• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ātyantikapralaya


    Vācaspatyam

    ☞ p. 690, col. 2.
    ātyantikapralaya pu0 karmma0 . pralayabhede . pralayastāvat
    caturvidhaḥ” yathāha veda0 pa0 “sa ca caturvidhaḥ nityaḥ
    prākṛto naimittika ātyantikaśceti . tatra nityapralayaḥ suṣuptiḥ
    tasyāḥ sakalakāryyapralayarūpatvāt dharmmādharmmapūrvvasaṃskārāṇāñca
    tadā kāraṇātmanāṣasthānaṃ tena suptotthitasya na sukhaduḥkhā-
    dyanupapattiḥ na vā smaraṇānupapattiḥ . na ca suṣuptāvantaḥ
    karaṇasyāpi vināśe tadadhīnaprāṇanādikriyānupapattiḥ
    vastutaḥ śvāsādyabhāve'pi tadupalabdheḥ puruṣāntaravibhrama-
    mātratvāt suṣuptaśarīropalambhavat . nacaivaṃ suṣuptasya pare-
    tādaviśeṣaḥ, suṣuptasya hi liṅgaśarīraṃ saṃskārātmanā
    tatraiva varttate paretasya tu lokāntare iti vailakṣaṇyāt .
    yadvā antaḥkaraṇasya dve śaktī jñānaśaktiḥ kriyāśaktiśceti
    tatra jñānaśaktiviśiṣṭāntaḥkaraṇasya suṣuptau vināśaḥ na tu
    kriyāśaktiviśiṣṭasyeti prāṇanādyavasthānamaviruddham . “yadā
    suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati athāsmin prāṇa evaikadhā
    bhavati athainaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti satā saumya!
    tadā sampanno bhavati svamapītobhabatītyādi” śrutirukta suptau
    mānam . prākṛtapralayastu kāryyabrahmavināśanimittakaḥ
    sakalakāryyavināśaḥ . yadā tu prāgevotpannabrahmasākṣāt-
    kārasya kāryyabrahmaṇo brahmāṇḍādhikāralakṣaṇaprārabdha-
    karnasamāptau videhakaivalyātmikā parā muktiḥ tadā talloka-
    vāsināmapyutpannabrahmasākṣātkārāṇāṃ brahvaṇā saha videha
    kaivalyam “brahmaṇā saha te sarve samprāpte pratisañcare . para-
    syānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padamiti” śruteḥ . evaṃ
    svalokavāsibhiḥ saha kāryyabrahmaṇi mucyamāne tadadhiṣṭhi-
    tabrahmāṇḍatadantarvvarttinikhilalokatadantarvvarttisthāvarādīnāṃ
    bhūtānāñca prakṛtau māyāyāṃ layaḥ na tu brahmaṇi, bāgharū-
    pavināśasyaiva brahmaniṣṭhatvādataḥ prākṛta ityucyate . nai-
    mittikapralayastu kāryyabrahmaṇodivasāvasānanimittakaḥ
    trailokyamātrapralayo naimittikapralayaḥ . brahmadivasaścatu-
    ryugasahasraparimitaḥ “caturyugasahasrāṇi brahmaṇodi-
    namucyate” ityādivacanāt . pralayakālo'pi divasa-
    kālaparimitaḥ rātrikālasya divasakālatulyatvāt .
    prākṛtapralaye naimittikapralaye ca purāṇavacanāni pramāṇāni
    “dviparārddhe tvatikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ . tadā prakṛ-
    tayaḥ sapta kalpante pralayāya hi . eṣa prākṛtikorājan!
    prakṛtau yatra līyate” iti vacana prākṛtapralaye mānam .
    “eva naimittikaḥ proktaḥ pralayoyatra viśvasṛk . śete'na-
    ntāsane nityamātmasātkṛtya cātmabhūriti” vacanaṃ naimittika
    pralaye mānam . turīyapralayastu brahmasākṣātkāranimittakaḥ
    sarvvagokṣaḥ sacaikajīvavāde yugapadeva nānājīvavāde tu krame-
    ṇa “sarvvaekībhavanti” ityādi śruteḥ . tatrādyāstrayo'pi
    layāḥ karmmoparamanimittāḥ turīyastu jñānodayanimitto-
    layo'jñānena sahaiveti viśeṣaḥ” . atra turīyaḥ ātya-
    ntikaḥ tatra viśeṣamāha si0 śi0 “vṛddhirvi-
    dherahni bhuvaḥ samantāt syādyojanaṃ bhūbhavabhūtapūrvaiḥ . brāhme
    laye yojanamātravṛddhernāśo bhuvaḥ prākṛtike'khilāyāḥ .
    dinedine yanmriyate hi bhūtairdainaṃdinaṃ taṃ pralayaṃ
    vadanti . brāhmaṃ layaṃ brahmadināntakāle bhūtāni yad-
    brahmatanuṃ viśanti . brahmātyaye yat prakṛtiṃ prayānti sa-
    rvāṇyataḥ prākṛtikaṃ kṛtīndrāḥ . līnānyataḥ karmapuṭānta-
    ratvāt pṛthak kriyante prakṛtirvikāraiḥ . jñānāgnida-
    gdhākhilapuṇyapāpā manaḥ samādāya harau pareśe . yadyo-
    ginau yāntyanivṛttimasmādātyantikaṃ ceti layaścaturdhā” .
    “atra layo bhūtavināśaḥ . sa tu sāmprataṃ pratyahamutpadyate
    sa dainaṃdina ucyate . yo brahmadinānte caturyugasahasrāva-
    sāne lokatrayasya saṃhāraḥ sa brāhmo laya ucyate . tatrā-
    kṣīṇapuṇyapāpā eva lokāḥ kālavaśena brahmaśarīraṃ pravi-
    śanti . tatra mukhaṃ brāhmaṇāḥ, bāhvantaraṃ kṣatriyāḥ, ū-
    rudvayaṃ vaiśyāḥ, pādadvayaṃ śūdrāḥ . tato niśāvasāne
    punarbrahmaṇaḥ sṛṣṭiṃ cintayato mukhādisthānebhyaḥ karmapuṭā-
    ntaratvādbrāhmaṇādayastata eva niḥsaranti . tasmin
    pralaye bhuvo yojanamātravṛddhervilayo nākhilāyāḥ . atha
    yadā brahmaṇa āyuṣo'ntastadā yaḥ pralayaḥ sa mahāpralaya
    ucyate . tatra brahmā brahmāṇḍe, tat pāñcabhautike,
    bhūrjale, jalaṃ tejasi, tejo vāyau, vāyurākāśe,
    ākāśamahaṃkāre, ahaṃkāro mahattattve, mahattattvaṃ
    prakṛtau . evaṃ sakalabhuvanalokā akṣīṇapuṇyapāpā evā-
    vyaktaṃ paviśanti . yadā bhagavān sisṛkṣuḥ prakṛtipuruṣau
    kṣobhayati . tadā tāni bhūtāni karmmapuṭāntaratvāt prakṛteḥ
    svata eva niḥsaranti . yathāha śrīviṣṇupurāṇe parāśaro
    jagadutpattikāraṇam . “pradhānakāraṇībhūtā yato vai sṛjya-
    śaktaya” iti sṛjyaśaktayastatkarmāṇi . tānyeva sṛṣṭau mukhyaṃ
    kāraṇam . itarāṇi nimittakāraṇāni . anyairapyuktam .
    “nābhaktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭhiśatairapi” . “nahyātmanāṃ
    bhavati karmaphalopabhogaḥ kāyādvinetyādi” . asmin pralaye
    'khilāyābhuvo nāśa ityarthaḥ . tathā “jñānāgnidagdhākhi-
    lapuṇyapāpā yogino viṣayebhyo manaḥ samādāya samāhṛtya
    taddharau samāhitaṃ kṛtvā yānti dehaṃ tyajanti . ani-
    vṛttiṃ yānti . sa ātyantiko laya iti” pramitā0 .