ātyantikapralaya
Vācaspatyam
☞
p. 690, col. 2.
ātyantikapralaya pu0 karmma0 . pralayabhede . pralayastāvat
caturvidhaḥ” yathāha veda0 pa0 “sa ca caturvidhaḥ nityaḥ
prākṛto naimittika ātyantikaśceti . tatra nityapralayaḥ suṣuptiḥ
tasyāḥ sakalakāryyapralayarūpatvāt dharmmādharmmapūrvvasaṃskārāṇāñca
tadā kāraṇātmanāṣasthānaṃ tena suptotthitasya na sukhaduḥkhā-
dyanupapattiḥ na vā smaraṇānupapattiḥ . na ca suṣuptāvantaḥ
karaṇasyāpi vināśe tadadhīnaprāṇanādikriyānupapattiḥ
vastutaḥ śvāsādyabhāve'pi tadupalabdheḥ puruṣāntaravibhrama-
mātratvāt suṣuptaśarīropalambhavat . nacaivaṃ suṣuptasya pare-
tādaviśeṣaḥ, suṣuptasya hi liṅgaśarīraṃ saṃskārātmanā
tatraiva varttate paretasya tu lokāntare iti vailakṣaṇyāt .
yadvā antaḥkaraṇasya dve śaktī jñānaśaktiḥ kriyāśaktiśceti
tatra jñānaśaktiviśiṣṭāntaḥkaraṇasya suṣuptau vināśaḥ na tu
kriyāśaktiviśiṣṭasyeti prāṇanādyavasthānamaviruddham . “yadā
suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati athāsmin prāṇa evaikadhā
bhavati athainaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti satā saumya!
tadā sampanno bhavati svamapītobhabatītyādi” śrutirukta suptau
mānam . prākṛtapralayastu kāryyabrahmavināśanimittakaḥ
sakalakāryyavināśaḥ . yadā tu prāgevotpannabrahmasākṣāt-
kārasya kāryyabrahmaṇo brahmāṇḍādhikāralakṣaṇaprārabdha-
karnasamāptau videhakaivalyātmikā parā muktiḥ tadā talloka-
vāsināmapyutpannabrahmasākṣātkārāṇāṃ brahvaṇā saha videha
kaivalyam “brahmaṇā saha te sarve samprāpte pratisañcare . para-
syānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padamiti” śruteḥ . evaṃ
svalokavāsibhiḥ saha kāryyabrahmaṇi mucyamāne tadadhiṣṭhi-
tabrahmāṇḍatadantarvvarttinikhilalokatadantarvvarttisthāvarādīnāṃ
bhūtānāñca prakṛtau māyāyāṃ layaḥ na tu brahmaṇi, bāgharū-
pavināśasyaiva brahmaniṣṭhatvādataḥ prākṛta ityucyate . nai-
mittikapralayastu kāryyabrahmaṇodivasāvasānanimittakaḥ
trailokyamātrapralayo naimittikapralayaḥ . brahmadivasaścatu-
ryugasahasraparimitaḥ “caturyugasahasrāṇi brahmaṇodi-
namucyate” ityādivacanāt . pralayakālo'pi divasa-
kālaparimitaḥ rātrikālasya divasakālatulyatvāt .
prākṛtapralaye naimittikapralaye ca purāṇavacanāni pramāṇāni
“dviparārddhe tvatikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ . tadā prakṛ-
tayaḥ sapta kalpante pralayāya hi . eṣa prākṛtikorājan!
prakṛtau yatra līyate” iti vacana prākṛtapralaye mānam .
“eva naimittikaḥ proktaḥ pralayoyatra viśvasṛk . śete'na-
ntāsane nityamātmasātkṛtya cātmabhūriti” vacanaṃ naimittika
pralaye mānam . turīyapralayastu brahmasākṣātkāranimittakaḥ
sarvvagokṣaḥ sacaikajīvavāde yugapadeva nānājīvavāde tu krame-
ṇa “sarvvaekībhavanti” ityādi śruteḥ . tatrādyāstrayo'pi
layāḥ karmmoparamanimittāḥ turīyastu jñānodayanimitto-
layo'jñānena sahaiveti viśeṣaḥ” . atra turīyaḥ ātya-
ntikaḥ tatra viśeṣamāha si0 śi0 “vṛddhirvi-
dherahni bhuvaḥ samantāt syādyojanaṃ bhūbhavabhūtapūrvaiḥ . brāhme
laye yojanamātravṛddhernāśo bhuvaḥ prākṛtike'khilāyāḥ .
dinedine yanmriyate hi bhūtairdainaṃdinaṃ taṃ pralayaṃ
vadanti . brāhmaṃ layaṃ brahmadināntakāle bhūtāni yad-
brahmatanuṃ viśanti . brahmātyaye yat prakṛtiṃ prayānti sa-
rvāṇyataḥ prākṛtikaṃ kṛtīndrāḥ . līnānyataḥ karmapuṭānta-
ratvāt pṛthak kriyante prakṛtirvikāraiḥ . jñānāgnida-
gdhākhilapuṇyapāpā manaḥ samādāya harau pareśe . yadyo-
ginau yāntyanivṛttimasmādātyantikaṃ ceti layaścaturdhā” .
“atra layo bhūtavināśaḥ . sa tu sāmprataṃ pratyahamutpadyate
sa dainaṃdina ucyate . yo brahmadinānte caturyugasahasrāva-
sāne lokatrayasya saṃhāraḥ sa brāhmo laya ucyate . tatrā-
kṣīṇapuṇyapāpā eva lokāḥ kālavaśena brahmaśarīraṃ pravi-
śanti . tatra mukhaṃ brāhmaṇāḥ, bāhvantaraṃ kṣatriyāḥ, ū-
rudvayaṃ vaiśyāḥ, pādadvayaṃ śūdrāḥ . tato niśāvasāne
punarbrahmaṇaḥ sṛṣṭiṃ cintayato mukhādisthānebhyaḥ karmapuṭā-
ntaratvādbrāhmaṇādayastata eva niḥsaranti . tasmin
pralaye bhuvo yojanamātravṛddhervilayo nākhilāyāḥ . atha
yadā brahmaṇa āyuṣo'ntastadā yaḥ pralayaḥ sa mahāpralaya
ucyate . tatra brahmā brahmāṇḍe, tat pāñcabhautike,
bhūrjale, jalaṃ tejasi, tejo vāyau, vāyurākāśe,
ākāśamahaṃkāre, ahaṃkāro mahattattve, mahattattvaṃ
prakṛtau . evaṃ sakalabhuvanalokā akṣīṇapuṇyapāpā evā-
vyaktaṃ paviśanti . yadā bhagavān sisṛkṣuḥ prakṛtipuruṣau
kṣobhayati . tadā tāni bhūtāni karmmapuṭāntaratvāt prakṛteḥ
svata eva niḥsaranti . yathāha śrīviṣṇupurāṇe parāśaro
jagadutpattikāraṇam . “pradhānakāraṇībhūtā yato vai sṛjya-
śaktaya” iti sṛjyaśaktayastatkarmāṇi . tānyeva sṛṣṭau mukhyaṃ
kāraṇam . itarāṇi nimittakāraṇāni . anyairapyuktam .
“nābhaktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭhiśatairapi” . “nahyātmanāṃ
bhavati karmaphalopabhogaḥ kāyādvinetyādi” . asmin pralaye
'khilāyābhuvo nāśa ityarthaḥ . tathā “jñānāgnidagdhākhi-
lapuṇyapāpā yogino viṣayebhyo manaḥ samādāya samāhṛtya
taddharau samāhitaṃ kṛtvā yānti dehaṃ tyajanti . ani-
vṛttiṃ yānti . sa ātyantiko laya iti” pramitā0 .