• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āvartta

    See also āvarta, āvartaḥ, āvarttaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 122.
    āvartta m. (-rttaḥ)

    1 Revolving, turning round.

    2 A whirlpool.

    3 A lock of hair that curls backwards, especially on a horse.

    4 Deliberation, revolving.

    5 A mineral substance, pyrites, marcasite.

    E. āṅ, vṛta to choose, ghañ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 99, col. 1.
    ā-vartta (rttaḥ) 1. m. A revolving; a
    whirlpool; reflexion; horse's
    mane curled backward; pyrites.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 100, col. 1.
    āvartta

    m. (-rttaḥ)

    1. Revolving, turning round.

    2. A whirlpool.

    3. A lock
    of hair that curls backwards, especially on a horse.

    4. Deliberation,
    revolving.

    5. A mineral substance, pyrites, marcasite.

    E. āṅ be-
    fore vṛt to choose, ghañ aff.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 827, col. 2.
    āvartta pu0 ā + vṛta—bhāvādo ghañ . cakrākāreṇa jalasya
    svayaṃ 1 bhramaṇe, (ghuraṇo) ghravākhye ghoṭakacihne 2 romasaṃsthāna-
    bhede rājāvattanāmake 3 maṇau 4 āvarttane, . 5 meghā-
    dhipabhede ca 6 mākṣikadhātau na0 . “nṛpaṃ tamāvarttamanojña-
    nābhiḥ” raghuḥ “tathāpi samatāvartte mohagartte nipātitāḥ”
    devīmā0 “triyute, śākavarṣe tu caturbhiḥ śeṣite kramāt .
    āvarttaṃ viddhi saṃvarttaṃ puṣkaraṃ droṇamambudam . āvartto
    nirjalomeghaḥ saṃvarttaśca bahūdakaḥ . puṣkaroduṣkarajalo
    droṇaḥ samyakprapūrakaḥ” jyo0 ta0 . “āvarttinaḥ śubhaphala-
    pradaśuktiyuktā āpannadevamaṇayobhṛtarandhrabhāgāḥ . aśvā-
    pyaghurvasumatīmatirocamānāstūrṇṇaṃ payodhaya ivormibhirā-
    patantaḥ” māghaḥ . “āvarttinaḥ daśāvarttayuktāḥ praśasāyo
    ṇini . te ca “dvāvurasyau śirasyau dvau dvo dvau randhropara-
    ndhrayoḥ . ekobhāle hyapāne ca daśāvarttā dhravāḥ smṛtāḥ”
    payodhipakṣe jalabhramaḥ” malli0 āśvāvarttaśca aśvaśabde
    503 pṛṣṭhe uktaḥ . 7 āvarttākāre dehināṃ romasaṃsthānabhede
    pu0 aśvānāmapi uktadhruvarūpāvarttoromasaṃsthānaviśeṣa eveti
    bodhyam . ṇic—bhāve ac . 8 punaḥ punaścālane 9 parighaṭṭame
    (āoṭāna) 10 dhātūnāṃ drāvaṇe (galāna) 11 cintā-
    yāñca cintayā hi cittaṃ svaviṣayeṣu punaḥpunaścālyate
    iti tasyāḥ tathātvam . āvarttyate samantāt aneka-
    koṭiṣu ā + vṛta—ṇic—karmmaṇi ac . aneka koṭisparśini
    12 saṃśaye “bhramaṃ saṃmohamāvartta mabhyāsādvidhitojayet”
    bhā0 śā0 273 a0 āvarttamanekakoṭisparśena saṃśayam
    abhyāsāt tattvābhyāsāt” nīlaka0 . āvarttate karttari
    ac . 13 āvarttamāne tri0 “dakṣiṇāvarttaśaṅkho'yaṃ hanta
    cūrṇṇīkṛtomayā” sā0 da0 14 saṃsāre pu0 tasyāniśamāvartta-
    mānatvāttathātvam . “imamāvarttaṃ nāvarttante” iti śrutiḥ
    “śaṅkhanābhyākṛtiryonistrāvarttā mā prakīrttitā . tasyāstṛtīye
    tvāvatta garmaśayyā pratiṣṭhitā” “śaṅkhāvarttanibhāścāpi upa-
    ryyupari saṃsthitāḥ . gajatālunibhāścāpi varṇataḥ supra-
    kīrttitāḥ” iti suśrutokte dehāntarvarttini āvarttākāre
    13 nāḍīsanniveśabhede ca .