• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āyurdāya


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 148, col. 3.
    āyur—dāya m. predicting the length of a man's life from the aspect of the stars.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 5, p. 1115.
    āyurdāya (āyus + 1. dāya) m. (Verleihung von langem Leben) Prognostication der durch den Planetenstand bedingten Lebensdauer WEBER, Nakṣ.2,281. Verz. d. Oxf. H. 328,b, No. 779. 329,b,27. 337,b, No. 794.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 181, col. 3.
    āyurdāya m. Prognostication der durch den Planetenstand bedingten Lebensdauer.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 773, col. 2.
    āyurdāya pu0 āyuṣodāyaḥ dānam . balaviśeṣasthitiyogā-
    dibhiḥ jyotiṣokte ravyādhibhiḥ āyaṣodāne tadvivaraṇaṃ
    śrīpatipaddhatau yathā
    “āyurjñānādeva horāphalānāṃ karttuṃ yasmānnirṇṇayaḥ śakya-
    te'tra . āyurdāyaḥ saṃpradāyāgato'yaṃ sacchiṣpāṇāṃ prītaye
    kathyate'tra . ekonadīdhitisamādiha gacchato yadrūpādi-
    rūpacayasaṃkalitadvayaṃ syāt . ceṣṭoccaraśmijamatha svamarī-
    cibhaktaṃ tajjāyate'tra guṇakadviṃtayaṃ tadākhyam . ūne bhave
    tāṃ nijadīdhitibhyaḥ śreḍhīphale te yadi raśmiyukte .
    tadarddhite svāṃśubhiruddhṛte te tadghātamūlaṃ guṇakaḥ sphuṭaḥ syāt” .
    iti guṇakānayanamatrāyaṃ bhedastaṭṭīkāyāmuktaḥ . “alpāścet
    kiraṇāḥ saikāścaturbhaktā bhavedguṇaḥ . adhikāścennirekāste
    dalitā guṇako bhayet” “vargottame svabhavane svanavāṃśake ca
    svatryaṃśake ca guṇakodvitayaṃ niruktaḥ . adhyaddharūpa 3/2
    madhimitragṛhe suhṛdbhesatryaṃśakaṃ 4/3 samagṛhe khalu rūpameva .
    tryaṃśonitaṃ 2/3 ripugṛhe'dhyaribhedalaṃ 1/2 syādebhyoguṇo-
    bhavati yaḥ khalu kaścidekaḥ . vedoddhṛtaḥ sabhaguṇoguṇakaiḥ pradi-
    ṣṭohorādivargaguṇakastu bhavettadarddham . ete'pi guṇyāgadi-
    tāmahadbhirapekṣayānantara tāḍakānām . 7 nagāṃśakā 11 rudra-
    mitāhyabhīṣṭarāśau suhṛdveśmani mūrcchanāṃśāḥ . 19 navāśvino
    1 rūpamudāsarāśau 21 kudvyaṃśakā 13 viśvasamā dviṣadbhe .
    trayo nagāṃśā adhiśatrurāśāvete bhasaṃjñāatha rāśivarjam .
    vargottamātprījjhā navatribhāgasthite grahe tu dvitayaṃ 2 guṇa-
    ścet . etairabhīṣṭādiguṇairnihanyādudīritairāśiguṇaṃ puna-
    stam . gṛhādike vargaṇe svakīye dvikoguṇastriṃśavivarjjitaḥ
    saḥ . abhīṣṭabhe mitragṛhe navāṃśā viśve'tha rūpañca samasya
    gehe . navāṃśakāḥ pañca virodharāśau guṇāṃśakaḥ syādadhivai-
    riṇobhe . pūrbambhapūrvvāguṇakāya uktā vargeṣu saptasviha gu-
    ṇyasaṃjñāḥ . guṇyāguṇaistaistvadhikāralabdhairuktai guṇaiḥ syādatha
    miśritaistaiḥ . smṛtobudhairāśrayasaṃjñito'yamasya spuṭasyāpi
    badho bhaved yaḥ . tasyaiva mūlaṃ khalu karmato'sya āyurvidhāne
    guṇakāra uktaḥ . grahasya liptāḥ khakhasiddha 2400 bhaktāḥ
    proktāḥ kalāḥ śeṣamihāyuṣo'tra . lagnaṃ grahonaṃ yadi
    ṣaḍgṛhebhyo hīnaṃ tadānīṃ harasaṃbhavaḥ syāt . naivā-
    dhike tatra khagonalagne liptīkṛte rāśikalā 1800
    vibhakte . āyuḥkalānāṃ sa haraḥ sphuṭaḥ syāt rūpādya-
    dālpaḥ saharastadānīm . rūpādviśuddhoguṇakastu tāsāmevaṃ
    hi pāpadyucaronalagne . śubhonalagne tu harodvinighna
    āyuḥ kalābhyoharalabdhaliptāḥ . viśodhanīyā yadi
    rūpakonoharastadānīṃ guṇakena guṇyaḥ . cakrārddha-
    hānau bahuṣu dvayorvā dyucāriṇorekagṛhasthayostu . satyā-
    bhidhānasya matena satyaṃ svāṃśaṃ haratyeva balotkaṭoyaḥ . evaṃ
    kāryyā cakrapātārddhahānirāyurdāye hyaṃśaje piṇḍaje
    ca” ityaṃśāyuḥ “naisargākhye jīvaśarmodite ca hāraṃ
    kṛtvātvekakonoguṇaḥ syāt” nisargāyuṣiviśeṣaḥ . “āyu-
    rliptāḥ svaguṇaguṇitā vyomaśūnyāśvi 200 bhaktā
    abdāmāsādivasaghaṭikāḥ syurvināḍyaḥ krameṇa” “evaṃ
    yathāyathaṃ guṇakaguṇitā āyuliptāḥ 200 bhaktā
    abdā bhavanti śeṣaṃ vikalā dvādaśabhirguṇayitvā ṣaṣṭyā vibhajya
    labdhaṃ kalāsu saṃyojya punarapi tāḥ kalā dviśatyā vibhajet
    tena māsā bhavanti . punaḥśeṣaṃ triṃśatā guṇayitvā kalāsu
    saṃyojya dviśatyā bhāge divasā bhavanti punaḥśeṣaṃ
    ṣaṣṭyāguṇya kalāsu saṃyojya dviśatyā vibhajya labdhaṃ ghaṭikā
    bhavanti . evaṃ palāni ca” . “evaṃ sarvaṃ dyucarajanitaṃ
    hyāyuranīya lagnādāyuḥ sādhyaṃ kathitavidhinā kintu lagne
    viśeṣaḥ” . “evaṃ dyugaṇajanitamiti ravyādigrahasūcitaṃ tena
    tattadgrahadattāyurucyate ityarthaḥ” . “lagne tu vīryyābhyadhike
    bhatulyairvarṣairyutaṃ tatra vidheyamāyuḥ . bhāgādikādapyanupātalabdhaṃ
    māsādinā saṃyutameva kāryyam” vīryyādhike ṣaḍadhike ityarthaḥ .
    anupātastu lagnabhāgādi dviguṇaṃ kṛtvā pañcabhirbhaktvā labdhaṃ
    māsāḥ śeṣaṃ triṃśatāguṇya pañcabhirbhaktaṃ labdhaṃ dināni
    śeṣaṃ ṣaṣṭyāguṇya pañcabhirbhaktvā labdhaṃ ghaṭikā evaṃ palādi-
    kamunneyam . evaṃ lagnāyuḥ” atha ravyādīnāṃ piṇḍāyuḥ .
    “nandendavo 19 vāṇayamāḥ 25 śarakṣmā 15 divākarāḥ 12
    pañcabhuvaḥ 15 kupakṣāḥ 21 . nakhāśca 20 bhāsvatpramukhagrahāṇāṃ
    priṇḍāyuṣo'bdā nijatuṅgagānām . nijoccaśuddhaḥ khaca-
    roviśodhyobhamaṇḍalāt ṣadbhavanonakaścet . yathā sthitaḥ .
    ṣadbhavanādhikastu liptīkṛtaḥ saṃguṇito nijābdaiḥ .
    tatra khābhrarasacandravilokai 21600 ruddhṛte sati
    yadāpyate phalam . varṣamāsadinanāḍikāccyutaṃ taddhi
    piṇḍabhavamāyuriṣyate” iti piṇḍāyuḥ . “tryaṃśukaṃ
    harati śatrubhe grahaḥ svāyuṣo'tra na tu vakracāragaḥ .
    sūryyaluptakiraṇo'rddhahārakaḥ projhya bhārgavadineśanandanau .
    khacarojāyate yo'rddhatryaṃśayorapahārakaḥ . āṃyuṣaḥ sa
    haredarddhaṃ tryaṃśaṃ śukraśanaiśvarau . prāgvatphalāni svaharai-
    rvidhāya tadaikyatī yatgrahasaṃkhyayāptam . tadatra hrāsaṃ
    balino grahasya jagau maṇitthohariritthameva . harayuti-
    rvihṛnāgrahasaṃkhyayā sa ca haropacayaśca tataḥ phalam .
    adhikavīryavato'mbaracāriṇo nigadatīti muniḥ kila devalaḥ .
    liptībhūtairlagnabhāgairnihanyādādāyurdāya khecarāṇāṃ pṛthak-
    stham . vyomākāśartvindupakṣai 21600 rbhajettaṃ svāyurdāyāt
    śodhyamabdādi labdham . evaṃ krūre lagnage saumyadṛṣṭe tasmi-
    ndāye tatphalārddhaṃ viśodhyam . etaddāye nāṃśasaṃjñe vidheyaṃ
    piṇḍāyurvat karma naisargike'pi, atra viśeṣā laghupaddhatau .
    “lagnecedaśubhastadodayagṛhāt hitvāṃśanighnaṃ phalaṃ krūrasyodaya
    bhāvajaṃ yadi tanau dvau tadbaliṣṭhasya ca . cet sāmye'dhika
    bhāvajena balayostena grahāyuḥ kalā nighnāḥ svābhrarasendu-
    dasra 21600 vihṛtā labdhaṃ tyajet svāyuṣaḥ” . lagnagapā-
    pasya lagne sattve tu na tyāgaḥ “yoyo bhāvaḥ svāmidṛṣṭo
    yuto vetyādinā” tasya puṣṭatvābhidhanāt, “krūraḥso'pi
    śubhekṣito yadi tadā labdhasya khaṇḍaṃ tyajet naitat karmma
    vilagnape tanugate krūre'pi nāṃśāyuṣītyukteśca” grahāṇāṃ
    balaṃ ca balaśabde vakṣyate . nakhāḥ 2 0 śaśī 1 dvau 2 navakaṃ
    9 dhṛtiśca 18 kṛtiḥ 20 khavāṇā 50 ravipūrvakāṇām iyaṃ
    niruktākramaśograhāṇāṃ naisargike hyāyuṣi vaṣesaṃkhyā” .
    iti naisargigrahadattāyuḥ idānīmaṃśāyuḥprabhṛtīnāṃ kasya kutra
    grāhyatā tadāha . “aṃśodbhavaṃ lagnabalāt prasādhya-
    māyuśca piṇḍodbhavamarkavīryyāt naisargikaṃ candramasobalena
    brūmastrayāṇāmatha vīryyasāmye . aṃśodbhavaṃ lagnabalena hanyāt
    piṇḍākhyamāyuśca balena bhānoḥ . naisargikaṃ candramaso balena
    sarvāṇyathaikatra vidhāya tāni . vilagnatigmāṃśuhimadyutīnāṃ
    haredbalaikyena tato yadāptam . varṣādyamāyusta dahasphuṭaṃ syāt
    śrīnīlakaṇṭhādaya evamūcuḥ . lagnasūryaśinobalaśūnyāḥ
    syuryadātra paramāyuragāṃśam” hīnabalatvamāha dāmodaraḥ
    rūpatrayālpaṃ kila ṣaḍbalaikyaṃ bhavedvilagnasya khagasya yasya .
    svasvāminā no sahito na dṛṣṭaḥ sa hīnavīryyaḥ kathito-
    munīndraḥ” . keśavo'pi “tryalpe hīnabalī balī ṣaḍadhike
    vīryye grahaścodayaḥ” . “sarva eva svacarā dadatīdaṃ jīvaśa-
    rmagaditaṃ hi tadāyuḥ . grahaḥ svoccahīnaḥ sa cet ṣaḍ-
    gṛhono bhacakrādviśīdhyo'tha bhāgīkṛtaḥ san . kuvedarttunāgai
    864 1 rhato vedakhākṣau 504 rvibhaktodinādyambhavatyeva-
    māyuḥ” ahobhyaḥ kharāmai 30 hṛtebhyo'dhimāsāḥ pata-
    ṅgaiśca tebhyobhaveyustadābdāḥ . bhacakrārddhahānyādiko'nyo-
    vidhiryaḥ sapiṇḍodbhavāyurvadevātra kāryaḥ iti . āyuḥ-
    svathaiteṣu balāḍhyalagne vihāya rāśīn kṛtaliptike'tra
    bhakte dviśatyā 200 phalamabdapūrvaṃ yatsyāt vilagnāyuṣi
    tacca yojyam . lagnārkayorarkaśaśāṅkayośca lagnoḍupatyorapi
    vīryasāmye . tadāyuṣoraikyadalaṃ bhavedyat tat śrīdharādyaiḥ
    sphuṭamāyuruktam” iti lagnāyuḥ . “ye dharmakarmaniratā viji-
    tendriyāye ye pathyabhojanajuṣodvijadevabhaktāḥ . lokottaranda-
    dhati ye kulaśīlalīlāṃ teṣāmidaṅgaditamāyurudāradhībhiḥ” .
    aṣṭavargādapi āyurdāyajñānaṃ bhavati taccāṣṭavargaśabde ukta
    prāyam . 522 pṛṣṭhe dṛśyam nakṣatrāyuḥkendrāyuḥprabhṛtīnāṃ
    vistarabhayādihānuktirākare tacca dṛśyam .

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 3, p. 12, col. 1.
    āyurdāya astrol. L. 1086.