See also āvartaḥ, āvartta, āvarttaḥ.
Turning, a turn. 2. A whirlpool,
Böhtl. Ind. Spr. 392. 3. A curl, Nal.
19, 14. — Comp. Ārya-, m. the holy land,
extending from the eastern to the
western sea, and bounded on the
north and south by the Himālaya and
Vindhya mountains, Man. 2, 22. Dak-
ṣiṇā-, adj. 1. turned to the et
Bhāg. P. 5, 23, 5. 2. turned the
south, MBh. 6, 5671. Nandi-, m. a
certain diagram, MBh. 7, 2930. Brah-
māvarta, i. e. brahman-, m. the country
between the rivers Sarasvatī and Dṛ-
ṣadvatī, Man. 2, 17. Rājāvarta, i. e.
rājan-, m. an inferior kind of diamond.
Ṣoḍaśāvarta, i. e. ṣoḍaśan-, m. a
conch shell. Su-dus-, adj. very diffi-
cult to be dissuaded, MBh. 12, 579.
Sūrya-, m. 1. a plant, Cleome viscosa.
2. a sun-flower. Hṛd-, m. a lock of
hair on a horse's neck or breast.
1) m.
a) Wendung, Windung, = āvartana H. an. 3, 245. MED. t. 91. pradakṣiṇāvartaśikhaḥ (pāvakaḥ) R. 6, 19, 44. dakṣiṇāvartaśaṅkha SĀH. D. 64, 12. śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā SUŚR. 1, 343, 11. (gude balayastisraḥ) śaṅkhāvartanibhāḥ 258, 13. āmrāvarta (s. d.) verdickter Mangosaft, wohl deshalb so genannt, weil er in gewundener Form erscheint.
— b) Wirbel, Strudel (auch in übertr. Bed.) AK. 1, 2, 3, 6. H. 1076. H. an. 3, 244. MED. apām ŚAT. BR. 12, 9, 2, 4. nāvyāyā dakṣiṇāvarte KAUŚ. 18. ŚVETĀŚV. UP. 1, 5. MBH. 3, 9955. 15, 422. 16, 141. R. 2, 46, 28. 50, 12. 59, 29. 3, 31, 45. 4, 44, 73. 5, 50, 16. RAGH. 6, 52. MEGH. 29. KATHĀS. 26, 10. 11. imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante CHĀND. UP. 4, 15, 6. āvartaḥ saṃśayānām BHARTṚ. 1, 76 (= PAÑCAT. I, 204). mamatāvarta DEV. 1, 40. vom Kreislauf der Gedanken, = cintana TRIK. 3, 3, 148. H. an. 3, 245. MED. t. 91.
— c) Wirbel des Haupthaars: dvāvāvartau mūrdhanyau KAUŚ. 124. daśāvarta R. 5, 32, 12. zwischen den Augenbrauen: ūrṇā - āvarte cāntarā bhruvoḥ AK. 3, 4, 52. beim Pferde: hṛdvaktrāvartī śrīvatsakī hayaḥ H. 1236. śuddhāndaśabhirāvartaiḥ sindhujānvātaraṃhasaḥ N. (BOPP) 19, 14.
— d) du. die beiden Verliefungen im Stirnbein über den Augenbrauen SUŚR. 1, 351, 2.
— e) ein Ort, an dem eine Menge Menschen dicht zusammengedrängt wohnen; auf diese Weise ist das Wort wohl in āryāvarta und brahmāvarta aufzufassen; vgl. auch PRAB. 88, 2 : pāñcālamālavābhīrārvatasāgarānukūleṣu und oben u. h. mānavamāvartam .
— f) eine Art Edelstein (s. rājāvarta) RĀJAN. im ŚKDR. Vgl. āvartanamaṇi .
— g) N. einer bestimmten und personificirten Wolkenform: meghanāyakacatuṣṭayāntargatameghādhipaviśeṣaḥ . iti purāṇaṃ jyotiṣaṃ ca . ŚKDR. Vgl. āvartaka .
— 2) f. °rtā N. pr. eines Flusses HARIV. 7995. 8052 (āvartāyāḥ — gaṅgāyāḥ).
— 3) n. ein bes. Mineral (mākṣikadhātu) RĀJAN. im ŚKDR.
— Vgl. āgamāvartā, udāvarta, śambūkāvarta .
1) m. nom. act. das Drehen: manthānāvarta (so die neuere Ausg.) HARIV. 4424.
— a) KATHĀS. 61, 279.
— b) nadīmākulāvartām R. 7, 110, 2.
— c) Haarwirbel überh.: āvartāvapi yasyai syātāṃ pradakṣiṇau grīvāyām ŚĀṄKH. GṚHY. 1, 5, 9. lekhāsaṃdhiṣu pakṣmasvāvarteṣu ca yāni te Ind. St. 5, 370.
— h) N. eines best. Kometen VARĀH. BṚH. S. 11, 50.
— Vgl. āryāvarta, dakṣiṇāvarta, durāvarta, dhruvāvarta, nandyāvarta, brahmāvarta, rājāvarta, vāmāvarta, ṣoḍaśāvarta, sūryāvarta, hṛdāvarta .
— 1) m. (adj. Comp. f. ā)
— a) Drehung.
— b) Wendung , Windung.
— c) Wirbel , Strudel.
— d) Haarwirbel.
— e) Du. die beiden Vertiefungen im Stirnbein über den Augenbrauen.
— f) Tummelplatz.
— g) ein best. Komet.
— h) Bez. best. mythischer Wolken.
— i) *ein best. Edelstein.
— k) *Brunnenrad GAL.
— l) *das Hinundhergehen der Gedanken , Sorgen.
— 2) f. ā N.pr. eines Flusses.
— 3) n. *Schwefelkies RĀJAN. 13,85.
lock of hair that curls backwards, especially on a horse.
N. 19. 14, ubi śuddhāna daśabhir āvartaiḥ nunc verterim
«egregios, cum decem cincinnis». V. sq.
102.28; 103.23--104.20. Note: as common noun, āvarta
seems to me to have only meanings which it has in Skt.,
as turn, turning, turning-place (dhāraṇyāvartāṃ…dhā-
raṇīṃ SP 475.8 etc.); eddy, whirlpool (Mvy 7037); etc.;
in LV 126.7, several times, probably of turns (curves, or
the like) of alphabetic signs; see utkṣepa-lipi.
ment as it falls annually’ (Ep. Ind., Vol. XIV, p. 310,
note 1).