamadhye tāsāmutpattāvāyuḥkṣayaḥ . śatāyuṣṭvañca
    svābhāvikaṃ karmmavaśāt tatonyūnatā'pi jātyāyurbhogānāṃ
    karmmavipākatvasya yogaśāstre ukteḥ . tādṛśālpāyuṣṭvādisūcako
    grahaviśeṣayogādirjyotiṣe uktaḥ . annadoṣādīnāñcālpā-
    yuṣṭvaprayojakatvaṃ smṛtyuktamadṛṣṭadvāraiva . vaidyakoktāpathyabhojanasya
    tathātvañca rogotpattidvāretibhedaḥ . rogopasṛṣṭadehaṃ ca jīvo
    duḥkhahetvāt vahnyādyupadrutadeśavat śīghraṃ parijihīrṣati .
    tathā ca deho yathā na rogādibhirupasṛjyeta” tathā yati-
    tavyamityetadarthaṃ śāstreṣu pathyopadeśaḥ iti bodhayam .
    evaṃ khecarīmudrādīnāmapyāyurvṛddhikaratvam kāśī0 uktam .
    “kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā . bhruvorantargatā-
    dṛṣṭirmudrā bhavati khekharī . na pīḍyate sa rogeṇa na ca
    lipyeta karmmaṇā . bādhyate na sa kālena yomudrāṃ vetti
    khecarīm . cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe gatā .
    tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhairniṣevitā . yāvadvinduḥ
    sthirodehe tāvanmṛtyubhayaṃ kutaḥ . yāvadbaddhā nabhomudrā tāva-
    dvindurna gacchati . uḍḍīnaṃ kurute yasmādahorātraṃ mahā-
    khagaḥ . uḍīyānaṃ tataḥ proktaṃ tatra bandho'bhidhīyate . jaṭhare
    paścimaṃ jānu nābherūrddhvañca dhārayet . uḍḍīyānaṃ hyayaṃ
    bandhomṛtyārapi bhayaṃ jayet . bandhāti hi śirājālaṃ
    adhogāmi na bhojanam . eṣa jālandharobandhaḥ kaṇṭhe
    duḥkhaughanāśanaḥ . jalandhare kṛte bandhe kaṇṭhasaṃkocalakṣaṇe .
    na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati . pārṣṇibhāgena
    saṃpīḍya yonimākuñcayedgudam . apānamūrddhamākṛṣya mūla-
    bandho'bhidhīyate . apānaprāṇayīraikyaṃ kṣayemūtrapurīṣayoḥ .
    yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt” . evamanyā-
    nyapi smārttāṇi karmmāṇi āyurvṛddhikarāṇi “matsyān
    mocayato dvijāya dadato'pyāyuściraṃ varddhate” “āyuṣyaṃ prāṅ-
    mukhobhuṅkte” ityādīni .

    rasavat anyānyapi dravyāṇi sevitāni āyurvṛddhikarāṇi
    suśrute darśitāni tāni rasatulyatayā rasāyanāni yathā

    “athātaḥ sarvvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanaṃvyākhyāsyāmaḥ .
    pūrve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanam . prayuñjīta
    bhiṣak prājñaḥ snigadhaśuddhatanoḥ sadā . nāviśuddhaśarīrasya
    yukto rāsāyano vidhiḥ . na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅga-
    yoga ivāhitaḥ . śarīrasyopaghātā ye doṣajā mānasā-
    stathā . upadiṣṭāḥ pradeśeṣu teṣāṃ bakṣyāmi vāraṇam . śī-
    todakaṃ payaḥ kṣaudraṃ sarpirityekaśo dviśaḥ . triśaḥ samasta-
    matha vā prāk pītaṃ sthāpayedvayaḥ . tatra viḍaṅgataṇḍulacūrṇa-
    māhṛtya yaṣṭīmadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyenopayuñjīta śī-
    tatoyaṃ cānupibedevamaharaharmāsaṃ tadeva madhuyuktaṃ bhallātaka-
    kvāthena vā madhudrākṣākvāthayuktaṃ vā madhvāmalakarasabhyāṃ vā
    guḍucīkvārthena vā . evamete pañca prayogā bhavanti jīrṇṇe
    mudgāmalakayaṣeṇālavaṇenālpasnehena ghṛtavantamodanamaśnīyāt .
    ete khalvarśāṃsi kṣapayanti kṛmīnupaghnanti grahaṇadhāraṇa-
    śaktiṃ janayanti bhāsemāse prayoge vaṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhirbha-
    vati . viḍaṅgataṇḍulānāṃ droṇaṃ piṣṭapacane piṣṭavadutsvedya
    vigatakaṣāyaṃ svinnamavatāryya dṛṣadi piṣṭamāyase dṛḍhe
    kumbhe madhūdakottara prāvṛṣi bhasmarāśāvantargṛhe caturo
    māsānnidadhyāt varṣāvigame coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ saha-
    srasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ prātaryathābalamupayuñjīta,
    jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇenālpasnehena ghṛtaṃvantamodanama-
    śrīyāt pāṃśuśayyāyāṃ śayīta . tasya māsādūrddhvaṃ sarvāṅgebhyaḥ
    kṛmayo niḥkrāmanti tānaṇutailenābhyaktasya vaṃśavidalenā
    paharet . dvitīye pipīlikāstṛtīye yūkāstathaivāpaharet
    caturthe dantanakharomāṇyavaśīryyante pañcame praśastaguṇalakṣa-
    ṇāni jāyante . amānuṣaṃ cādityaprakāśaṃ vapuradhiga-
    cchati dūrācchravaṇāni darśanāni cāsya bhavanti rajasta-
    masī cāpohya satvamadhitiṣṭhati . śrutinigādyapūrvotpādī
    gajabalo'śvajavaḥ punaryuvāṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti .
    tasyāṇutailamabhyaṅgārthe . ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe so-
    śīraṃ, kūpodakaṃ snānārthe, candanamupalepanārthe, bhallātakavi-
    dhānavadāhāraḥ parihāraśca . kāśmaryyāṇāṃ niṣkulī
    kṛtānāmeṣa eva kalpaḥ pāṃśuśayyābhojanavarjam . atra hi
    payasā śṛtena bhoktavyam āśiṣaśca pūrveṇa samānāḥ .
    śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣāmupayogaḥ . yathoktamā-
    gāraṃ praviśya balāmūlārddhapalaṃ palaṃ vā payasālīḍya
    pibet . jīrṇe payaḥ sarpirodanaityāhāraḥ . evaṃ dvādaśa-
    rātramupayujya dvādaśa varṣāṇi vayastiṣṭhati . evaṃ divasaśa-
    tamupayujya varṣaśataṃ vayastiṣṭhati . evamevātibalānāgabalā-
    vidārīśatāvarīṇāmupayogaḥ . viśeṣatastvatibalāmudakena,
    nāgabalācūrṇaṃ madhunā, vidārīcūrṇaṃ vā kṣīreṇa, śatāvarīma-
    pyevaṃ, pūrvveṇānyat samānamāśiṣaśca samāḥ . etāstvauṣadhayo
    balakāmāṇāṃ śoṇitaṃchardayatāṃ viricyamānānāṃ copa-
    diśyante . vārāhīmūlatulācūrṇaṃ kṛtvā tatomātrāṃ madhu-
    yuktāṃ payasāloḍya pibet jīrṇe payaḥsarpirodanaityā-
    hāraḥ . pratiṣedho'tra pūrvavat kriyāprayogamupasevamāno
    varṣaśatamāyuravāpnoti strīṣu cākṣayatām . etenaiva cū-
    rṇena payo'vacūrṇaśṛtaśītamabhimathyājyamutpādya madhuyutasu-
    payuñjīta sāyamprātarekakālaṃ vā jīrṇe payaḥsarpirodana
    ityāhāraḥ . evaṃ māsamupayujya varṣaśatāyurbhavati . jīrṇe
    payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ . cakṣuḥkāmaḥ prāṇakāmo
    vā vījakasārāgnimanthamūlaṃ niḥkvāthya māṣaprasthaṃ sādha-
    yet tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkaṃ dadyā-
    dāmalakarasacaturthabhāgaṃ tataḥ svinnamavatārpya sahasrasampātā-
    bhihutaṃ kṛtvā śītībhūtaṃ madhusarpibhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta
    yathābalaṃ lavaṇaṃ pariharan bhakṣayet jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇā-
    lavaṇena ghṛtavantamodanamaśnīyāt payasā vā māsatraya-
    mevamābhyāṃ prayogābhyāṃ cakṣuḥsauparṇṇavadbhavatyanalpabalo
    balavān strīṣu cākṣayo varṣaśatāyurbhavatīti . bhavati cātra .
    payasā saha siddhāni naraḥ sanaphalāni yaḥ . bhakṣayet .
    payasā sārddhaṃ vayastasya na śīryyate .
    athāto medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanaṃ cikitsitaṃ vyā-
    khyāsyāmaḥ! medhāyuḥkāmaḥ śvetavalgujaphalānyātapa-
    pariśuṣkāṇyādāya sūkṣmacūrṇāni kṛtvā guḍena saha
    samāloḍhya snehakumbhe saptarātra dhānyarāśau nidadhyāt
    saptarātrāduddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayaccheda-
    nudite sūryye uṣṇodakaṃ cānupivet . bhallātakavidhāna-
    vaccāgārapraveśo jīrṇoṣadhaścāparāhṇe himābhiradbhiḥ pa-
    riṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā śarkarāmadhure-
    ṇaudanamaśrīyādevaṃ ṣaṇmāsānupayujya vigatapāṣmā vala-
    varṇopetaḥ śrutimigādī smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati .
    kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇamudariṇaṃ vā kṛṣṇāyā gormūtre-
    ṇāloḍyārddhapalikaṃ piṇḍaṃ vigatalauhitye savitari pāya-
    yeta, aparāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sapirṣmantamodanamaśnī-
    yāt . evaṃ māsamupayujya smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati
    eṣa evopayogaścitrakamūlānāṃ, rajanyāścitrakamūle viśeṣo
    dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ śeṣaṃ pūrvavat .
    hṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto yathākamamāgāraṃ praviśya
    maṇḍūkaparṇṇīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathā-
    balaṃ payasāloḍya pibet payo'nupānaṃ vā tasyāṃ jīrṇāyāṃ
    yavānnaṃ payasopayuñjīta tilairvā saha bhakṣayitvā trīnmāsān
    payo'nupānaṃ jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ . evamu-
    payuñjānaḥ brahmavarcasī śrutanigādī bhavati varṣaśata-
    māyuravāpnoti trirātropoṣitaśca trirātramenāṃ bhakṣa-
    yet . trirātrādūrddhvaṃ payaḥsapiriti copayuñjīta .
    vilvamātraṃ piṇḍaṃ vā payasāloḍya pibedevaṃ daśarātramupa-
    yujya medhāvī varṣaśatāyurbhavati . hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya
    pratisaṃsṛṣṭabhaktobrāhmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ
    kṛtvā yathābalamupayuñjīta jīrṇṇauṣadhaścāparāhṇe yavāgūmala-
    vaṇāṃ pibet kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta . evaṃ saptarā-
    tramupayujya brahmavarcasī medhāvī bhavati . dvitīyaṃ saptarātra-
    mupayujya granthamīpsitamutpādayati . naṣṭañcāsya prādurbhavati .
    tṛtīyaṃ saptarātramupayujya dviruccāritaṃ śatamamyavadhārayati .
    evamekaviṃśatirātramupayujyālakṣmīrapakrāmati mūrttimatī cainaṃ
    vāgdevyanupraviśati sarvāścainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti . śrutadharaḥ
    pañcavarṣaśatāyurbhavati . brāhmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprasthaṃ viḍa-
    ṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacātrivṛtayordvādaśa harīta-
    kyāmalakavibhītakāni ślakṣṇapiṣṭānyāvāpyaikadhyaṃ sādhayitvā
    svanuguptaṃ nidadhyāt . tataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābala-
    mupayuñjīta jīrṇe payaḥsarpirodana ityāhāraḥ . eteno-
    rddhvamadhastiryyakkṛmayo niḥkrāmanti alakṣmīrapakrāmati .
    puṣkarakarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyurbhavatye tadeva
    kuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣvanyeṣu ca mahā-
    vyādhiṣu ca saṃśodhanamādiśanti . hṛtadoṣa evāgāraṃ
    praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātramabhihutaṃ
    payasāloḍya pibet jīrṇe payaḥsarpirodana ityāhāraḥ .
    evandvādaśarātramupayuñjīta tato'sya śrotraṃ vivriyate dvira-
    bhyāsāt smṛtimān bhavati trirabhyāsācchatamādatte caturddhā
    daśarātramupayujya sarvvaṃ tarati kilviṣaṃ tārkṣya darśanamutpadyate
    śatāyuśca bhavati . dve dve pale itarasyā vacāyā niḥ-
    kvāthya pibet payasā samānaṃ bhojanaṃ samāḥ pūrvveṇā-
    śiṣaśca . vattāśatapākaṃvā sarpirdroṇamupayujya pañcavarṣa-
    śatāyurbhabati galagaṇḍāpacīślīpadasvarabhedāṃścāpahantīti .

    athāyu kāmīyaṃ vakṣyāmaḥ . mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsara-
    phalapradam . vilvasya cūrṇaṃ puṣye tuhutaṃ vārān sahasraśaḥ .
    śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine . sarpirmadhu-
    yutaṃ lihyādalakṣmīnāśanaṃ param . tvacaṃ vilvasya mūlasya
    mūlakvāthaṃ dine dine . prāśnīyāt payasā sārddhaṃ snātvā
    hutvā samāhitaḥ . daśasāhasramāyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet .
    hutvā viśālākvāthantu madhulājaiśca saṃyutam . amoghaṃ
    śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam . suvarṇapadmavījāni
    madhulājāḥ priyaṅgavaḥ . gavyena payasā pītamalakṣmīṃ
    pratiṣedhayet . nīlotpaladalakvātho gavyena payasā śṛtaḥ .
    sasuvarṇatilaiḥ sārddhamalakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ . gavyaṃ payaḥ
    suvarṇañca madhūcchiṣṭañca mākṣikam . pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ
    yuktararthaṃ smṛtam . vacāghṛtasuvarṇañca vilvacūrṇamiti trayam .
    medhyamāyuṣyamārogyapuṣṭisaubhāgyavarddhanam . vāsāmūlatulā-
    kvāthe tailamāvāpya sādhitam . hutvā sahasramaśnīyā-
    nmedhyamāyuṣyamucyate . yāvakāṃstāvakānbhakṣedabhibhūya yavāṃ-
    stathā . pippalīmadhusaṃyuktān śikṣācaraṇavadbhavet . madhvā-
    malakacūrṇāni muvarṇamiti ca trayam . prāśyāriṣṭagṛhī-
    to'pi mucyate prāṇasaṃśayāt . śatāvarīghṛtaṃ mamyagupayuktaṃ
    dine dine . sakṣodraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayedvaśe . goca-
    ndanāmohanikāmadhūkaṃ mākṣikaṃ madhu . suvarṇamiti saṃyogaḥ
    peyaḥ saubhāgyamicchatā . padmanīlotpalakvāthe yaṣṭīmadhu-
    kasaṃyute . sarpirāsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet .
    payaścānupibet siddhaṃ teṣāmeva samudbhave . alakṣmīghnaṃ sadā-
    yuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca . yatra nodīrito mantro yoge-
    ṣveteṣu sādhane . śabditā tatra sarvvatra gāyatrī tripadī
    bhavet . pāṣmānaṃ nāśayantyetā dadyuścauṣadhayaḥ śriyam .
    kuryyurnāgabalaṃ cāpi manuṣyamamaropamam . satatādhyayanaṃ
    bādaḥ paratantrāvalokanam . tadvidyācāryyasevā ca buddhi-
    medhākarogaṇaḥ . āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇevegānāñcāvidhā-
    raṇam . brahmacaryyamahiṃsā ca sāhasānāñca varjanam” .
    evam “sadyomāṃsa navānnañca vālā strī kṣīrabhojanam .
    ghṛtamuṣṇodakaṃ caiva sadyaḥ prāṇakarāṇi ṣaṭ” ityādyuktāni
    suśrute hitāhitīyādhyāye hitatayā coktāni ca āyu-
    rvṛddhikarāṇi .

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 1, p. 52, col. 2.
    āyurvṛddhi med. Oppert II, 4482.