Blog
Sanskrit
About
āyurdāya
Sanskrit-English
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 148, col. 3 .
āyur—dāya m. predicting the length of a man's life from the aspect of the stars.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 5,
p. 1115 .
āyurdāya (āyus + 1.
dāya) m.
(Verleihung von langem Leben) Prognostication der durch den Planetenstand bedingten Lebensdauer WEBER, Nakṣ. 2,281.
Verz. d. Oxf. H. 328,b, No. 779. 329,b,27. 337,b, No. 794.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 181, col. 3 .
āyurdāya m. Prognostication der durch den Planetenstand bedingten Lebensdauer.
Vācaspatyam
☞
p. 773, col. 2 .
āyurdāya pu0 āyuṣodāyaḥ dānam . balaviśeṣasthitiyogā- dibhiḥ jyotiṣokte ravyādhibhiḥ āyaṣodāne tadvivaraṇaṃ śrīpatipaddhatau yathā “āyurjñānādeva horāphalānāṃ karttuṃ yasmānnirṇṇayaḥ śakya- te'tra . āyurdāyaḥ saṃpradāyāgato'yaṃ sacchiṣpāṇāṃ prītaye kathyate'tra . ekonadīdhitisamādiha gacchato yadrūpādi- rūpacayasaṃkalitadvayaṃ syāt . ceṣṭoccaraśmijamatha svamarī- cibhaktaṃ tajjāyate'tra guṇakadviṃtayaṃ tadākhyam . ūne bhave tāṃ nijadīdhitibhyaḥ śreḍhīphale te yadi raśmiyukte . tadarddhite svāṃśubhiruddhṛte te tadghātamūlaṃ guṇakaḥ sphuṭaḥ syāt ” . iti guṇakānayanamatrāyaṃ bhedastaṭṭīkāyāmuktaḥ . “alpāścet kiraṇāḥ saikāścaturbhaktā bhavedguṇaḥ . adhikāścennirekāste dalitā guṇako bhayet ” “vargottame svabhavane svanavāṃśake ca svatryaṃśake ca guṇakodvitayaṃ niruktaḥ . adhyaddharūpa 3/2 madhimitragṛhe suhṛdbhesatryaṃśakaṃ 4/3 samagṛhe khalu rūpameva . tryaṃśonitaṃ 2/3 ripugṛhe'dhyaribhedalaṃ 1/2 syādebhyoguṇo- bhavati yaḥ khalu kaścidekaḥ . vedoddhṛtaḥ sabhaguṇoguṇakaiḥ pradi- ṣṭohorādivargaguṇakastu bhavettadarddham . ete'pi guṇyāgadi- tāmahadbhirapekṣayānantara tāḍakānām . 7 nagāṃśakā 11 rudra- mitāhyabhīṣṭarāśau suhṛdveśmani mūrcchanāṃśāḥ . 19 navāśvino 1 rūpamudāsarāśau 21 kudvyaṃśakā 13 viśvasamā dviṣadbhe . trayo nagāṃśā adhiśatrurāśāvete bhasaṃjñāatha rāśivarjam . vargottamātprījjhā navatribhāgasthite grahe tu dvitayaṃ 2 guṇa- ścet . etairabhīṣṭādiguṇairnihanyādudīritairāśiguṇaṃ puna- stam . gṛhādike vargaṇe svakīye dvikoguṇastriṃśavivarjjitaḥ saḥ . abhīṣṭabhe mitragṛhe navāṃśā viśve'tha rūpañca samasya gehe . navāṃśakāḥ pañca virodharāśau guṇāṃśakaḥ syādadhivai- riṇobhe . pūrbambhapūrvvāguṇakāya uktā vargeṣu saptasviha gu- ṇyasaṃjñāḥ . guṇyāguṇaistaistvadhikāralabdhairuktai guṇaiḥ syādatha miśritaistaiḥ . smṛtobudhairāśrayasaṃjñito'yamasya spuṭasyāpi badho bhaved yaḥ . tasyaiva mūlaṃ khalu karmato'sya āyurvidhāne guṇakāra uktaḥ . grahasya liptāḥ khakhasiddha 2400 bhaktāḥ proktāḥ kalāḥ śeṣamihāyuṣo'tra . lagnaṃ grahonaṃ yadi ṣaḍgṛhebhyo hīnaṃ tadānīṃ harasaṃbhavaḥ syāt . naivā- dhike tatra khagonalagne liptīkṛte rāśikalā 1800 vibhakte . āyuḥkalānāṃ sa haraḥ sphuṭaḥ syāt rūpādya- dālpaḥ saharastadānīm . rūpādviśuddhoguṇakastu tāsāmevaṃ hi pāpadyucaronalagne . śubhonalagne tu harodvinighna āyuḥ kalābhyoharalabdhaliptāḥ . viśodhanīyā yadi rūpakonoharastadānīṃ guṇakena guṇyaḥ . cakrārddha- hānau bahuṣu dvayorvā dyucāriṇorekagṛhasthayostu . satyā- bhidhānasya matena satyaṃ svāṃśaṃ haratyeva balotkaṭoyaḥ . evaṃ kāryyā cakrapātārddhahānirāyurdāye hyaṃśaje piṇḍaje ca ” ityaṃśāyuḥ “naisargākhye jīvaśarmodite ca hāraṃ kṛtvātvekakonoguṇaḥ syāt ” nisargāyuṣiviśeṣaḥ . “āyu- rliptāḥ svaguṇaguṇitā vyomaśūnyāśvi 200 bhaktā abdāmāsādivasaghaṭikāḥ syurvināḍyaḥ krameṇa ” “evaṃ yathāyathaṃ guṇakaguṇitā āyuliptāḥ 200 bhaktā abdā bhavanti śeṣaṃ vikalā dvādaśabhirguṇayitvā ṣaṣṭyā vibhajya labdhaṃ kalāsu saṃyojya punarapi tāḥ kalā dviśatyā vibhajet tena māsā bhavanti . punaḥśeṣaṃ triṃśatā guṇayitvā kalāsu saṃyojya dviśatyā bhāge divasā bhavanti punaḥśeṣaṃ ṣaṣṭyāguṇya kalāsu saṃyojya dviśatyā vibhajya labdhaṃ ghaṭikā bhavanti . evaṃ palāni ca ” . “evaṃ sarvaṃ dyucarajanitaṃ hyāyuranīya lagnādāyuḥ sādhyaṃ kathitavidhinā kintu lagne viśeṣaḥ ” . “evaṃ dyugaṇajanitamiti ravyādigrahasūcitaṃ tena tattadgrahadattāyurucyate ityarthaḥ ” . “lagne tu vīryyābhyadhike bhatulyairvarṣairyutaṃ tatra vidheyamāyuḥ . bhāgādikādapyanupātalabdhaṃ māsādinā saṃyutameva kāryyam ” vīryyādhike ṣaḍadhike ityarthaḥ . anupātastu lagnabhāgādi dviguṇaṃ kṛtvā pañcabhirbhaktvā labdhaṃ māsāḥ śeṣaṃ triṃśatāguṇya pañcabhirbhaktaṃ labdhaṃ dināni śeṣaṃ ṣaṣṭyāguṇya pañcabhirbhaktvā labdhaṃ ghaṭikā evaṃ palādi- kamunneyam . evaṃ lagnāyuḥ ” atha ravyādīnāṃ piṇḍāyuḥ . “nandendavo 19 vāṇayamāḥ 25 śarakṣmā 15 divākarāḥ 12 pañcabhuvaḥ 15 kupakṣāḥ 21 . nakhāśca 20 bhāsvatpramukhagrahāṇāṃ priṇḍāyuṣo'bdā nijatuṅgagānām . nijoccaśuddhaḥ khaca- roviśodhyobhamaṇḍalāt ṣadbhavanonakaścet . yathā sthitaḥ . ṣadbhavanādhikastu liptīkṛtaḥ saṃguṇito nijābdaiḥ . tatra khābhrarasacandravilokai 21600 ruddhṛte sati yadāpyate phalam . varṣamāsadinanāḍikāccyutaṃ taddhi piṇḍabhavamāyuriṣyate ” iti piṇḍāyuḥ . “tryaṃśukaṃ harati śatrubhe grahaḥ svāyuṣo'tra na tu vakracāragaḥ . sūryyaluptakiraṇo'rddhahārakaḥ projhya bhārgavadineśanandanau . khacarojāyate yo'rddhatryaṃśayorapahārakaḥ . āṃyuṣaḥ sa haredarddhaṃ tryaṃśaṃ śukraśanaiśvarau . prāgvatphalāni svaharai- rvidhāya tadaikyatī yatgrahasaṃkhyayāptam . tadatra hrāsaṃ balino grahasya jagau maṇitthohariritthameva . harayuti- rvihṛnāgrahasaṃkhyayā sa ca haropacayaśca tataḥ phalam . adhikavīryavato'mbaracāriṇo nigadatīti muniḥ kila devalaḥ . liptībhūtairlagnabhāgairnihanyādādāyurdāya khecarāṇāṃ pṛthak- stham . vyomākāśartvindupakṣai 21600 rbhajettaṃ svāyurdāyāt śodhyamabdādi labdham . evaṃ krūre lagnage saumyadṛṣṭe tasmi- ndāye tatphalārddhaṃ viśodhyam . etaddāye nāṃśasaṃjñe vidheyaṃ piṇḍāyurvat karma naisargike'pi, atra viśeṣā laghupaddhatau . “lagnecedaśubhastadodayagṛhāt hitvāṃśanighnaṃ phalaṃ krūrasyodaya bhāvajaṃ yadi tanau dvau tadbaliṣṭhasya ca . cet sāmye'dhika bhāvajena balayostena grahāyuḥ kalā nighnāḥ svābhrarasendu- dasra 21600 vihṛtā labdhaṃ tyajet svāyuṣaḥ ” . lagnagapā- pasya lagne sattve tu na tyāgaḥ “yoyo bhāvaḥ svāmidṛṣṭo yuto vetyādinā ” tasya puṣṭatvābhidhanāt, “krūraḥso'pi śubhekṣito yadi tadā labdhasya khaṇḍaṃ tyajet naitat karmma vilagnape tanugate krūre'pi nāṃśāyuṣītyukteśca ” grahāṇāṃ balaṃ ca balaśabde vakṣyate . nakhāḥ 2 0 śaśī 1 dvau 2 navakaṃ 9 dhṛtiśca 18 kṛtiḥ 20 khavāṇā 50 ravipūrvakāṇām iyaṃ niruktākramaśograhāṇāṃ naisargike hyāyuṣi vaṣesaṃkhyā ” . iti naisargigrahadattāyuḥ idānīmaṃśāyuḥprabhṛtīnāṃ kasya kutra grāhyatā tadāha . “aṃśodbhavaṃ lagnabalāt prasādhya- māyuśca piṇḍodbhavamarkavīryyāt naisargikaṃ candramasobalena brūmastrayāṇāmatha vīryyasāmye . aṃśodbhavaṃ lagnabalena hanyāt piṇḍākhyamāyuśca balena bhānoḥ . naisargikaṃ candramaso balena sarvāṇyathaikatra vidhāya tāni . vilagnatigmāṃśuhimadyutīnāṃ haredbalaikyena tato yadāptam . varṣādyamāyusta dahasphuṭaṃ syāt śrīnīlakaṇṭhādaya evamūcuḥ . lagnasūryaśinobalaśūnyāḥ syuryadātra paramāyuragāṃśam ” hīnabalatvamāha dāmodaraḥ rūpatrayālpaṃ kila ṣaḍbalaikyaṃ bhavedvilagnasya khagasya yasya . svasvāminā no sahito na dṛṣṭaḥ sa hīnavīryyaḥ kathito- munīndraḥ ” . keśavo'pi “tryalpe hīnabalī balī ṣaḍadhike vīryye grahaścodayaḥ ” . “sarva eva svacarā dadatīdaṃ jīvaśa- rmagaditaṃ hi tadāyuḥ . grahaḥ svoccahīnaḥ sa cet ṣaḍ- gṛhono bhacakrādviśīdhyo'tha bhāgīkṛtaḥ san . kuvedarttunāgai 864 1 rhato vedakhākṣau 504 rvibhaktodinādyambhavatyeva- māyuḥ ” ahobhyaḥ kharāmai 30 hṛtebhyo'dhimāsāḥ pata- ṅgaiśca tebhyobhaveyustadābdāḥ . bhacakrārddhahānyādiko'nyo- vidhiryaḥ sapiṇḍodbhavāyurvadevātra kāryaḥ iti . āyuḥ- svathaiteṣu balāḍhyalagne vihāya rāśīn kṛtaliptike'tra bhakte dviśatyā 200 phalamabdapūrvaṃ yatsyāt vilagnāyuṣi tacca yojyam . lagnārkayorarkaśaśāṅkayośca lagnoḍupatyorapi vīryasāmye . tadāyuṣoraikyadalaṃ bhavedyat tat śrīdharādyaiḥ sphuṭamāyuruktam ” iti lagnāyuḥ . “ye dharmakarmaniratā viji- tendriyāye ye pathyabhojanajuṣodvijadevabhaktāḥ . lokottaranda- dhati ye kulaśīlalīlāṃ teṣāmidaṅgaditamāyurudāradhībhiḥ ” . aṣṭavargādapi āyurdāyajñānaṃ bhavati taccāṣṭavargaśabde ukta prāyam . 522 pṛṣṭhe dṛśyam nakṣatrāyuḥkendrāyuḥprabhṛtīnāṃ vistarabhayādihānuktirākare tacca dṛśyam .
Aufrecht’s Catalogus Catalogorum
☞
vol. 3,
p. 12, col. 1 .
āyurdāya astrol. L. 1086.