āyuḥ
See also
āyu.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 148, col. 3.
āyuḥ (in
comp. for
āyus below).
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 185.
āyuḥ , puṃ, klī, (eti iṇ gatau chandasīṇa ityuṇ .)
jīvitavyāpyakālaḥ . iti jaṭādharaḥ .. (jīvanaṃ,
prāṇāḥ . yathā mahābhārate, —
“ahaṃ keśariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyunā .
jātaḥ kamalapatrākṣo hanūmānnāma vānaraḥ” .
svanāmakhyātaścandravaṃśīyo rājā, sa ca nahuṣasya
pitā . yathā mahābhārate, —
“nahuṣo nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ .
tatraiva pūrvvapūrvveṣāmāyorvaṃśadharaḥ sutaḥ” .
purūravasaḥ puttraḥ svanāmakhyāto rājā .
yathā harivaṃśe, —
“budhasya tu mahārāja vidvān puttraḥ purūravāḥ” .
“tasya puttrā babhūvuste sapta devasutopamāḥ .
divi jātā mahātmāna āyurdhīmānamāvasuḥ” .
hṛdasya putraḥ svanāmakhyāto'suraḥ .
yathā harivaṃśe, —
“hṛdasya puttro hyāyurvai śiviḥ kālastathaiva ca” .)
☞
vol. 1,
p. 185.
āyuḥ , [s] klī, (eti gacchatīti iṇ + usi +
ṇicca .) jīvitakālaḥ . paramāyuḥ . ityamaraḥ .. tat-
paryyāyaḥ . vijīvitaṃ 2 nityagaḥ 3 anubandhaḥ 4 .
“puruṣāḥ sarvvasiddhāśca caturvarṣaśatāyuṣaḥ .
kṛte tretādike'pyevaṃ pādaśo hrasati kramāt” ..
iti vaidyakaṃ ..
“arogāḥ sarvvasiddhārthāścaturvvarṣaśatāyuṣaḥ .
kṛte tretādiṣu hyeṣāmāyurhrasati pādaśaḥ” ..
iti manuḥ 1 . 183 .. ghṛtaṃ . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
(“nābhisthaḥ prāṇapavanaḥ spṛṣṭvā hṛtkamalāntaraṃ .
kaṇṭhādvahirviniryāti pātuṃ viṣṇupadāmṛtaṃ ..
pītvā cāmbarapīyuṣaṃ punarāyāti vegataḥ .
prīṇayan dehamakhilaṃ jīvayan jaṭharānalam ..
śarīraprāṇayorevaṃ saṃyogādāyurucyate” .
iti śārṅgadharaḥ ..
“śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitaṃ .
nityagaścānubandhaśca paryyāyairāyurucyate” .. iti .
“varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle . santi
punaradhikonavarṣaśatajīvino manuṣyāḥ . teṣāṃ
vikṛtivarjjyaiḥ prakṛtyādibalaviśeṣairāyuṣo lakṣa-
ṇataśca pramāṇamupalabhya vayasastritvaṃ vibhajeta” .
“tantreṇa tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva
tatra śarīramānasābhyāṃ rogābhyāmanabhidrutasya
viśeṣeṇa yauvanavataḥ samanvāgatabalavīryyapauruṣa-
parākramasya jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudāye
varttamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya sa-
mṛddhasarvvārambhasya yatheṣṭavicāraṇāt sukhamāyu-
rucyate” . iti ca .
“asukhamato viparyyayeṇa hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānā-
mparasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya parī-
kṣyakāriṇo'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahata-
mupasevamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopa-
śamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgarogerṣyā-
madamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya tapo-
jñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lokami-
mañcāsuñcāpekṣamāṇasya smṛtimato hitamāyu-
rucyate” . iti ca ..
“ahitamato viparyyayeṇa pramāṇamāyuṣastvarthendriya-
manobuddhiceṣṭādīnāṃ vikṛtilakṣaṇairupalabhyate a-
nimittairidamasmāt kṣaṇānmuhūrttāddivasāttripañca-
daśa-saptadaśa-dvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmā-
sāt saṃvatsarādvā svabhāvamāpatsyate iti . tatra-
svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇamanityatānirodha-
ityeko'rthaḥ . ityāyuṣaḥ pramāṇamato viparītama-
pramāṇam” . iti ca ..
“varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle tasya ni-
mittaṃ prakṛtiguṇātmasampat sātmopasevanañceti” .
iti ca carakaḥ ..)