rasavat anyānyapi dravyāṇi sevitāni āyurvṛddhikarāṇi
suśrute darśitāni tāni rasatulyatayā rasāyanāni yathā
“athātaḥ sarvvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanaṃvyākhyāsyāmaḥ .
pūrve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanam . prayuñjīta
bhiṣak prājñaḥ snigadhaśuddhatanoḥ sadā . nāviśuddhaśarīrasya
yukto rāsāyano vidhiḥ . na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅga-
yoga ivāhitaḥ . śarīrasyopaghātā ye doṣajā mānasā-
stathā . upadiṣṭāḥ pradeśeṣu teṣāṃ bakṣyāmi vāraṇam . śī-
todakaṃ payaḥ kṣaudraṃ sarpirityekaśo dviśaḥ . triśaḥ samasta-
matha vā prāk pītaṃ sthāpayedvayaḥ . tatra viḍaṅgataṇḍulacūrṇa-
māhṛtya yaṣṭīmadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyenopayuñjīta śī-
tatoyaṃ cānupibedevamaharaharmāsaṃ tadeva madhuyuktaṃ bhallātaka-
kvāthena vā madhudrākṣākvāthayuktaṃ vā madhvāmalakarasabhyāṃ vā
guḍucīkvārthena vā . evamete pañca prayogā bhavanti jīrṇṇe
mudgāmalakayaṣeṇālavaṇenālpasnehena ghṛtavantamodanamaśnīyāt .
ete khalvarśāṃsi kṣapayanti kṛmīnupaghnanti grahaṇadhāraṇa-
śaktiṃ janayanti bhāsemāse prayoge vaṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhirbha-
vati . viḍaṅgataṇḍulānāṃ droṇaṃ piṣṭapacane piṣṭavadutsvedya
vigatakaṣāyaṃ svinnamavatāryya dṛṣadi piṣṭamāyase dṛḍhe
kumbhe madhūdakottara prāvṛṣi bhasmarāśāvantargṛhe caturo
māsānnidadhyāt varṣāvigame coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ saha-
srasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ prātaryathābalamupayuñjīta,
jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇenālpasnehena ghṛtaṃvantamodanama-
śrīyāt pāṃśuśayyāyāṃ śayīta . tasya māsādūrddhvaṃ sarvāṅgebhyaḥ
kṛmayo niḥkrāmanti tānaṇutailenābhyaktasya vaṃśavidalenā
paharet . dvitīye pipīlikāstṛtīye yūkāstathaivāpaharet
caturthe dantanakharomāṇyavaśīryyante pañcame praśastaguṇalakṣa-
ṇāni jāyante . amānuṣaṃ cādityaprakāśaṃ vapuradhiga-
cchati dūrācchravaṇāni darśanāni cāsya bhavanti rajasta-
masī cāpohya satvamadhitiṣṭhati . śrutinigādyapūrvotpādī
gajabalo'śvajavaḥ punaryuvāṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti .
tasyāṇutailamabhyaṅgārthe . ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe so-
śīraṃ, kūpodakaṃ snānārthe, candanamupalepanārthe, bhallātakavi-
dhānavadāhāraḥ parihāraśca . kāśmaryyāṇāṃ niṣkulī
kṛtānāmeṣa eva kalpaḥ pāṃśuśayyābhojanavarjam . atra hi
payasā śṛtena bhoktavyam āśiṣaśca pūrveṇa samānāḥ .
śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣāmupayogaḥ . yathoktamā-
gāraṃ praviśya balāmūlārddhapalaṃ palaṃ vā payasālīḍya
pibet . jīrṇe payaḥ sarpirodanaityāhāraḥ . evaṃ dvādaśa-
rātramupayujya dvādaśa varṣāṇi vayastiṣṭhati . evaṃ divasaśa-
tamupayujya varṣaśataṃ vayastiṣṭhati . evamevātibalānāgabalā-
vidārīśatāvarīṇāmupayogaḥ . viśeṣatastvatibalāmudakena,
nāgabalācūrṇaṃ madhunā, vidārīcūrṇaṃ vā kṣīreṇa, śatāvarīma-
pyevaṃ, pūrvveṇānyat samānamāśiṣaśca samāḥ . etāstvauṣadhayo
balakāmāṇāṃ śoṇitaṃchardayatāṃ viricyamānānāṃ copa-
diśyante . vārāhīmūlatulācūrṇaṃ kṛtvā tatomātrāṃ madhu-
yuktāṃ payasāloḍya pibet jīrṇe payaḥsarpirodanaityā-
hāraḥ . pratiṣedho'tra pūrvavat kriyāprayogamupasevamāno
varṣaśatamāyuravāpnoti strīṣu cākṣayatām . etenaiva cū-
rṇena payo'vacūrṇaśṛtaśītamabhimathyājyamutpādya madhuyutasu-
payuñjīta sāyamprātarekakālaṃ vā jīrṇe payaḥsarpirodana
ityāhāraḥ . evaṃ māsamupayujya varṣaśatāyurbhavati . jīrṇe
payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ . cakṣuḥkāmaḥ prāṇakāmo
vā vījakasārāgnimanthamūlaṃ niḥkvāthya māṣaprasthaṃ sādha-
yet tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkaṃ dadyā-
dāmalakarasacaturthabhāgaṃ tataḥ svinnamavatārpya sahasrasampātā-
bhihutaṃ kṛtvā śītībhūtaṃ madhusarpibhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta
yathābalaṃ lavaṇaṃ pariharan bhakṣayet jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇā-
lavaṇena ghṛtavantamodanamaśnīyāt payasā vā māsatraya-
mevamābhyāṃ prayogābhyāṃ cakṣuḥsauparṇṇavadbhavatyanalpabalo
balavān strīṣu cākṣayo varṣaśatāyurbhavatīti . bhavati cātra .
payasā saha siddhāni naraḥ sanaphalāni yaḥ . bhakṣayet .
payasā sārddhaṃ vayastasya na śīryyate .
athāto medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanaṃ cikitsitaṃ vyā-
khyāsyāmaḥ! medhāyuḥkāmaḥ śvetavalgujaphalānyātapa-
pariśuṣkāṇyādāya sūkṣmacūrṇāni kṛtvā guḍena saha
samāloḍhya snehakumbhe saptarātra dhānyarāśau nidadhyāt
saptarātrāduddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayaccheda-
nudite sūryye uṣṇodakaṃ cānupivet . bhallātakavidhāna-
vaccāgārapraveśo jīrṇoṣadhaścāparāhṇe himābhiradbhiḥ pa-
riṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā śarkarāmadhure-
ṇaudanamaśrīyādevaṃ ṣaṇmāsānupayujya vigatapāṣmā vala-
varṇopetaḥ śrutimigādī smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati .
kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇamudariṇaṃ vā kṛṣṇāyā gormūtre-
ṇāloḍyārddhapalikaṃ piṇḍaṃ vigatalauhitye savitari pāya-
yeta, aparāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sapirṣmantamodanamaśnī-
yāt . evaṃ māsamupayujya smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati
eṣa evopayogaścitrakamūlānāṃ, rajanyāścitrakamūle viśeṣo
dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ śeṣaṃ pūrvavat .
hṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto yathākamamāgāraṃ praviśya
maṇḍūkaparṇṇīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathā-
balaṃ payasāloḍya pibet payo'nupānaṃ vā tasyāṃ jīrṇāyāṃ
yavānnaṃ payasopayuñjīta tilairvā saha bhakṣayitvā trīnmāsān
payo'nupānaṃ jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ . evamu-
payuñjānaḥ brahmavarcasī śrutanigādī bhavati varṣaśata-
māyuravāpnoti trirātropoṣitaśca trirātramenāṃ bhakṣa-
yet . trirātrādūrddhvaṃ payaḥsapiriti copayuñjīta .
vilvamātraṃ piṇḍaṃ vā payasāloḍya pibedevaṃ daśarātramupa-
yujya medhāvī varṣaśatāyurbhavati . hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya
pratisaṃsṛṣṭabhaktobrāhmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ
kṛtvā yathābalamupayuñjīta jīrṇṇauṣadhaścāparāhṇe yavāgūmala-
vaṇāṃ pibet kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta . evaṃ saptarā-
tramupayujya brahmavarcasī medhāvī bhavati . dvitīyaṃ saptarātra-
mupayujya granthamīpsitamutpādayati . naṣṭañcāsya prādurbhavati .
tṛtīyaṃ saptarātramupayujya dviruccāritaṃ śatamamyavadhārayati .
evamekaviṃśatirātramupayujyālakṣmīrapakrāmati mūrttimatī cainaṃ
vāgdevyanupraviśati sarvāścainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti . śrutadharaḥ
pañcavarṣaśatāyurbhavati . brāhmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprasthaṃ viḍa-
ṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacātrivṛtayordvādaśa harīta-
kyāmalakavibhītakāni ślakṣṇapiṣṭānyāvāpyaikadhyaṃ sādhayitvā
svanuguptaṃ nidadhyāt . tataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābala-
mupayuñjīta jīrṇe payaḥsarpirodana ityāhāraḥ . eteno-
rddhvamadhastiryyakkṛmayo niḥkrāmanti alakṣmīrapakrāmati .
puṣkarakarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyurbhavatye tadeva
kuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣvanyeṣu ca mahā-
vyādhiṣu ca saṃśodhanamādiśanti . hṛtadoṣa evāgāraṃ
praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātramabhihutaṃ
payasāloḍya pibet jīrṇe payaḥsarpirodana ityāhāraḥ .
evandvādaśarātramupayuñjīta tato'sya śrotraṃ vivriyate dvira-
bhyāsāt smṛtimān bhavati trirabhyāsācchatamādatte caturddhā
daśarātramupayujya sarvvaṃ tarati kilviṣaṃ tārkṣya darśanamutpadyate
śatāyuśca bhavati . dve dve pale itarasyā vacāyā niḥ-
kvāthya pibet payasā samānaṃ bhojanaṃ samāḥ pūrvveṇā-
śiṣaśca . vattāśatapākaṃvā sarpirdroṇamupayujya pañcavarṣa-
śatāyurbhabati galagaṇḍāpacīślīpadasvarabhedāṃścāpahantīti .
athāyu kāmīyaṃ vakṣyāmaḥ . mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsara-
phalapradam . vilvasya cūrṇaṃ puṣye tuhutaṃ vārān sahasraśaḥ .
śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine . sarpirmadhu-
yutaṃ lihyādalakṣmīnāśanaṃ param . tvacaṃ vilvasya mūlasya
mūlakvāthaṃ dine dine . prāśnīyāt payasā sārddhaṃ snātvā
hutvā samāhitaḥ . daśasāhasramāyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet .
hutvā viśālākvāthantu madhulājaiśca saṃyutam . amoghaṃ
śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam . suvarṇapadmavījāni
madhulājāḥ priyaṅgavaḥ . gavyena payasā pītamalakṣmīṃ
pratiṣedhayet . nīlotpaladalakvātho gavyena payasā śṛtaḥ .
sasuvarṇatilaiḥ sārddhamalakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ . gavyaṃ payaḥ
suvarṇañca madhūcchiṣṭañca mākṣikam . pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ
yuktararthaṃ smṛtam . vacāghṛtasuvarṇañca vilvacūrṇamiti trayam .
medhyamāyuṣyamārogyapuṣṭisaubhāgyavarddhanam . vāsāmūlatulā-
kvāthe tailamāvāpya sādhitam . hutvā sahasramaśnīyā-
nmedhyamāyuṣyamucyate . yāvakāṃstāvakānbhakṣedabhibhūya yavāṃ-
stathā . pippalīmadhusaṃyuktān śikṣācaraṇavadbhavet . madhvā-
malakacūrṇāni muvarṇamiti ca trayam . prāśyāriṣṭagṛhī-
to'pi mucyate prāṇasaṃśayāt . śatāvarīghṛtaṃ mamyagupayuktaṃ
dine dine . sakṣodraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayedvaśe . goca-
ndanāmohanikāmadhūkaṃ mākṣikaṃ madhu . suvarṇamiti saṃyogaḥ
peyaḥ saubhāgyamicchatā . padmanīlotpalakvāthe yaṣṭīmadhu-
kasaṃyute . sarpirāsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet .
payaścānupibet siddhaṃ teṣāmeva samudbhave . alakṣmīghnaṃ sadā-
yuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca . yatra nodīrito mantro yoge-
ṣveteṣu sādhane . śabditā tatra sarvvatra gāyatrī tripadī
bhavet . pāṣmānaṃ nāśayantyetā dadyuścauṣadhayaḥ śriyam .
kuryyurnāgabalaṃ cāpi manuṣyamamaropamam . satatādhyayanaṃ
bādaḥ paratantrāvalokanam . tadvidyācāryyasevā ca buddhi-
medhākarogaṇaḥ . āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇevegānāñcāvidhā-
raṇam . brahmacaryyamahiṃsā ca sāhasānāñca varjanam” .
evam “sadyomāṃsa navānnañca vālā strī kṣīrabhojanam .
ghṛtamuṣṇodakaṃ caiva sadyaḥ prāṇakarāṇi ṣaṭ” ityādyuktāni
suśrute hitāhitīyādhyāye hitatayā coktāni ca āyu-
rvṛddhikarāṇi .