• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āyuḥ

    See also āyu.


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 148, col. 3.
    āyuḥ (in comp. for āyus below).

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 185.
    āyuḥ , puṃ, klī, (eti iṇ gatau chandasīṇa ityuṇ .)
    jīvitavyāpyakālaḥ . iti jaṭādharaḥ .. (jīvanaṃ,
    prāṇāḥ . yathā mahābhārate, —
    “ahaṃ keśariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyunā .
    jātaḥ kamalapatrākṣo hanūmānnāma vānaraḥ” .
    svanāmakhyātaścandravaṃśīyo rājā, sa ca nahuṣasya
    pitā . yathā mahābhārate, —
    “nahuṣo nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ .
    tatraiva pūrvvapūrvveṣāmāyorvaṃśadharaḥ sutaḥ” .
    purūravasaḥ puttraḥ svanāmakhyāto rājā .
    yathā harivaṃśe, —
    “budhasya tu mahārāja vidvān puttraḥ purūravāḥ” .
    “tasya puttrā babhūvuste sapta devasutopamāḥ .
    divi jātā mahātmāna āyurdhīmānamāvasuḥ” .
    hṛdasya putraḥ svanāmakhyāto'suraḥ .
    yathā harivaṃśe, —
    “hṛdasya puttro hyāyurvai śiviḥ kālastathaiva ca” .)
    ☞ vol. 1, p. 185.
    āyuḥ , [s] klī, (eti gacchatīti iṇ + usi +
    ṇicca .) jīvitakālaḥ . paramāyuḥ . ityamaraḥ .. tat-
    paryyāyaḥ . vijīvitaṃ 2 nityagaḥ 3 anubandhaḥ 4 .
    “puruṣāḥ sarvvasiddhāśca caturvarṣaśatāyuṣaḥ .
    kṛte tretādike'pyevaṃ pādaśo hrasati kramāt” ..
    iti vaidyakaṃ ..
    “arogāḥ sarvvasiddhārthāścaturvvarṣaśatāyuṣaḥ .
    kṛte tretādiṣu hyeṣāmāyurhrasati pādaśaḥ” ..
    iti manuḥ 1 . 183 .. ghṛtaṃ . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
    (“nābhisthaḥ prāṇapavanaḥ spṛṣṭvā hṛtkamalāntaraṃ .
    kaṇṭhādvahirviniryāti pātuṃ viṣṇupadāmṛtaṃ ..
    pītvā cāmbarapīyuṣaṃ punarāyāti vegataḥ .
    prīṇayan dehamakhilaṃ jīvayan jaṭharānalam ..
    śarīraprāṇayorevaṃ saṃyogādāyurucyate” .
    iti śārṅgadharaḥ ..
    “śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitaṃ .
    nityagaścānubandhaśca paryyāyairāyurucyate” .. iti .
    “varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle . santi
    punaradhikonavarṣaśatajīvino manuṣyāḥ . teṣāṃ
    vikṛtivarjjyaiḥ prakṛtyādibalaviśeṣairāyuṣo lakṣa-
    ṇataśca pramāṇamupalabhya vayasastritvaṃ vibhajeta” .
    “tantreṇa tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva
    tatra śarīramānasābhyāṃ rogābhyāmanabhidrutasya
    viśeṣeṇa yauvanavataḥ samanvāgatabalavīryyapauruṣa-
    parākramasya jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudāye
    varttamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya sa-
    mṛddhasarvvārambhasya yatheṣṭavicāraṇāt sukhamāyu-
    rucyate” . iti ca .
    “asukhamato viparyyayeṇa hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānā-
    mparasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya parī-
    kṣyakāriṇo'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahata-
    mupasevamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopa-
    śamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgarogerṣyā-
    madamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya tapo-
    jñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lokami-
    mañcāsuñcāpekṣamāṇasya smṛtimato hitamāyu-
    rucyate” . iti ca ..
    “ahitamato viparyyayeṇa pramāṇamāyuṣastvarthendriya-
    manobuddhiceṣṭādīnāṃ vikṛtilakṣaṇairupalabhyate a-
    nimittairidamasmāt kṣaṇānmuhūrttāddivasāttripañca-
    daśa-saptadaśa-dvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmā-
    sāt saṃvatsarādvā svabhāvamāpatsyate iti . tatra-
    svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇamanityatānirodha-
    ityeko'rthaḥ . ityāyuṣaḥ pramāṇamato viparītama-
    pramāṇam” . iti ca ..
    “varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle tasya ni-
    mittaṃ prakṛtiguṇātmasampat sātmopasevanañceti” .
    iti ca carakaḥ ..)